Arsip untuk April, 2008

PASUWITANING NGAGESANG

April 30, 2008

Katulis Dening Eyang Mangkukusuma

Mangka wajibing tumitah
Sapisan, suwita Gusti:
“Eling lamun gesangira
iku sadherma nglakoni
narima sihing Gusti
kojur mujur kang tinemu
awas mring wajibira
limrah kaprahing ngaurip
ora ana wong urip tanpa sangsara.”

Kapindho, benering titah
kuwajiban angleluri
leluhurira priyangga
lelantaran Hywang Widdi.
Patrape mung taberi
tawekal lawan tuwajuh
marang sabda sasmita:
“Dhawuhing para linuwih.
Nora ana Hywang Widdi angandika.”

Patrap pangestining sabda
kanthi ENENG* lawan ENING*
Nyatane gelem wani
ngandel kumandel ing kewuh.
Samangsane kataman
Estine nora gumingsir
Aja nganti angesti gawe sangsara

Eneng = suwunging kang rasa
Ening =menebe si pikir

Ping telu, wajib suwita marang Ingsune pribadi:
Rumangsa dunung manungsa weruh marang bener becik
Iku rumeksing adhil lan kodrating Hywang Agung
Pana pamintanira empan papaning dumadi
sabar sareh nggone amengku aksama

Kaping pat, suwitanira marang Uripe pribadi
iku rasaning sasami pramana ing tindhak-tandhuk
mbangun turut ing karsa papesthen pandoming Gusti
Ora ana barang dumadi sulaya

Ping lima, suwitanira marang Patine pribadi
tegese angreksa raga, gemati anggone angrukti
lamun nemah njenjirik kurang mangan kurang turu
malah kena ingaran nora angajeni dhiri
tan sumurub ing arahing patinira

Yen budine tan sumarah, tegese lali ing wajib
Aku-ne nora sadharma anggaduh pati lan urip
lantaran yayah-wibi dadi saka Kana-Anu [kawah-ari-ari]
mula den weruhana kabeh wajibing ngaurip
aja sungkan mundhak amung kapitunan

Wus wiwit dhek jaman purwa nganti tumeka saiki
durung ana wong kang bisa pramana lakuning urip
Nadyan Ingsun duk nguni uga jeneng numbuk-numbuk
mulane putuningwang Ingsun bisa anuturi
awit biyen pancen ngalami priyangga.

Sewe lara sewu wirang,
tebsane wong ambudi
benere laku utama mengkono uga sayekti
para luhurmu sami rekasane uga tumpuk undhung
Kaya wus karsaning Hywang Samengko lagi pinanggih
sewu beja sira kabeh bisa nampa

Uwohing cipta pramana kabeh leluhurmu sami binuka dadi pusaka Purwa mahagena yekti mulane pilih janmi kang bisa kanggonan iku nampa sabda pusaka pepundhening Tanah jawi lamun nora piniji dening Hywang Suksma

Sira bae putuningwang kang sambada ing pakarti
anggonira nyandhi sabda warsitane pra linuwih kanthi murnining budi tegese nora tumpang suh Aku lan Ingsun-nira mrih papane ing pangrukti dimen tumus beninge leluhurira

Aja mundur yen kataman sakserik lan wirang isin iku tetering Hywang Suksma dedalan dununging wajib sakeh bebaya yekti iku rubane dharmamu dadine lelabuhan Yen aku tan ngrumangsani Ingsunira parek ing ngarsaning Suksma.

SERAT ANGLING DARMA

April 30, 2008

Pupuh Asmaradana
1.
Asmareng tyas nawung kingkin
nurat serat anglingdarma
kagungan dalem sang katong
kang jumeneng ping sadasa
ing nagri surakarta
kapareng karsa kaklumpuk
serat baabd miwah wulang

2.
Sadaya rinuwat mungging
jro kamar sana pustaka
duk miwarni panitrane
ri soma kaping sadasa
ing wulan dulkangidah
jumakir sangkaleng taun
luhur tata ngesthi nata.

3.
Sanadyan crita puniki
carita ing jaman buda
pulo jawa pituture
nadyan budha kang utama
linuri kang carita
duk jenengira sang prabu
anglingdarma ing malawa

4.
Tan ana kang nyenyiringi
jenegira sang pamasa
tribuwana kekes kabeh
ratu winong ing jawata
kinatujon sakarsa
tuhu kalamun pinunjul
sinebut sri bathara

16.
Sang retna angandikaris
sarwi kumembeng kang waspa
biyang inya karsaninong
saupama nora prapta
sang nata sore mangkya
patren ngong pasthi cumandhuk
biyang ing jaja manira

SINAR GEMALA MESTIKA ALAM

April 30, 2008

Karya Raja Ali Haji

terhias di dalamnya kisah Maulud Nabi Muhammad
shallallahu ‘alaihi wa sallam
yang amat indah ceritanya
Terjemah dengan bahasa Melayu oleh
Almarhum Raja Ali Al-Hajj
ibni Almarhum Raja Ahmad Al-Hajj
ta’amadahu lillahi ta’ala birahmati
wa ’ada ‘alaina min barakatihi amin

Diterbitkan oleh Mathba’ah Al-Riauwiyah
28 Sya’ban 1311 H/ 5 Maret 1894 M

Bismillahir rahmanir rahim

bismillahi permulaan kalam
alhamdulillah Tuhan seru alam
selawatkan nabi sayidil anam
serta keluarganya sahabat yang ikram
wa ba’duhu kemudian daripada itu
faqir mengarang syair suatu
kepada Allah mintak perbantu
menyudahkan maulud nabi yang ratu
Nabi Muhammad rasul yang mulia
ialah penghulu segala dunia
barang siapa berimankan dia
dunia akhirat mendapat bahagia
bangsanya Quraisy yang utama
ayahandanya Abdullah bernama
bundanya Aminah nama selama
binti Al-Wahab yang seksama
masa dia mengandung nabi-Allah
tiadalah berat tiadalah lelah
di dalam Mekkah syarafatullah
beberapa tanda kemuliaan terjumlah
tatkala bundanya mengandungnya
ringan dan senang tiada sakitnya
pada suatu masa waktunya
antara jaga dengan tidurnya
datanglah malaikat memberi khabar
kepada bundanya Aminah muktabar
engkau ini buntingkan sayidil basyar
nabi yang mulia yang amat besar
tatkala hampir akan bulannya
datanglah malaikat mengajarnya
beberapa jampi dengan serapahnya
memeliharakan daripada kejahatan seterunya
pada awal bulan pertama
bermimpilah Aminah perempuan utama
nabi-Allah Adam datang menjelma
berkatalah ia bersama-sama
katanya hai Aminah yang mulia
engkau buntingkan penghulu dunia
beranakkan dia tiada sia-sia
dunia akhirat mendapat bahagia
bulan kedua bermimpilah serta
nabi-Allah Idris memberi berita
kepada Aminah ia berkata
engkau buntingkan junjungan mahkota
bulan ketiga dikata orang
nabi-Allah Nuh datang seorang
berkhabarlah ia dengan yang terang
nabi dibuntingkan futuh berperang
bulan yang keempat tahun Fil
datang kepadanya Ibrahim Al-Khalil
berkhabar kepadanya sirr dan qalil
engkau buntingkan nabi yang jalil
bulan yang kelima khabar yang tentu
nabi-Allah Ismail datang begitu
berkhabar juga demikian itu
akan kelebihan nabi yang ratu
apabila sampai bulan yang enam
nabi-Allah Musa ‘alaihis salam
datang berkhabar di dalam manam
kelebihan nabi sayidil anam
bulan yang ketujuh pula dikata
nabi-Allah Daud datanglah serta
kepada Aminah memberi warta
kelebihan nabi alam semesta
bulan kedelapan nabi Sulaiman
datang dengan kesukaan iman
memberi khabar yang keterangan
buntingkan nabi akhirul zaman
bulan sembilan tidak selisih
datang kepadanya Isa al masih
ia berkata hai kekasih
engkau buntingkan nabi yang fasih
segala nabi yang disebut itu
memberi ia khabar yang tentu
apabila diperanakkan matahari perbantu
namakan Muhammad demikian itu
Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

Fasal 1

malam Isnin dua belas harinya
dahulu sedikit daripada fajarnya
masa diperanakkan oleh bundanya
beberapa mukjizat zahir padanya
setengah daripada irhash ikram
menerangi cahaya tempat-tempat yang kelam
masyrik dan magrib tempat yang balam
teranglah cahaya sayidil anam
setengah daripada irhash ter’ala
habis tersungkur segala berhala
yang disembah oleh kafir yang cela
ibadatnya batal tiada pahala
setengah daripada hairan kira-kira
bergoncang maligai singgasana Kusra
terkejut atasnya hulubalang tentera
lenyaplah akal budi bicara
padamlah api yang disembah kufar
masa diperanakkan sayidil basyar
beberapa lagi irhash yang besar-besar
di dalam barzanji berpanjangan khabar
dihias syurga pada malamnya
menyerulah segala kainat padanya
masyrik dan magrib tiap-tiap pihaknya
ahla wa sahla perkataannya

Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

Fasal 2
sifat diperanakkan nabi kita
terkerat pusat bercelak mata
berkhatan memang khabar yang nyata
dengan kodrat Tuhan semesta
beberapa lagi khabar yang sah
tatkala dibuntingkan bundanya Aminah
segala anbiya’ memberi basyarah
kepada bundanya memberi isyarah
masa diperanakkan junjungan alam
hadirlah sertanya Asiah dan Maryam
serta bidadari syurga yang ikram
datang memuliakan nabi yang ‘azam
itulah nabi yang ajaib
bin Abdullah bin Abdul Muntallib
bin Hasyim bi larib …
bin Abdil Manaf nama Liqaib
nama yang betul Al-Mughirah
bin Qusai bin Hakam bin Murrah
bin Ka’ab bin Luwai masyhurah
bin Ghalib bin Fihar bin Quraisyiyah
keturunan daripada nabi-Allah Ismail
bin nabi-Allah Ibrahim al-khalil
nabi kekasih ra-izil jalil
dunia akhirat dialah zhalil

Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

Fasal 3
wafat dahulu ayah bundanya
tinggallah ia dengan yatimnya
tinggal mamaknya memeliharakannya
kata orang Abu Thalib namanya
menyusukan dia beberapa jariyah
perempuan yang baik-baik shahbul ‘affah
setengah daripadanya Tsuaibah al-Aslamiyah
setengah daripadanya Halimatus Sa’diyah
mamaknya memeliharakan bersungguh-sungguh
makan dan minum ialah merengkuh
seumpama menating minyak yang penuh
karena ia orang tua senonoh
masa kecilnya beberapa ‘ajaibiyah
irhash yang nyata mukhaliful ‘addah
dipayungkan oleh awan yang rendah
beberapa lagi ajaib yang indah
seperti tersebut di dalam siarah
memberi salam setengah hajarah
susu yang hampa jadi mencurah
tiadalah payah lagi diperah
ajaib manusia pada masanya
melihatkan irhash berbagai macamnya
di dalam Mekkah beberapa zamannya
tiada pernah seumpamanya

Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

Fasal 4
umurnya sampai duabelas ‘am
dibawa mamanya ke negeri Syam
pergi berniaga dagangan bermacam
berjual beli siang dan malam
seorang ulama rahib yang ihsan
dikenalnya nabi akhirul zaman
ia pun terkejut serta hairan
keluarlah tuturnya tiada tertahan
aku melihat rasul yang mulia
jadi penghulu sekalian dunia
Taurat dan Injil menyebutkan dia
sifat nubuwahnya nyata sedia
kayu dan batu sujud baginya
khatamun-nubuwah antara belikatnya
apabila mamanya mendengar khabarnya
ia terkejut serta takutnya
lalu disuruhnya hantar pulang
takutkan fitnah Yahudi jembalang
tiada berapa lamanya berselang
mamaknya balik ke negeri terbilang
yaitu Mekkah negeri sendiri
sampai ke Mekkah berdiam diri
memeliharakan nabi sehari-hari
makan dan pakai yang ugahari

Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

Fasal 5
apabila sampai umurnya ramuzkah
pergi berniaga ke negeri Bashrah
membawa modal Siti Khadijah
perempuan yang mulia di dalam Mekkah
serta khadamnya Maisyarah namanya
dengan nabi disuruhkannya
serta beberapa khalifah sertanya
daripada Quraisy kaum kerabatnya
apabila sampai ke negeri Bashrah
berhentilah nabi pada satu arah
bertentangan dengan suatu shauma’ah
bagi pendeta nashraniyah
namanya datuk Nastur Nashrani
dikenalnya nabi habibur rahmani
sebab beberapa pertandaan seni
daripada irhash Tuhan rabbani
bersandar kepada kayu hampirnya
sudah tersebut di dalam kitabnya
tiadalah lain daripadanya
melainkan nabi juha mustahiknya
dia pun datang menghormatkan
kepada Maisyarah ditanyakan
alamat di mata diizahirkan
Maisyarah mengata ia bahkan
apabila selesai daripada hal
berbalik ke Mekkah nabi yang akmal
serta kaumnya berambal-ambal
serta keuntungan daripada modal
sekira-kira negeri Mekkah dekat
zahirlah pula irhash dahsyat
Siti Khadijah ada melihat
nabi dinaungi dua orang malaikat
apabila tiba nabi yang syahda
berjumpalah dengan Siti yang muda
berkhabarlah dagangan untung berganda
Siti pun suka di dalam dada
datanglah hidayah yang akbar
daripada Tuhan ilahul jabbar
kepada Khadijah perempuan ahyar
jatuhlah hatinya dengan sebentar
hendak bersuamikan nabi yang muda
karena ada kelebihannya ada
mukjizat dan irhash beberapa tanda
perkhabaran Maisyarah sudah memada
kepada rasulullah dikhabarkannya
barang yang dimaksud kepada hatinya
bersuamikan jua kehendaknya
rihul-iman sudah diciumnya
selesailah nabi mendengarkan peri
berangkatlah balik ke rumah sendiri
segala mamanya kanan dan kiri
berkhabarlah nabi akan hal diri
gemarlah segala mamanya tuan
karena Khadijah setinggi-tinggi perempuan
di dalam bangsa Quraisy sekalian
bangsa dan rupa serta hartawan
pergilah Abu Thalib serta mama
meminang Khadijah perempuan utama
kepada walinya yang utama
tiada tertahan lalu diterima
sudah selesai demikian itu
nikah kahwinlah serta bersatu
duduklah keduanya beberapa waktu
dapatlah anak satu ke satu

Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

Fasal 6
tatkala sampai umur empat puluh
dibangkitkan Allah jadi pesuruh
mendirikan ugama yang amat teguh
segala ugama habislah runtuh
tiadalah diterima ilahul ‘alam
selain daripada ugama Islam
dimulai dengan ra-itul manam
seperti cahaya falak-ul subhul ikram
hikmatnya jangan ia terperanjat
akan melihat malaikat yang hebat
yaitu Jibrail malaikat yang kuat
jadi suruhan rabbul kainat
kemudian daripada itu halnya
menjauhkan diri daripada kampungnya
suka bersunyi seorang dirinya
di bukit Hira’ konon khabarnya
bagi Bukhari punya perkataan
di jabal Hira’ kira-kira sebulan
li ibni Ishaq pada bulan ramadhan
keduanya itu riwayat handalan
pada malam tujuh belas lailatul qadriyah
malaikat Jibril pun datanglah
katanya iqra’ makna bacalah
jawab nabi yang dibaca apalah
dipeluk Jibrail serta dipicitnya
katanya iqra’ dengan sesungguhnya
dijawab bagaimana bacaannya
dipeluk Jibrail serta diajarnya
katanya iqra’ bismirabbika
membacalah nabi tiadalah leka
kemudian dari itu beberapa ketika
kemudian Jibrail datang semula
membawa firman Allah ta’ala
ya ayyuhal mudatsir dibacakan pula
kemudian yang lain Quran yang a’la

Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

Fasal 7
nabi pun berhadap kepada kaumnya
membawa firman amar nahinya
kebanyakan Quraisy mendustakannya
melainkan Abu Bakar membenarkannya
setengah Quraisy membenarkannya
mana-mana yang terdahulu pada azalnya
membenarkannya bersungguh hatinya
tiadalah takut atau gentarnya
seperti Ali karamullahu-wajhah
dan perempuannya Siti Khadijah
dan Zaid bin Haritsah
demikian Bilal ibni Rabbah
kemudian Usman bin Thalhah
dan Sa’ad dan Sa’id kedua bertuah
dan ibni ‘Auf ibni Shafiah
dan lain daripada Quraisyiyah
dan lain mana-mana untung janji
masuklah ia ugama terpuji
ditinggalkannya ugama yang keji
mengikut ugama shahibul furaji
mana-mana yang disesatkan Allah
seperti Abu Jahal laknatullah
akan nabi didustakannyalah
jadilah syaitan seteru Allah
nabi sebagai jua menyeru
tiada diperdulikan bapa dan ibu
tiadalah takut langgar dan serbu
seumpama tetap kota dan kubu
lain daripada itu beberapa pula
suruh dan larang Allah ta’ala
di dalam Quran ‘azza wa jalla
perintahan yang baik tiada cela

Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

Fasal 8
apabila dizahirkan olehnya nabi
ugama Islam yang terpuji
mendustakan kaumnya ahlil-makki
menyakiti dengan sumpah dan maki
tiada diindahkan nabi Muhammad
bersungguh-sungguh juga mengajar ummat
melepaskan daripada kafir zhalalat
di negeri akhirat boleh selamat
tiadalah mereka itu mengindahkan dia
diperbuatnya juga perbuatan sia-sia
menyakitkan nabi beberapa bahaya
sampai dilontarnya nabi yang mulia
di dalam hal yang demikian itu
diperintahkan oleh Tuhan yang satu
mikraj ke langit khabar yang tentu
mukjizat yang besar demikian itu
apabila mati Abu Thalib mamanya
serta Khadijah isterinya
kesakitanlah muslimin sekaliannya
beberapa kesusahan ditanggungnya
di dalam tiada beberapa lama
berpindahlah nabi Muhammad ternama
ke negeri Madinah yang utama
di situlah bertambah keras ugama
ketika itu teranglah kelam
tampak tingginya ugama Islam
tampak kehinaan kafir yang tenggelam
berhujah berperang mukanya hiram
perang Badar permulaannya
perang Uhud kemudiannya
perang Khandaq mengiringinya
perang Khaibar pula di belakangnya
tiap-tiap perang nabi yang mulia
si kafir juga mendapat bahaya
terbunuh tertawan dijadikan sahaya
Islam juga mendapat bahagia
sebab nabi rasul yang benar
mukjizatnya Quran yang amat besar
khabar yang gaib khabar izhar
semuanya berbetulan dengannya khabar
ugama Islam kekal berdiri
ilal akir yaumid dahari
mansuh sekalian ugama yang bahari
Yahudi Nasrani demikain peri
hingga sampai pada khalifahnya
mendirikan ugama sangat teguhnya
Syam dan Rum, Parsi sertanya
dilanggar diperang dikalahkannya
sebab berperang ugama yang mulbih
nabi Muhammad lisanul fasih
hatinya suci sangatlah bersih
akan dunia tiada ia kasih
sifat kepujian dihimpun kepadanya
sifat kecelaan jauh daripadanya
hai segala kamu umatnya
ikut olehmu akan jalannya
serta kasih akan dianya
sukakan olehmu mendengar kisahnya
apalagi bulan mauludnya
harus dibesarkan itu waktunya
seperti makan minum ugahari
jangan yang berat menyakiti diri
menzahirkan kesukaan demikian peri
kepada ahlil Islam masyhuri
karena beberapa negeri yang besar
mengerjakan maulud sayidil basyar
tiada ada ulama yang ingkar
karena adat hasanah yang benar
tamatlah syair maulud ini
bahasa Melayu di sebelah sini
aku mukhtasarkan hai ikhwani
kuambil waqa’ahnya sahaja begini

ini doa dimelayukan adanya

ayuhai nabi rasul yang mulia
harapkan syafa’at kita kan dia
pada mahsyar berhimpun manusia
menghukumkan kita Tuhan yang kaya
ayuhai nabi junjunganku
tiadalah lain pengharapan aku
hanyalah tuan mahkotaku
melepaskan dari kejahatan laku
ayuhai nabi kami Muhammad
tuan-hambalah nabi kasihkan umat
syafa’atkan kami hari kiamat
daripada huruhara yang amat azmat

Allahumma shalli wa sallim ‘alaihi

tamatlah syair maulud ini
dikalimahkan dengan bahasa Melayu
***
kemudian daripada demikian itu
di akhir nin ada pesan suatu
kepada pembaca syair nin tentu
sebarang maklum tuan di situ
pesanan nazir di mathba’ah ini
kepada sekalian sahabat ikhwani
syair yang sudah dithaba’ di sini
yang lain tak boleh membuat begini
tiada diizinkan selama-lamanya
mathba’ah yang lain mencetak dianya
tertentulah mathba’ah yang punya
bersalahan membeli berapa ratusnya
karena itulah segala ikhwan
bolehlah beli wahai bangsawan
baik laki-laki atau perempuan
membacanya boleh menghiburkan rawan
harganya murah sudahlah esah
tuan tiada berkeluh kesah
belilah tuan ahlil-madrasah
syair nabi empunya kisah
gemala mestika syair bernama
diterjemahkan sudah beberapa lama
inilah syair yang terutama
kisah al-nabi rasul seksama
bahasa Melayu disyairkan sudah
sekalian kita tidaklah gundah
mencari pahamnya jadilah mudah
tiada panjang tunduk tengadah
bersalahan bahasa Arab Kharsani
sukar dabitnya kita di sini
bahasa Melayu demikian ini
mesra pahamnya boleh dijalani
hingga inilah pesanan beta
kepada pembaca sekalian rata
kemudian salam hamba berserta
tamat al-kalam hamba berkata

Sesungguhnya telah selesai dicetak syair ini bihamdillahi al-karim al-wahhab
di dalam Mathba’ah Riauwiyah ‘ala zimmati Ali ibni Ahmad Al-‘Athas
pada 28 Sya’ban 1311 H/5 Maret 1894 M.

SERAT JANGKA

April 30, 2008

Sapraptane sang pandita, gara-gara udan angin, gumludhug swaraning arga, cleret miwah obar-abir, peteng ndhedhet nglimputi, geger sakehing lelembut, setan sami lumajar, banaspati sami ngili, ilu-ilu janggitan sami lumajar

Jim peri lan bekasakan, angungsi marang jaladri, gandarwa samya lumajar, dhemit thethekan anggendring, sadaya samya ngili, tan kuwawa panasipun, sinigeg Sang Hyang Semar, Togog nguni kekalihe martapeng Rebabu Arga.

Sang Hyang Togog Sang Hyang Semar, lami martapa ing wukir, dhedhukuh sukuning arga, Rebabu kang den dhepoki, kagyatira tan sipi, gara-gara geng saklangkung, dhemit pan kagegeran, salang tunjang rebat ngarsi, sadayanya samya ngungsi mring samodra.

Sang Hyang Semar angandika, Ki Togog wonten ing pundi (2) Demit kagegeran, gara-gara ageng prapti, gonjang-ganjing kang bumi, prakempa lan sindhung riwut, peteng dhedhet liweran, kekuwung lan obar-abir, pan gumludhug swarane kocak kang arga.

Sang Hyang Togog lon saurnya, pun kakang boten udani, mangsa borong adi Semar, wasana sigra wawarti, yen ki raka tan uning,wit karsaning Sultan Ngerum, utusan mring pandhita, Syekh Bakir ingkang wewangi, masang tumbal saking gunung tanah Jawa

Ndaweg ki raka lumampah, manggihi pandhita di utusanira njeng sultan, anenung sakehing dhemit, anuwun kang pawarti, marang sang Pandhita Ngerum, sakehe bekasakan sadaya pan samya ngili, kagegeran bubar lelembut sadaya (3)

Sanghyang Togog tur sandika, lah ndaweg adhi pinanggih, anulya sami bidhalan, tumedhak tyang kekalih ing marga, tan winarni wus prapta ing ngarsanipun, Syekh Bakir sang pandhita, waspada tyang kalih prapti, redi Tidhar dumrojog ing ngarsanira.

Syekh Bakir lon angandika, ki sanak tiyang ing pundi, manira nembe tumingal, marang pakenira kalih, sira arsa punapi, duk prapta ngarsaningsun, sanghyang Semar lon turnya, inggih tanah Jawi mriki, prelunipun kawula pinanggih tuwan.

Syekh Bakir lon angandika, sayrkti ing tanah Jawi, pan durung ana manungsa, pan isih rupa wanadri, Hyang Semar matur aris, kawula sajatosipun, ing kina makina, saderenging tuwan prapti, hamba kalih dhedhukuh Rebabu arga.

Angsal sangang ewu warsa, nunten hamba mudhun mriki, dhedhukuh ing redi Tidhar, saweg angsal sewu warsi, sataun langkungneki (4) Sang pandhita gawok ngrungu, sira iku wong apa, apa sayektine jalmi, umurira tan kaprah samine jalma. Manira durung miyarsa, wong umur saleksa warsi, nabi Adam langkung panjang, pan umure sewu warsi. Sira iku kyai blakaa marengsun, apa ta dudu jalma, dene sira angluwihi, umurira dawane kagila-gila

Yen jalmaa ora ana kang umur saleksa warsi, sang hyang Semar aturira, sayekti pulo puniki, sayekti dede jalmi, dhanyang tanah Jawa ulun, ingkang sepuh priyangga, putra Sanghyang Tunggal, nenggih kang jejuluk sang Bathara Manikmaya.

Sanghyang Semar nggih kawula, Sabdapalon inggih mami, peparab Ki Nayantaka, ratu dhanyang tanah Jawi, sejarah duk ing uni, duk babu kawa rumuhun, nglunturken kamanira, binuwang pinupu dajil (5) Pan pinuja nurunken kang para dewa,

Sarupane para dewa, nggih punika turun mami, sarupane kabeh dhanyang ing sabrang lan tanah Jawi. Jim prayangan lan peri miwah sagung kang lelembut, inggih turun kawula, tumeksa kang wingit-wingit, ilu-ilu janggitan turun kawula.

Dene kang Togog punika, tetesing peksi sendari, sun cipta pan dadi jalma, pan dados kanthi mami. Mila kawula mriki, manggihi marang sang wiku, arsa taken wak ingwang, dhumateng paduka ugi, wit punapa sang pandhita karya rusak.

Sadaya nak putuningwang, sadaya pan sami ngili, pan kenging tenung paduka, punapa dosanireki, bubar ngungsi jaladri, sagunging para lelembut, sang pandhita lon ngucap, manira iki sadermi, pan dinuta Njeng Sultan Ngerum Nagara.

Iya kinen ngisenana (6) jalma marang pulo Jawi, dimen padha gaga sawah, ambukak sakeh wanadri,ingkang sun gawa mriki, jalma saking Keling iku, kehe rong leksa somah, wus karsanira hyang Widdhi, nora kena yen sira memalangana

Sang Hyang Semar aturira, sokur jumurung wak mami, yen karsanira njeng Sultan ing Ngerum, sri narapati kang dhawuh angiseni, jalma ing pulo Jawa iku, kinen ambabatana, nging kawula suwun sang yogi, binerata tenung kang ngrusak jim setan

Syekh Bakir lon angandika, iya kaki sun jarahi, karsane sang Murbeng Jagad, lelakone tanah Jawi, mung winatesan benjing rongewu lan satus taun, iku pan nuli sirna, wiwit saking taun iki, satus tahun durung ana ratunira.

(7) Jalma durung duwe tata, wong iku pan kadya peksi, yen wus jangkep satus warsa, seket siji langkung neki, Hyang Suksma karya aji, aja sira ngemong iku, sira maliha dewa, satus taun lamineki, sasirnane pangeran nitahken raja.

Negara Galuh punika, seket taun lamineki, sirnane Galuh nagara, nuli ana ratu malih, nagri Sindula aji, umure suwidak warsi, nuli ana narendra, Medangkamulan nagari, ratu iku saking sabrang angejawa

Sangking Mekkah wijilira, Ajisaka kang wewangi, kang jumeneng ratu Medangkamulan inggih, nagari satus warsa laminira, tuhu sekti pinunjul, kagodha ing iblis laknat, nenggih malaekat Dajil

(8) Nulya satus taun sirna, pana Hyang Suksma anitah ratu malih, jejuluk Sri Mahapunggung, patih sang Jugulmudha, angadhaton ing sukuning Gunung Lawu, karta-karti sang negara, jejeg adil ing nagari

Satus taun nulya sirna, Gusti Allah anitah ratu malih, Koripan kadatonipun, satus taun laminya, turun telu sirnane karatonipun, nulya karsaning Pangeran, anitah Narendra malih.

Kang tinitah dadi raja, kutanira Jenggala lan Kedhiri, Ngurawan lan Singasantun, iku sira emonga, ngawulaa mring titis Bathara Wisnu, sira angalihaa aran, juluk ki Prasanta kaki ,

dene si Togog punika, angaliha si Jodeh Santa benjing, titis Batara Wisnu, aja ta sira pisah, pan jumeneng ing Janggala kuthanipun, aran Kudarawisrengga, digdaya prawireng jurit.

(9) Satus taun nuli sirna, pan Hyang Suksma anitah ratu malih, Pajajaran kutanipun, saksirnane Janggala, satus taun Pajajaran sirna iku, kongsi turun kaping tiga, rusake kalawan siwi

Iku kaki wekasingwang, pan ing kono sira awor myang dhemit, mariya amomong ratu, wus karsane Pangeran, sira tunggal anak putunira besuk, adhukuha sira benjing, ing sukuning Gunung Kendil

Poma sira angestokna, krana iku luwih sangking prayogi, dene Togog iku besuk, dhukuha las Lodaya, anglurahi sakeh dhemit alas mriku, sasirnane Pajajaran, Hyang Sukma nitah narpati

Juluk prabu Adaningrat, angedaton ana ing Majapait, satus taun laminipun, aturun kaping tiga, rusak sirna nagri Majapait iku, aprang lawan putranira Raden Patah Bintareki

(10) Ngedaton Nagara Demak, kathah sagung para wali ngejawi, saking Arab wijilipun, pan sami mulang Qur’an, ngestokaken agami Paduka Rasul, mungkasi kang jaman Budha , tegese budi mangerti

Tiyang jawi kathah nilar, gama kuna nut agama Ngarabi, kutha Demak umuripun, suwidak taun sirna, turun tiga panjenenganira ratu, nulya karsaning pangeran, anitah narendra malih

Ngedaton negara Pajang, mantunira njeng Sultan Demak nguni, mung umur salapan taun, sirnane nagri Pajang, wus pinesthi mring Gusti Kang Maha Agung, nitah malih sri narendra, Mataram sang senapati

Digdaya prawireng yuda, mandraguna ngambah teleng jaladri, ing Jawa tan na mada, Ratu iku turuning pandita agung, wong agung ing Ngeksiganda, Panembahan Senapati

(11) Amengkoni tanah Jawa, wiwit iku dumugi ing Mantawis, sewu limangatus taun, sawarsa langkungira, umurira satus taun sigra gempur, aturun kaping papat, nulya karsaning Hyang Widdhi

Rusak nagara Mantaram, duk binedhah wong Medura lan Bugis, mungsuh lan Kediri iku, kaleres mantu priyangga, pan malihe wus jangkep petungipun, nulya karsaning pangeran, Nangkoda Wlanda ngejawi.

Bedhah nagri Kartasura, kang ambedhah wong Cina mangun jurit, nulya karsaning Hyang Agung, nitah malih narendra, angendaton Yogyakarta prajanipun, kang sawiji ing Surakarta, aran jaman Sengareki

Lakune wong keh pitenah, pada lali sanak kadang pribadi, akeh khiyanat laku dora, jahil panasan, lawan suda berkate bumi, kang metu wanodya ilang wirangnya, wong lanang wedi pawestri

Setan sami keh gegoda, nora kena pinilih laku kang becik (12) Jaman Sengara puniku, keh anak lali bapa, supayane sangsara ingkang tiniru, laku dur sangsaya ndadra, wong keh kapanjingan iblis

Maksiat akeh kang teka, bebendhune Pangeran andatengi, gumludug swaraning gunung Merapi udan brama, gonjang-ganjing bumi belah gunung guntur, angin deres lindhu prapta, udan awu andatengi

Baledeg ambal-ambalan, swaranira lir belahe kang bumi, sakeh wong gunung puniku, samya rusak kobongan, saya lawas kang bebendu sami agung, maksiate tanah Jawa, arang manungsa kang eling

Karepe wong murka samya, bocah cilik wis padha karem dhuwit, larang barang kang tinuku, wong tani kathah rusak, anenandur datan ana ingkang metu, sabab nagri sampun rengka, tan mikir susahing dasih.

Akeh wong kang pada jina, ora marem marang somah pribadi, (13) akeh wong kang padha nglajur, wong dora saya ndadra, kareming wong samya wadul winadul, wong temen akeh ketriwal, wong dora den anggep becik

Ilang adiling nagara, apan amung kasengsem bungah neki, alali marang Hyang Agung, bubrah sakehing tata, kabeh titah nandhang susah tan kapitung, angger sugih donya brana, nagara ywa kongsi miskin

Kang anmgampil pangawasa, apan maksih Walanda kang mbakoni, satus taun laminipun, Hyang Suksma nulya nitah, atutulung marang tanah jawa besuk, maksiat kabeh binerat, sadaya wus sirna enthing
Hyang Suksma anitah raja, duk timure lahir neng tanah Jawi, tedhake Andika Rasul, kang ibu trah Mataeam, Padelongan iya iku wijilipun, angratoni tanah Jawa, pan jumeneng Ratu Adil

(14) Ratu iku langkung mlarat, datan mawi sangu ing praptaneki, duk kineker ing Hyang Agung, tan ana jalma wikan, pan kapethuk aprang unggul tan na weruh, jumeneng sri narendra, gaib tan ana udani

Kang mungsuh pan samya rusak, ingkang wani prasamya anemasi, tumpes tapis ingkang musuh, balane mung Sirullah, sawer klabang kalajengking samya mungsuh, iku Semar wekasingwang, ngemonga Wisnu nitis

Sira sakehing lelembat, bantonana titising Wisnumurti, ana dene kuthanipun, ana alas Ketangga, pan lelembut yasakna kadatonipun, juluk Sultan Herucakra, enak atine wong cilik

Sirna wong kang mbeg durjana, kang wong jahil kabeh prasamya wiwrin, bebotoh samya katutuh, ajrih marang narendra, apan padha awekel tetanenipun, bumi pulih berkatira, murah sandhang lan rejeki

Pajege wong cilik benjang, sawah sakjung setaun mung saringgit, pancenipun sang aprabu sewu sawulanira (15) lamun langkung saking sewu datan ayun, ratu iku lumuh karta balaba asih ring dasih

Murah sandang murah pangan, pra priyayi prasamya sugih, satus taun laminipun, jumenenge sri nata, sirnanira ing kutha Ketangga iku, nuli ana ratu kembar, pernahira kuthaneki

Saloring redi Baita, ingkang siji kuthane iku benjing ana ing Madura iku, seket taun laminya, sasirnane nuli ana ratu besuk, ngedaton Waringin rebah, ya amunga seket warsi

Sasirnane Ringin Rebah, nulya ana ratu ingkang gumanti, ana dene kuthanipun, ana ing Balebaran, lawasira amung swidak taun gempur, nulya ana Srenggi prapta, angratoni tanah Jawi

Sarta sakehing wong Jawa, den usungi mring Nusa Srenggi benjing, sewu-sewu saben taun, mung tigang dasa warsa, kanjeng Sultan ing Ngerum sigra tetulung (16) Utusan mring tanah Jawa, anumpes wong Nusa Srenggi

Pirang yuta wadyabala, saking Rum layar ing tanah Jawi, anumpes wong Srenggi iku,sirna pan sampun telas, tedakira ratu ing Waringin rubuh, nuli jinunjung narendra, akutha ing Majapait

Telung puluh sanga sirna, sampun jangkep umure tanah Jawi, Gunung Sumbing nuli guntur, Mrapi mubal dahana, pan merbabu swarane apan jumlegur, gunung Tidhar mubal toya, kelem ilang Tanah Jawi……………..

SERAT JANGKA TANAH JAWI MENIKA INGKANG GADHAH BAPAK M. KARYAHARJA
DADOS BOEKBINDER ING BOEDI OETOMO SURAKARTA TAHUN 1918

SERAT SASTRA GENDING

April 30, 2008

Karya : Sultan Agung Hanyokro Kusumo

I. S I N O M

1.
Yeku tan sanepanya
Wimbaning sasmita murti
Kang rineggang gita
Amemalat driya

Perumpamaan tentang
Lahirnya pertanda makna
Yang terangkai dalam lagu
Yang mengalun syahdu.

2.
Yeku wirayatura
Jeng Sultan Agung Matawin
Kang mufakat sinaksennan
Dening para sarjanadi
Kang tuhu anetepi
Ing reh plambanging ngayun.

Yaitu ajaran
Sang Sultan Agung dari Mataram
Yang telah disepakati
Oleh para sarjana besar
Yang benar-benar memahami
Isyarat lambang pemakaman.

3.
Kadereng amengeti
Wirayat dalem Sang Prabu

Eleh keinginan mengabdikan
Ajaran Sang Raja

6.
Yekti tan ingaken darah
Ten tan wignya tembang kawi
Jer kamot sandining sastra
Titiga logating tulis
Kang dingin basa kawi
Tata-trapsilaning wuwus
Kang tumprap niti-praja
Kasusilan trusing ngelmi.

Tidak akan diakui famili
Bila tidak menguasai tembang kawi
Karena pada nya termuat rahasia sastra
Dan ilmu ketrampilan tulis
Yang diutamakan dalam bahasa kawi
Tata cara seni berbicara
Yang berlaku bagi para bangsawan
Adab keutamaan orang berilmu.

8.
Pring tri sandining sasmita
Karep lepasing samadi
Ngesti tablehing panunggal
Nglinang sukma sarira-nir
Purna wus anglir jati
Marma sagung trah-Mataram
Den putus olah raras
Sasmita sandining kawi
Yekti angger satria
Ngolah sastra.

Ketika rahasia tanda-tanda
Puncak pencapaian semadi
Meraih kesatuan
Melebur sukma menghilangkan-diri
Memasuki hakikat kesejatian
Maka segenap trah-Mataram
Hendaknya sempurna melatih-rasa
Rahasia dalam sastra
Kerena setiap satria sejati
Adalah ahli-sastra.

11.
Kalengkanireng swarendah
Arancak pinetu ngesti
Ngesti rajaseng wirama
Tuduh pamadyaning dasih
Mring Hyang kang sugih.

Terangkai dalam keindahan suara
Tertata rapi dan berirama
Irama yang memiliki tujuan
Memberi petunjuk umat manusia
Mengenai Tuhan yang maha kaya.

12.
…. Pramila gending yen bubrah
Gugur sembahe mring Widdhi
Batal wisesaning salat
Tanpa gawe ulah gending
Dene ngaran ulah gending
Tukireng swara linuhung
Amuji asmaning Dat
Swara saking osik wadi
Osik mulya wataring cipta surasa.

….Maka gending apabila rusak
Rusak pula peribadan kepada Tuhan
Batal kehidmatan sembahyang
Tanpa guna melakukan gending
Adapun tembang gending itu
Melalui irama yang agung
Memuji asma Dzat
Irama dari kedalam rahasia
Kedalam mengendap dalam sukma.

13.
Surasane ngesti kayat
Kayat ingkang baka kadim.

Makna mengayuh kehiduban
Hidup yang hakiki-abadi.

14.
Jer wajib udering gesan
Ngawruhi titining ilmi

Kewajiban manusia hidup
Mengetahui hakekat hidup

II. ASMARADANA

1.
Gang brangta mangusweng gending
Kang satengah perebutan
Kang ahli gending padudon
Lawan ingkang ahli sastra
Arebut kaluhuran
Iku wong tuna ing ngilmi
Tan ana gelem kasoran.

Hasrat memainkan gending
Seperti sebuah pertarungan
Para ahli gending bertengkar
Dengan ahli sastra
Saling mengunggulkan diri
Itu pertanda mereka masih bodoh
Merasa takut ternistakan.

2.
Sejatinya wong ngagesang
Apa ingkang binasan
Iku kang kinarya luhur
………….
Yekti kekandangan kibir
Rebut luhuring kagunan
Dadi luput sakarone.

Sesungguhnya manusia hidup itu
Apa yang dilakukan
Itulah yang akan memuliakan derajadnya.
……….
Selalu berlagak sombong
Pamer kemulian dan kepandaian
Malah kehilangan dua-duanya.

3.
Kang ngani gending luhurnya
Pinet saking hakekat
Ingakal witing tumuwuh
Ananing Hyang saking akal
Takokna kang wus ngualam

Mereka katan nilai gending
Tumbuh dari hakekatnya
Wujudnya tumbuh seperti biji
Wujud yang melahirkan keilahian
Tanyakanlah orang yang berilmu.

4.
Wite osikireng ngilmi
Gending ngakal ingkang marna
…………
Uga nrus swara kang lihung
Lafai Allah kang toyibah.

Pangkal tumbuhnya pengetahuan
Berkembang menjadi gending-wujud
………….
Juga melahirkan nada yang agung
Lafal Allah yang mulia.

5.
Mangreh nrus swareng dumadi
Myang nyamlenging wirama
Tuduh ing katunggalane
De sastra ingaran andap
Reh kawengku ing akal
Lan kawayang warnanipun
Sastra kan gumlar ing papan

Suara kemanusian yang menembus
Kedalam nikmatnya irama
Menunjuk kepada keesaan-Nya.
Adapun sastra disebut rendah
Karena ditopang gending
Dan tergambar wujudnya
Sastra yang terhampar di kenyataan.

6.
Pada lahir pan wus kari
Gamelan tan dadi banda
Kamot ing praja karyane.
Dene wong kang ahli sastra
Ingaran luhur sastrane
Layak yen mangsi lan kertas
Pantes yen luhur ngakal
Nging sastra suraosipun
Luhur sajatining sastra.

Dalam penampakan hanya tinggal
Gamelan yang tidak lagi berharga
Tercakup dalam kayaannya.
Orang yang ahli sastra
Disebut luhur sastranya
Hinggsepantasnya tinta dan kertas
Pantas bila unggul gending
Karena makna sastra adalah
Keluhuran pada hakekatnya.

7.
…………………….
Sastra praboting negara
Lumaku saben dina
Myang nigas pradata kukum
Sanadyan ta kanti ngakal

Sastra sebagai perangkat negara
Yang berlaku setiap hari
Bahkan menghukum para terpidana
Meskipun harus dengan akal

8.
Dudu ngakal trusing gending
Ngakal lungiting susatra
Ngakal ing gending jatine
Babaring jatining sastra
Kawitane aksara
Sawiji, Alif kang tuduh
Mengku gaibul uwiyah.

Bukan pemahaman tentang gending
Pemahaman rahasia sastra
Sejatinya pemahaman gending
Penjelasan tentang hakikat sastra
Tentang asal mula huruf-huruf
Satu, alif yang menjadi petunjuk
Memuat substansi kegaiban.

9.
Dzat mutlak dipun wastani
Myang la-takyun ingaranan
Durung kahan salire
Maksih wang wung kewala
Iku jatining santra
Ananing gending satuhu
Dupi alif wus kanyatan.

Dzat Maha Mutlak yang disebut
Dengan la-ta’yun yaitu
Ketika belum ada apapun
Masih kosong semata
Itulah hakikat ilmu satra
Dan keberadaan gending sebenarnya
Merupakan perwujudan dari sang alif.

Hubungan antara :
Dzat – Sifat

11.
Dzat lan sifat upami
Sayekti dingin datira
Dupi wus ana sipate
Mulajamah aranira
Awal lan akhirira
Kang sipat tansah kawengku
Marang Dzat kajatinira.

Dzat dan sifat selalu
Lebih dulu dzatnya
Ketika sudah ada sifat
Yang disebut Mulajamah
Yang awal dan yang akhir
Sifat selalu termuat
Dalam hakikat Dzat.

Hubungan antara :
Rasa – Pangrasa
Cipta – Ripta
Yang disembah – Yang menyembah

11.
Rasa pangrasa upami
Yekti dingin rasanira
Pangrasa kari anane
Kang cipta – kalawan ripta
Sayekti dingin cipta
Kang ripta pan gendingpun
Kang nembah lan kang disembah.

Hati dan pikiran ibaratnya
Lebih unggul pikiran pasti
Dari keberadaan pikiran
Sedang kreasi – dan perangkaian
Tentulebih utama kreasi
Dari ranmgkaian tembang
Seperti yang menyembah dan
Yang disembah.

Hubungan antara :
Kodrat – Iradat

13.
Yekti dihin kang pinuji
Kahanane kang anembah
Saking kodrating Hyang Manon
Apan kinarya lantaransejatining panembah
Wisesaning Dzat mrih ayu
Amuji ing dewekira

Tentu lebih dulu yang disembah
Dari pada yang menyembah
Dari hakikat Hyang agung
Berguna bagi sarana
Hakikat penyembahan
Kepada Dzat untuk keselamatan
Memuja kepadanya.

14.
Upamine wong nggarbini
Lare sajroning wetengan
Yen durung prapting lahire
Maksih gaib sadaya.

Ibarat orang mengandung
Bayi yang ada dalam kandungan
Senyampang belum lahir
Masih belum diketahui halnya.

III. DANDANGGULA

1.
…………
Dupi lair sing gaib
Kanyatan ananipun
Kapya sangkep ran
akyan-sabit
Jali estri wus nyata
Pareng gending-barung
Kang lailaha ilallah
Suwara trus kawentar jati
Ning Alip

…………..
Ketika kegaibannya terungkap
Perwujudan realitas
Hakikat dinamakan a’yanu tyabithah
Yang pria dan wanita telah terbukti
Berpadu dalam kesatuan nada
Berupa la ilaha ilallah
Irama terus mengalun kesejatian
Sang Alif.

2.
Gendingira mobah lawan nangis
Dupi ageng akalnya binabar
Kewajiban sakalira
Penggawe kang mrih hayu
Rahayune pratameng urip
Urip prapteng antakateka
Tekaping aluhur
Kaluhuraning kasidan
Tan lyan saking sarengat
Pratameng bumi
Tumimbang gumlaring jagad.

Gendingnya mengalun dalam tangis
Oleh kehebatan makna yang terhampar.
Perbuatan yang membawa keselamatan
Keselamatan dan keutamaan hidup
Hidup hingga akhir tujuan
Dalam segala keluhuran
Yaitu kemulian kematian
Tidak lain adalah syariat
Kesempurnaan dunia
Yang seharga dunia seisinya.

3.
…………
Janma ingkang ngluhurken gending
Pangestining jro tekad
Cangkring tuwuh blendung
Tegese anak lan bapa
Dihin anak bapa ginawe ing siwi
Lamun ta nyimpang dadine.

………….
Manusia yang menghormati gending
Keinginan dalam hatinya
Ibarat cangkring tumbuh jadi blendung
Yaitu antara anak dan bapak
Meskipun anak dididik oleh bapak
Bisa juga menjadi berbeda.

4.
Tuhu gumlaring jagad
Sayektine tan dumadi
Sebab kadim kaduhinan anyar
Kasungsang nyingpang dadine

Sungguh terhamparnya semesta
Tentu dunia tidak akan terbentuk
Bila yang fana mendahului yang abadi
Logika yang terjungkir-balik.

5.
De sastra alif jatine
Kadya gigiring punglu
Tanpa pucuk, tan ngarsa wuri
Tan gatra tan satmata
Tan arah nggon dunung
Nora akhir nora awal
Mratandi kinen muji
Kang akarya.

Adapun sastra sejatinya adalah alif
Seperti wujud bulatan
Tanpa ujung tanpa pangkal
Tanpa bentuk tanpa penampakan
Tanpa tempat dalam ruangan
Tanpa akhir dan bermula.
Menjadi isyarat untuk memuja
Sang penciptanya.

7.
…………
Lamun maksih kaubang langit
Kasangga ing bantala
Mijil saking babu
Dadi saking ibu bapa
Yekti tetep luhur sajatining Alip
Lawan jatining ngakal.

………….
Selama masih berpayung langit
Berpijak dipunggung bumi
Meski lahir dari searang babu
Siapa pun bapak ibunya
Hakikat Alif-nya tetap mulia
Semulia hakekat wujudnya.

Hubungan antara :
Yang Kadim – yang baru
Sastra – Gending
Dzat – Sifat
Yang disembah – Yang menyembah
Rasa Pangrasa

8.
Umpamane jalu lawan isttri
Jen saresmi jroning rokhmat pada
Pranyata iku tandane
Tuhu suhuning kawruh
Ing pamoring anyar lan kadim
Dat lawan sipatira
Sastra – Gendingipun
Kang Rasa lawan Pangarasa
Estri Pria pamornya kapurba wening
Atetep tinetep.

Seperti suami-istri
Bila bersetubuh dalam kebenaran
Merupakan perumpamaan
Bagi pengetahuan sejati
Meleburnya yang fana dan baka
Antara Dzat dan Sifat
Antara sastra dan gending
Antara hati dan pikiran
Rahasia Pria-wanita yang terangkum
Menyatu dalam kesatuan.

Hubungan antara :
Yang bercermin (Subjek) – Bayangannya

9.
Mulajanmah loroning ngatunggil
Tunggal rasa rasa kawisesan
Nging lamun dadi tuduhe
Wajib ing prianipun
Kadya ngakal pinurbeng alip
Lir warno jro paesan
Iku pamenipun’kang ngilo jatining sastra
Kang wayangan gending
Sasirnaning cermin
Manjing jatining sastra.

Mulajamah kesatuan dual hal
Yang itu menjadi kiasan
Substansi kejantanan
Pemikiran yang bermula dari alif
Bagai sosok dalam cermin
Itulah perumpamaan
Yang bercermin ibarat sastra
Dan bayangan itu adalah gending
Selesai bercermin
Bayangan kembali pada sastra.

Hubungan antara :
Suara – Gema
Lautan – Ikannya

10.
Lir kumsndsng lan swara upami
Kumandanging barat gending ngakal
Sastra upama swarane
Gending kumandang barung
Wangsul marang swara umanjing
Lir mina jro samodra
Mina gendingipun, sastra upama amandaya
Mina yekti anaya saking jaladri
Myang kauripanira.

Seperti gema dan suara
Gema itu perumpamaan gending
Suara ibarat sastra
Setelah gema gending berlalu
Ia kembali kepada sastra
Seperti ikan di lautan
Ikan adalah gending, dan
Sastra kehidupannya
Ikan selalu kembali ke air
Yang menjadi kehidupannya.

Hubungan antara :
Pradangga – Gending

11.
Pejahing mina owor jaladri
Jro samodra pasti isi mina
Tan kena pisah karone
Malih ngibaratipun
Lir niyaga nabuh kang gending
Niyaga sastranira
Gending-gendingipun
Barang reh purbeng niyaga
Kasebuting niyaga dening kang gending
Panjang yen cinarita.

Ikan hidup mati di lautan
Di dalam laut pasti berisi ikan
Keduanya tidak pernah terpisahkan
Seperti perumpamaan
Seperti alat musik dengan pemainnya
Pemain adalah sastra
Alat musik menjadi gendingnya
Setelah memainkan musik
Baru bisa dipilah pemain dan alat
Panjang bila harus dijelaskan.

IV. PANGKUR

1.
Sukur yen wus samya rujuk
Mufakat ing ngakatah

Lebih baik apa bila yang sudah
Disepakati oleh khalayak luas.

5.
Awale hyang manikmaya
Gaib datan kena winarneng tulis
Tan arah nggon tanpa dunung
Tan pasti akhir awal
Anrambahi manuksmeng rasa pandulu
Tajem lir mandaya retna
Awening trus tanpa tepi.

Asal mula hyang manikmaya
Yang gaib dan tak tergambarkan
Tanpa tempat tinggal dan tak berruang
Tanpa dapat ditentukan awal akhirnya
Menyatu memenuhi rasa penglihatan
Tenang seperti kemilau permata
Keheningan yang tanpa tepi.

8.
Sepuh minangka taruna
Kang taruna minangka anyepuhi
Kacihna samaring kawruh.

Yang tua berperan sebagai pemuda
Yang muda yang dituakan
Ditandai dengan simbol pengetahuan.

Hubungan antara :
Papan tulis – Tulisannya
Yang disembah – Yang menyembah

9.
Dewa watak hawa sanga
Wus kanyatan gumlaring bumi langit
Iku kawruhana sagung
Endi kang luhur andap
Umpamane papan lawan tulisipun
Kanyatan ingkang anembah
Kalawan ingkang pinuji.

Dewa dan sembilan hawa-nafsu
Fenomena bumi dan langit
Itu harus menjadi pengetahuan
Tentang yang tinggi dan yang rendah
Seperti papan tulis dengan tulisan
Bagaikan hamba yang menyembah
Dengan tuhan yang disembah.

Hubungan antara :
Manikmaya – Batara Guru

10.
Papan moting kawisesan
Manikmaya purbaning papan wening
Tulise mangsi Hyang Guru
Sastra upama papan
Gending ngakal upama mangsi wus dawuh
Yen dihina mangsinira
Ngendi nggone tibeng tulis.

Papan tempat kekuasaan
Manikmaya menjadi papan azali
Batara Guru menjadi tulisannya
Sastra adalah papan
Kata yang tertulis ibarat gending
Bila harus lebih dulu tulisan
Dimana ia akan diguratkan.

Hubungan antara :
Dalang – Wayang

11.
Sayekti dihin kang papan
Kasebuting papan saka ing tulis
Lan malih upamanipun
Dalang kalawan wayang
Dalang sastra, wayang ngakal jatinipun
Yekti dingin dalangiro
Amurba splahing ringit.

Tentu lebih dulu si papan
Dalam penyebutan dibanding tulisan
Dan lagi ibaratnya
Antara dalang dengan wayang
Dalam ibarat sastra, dan wayang gending
Tentulah lebih dulu si dalang
Yang memainkan para wayang.

Hubungan antara :
Busur – Anak panahnya

12.
Lir nguni sang Resi Bisma
Duk pinanah dining wara Srikandi
Watgatanira tinundung
Ring panah Sang Arjuna
Gending ngakal ngibarat
Srikandi kang hru
Satra upama kang capa
Sang Parta titising lungit.

Seperti Resi Bisma zaman dahulu
Ketika terkena panah Srikandi
Tentulah tidak akan meleset
Karena itu panah Arjuna
Gending itu ibarat
Srikandi yang memanah
Sastra ibarat busur sang
Arjuna anugrah langit.

Hubungan antara :
Wisnu – Kresna

13.
Kayat Narendra Kresna,
Lawan risang Batara Wisnumurti,
Iku ngibarat satuhu,
Loro-loroning tunggal,
Tunggal cipta sarana sauripipun,
Hyang Wisnu upama sastra,
Sri Kresna upama gending.

Seperti Raja Kresna
Dengan Dewa wisnu yang Agung
Itu hakikatnya
Dua hal yang satu adanya
Menyatu dalam berbagai halnya
Wisnu ibarat sastra
Kresna ibarat gendingnya.

V. DURMA

4.
Saking dene wit samar
Kahaning hyang
Rempit sulit binudi
Gaib wus tan kena lamun
Kinaya ngapa elok tan kena pinikir
Wenanging gesang ngrejasing nugrohodi

Karena kegaiban persoalannya
Persoalan ketuhanan
Sangat sulit dan rumit dipikirkan
Sangat gaib tak dapat
Digambarkan pikiran
Keajaiban yang tak tergambarkan
Maha kuasa atas kehidupan
Pemberi anugrah agung.

5.
….pangestinireng tokid,
Wenanging gesang
Ngrajasing nugrohodi.

….Keyakinan tauhidnya,
Kekuasaan kehidupan
Melimpahkan anugrah agung.

6.
Ana iku margane saka ora
Ora sing ana yekti
Raseng ana ora,
Teteping Dzat wisesa
Amisesa iya iki
Jatining sastra
Tan susun kalih-kalih.

Ada itu berawal dari tiada
Tiada yang ada
Meskipun ketiadaan
Hakikat Dzat Maha Kuasa
Yaitu yang menguasai
Hakikat sastra
Tunggal tiada duanya.

7.
Reh ananing Hyang Suksma
Mot muksma gumlaring bumi
Tinrusing puja pujarjeng widi-ening.

Karena Tuhan yang maha tinggi
Menjadi ruh dunia yang tergelar
Puncak dalam semadi
Puncak dalam kehiningan ilahi.

9.
Mula ngelmi mulet patraping sarengat
Mong arjaning dumadi
Dadya pra manungsa
Tinuduh mrih utama
Utameng cipta pamuji.

Ilmu harus mengikuti aturan syariat
Membawa kesealamatan hidup
Sehingga umat manusia menjadi
Terbinbing menuju keutamaan
Keutamaan dalam beribadah.

13.
Saben dina tan pegat
Raketing suksma
Tan kewran denira mrih
Pangestining cipta.

Setiap hari tak pernah berhenti
Melatih jiwa
Tiada pamrih apa pun selain
Mencari kesempurnaannya.

14.
………..
Pangiketing pamusti
Rajesing sucipto
Trus kayating wisesa.

………….
Daya cipta doa
Konsentrasi pikiran
Menembus daya kehidupan.

15.
Eling-eling kang samya mangudi-nalar
Away kongsi nemahi
Kadrojoging tekad
Lah pada den prayitna
Sayekti ambebayani
Luwih agawat
Watgating trang ing urip.

Perlu diingat oleh orang yang melatih pikiran
Jangan sampai terjadi
Hasrat tanpa kendali
Haruslah itu diperhatikan
Karena sangat berbahaya
Menghancurkan kehidupan.

16.
Lawan aja pada padudojn ing karsa
Iki siriking ngelmi
Yen durung kaduga
Luwung mendel kewala
Anging kasilna kang titi
Marang ngulama
Myang pra sujaning budi.

Dan jangan suka bertengkar pendapat
Itu larangan dalam mencari ilmu
Bila belum mumpuni
Lebih baik menahan diri
Dan belajarlah dengan tekun
Kepada para ulama
Para ahli kesempunaan jiwa.

17.
Ywa dumeh yen wus wasis
Tan dadya nistanya
Minta patweng ulama
Malah tamibeng utami
Yen wus mupakat
Tiga sekawan ngalim

Meskipun telah mengerti
Tidak ada celanya
Meminta fatwa para ulama
Malah akan lebih utama
Bila telah rujuk pendapat
Tiga atau empat orang alim.

18.
Salah siji jatining gending lan sastra
Endi kang ingran inggil
Iku tekadana
Aja was tida-tida
Tanda wus rinilan Widdi
Den trus pracaya
Angsal labuh pra ngalim.

Salah satu hakikat gending dan sastra
Man yang lebih tinggi derajadnya
Itu harus dipahami
Jangan sampai bingung dan ragu
Menjadi pertanda ridha ilahi
Harus selalu yakin
Mengikuti para alim.

19.
Alime kang niyaga
Wruh gangsa nung swaraneki
Lan aranira sawiji-wiji

Kepandian sang niyaga
Yang memahami makna dalam suaranya
Serta nama masing-masingnya.

20.
Nahenta wus purna wahyeng sasmita
Satata den pengeti
Dening kawi-swara
Rinenggeng rumiting gita
Ingesti salami-lami
Sumuluh mangka
Pandam ndoning budyodi.

Setelah sempurna pemahaman
Kontemplasi
Hal itu lalu direkam
Oleh sang Kawi-swara
Dirajut dalam rangkaian tembang
Agar dikenang selamanya
Menjadi cahaya penerang
Penuntun jalan kehidupan.

Serat Sastra Gending yang keseluruhan terdiri dari :
1. Pupuh Sinom, 14 pada.
2. Pupus Asmaradana, 11 pada.
3. pupuh Dandanggula, 17 pada
4. Pupuh Durma, 20 pada.

Karena kekurangan bahan pendukung maka Serat Sastra Gending ini, masih belum sempurna dan apabila para pengaksen internet yang buniman tahu atau punya bahannya yang lengkap, maka mohon saya dikasih.

RASAJATI-3

April 30, 2008

P U C U N G

136. Kaping pitu sumrap mring kang adi luhung
Sagung kaéndahan
Kang pinaringken Hyang Widi
Dèn resepna anèng teleng manahira

137. Tanem tuwuh sumrambah sato sadarum
Malih pra manusa
Miwah saisiné bumi
Kanthi wijang pinaringan kaluwihan

138. Kabèh iku wus kinanthèn mring Hyang Agung
Salir wewatekan
Wèh resep sawiji-wiji
Kawruhana ywa nganti kadamel ura

139. Lamun kamu nggatosken ingkang satuhu
Salir kanugrahan
Winiraos kraos èdi
Temah nala ening kadereng memuja

140. Gesang namung lumingsir jroning sapangu
Aywa tanpa tanja
Kélangan ingkang pangaji
Silar rasa, datan wruh rèhing Hyang Suksma

141. Gung pepacuh tinungkulna ingkang mungkul
Dimèn uningaa
Pangaosji mangénjali
Ywa rinisak wit adrenging hardanira

142. Déné manu minangka punjering suluh
Langkung kagunannya
Tinitah kanthi linuwih
Rasa budya tembung lampah éndah guna

143. Jagad agung muwus mulyaning Pukulun
Lamun dèn eningna
Kawuryan genging sih kang wi
Karya nala ayem tentrem srah sadrema

144. Raos wardu asung warti kusung-kusung
Swawi samya yitna
Kadarman tuking basuki
Datan liya Ingkang Akarya Bawana

145. Kang maujud sanggya kasunyatan misud
Luhuring Hyang Suksma
Gung sihé tansah ngopèni
Kapranata patitis ing sapangrèhnya

146. Pan aturut mring sadya karsèng Pukulun
Éndah tebanira
Nenuntun titah maniwi
Angabektya lir péndah sang muniwara

147. Gung sasangkul gesang madyèng alam satu
Tan ana manasya
Lamun maneseb astuti
Langkung adya Hyang Suksma manadukara

148. Lambak tuhu manjing manunggil Hyang Luhur
Temah angraosna
Ayem tentrem lawan èdi
Kasirnakna sanggya lapa jroning nala

149. Aywa klèntu mrawasa larasing kidung
Gitayèng bawana
Nyenyekar sagung harjanti
Lamun risak tan kena tinukar arta

150. Andon wuwus poma dèn udi kang alus
Éndah munggwing prana
Pinireng ngelam-elami
Amranani karya asreping angkara

151. Tembung saru ywa sami dipun geguru
Nyirnakken prabawa
Miwah pangajining dhiri
Damel camah rinèméh sarta winada

152. Béda lamun mrasudi lésan lir tatur
Nora mung rirangga
Nging yekti tumusing ati
Tutur èdi mijil king telenging rasa

153. Pan sadyèku nyingkirken manah kang rengu
Nyaketken nugraha
Tumanduk dhateng sesami
Kang mangkono upayanen aywa kemba

154. Kanthi tulus pikir dèn ulir kang lurus
Ywa ngantya sumimpang
Saking margining utami
Pinuntua murih wèh harjaning jana

155. Dèn talusur talesih memet tan kuwur
Ingkang sarwa adya
Miling dadi nering budi
Manah sotya sumingkir saking piala

156. Jroning samun becik manungku nenuwun
Kalis lelamunan
Ngrerantam kang mbilaèni
Pilangbara meleng maring rèh utama

157. Nering kalbu prenahna tan nganti kliru
Mikir kang prayoga
Pijinen barang kang èdi
Tumusira raras rerem jro wardaya

158. Among wantu marmané trep traping laku
Raras yèn rinasa
Éndah kalamun kaèksi
Samudaya badhé tansah nuju prana

159. Tindak-tanduk dèn udi supaya mathuk
Jumbuh myang kahanan
Sarwa-sarwi katon pèni
Kawistara titis lantip olah kridha

160. Aja tambuh waspadakna amrih weruh
Sabarang kang makna
Pilihen ingkang taliti
Singkirana apus kramaning panggodha

161. Budi sadu katitik sajroning laku
Patrap kang utama
Iku cihnaning pangerti
Piniliha mawèh harjanta nugraha

162. Bekti lulut ngarsaning Hu pan aturut
Uning mring karsanta
Tan mbadal sagung karsèki
Lega-lila kéntar nut ing sapangrèhNya

163. Yèn pinesu jiwa raga myang bebayu
Bisa dinayanan
Ing panguwaosing Bathari
Pinaringan aji jaya kawijayan

164. Kang dèn bujung sanès atosing bebalung
Miwah wuletira
Kulit daging amrih sekti
Paribasan tan tedhas lamun jinara

165. Bisa larut nyawiji kumepyur pulut
Kalayan Hyang Suksma
Tan ana ginggang samreki
Satindaknya namung nut ingkang pinancya

166. Tan kumrungsung kasesa dadya linangkung
mBebujung karosan
Nanging nyingkur Hyang Pramèsthi
Yèn mangkana sumimpang kesasar marga

167. Kang ginayuh jugar wigar nora tuwuh
Ura ngambra-ambra
Pangèsthiné salah dadi
Kawruh mentah datan éca dipun tedha

168. Kabèh iku pepacuh ingkang satuhu
Éman dèn tilarna
Milaur dipun prasudi
Dèn èstokna dadya darma kang utama

D U R M A

169. Apa baya wewarah kang kaping astha
Brataning wong nenepi
Laku angupaya
Mustikaning manuswa
Supados amunpangati
Ing samudaya
Ywa muspra tanpa werdi

170. Atetarak tan muhung ing kalairan
Cegah dhahar lan guling
Pasa lan aderma
Tlatèn maring agama
Nging ati tan dèn rawati
Pan nora tanja
Sami kadi tyang pingging

171. Sesongaran pamèr darbya kaluwihan
Kaya tan ana malih
Janma ingkang padha
Tandhing lan kabisannya
Angrèmèhken mring sesami
Dadi tan guna
Ngrasuk maring agami
172. Jangkepira manungku maring Jawata
Kathah kang dipun sirik
Nora rupa boga
Dudu pranata puja
Nanging sagung lampah sisip
Dipun tilarna
Puniku wèh hastuti

173. Nadyan rupak prananira dèn wiyarna
Nora cupet ing budi
Nututi candhala
Nurut hardaning hawa
Nerak sarak tanpa isin
Nir ing kayitnan
Nalisir nyimpang margi

174. Pepénginan makantar-kantar angrebda
Poma dèn kemudhèni
Pinekak ywa ndadra
Pinuntu kanthi lamba
Pepacuh myang wasitadi
Pakekenira
Pan nuntun laksitèki

175. Tindak mblasar atetawa kanikmatan
Tumrap kang tan udani
Tumama ing karsa
Temah kayungyun godha
Tan kuwagang anyingkiri
Trékah sulaya
Tundhoné dadya tuni

176. Siluk rumpil ngambah margi kaleresan
Sasat tan ana gampil
Satuhu ing budya
Sasmita dèn tilingna
Sinartan antebing pikir
Sirik piala
Sumenggah hardèng karsi

177. Kabèh ika kalakyan lamun dèn udya
Kanthi tlatèn taliti
Kineker jro nala
Kinemat ingecakna
Kaprasudi dipun gladhi
Kridhaning suksma
Karèh nut ing prayogi

178. Dèn gegulang pamardi ingkang utama
Datan pegat martapi
Dyan awrat sinangga
Dipun embat wardaya
Déné yèn wus dèn antepi
Dadya kuwawa
Daryana gung utami

179. Lamun léna nilaraken kaprayitnan
Lumuh macala kapti
Lali pariwara
Lelumban madyèngkara
Léngah enering paniwi
Lampah sulaya
Lalis datanpa werdi

180. Muja tapa atetarak durlaksana
Mungkurken sagung yogi
Meleng ing karsanta
Manekung pancadriya
Manunggil karsèng Hyang Widi
Mat kautaman
Mulung myang kang pinanci

181. Ingkang lagya ginadhuhan pangawasa
Nilarna watak dhiri
Milaur prasaja
Tan ngendhakken sasama
Nyingkiri tumindak sisip
Wisésanira
Nora kanggé ngakali

182. Tinahena salir pikir tan pakena
Miwah sir kang nalisir
Poma dèn cegaha
Ywa jinarken ngrembaka
Yèn kadhung amemalahi
Tan gampil mendha
Lir nyirep bagaspati

183. Pepénginan ngangah-angah ner kasugyan
Nyalad adrenging karsi
Tan ana warana
Nyenyingget krodhanira
Temah alepas kendhali
Binandhang tebya
Sir wangsul datan wani

184. Donya brana myang arta asring misésa
Ngrèh manu dados abdi
Lamun dèn turuta
mBebudhak sakarepnya
Ngicalken prayitnèng budi
Dadya kethaha
Lingsem tinilar sami

185. Wit hartaka asih darma waged musna
Tegel maring pepati
Pitenah deksura
Paéka masang kala
Wus tan ngéman sapadhèki
Uger panjangka
Kasil ginayuh yekti

186. Ya mangkana watak winengku kamurkan
Gegyan kang dèn ugemi
Tan sipat prawira
Lumuh wyataning dwija
Pepoyan kang dèn antepi
Langkung kuncara
Mimpang wang kawon janmi

187. Lamun donya dadya punjer atinira
Sinembah kadya Gusti
Wlasarsa pan muspra
Asih nora kadarbya
Tegel roganing sesami
Lampah daksiya
Nguber mulyaning dhiri

188. Datan lepat wasitaning Hyang Indriya
Paring tuduh mring janmi
Kacaryan hartana
Wewijining candhala
Damel risaking pamardi
Pan dadya ura
Jugar tatanirèki

189. Yèn ketaman branta ngempalaken brana
Wuru tetandho rukmi
Angles wit kasmaran
Kasulistyaning sandhangan
Supé myang leresing margi
Dadya kantaka
Lamun panggayuh tuni

190. Samubarang kaudi cekap samurwat
Dé pikantuk nglangkungi
Swawi tinampia
Nugrahaning Jawata
Loma lila mitulungi
Kang kacingkrangan
Ywa nyimpen manah cethil

191. Poma-poma aywa tilar kautaman
Nggegulang sasmitadi
Dohna kadurjanan
Temen rèh kaprawiran
Tinangsulan ing tyasrèki
Aywa dèn culna
Bundhelen kang permati

192. Aywa nyimpang dedalan maring pepadhang
Dyan ciyut sukar rumpil
Dipun tlatènana
Kinanthèn sabar drana
Supayantuk kang kaèsthi
Mrih tan kuciwa
Pinegat tan wruh margi

MEGATRUH

193. Marma iki kaping nawaning pepacuh
Mirid wedhar rasa jati
Mijil saking tyas manekung
Manungku ngarsaning Widi
Manjing manunggil Hyang Katong

194. Kang pangaji munggwing gesang kang satuhu
Macala suksma kaèsthi
Pinurih karuh myang tuduh
Mring punjering jasadrèki
Uninga jatining Manon

195. Aywa kongsi darbé nétra tan andulu
Tuk wijiling suksma jati
Sangkan paran nora weruh
Temah ical nering kapti
Lumaksana tanpa waton

196. Wasitadi wineca dwija rumuhun
Nélakna kahanan janmi
Kanthi tetanya lir tambuh
Wicalen titah kang ngèksi
Miwah kang gesang sayektos

197. Dèn wangsuli apatitis miwah jujur
Kahana ingkang sayekti
Tyang wuta kathah linangkung
Makaten ugi kang lalis
Klayan kang urip kinaot

198. Apan janmi nadyan melèk socanipun
Ananging boten udani
Aosing gesang satuhu
Asor prabawaning budi
Acecanuk nora tinon

199. Iku kadi pasemoné titah blilu
Ingkang suthik aningali
Ismayaning Hyang Ma Agung
Isin miyat urip jati
Ilang lumuyuting batos

200. Nenggih sami klayan jana karan layu
Nadyan tata wadhag urip
Nanging datan wikan ilmu
Nasar anggènnya lumaris
Nora béda kadya layon

201. Urip jati kudu kinanthènan kawruh
Uninga jatining urip
Upami lirwa binuru
Uwal king jejering janmi
Uwas tumraping lelakon

202. Kasmaran mring pepuntoning sanggya laku
Kadidéné tèsing warih
Kinempal myang asalipun
Kumeplas manjing jaladri
Kekalihnya luluh winor

203. Suksma kéntir ngenut jantraning Pukulun
Sumarah pasrah tan banggi
Sirna pepénginanipun
Sumuyut wetah sadyèki
Sumilak dugèng pangampon

204. Olah batin pan tilar sesuker sagung
Osiking tyas mung nyawiji
Manunggil klayan Hyang Agung
Memet rinasuk sesuci
Mrasudi puji kang twajoh

205. Neng samadi lelana lebeting anung
Nilarna rupeking pikir
Ning nering suksma sumusup
Nenungku niat mratapi
Nir sanggya sedya piawon

206. Tan angudi kuncara pamurih kasub
Tatasing puja siningid
Tinutup korining napsu
Trékah léngah dèn singkiri
Tulus numusi kang anon

207. Ngarsèng Widi dhéngah lampah sarwi katur
Tan wènten ingkang sinelip
Sagung prasida kadulu
Ginelar wijang katawis
Losna sadarum sumaos

208. Aywa nganti darbé raos wus linangkung
Nindakken kasucèn yekti
Kawentar buntasing kawruh
Lepat saking lampah sisip
Ngarsaning Hu andhap-asor

209. Gung prayogi kanthi manasya dhedheku
Rumaos dèrèng pinanggih
Sampurnaning tata-laku
Temah kadereng mrasudi
Minta apuraning Manon

210. Sembah bekti kinanthènan manah wutuh
Iswara cinepeng sami
Hastungkara ingkang mungkul
Wèh tentrem myang hasastani
Asmaralaya cinadhong

211. Dipun èsthi tresna asih mring sadarum
Lir tumrap diri pribadi
Samubarang dipun émut
Tinepakna sarirèki
Temah tumindak tan waton

212. Mring sesami nala kasengsem sung asih
Tan remen miruda janmi
Punapa malih nyenyaru
Akarya tabeting ati
Ywa damel asanès wirong

213. Lamun uning manuswa gesang tan patut
Bebasan pinanggang hagni
Nyanggi bebahaning laku
Dèn éklasna suka warih
Paring asrep mring kang ngorong
214. Winigati ingkang mbetahken pitulung
Sasagednya dèn jurungi
Wirya paring timbang nyuwun
Damel wikaraning kapti
Sung awanda myang kang éwoh

215. Yèn angèksi wakala kang lagi nempuh
Nora merem tan preduli
Nanging legawa misungsung
Pinurih awinda gingsir
Wèh wiryawan kang prihatos

216. Udani mring roga-yogi awrat lalun
Pan arsa asyah ngrerujit
Kanthi wikrama wèh lipur
Awicarita binangkit
Rahajeng linepat régoh

217. Nora sengit tumanduk tumrah kang klintu
Asih rumangkang jro kalbi
Lila ngaksama atulus
Seserik binuwang tebih
Winengku sucining batos

218. Manah drengki tan winales dimèn tatu
Nging binayar tindak becik
Winungkus pangaksama gung
Sinupèkna nadyan rungsit
Pan mesgul datan sumiwo

219. Dipun èsthi bisa kamot jroning kalbu
Gumelar kadya jaladri
Nadyan bengawan sadyèku
Lumintir mili ngebeki
Tan pisan-pisan arsa rob

220. Tanpa tepi nora jajag lebetipun
Momot sagunging prakawis
Sabarang kawrat tan mingkuh
Rinendhem madyaning warih
Nora nggresah datan kisroh
221. Ya kadyèki prana aywa gampil pugut
Mupus kalamun ngadhepi
Bebahan awrat linangkung
Lir langkap pinenthang tuni
Lepat tan ngéntasken gatos

222. Angadhepi manéka trékahing manu
Miwah wuwus kang nyakiti
Pamigunanipun satru
Pinggala pangucap rasmi
Dharana rinaswa kamot

223. Dèn tebihi watak mrahat péndah margu
Sereng-buteng lir tyang pingging
Dharaka sinantun puguh
Murcita ingkang pinanggih
Luhung matirta waspaos

224. Janma dhikih asring kathah godhanipun
Tilar rasikaning ati
Gung rusid minangka pangkur
Tan panggah megeng karsèki
Radyalpa ngengurung raos

225. Rismarini pinanggya anèng Pukulun
Tumrap kang maratuka Ji
Kanthi tlatèn dèn maraup
Pujinira ruma amrik
Dadya pangabekti yektos

226. Kadya rawi suka tuduh padhangipun
Narbuka dhedheting ratri
Sanggya rastala mataun
Trawaca tan ana kèri
Makaten tiyang ngabektos

227. Ganaresi ingkang ajumeneng ratu
Nggegurua pangrèh aji
Taksaka lit wisa manjur
Aywa sumelang tan dhaning
Lir tatur kumambang abyor

M A S K U M A M B A N G

228. Lhah puniki pawingkingipun pamardi
Kang kaping sadasa
Jangkep piwucal utami
Ywa nganti sinélakana

229. Pungun-pungun kalamun dèrèng udani
Kuwatos miwah was
Tanpa kumandel ing Widi
Nora wruh keplasing suksma

230. Titi wanci wangsul mring sangkanirèki
Mesthi bakal teka
Nora kena dèn sélaki
Poma tan miris ing nala

231. Yapwan janmi tan mawastu rèhing Gusti
Yekti dadya susah
Sang Mahasasa nyarangi
Yamani mahèr yitmanya

232. Lamun prapti titi wanci kang pinasthi
Kodheng jroning rahsa
Yojana tan uning sami
Awinda nering panjangka

233. Janma pingging talompé ngeningken gati
Kikising agesang
Tumrahing titah sadyèki
Temah nguja hardèng karsa

234. Gumarangsang kasukan dipun turuti
Mumpung maksih pana
Plethèking sang bagaspati
Tan nyaruwé yamaloka

235. Tan kayaa yatma madyèng jagad mangkin
Nyarwètèh lampahnya
Mahara anyakrawati
Puguh kasupèn Hyang Suksma

236. Yèn mangkana lirwa mring swarga sayekti
Mbebujung kadonyan
Lupa paraning dumadi
Kasasar tan manggih tarsa

237. Nanging janmi kang sengsem yogasamawi
Dharannya tumata
Mraharana manah suci
Sinung pangerti utama

238. Kanthi wijang wijiling tedah suyati
Yadya repah raga
Wijaya mangrèh hastuti
Rasmana karya raharja

239. Karuh maring sangkan paraning dumadi
Tinitah Hyang Suksma
Sumbering sadya darmadi
Loka paleremaning suksma

240. Lamun murcat tan tambuh paranirèki
Rusak raganira
Yitma méntar gya maniwi
Wangsul sangkaning yudana

241. Nora miris ywan Sang Widhitusdha nimbali
Cukup sangunira
Sinartanan darma bekti
Mituhu sanggya karsanta

242. Trusing ati widhwanta lila tinampi
Larakung linepat
Wit luding laris pinasthi
Wilapwa tinilar tebya

243. Sihing Widhi dadya wayira pangaji
Kenceng cinepengan
Pinangka wot ingkang dyapi
Tumuju lokabuwana

244. Dipun ening ngener lukikaning Gusti
Nyawiji sedyanta
Tan malang tumolèh margi
Nyapih sagunging angkara

245. Wus nyawiji manjing jro jatining waji
Uwal king walitya
Ngalindhih krenteg nalisir
Dumoh saking sanggya dama
246. Kanthi éling manunggil klayan Hyang Rawi
Suméndhé sadrema
Sumèlèh pasrah karsa-Ji
Cinadhang papan diwala
247. Janma bekti winengku wuyuting rati
Sinung panggraita
Landhep nilingken pamisik
Temah wruh mring pepancènnya

248. Pan patitis kamuksanira udani
Dyan nora jumawa
Rumaos darbé pangerti
Nging miling rèhing Jawata

249. Nora samar mring pepesthèn kang dumadi
Pepancèning suksma
Ingkang tinamtu ing nguni
Weruh titi mangsanira

250. Yèn wus dugi kikising gesang puniki
Wangsul mring sangkannya
Sang Widhitusdha nimbali
Ywa tidha-tidha nglenggana
251. Pan Hyang Widi badhé apeparing gati
Minangka pratandha
Kekeran pesthining janmi
Pinurih samya samekta

252. Nora kénging puguh mirong karsèng Gusti
Nyahak mring karsanta
Nguman-uman kang pinaring
Tan narimah wilasa-Nya

253. Luhung sami tiniling ingkang winisik
Temahan trawaca
Kala-mangsa kang pinasthi
Apan samya kawruhana

254. Yèn wus dugi titikan praptaning wanci
Swawi cumadhanga
Ywa manesel gesangrèki
Sampun cekap lampahira

255. Purnèng anggit wilapakalangyan werdi
Tujuning panjangka
Tan sanès amigunani
Janma kang munggwing rastala***

RASAJATI-2

April 30, 2008

A S M A R A N D A N A

59. Tanggap raos jarwinèki
Bisa krasa lan rumangsa
Pangertos datan talompé
Mring jatinira pribadya
Miwah sapadha-padha
Sumrambah titah sadarum
Lan saisiné buwana

60. Aja sira kumawasis
Dyan wus tebih lampahira
Ngudi èlmi pangertiné
Awit isih ana liya
Kang mesthi ngungkulana
Lir wiyati èmperipun
Tanpa wangenan inggilnya

61. Wong umbag kang lumuh aris
Tansah rumangsa yèn bisa
Sabarang kardi ingembé
Nging datan bisa rumangsa
Mung samenir kawruhnya
Sesongaran sarwi umuk
Kaya-kaya mrantasana

62. Lamun tumanduk ing gati
Briga-brigi nora pana
Seserepanira kiyé
Kikuk-kidhung kang linakya
Nora sumbut gunemnya
Wusana jugar tan rampung
Wirang mungguh rinasakna

63. Wruhanta manah kang pingging
Rasa isin datan darbya
Mung tembung wah pangudiné
Dyan nora panggah ing karya
Parandéné jumawa
Tansah nggrangsang ciptanipun
Ngangah-angah kadya ditya

64. Jalma kang tanpa pangerti
Tan naker kabisanira
Adu wani piandelé
Datan tanggap maring rasa
Kang wèh wruh tatarannya
Nunjang-palang tindakipun
Numbuk-bentus nora tata

65. Mangkya jana sarjanadi
Mulat dhiri tan durgama
Ninggal sagung sembranané
Mulur sempulur pangrasa
Rasané sanggya rasa
Sinipat jejering kayun
Titis tetes temah tatas

66. Rèhing rasa dèn resepi
Nora samar werdining mar
Marmané binabar kiyé
Éndah èdi lir kartika
Rinimat ing Hyang Suksma
Mbabar waskithaning wiku
Wikan jatining priyangga

67. Waskitha jatining dhiri
Empan papan tumindaknya
Éling wewates ugeré
Nilingken sagung wewarah
Pituduh myang pranatan
Sirik cidra arsa unggul
Nir sedya ala rinipta

68. Rasa suka dèn watesi
Mekak hawa aywa ngrebda
Sesukan mung sakadaré
Gampang gumun siningkiran
Jer kabèh mung sandhangan
Datan langgeng wontenipun
Abyor sakedhap gya muspra

69. Lamun tan waskithèng kalbi
Rasanta gampil kagodha
Kayungyun ing kasukané
Temah lupa sarak tata
Angger-ugering gesang
Kapéncut myang kapiluyu
Éndah-èdining dursila

70. Tundhoné dumugèng lalis
Getun keduwung pan siya
Siku dhendha pinanggihé
Papa cintraka kalakya
Sinandhang ing jiwangga
Apan émut wus kebacut
Katrucut tekaning laya

71. Begja janma kang patitis
Ngrucat pepénginanira
Sirik nerak sarak siré
Tanggap lamun samudaya
Tan langgeng ing kahana
Sawatara pan wus kukut
Gung kasukan sakeplasan

72. Rasa dhuhkita myang branti
Aywa kalantur ginarba
Sedyanta marlupèng raté
Angur pinupus samadya
Jasad ywa nandhang roga
Tinalesan manah mulung
Ing pepesthèning Bathara

73. Mulata maring sasami
Sadarum titahing Indra
Ingaosana jejeré
Ywa nganti mawang sandhangan
Kang sipat kalairan
Nging dugèng jatining manu
Manuswa ingkang sanyata

74. Kathah-kathahing pamanggih
Pandulu sulap mring gebyar
Tata lair tetalesé
Ngajèni maring pepadha
Nora tumus jro nala
Kalenggahan bandha bandhu
Kang minangka takerannya

75. Sinten ingkang darbé aji
Yèku kang mompyor wiraga
Éndah èdi busanané
Dyan awewatak raseksa
Brukut linimput samya
Laksita pindha priyagung
Sangar mrabawa anggepnya

76. Kathah ingkang datan ngèksi
Jejer jatining manuswa
Mung kayungyun lelamisé
Sulap gebyar kang katartya
Temah klèntu nalarnya
Wong pengung malah ginunggung
Pinuji kadya brahmana

77. Balik janma sudra kaki
Asring datan pinétangna
Kanggep tan makna anané
Aja manèh ingaosan
Dèn paèlu pan nora
Pinanggya mbuwang pandulu
Sungkan lamun ningalana

78. Dyan suci atinirèki
Nging tan rinengga busana
Kadonyan drajat pangkaté
Sapa baya arsa nyapa
Wah malih anilingna
Mring tutur ingkang winuwus
Pinusus lésus pan muspra

79. Dé kang tanggap rasajati
Tan meleng mring barang makna
Kasilep tata lairé
Nanging nilingken pranyata
Reseping pariwara
Wewarah agung kalangkung
Nadyan winedhar ing sudra

80. Tan mawang janmanirèki
Nora nisihken sapadha
Nging ngaosi pamerdiné
Dyan mijil lathining ina
Lamun gwah ing wewarah
Tinilingaken satuhu
Dadya cecalaning lana

81. Ywa ngembé padhanirèki
Janma tan kena ingina
Tinitah nut pepancèné
Ajènana lir Hyang Suksma
Supayantuk nugraha
Tinebih manah adigung
Andhap-asor lembah nala

82. Raos asih myang premati
Sumrambah sagung tumitah
Rinumat mrih lestariné
Samukawis jro bawana
Wus patitis tinata
Pangwasané Hyang Ma Agung
Rumeksa kanthi samekta

83. Mula hèh titahing Widi
Aywa nuruti angkara
Mbujung senengira kiyé
Nging nglirwakaken pranata
Mung mburu rèh hardanta
Nilar waskithaning kalbu
Supé wisiking Hyang Suksma

84. Rasajati wèh pawerti
Myang sujanma kang rumangsa
Butuh wruh mring kajatiné
Murih tumanggap ing rasa
Rasanta mèt raharja
Raharjaning sanggya manu
Nurutana nering rasa

85. Neping rasa kang kaèsthi
Tan kabranang watak murka
Nora rongèh pangrasané
Anteng manekung jatmika
Temah tanggap sasmita
Dyan ringkih pinaring surup
Mungguh werdi kang utama

86. Sarpa kresna sekul gurih
Wreksa rekta pahit wohnya
Namung semanten gaduké
Lamun tan tebih tebanya
Ywa maoni kéwala
Pupus asem tibèng laku
Sinom jumangkahing lana

S I N O M

87. Patitising lakunira
Waskithèng lampahirèki
Samubarang pinikirna
Tan grusa-grusu sayekti
Tinimbang kang taliti
Tumindak tan kumawantun
Angger purun lan sagah
Tan wurung wekasan tuni
Mangka getun keduwung nora piguna

88. Lamun sira darbya sedya
Ywa kadereng hardanèki
Lumuh aglis kalakyanta
Lupa daksina myang paksi
Tan wruh jantraning margi
Ngangsa lir wataking diyu
Luhung ris linimbanga
Mirid kaoting tyasrèki
Jinumbuhna klawan sanggya kawikanta

89. Poma praya sabar drana
Antèr pamikir sayekti
Sélak kabrananging rana
Paribaya dèn adhepi
Kanthi sarèh premati
Tan mingkuh kèhing pakéwuh
Nyidhem mulading rudra
Waspaos sajroning kapti
Sanggya gati tinuntas kanthi waskitha

90. Lantip ngudhari ruhara
Nyimpang sawarnining sisip
Pramana milah prakara
Tan worsuh cinampur sami
Wijang jroning pambudi
Dèn lusi lir lawé kusut
Ingijir temah cetha
Gampil rampung kanthi rampit
Sanggya karya tan bingung mbebidhung nala

91. Miyat paékaning liyan
Nora kadereng ing kingkin
Lir mulat lèsing warastra
Waspaos graitèng budi
Tumindak ngati-ati
Ywa gampil pracayèng rungrum
Pranyana dèn landhepna
Dimèn trawaca ing gati
Temah titis luput saking sandi kala

92. Aywa ngrèmèhken sasama
Drajat semat donya arti
Kabisan wah kagunannya
Myang agal-alusing budi
Angèl yèn dèn jajagi
Sring nyolong pethèk sadarum
Luhung yèn dèn anggepa
Samukawis anglangkungi
Luwih begja tan kecélik ing panduga

93. Watak umbag sesongaran
Rumaos wasis nglangkungi
Angandelken kagunannya
Miwah jajaging pangerti
Tan ana kang madhani
Manèh lubèr bandha-bandhu
Wuwuh éring pangwasa
Digang adigung ing budi
Solah bawa pamurih ingalembana

94. Béda prabawèng satriya
Ngleluri darmaning aji
Mekak dhiri olah rasa
Primpen kawruh dèn simpeni
Siningid rasajati
Unggul tan kraos pinunjul
Ywa pamèr kabisannya
Andhap-asor trus ing ati
Sanggya gati tan sélak dipun rampungna

95. Pribadyèng satriya tama
Sirik mbujung pangastuti
Datan serik dipun ina
Bingah winada sesami
Tan susah dèn waoni
Adreng ngudi budi luhur
Asih maring sesama
Tan males manah kang sengit
Ngrucat donya meleng maring rèh sampurna

96. Lampah aris paramarta
Sarèh tumanduking sami
Datan sawiyah deksura
Ngrèmèhken titahing Widi
Nungkulken ingkang alit
Nanging ngajèni sadarum
Mimpang datan ngasorna
Pikolèh tan damel tuni
Dipun gega tan mawi dipun telukna

97. Lès aris rinengga basa
Tan karya runtik ing kapti
Raras pinireng ing karna
Tumus rumesep waradin
Mrak ati amranani
Tinilingken wèh tyasarju
Adhem trusing wardaya
Nyidhem brahala pan bangkit
Tumamanya karya basuki raharja

98. Kalamun dadya pangarsa
Pangandikan pan jinagi
Ywa gampil ngumbar kamurkan
Tembung ladak dèn singkiri
Tan wengis waton muni
Natoni manah sadarum
Andhahan jinemalan
Nanem wiji nabet ati
Becik lamun ririh araras nengsemna

99. Mring dasih suka tuladha
Tindak-tanduk sarwi manis
Titis pangangkah utama
Kinèn dinadya palupi
Tinulat pan mranani
Nora mung kakèhan wuwus
Ngegungken panguwasa
Salir préntah kudu dadi
Kumalungkung edir deksura daksiya

100. Pan kawula tindak lupa
Ingélingken kanthi aris
Bramantya dipun leremna
Poma aywa ngumbar hagni
Ngalad-alad ambesmi
Luhung wèh reseping tutur
Bebener tinuduhna
Pepèngeté sinartan sih
Tan akarya runtik jro tyasing pra amba

101. Kalamun dadya andhahan
Waged mapanaken dhiri
Weruh ing rèh myang pranatan
Tan trunyak-trunyuk nglingsemi
Nging manis amrak-ati
Kinasih maring priyagung
Setya dhateng bebahan
Marmané dèn pitadosi
Pinitaya tinresnan déning bendara

102. Tumindak kang nuju prana
Tulus dènnya anglampahi
Nora mung lamis kéwala
Sapawingking ngiwi-iwi
Batos ngrantam bilahi
Ngrerancang pakaryan slingkuh
Anganggit tembung dora
Kala jiret kang cinawis
Neniwasi kadya upasing taksaka

103. Poma sanggya pakaryanta
Tinalesan niat suci
Titis tetes ukaranta
Trus dugèng telenging kalbi
Kadereng sir kang resik
Jujur tinanem sempulur
Éklas lila legawa
Nggresula pan dèn tebihi
Wani ngampah pawekasan nemu bungah

104. Kasaénan tan pinétang
Potang tumraping sesami
Nging linampah kanthi bingah
Inganggep kadarman jati
Kang kudu dèn ugemi
Pangalem nora binuru
Karya saé sedyanta
Sumrambah dhateng sadyèki
Lenging nala tan liya mung paramarta

105. Watak lamis tinebihna
Sinanantunan burus yekti
Satuhu ingkang kawarna
Wardayanta pindha rukmi
Nora betah sengadi
Bebener ingkang binujung
Lir nuring sasadara
Jro peteng padhang nelahi
Suka tuduh tumrap kang nalisir marga

106. Katemenan dèn udiya
Pinracaya sagung janmi
Makarya tinales setya
Kajibah tamtu tinampi
Sanggèn tan dèn sélaki
Suthik cidra colong playu
Milaur tinombokna
Misungsung dhiri pribadi
Ya mangkono watak-wantuning satriya

107. Mangkono werdi sanyata
Patitising lampahrèki
Nyingkirken sagung ruhara
Kang damel dhuhkitèng kalbi
Sirna dhedheting ratri
Gantya pepajar winantu
Rumantya ri pirena
Karenan rahajeng nuli
Sanggya lapa siningkur tinilar samya

P A N G K U R

108. Wewarah kang kaping satnya
Tumrap trap-treping lampah puniki
Sarèh samadya pan kudu
Dadya pandoming rasa
Sumarambah olah pikir, tembung, laku
Murih kasampurnanira
Poma samya dipun udi
109. Lamun ngadhepi prakara
Nirlupa kabidhung adrenging karsi
Linimbang-limbang satuhu
Pinikir ingkang prenah
Tundhonipun anteng-antèr kanthi mungkul
Mring panuntuné Hyang Suksma
Ngéntasken sagunging karti
110. Rasa sarèh sirik serah
Dhéngah karya dèn tuntas kanthi rampit
Tan aglis mupus pan lampus
Nging wantun mrantasana
Sinartanan sabar titi tan kasusu
Wijang rantasing ubaya
Kapengkok tan mbalénjani

111. Tan gampil semplah myang wegah
Sungkan kesèd luhung tinilar sami
Sanggya reruweting laku
Dèn dhepi kanthi bingah
Nukulaken rasa sreg sajroning kalbu
Dadya daya kang santosa
Piguna temah ngrampungi

112. Pamikir aywa dèn peksa
Anglangkungi murwating nalarèki
Kamot kinemat pan saguh
Momot sagung ruhara
Pangrantamé salir pakéwuh tan mingkuh
Kanthi sarèh dipun sangga
Ènthèng jro nalar lan budi

113. Lamun kamu ngangsa-angsa
Kuyang nggènnya gupuh nggayuh pradani
Nguntar-untar hardanipun
Nanging ingkang jinangka
Nora netes kang pinanggih namung lempung
Kacaryan datan kaduman
Wasna kuciwa hudmani

114. Nora waspadèng wisata
Datan mulur agé-agé mrepegi
Dhawah wisayaning satru
Jiniret tanpa daya
Gung prayogi manah sarèh dipun émut
Wikan dhumateng wasyasat
Wismaya mamrih basuki

115. Pamikir ingkang kabranang
Sring akarya pikurihaning sami
Luhung pakeken kang agung
Sesumber king Hyang Suksma
Cinepengan kanthi kenceng jroning kalbu
Nenuntun gesang pakena
Nugraha mangrèh hastuti

116. Tembung sarèh dèn kekuca
Aywa kongsi nengenken waton muni
Tan karya tabeting tatu
Manjing tumrah gung jalma
Dèn upaya ukara marganing sarju
Sirna sedyaning sulaya
Pan ayem tentrem piniji

117. Dyan pinitenah ing liyan
Nora males sagung piawon sami
Tinampi éklas tan rengu
Sak serik kang akarya
Pinujèkna dimèn tebih king bebendu
Uning maring kaleresan
Tuk pitedahing Hyang Widi

118. Tembung cidra siningkiran
Ukaranta pepisuh dipun sirik
Kang temen miwah kang burus
Tumus dugèng wardaya
Pangèsthinya bebener ingkang tinuju
Sanggya prasida tinampa
Kanthi puja pangastuti

119. Laku sarèh tan gegabah
Gegondhélan mring gegyan wasitadi
Gibanta tinrap kang patut
Mirid rèhing Sampurna
Histanira sumingkir saking bebendu
Nging karya harjaning jalma
Mrabawa hayuning bumi

120. Ywa macangkrama piala
Sagung laku tinebih saking tapi
Sannya muhung tujèng luhur
Angudi kasaénan
Sabar sarèh kang lepat pinaring ampun
Tinuntun mring kaleresan
Raras sadarum kaèsthi

121. Lumaris pan sarwi mapan
Nora waton sumanggem dèn antepi
Cepet kalakyan binujung
Tilar waspadèng gata
Pikolèhé datan sanès raos getun
Luhung tinata sedyanta
Pinethik amigunani

122. Ngraosna sagunging rasa
Mung kéwala samadya angresepi
Rasanta aywa kaladuk
Yèn bungah ngélingana
Kasusahan pan asring dugi nyenyaru
Mangkono menawa béla
Émut gambiraning ati

123. Senenga mring samubarang
Waspadakna aywa sengsem kepati
Supaya tan nganti wuru
Nilarken kaprayitnan
Damel lupa mring kautaman sadyèku
Kapéncut nora rinasa
Kalépyan ugi tan risi

124. Déné kosok-wangsulira
Lamun sengit gethingnya dèn watesi
Tan ngigit-igit linangkung
Mrih tan niksa wardaya
Pan mangsané mbutuhken tan wirang sinu
Wolak-waliking gitaya
Binenci pan dèn kangeni

125. Olah pikir pan samadya
Tan pineksa lwih abot dèn momoti
Wèh saharsa kang satuhu
Sinèlèhna yèn awrat
mBaka sithik wijang-wijang dipun rampung
Angkaten ingkang kuwawa
Temah wèt gesang puniki

126. Andon gita kang pasaja
Nora medhar kandha datanpa werdi
Pinurih emating tembung
Piguna pinitaya
Pangastawa ingucapna ingkang cukup
Tan perlu linangkungana
Kanyatan ingkang dèn udi

127. Srengena ingkang marlupa
Datan nilar tata parama becik
Sinuprih kang laku kliru
Wangsul jatining marga
Aywa nyimpen panas-branan jroning kalbu
Tembung péling mung samadya
Kliwatan aneniwasi

128. Déné tindak apracura
Puruhita nuladha satriyadi
Samadya nora kaburu
Nanging tan ngénak-énak
Dèn jumbuhna kalawan apa kang perlu
Ngangsa datan anguntungna
Tan cukat tinilar kèri

129. Tingkah-lampah sakadarnya
Tinarbuka ngaksama ingkang sisip
Émut mring ringkihing manu
Amung titah walaka
Lamun supé waged lumaksita klèntu
Dyan lepat tan kanggep lumrah
Waskitha amawas dhiri

130. Watak pamèr sumimpanga
Nora mongkog mring éraming sesami
Kasugyan datan lestantun
Kabisan arsa muspra
Panguwasa namung sawatawis taun
Tan wènten ingkang abadya
Poma ywa umbag sayekti

131. Kumèrèn asoring rasa
Mélik unggul pinunjul king sadyèki
Lamun nyenyalad ing kayun
Kadya anelahana
Sambartaka sumirat senen kekuwung
Nanging sadaya tan makna
Sakedhap pan musna sami

132. Langkung prayogi samadya
Lenging prana tumindak mrih basuki
Lila legawa winantu
Lumingsir saking hawa
Lamlam nala lumuyut sagunging napsu
Lembita lampah utama
Linumat jroning pambudi

133. Poma pacah tinuruta
Pacalané kanthi meneping ati
Pranawa nulya maujud
Prayitna ing satitah
Paran-paran parama tyasih tinuju
Parma kang bakal kadarbya
Pacondhang pan dèn tebihi

134. Ruruhing rasa respatya
Rerangkèné raras rinasuk ririh
Rurah rusra pan riningkus
Riris rumesep ing rah
Rorotunggil rinakit dinadya ramu
Rerenggané rasararja
Rerem rumaket retnani

135. Kasengsem luhuring budya
Kang karantan tangèh lamun mumpuni
Karirangga pénginipun
Karuh mring kang kretarta
Kadayané dèn udi kang nganti putus
Katunan pan sumingkira
Kawarna pucung puniki