SERAT SANDI JENAR


SERAT SANDI JENAR

Anggelaraken wawadosing cariyosipun
Séh Siti Jenar, punapa malih babadipun
para wali sanés-sanésipun jaman
karaton Demak nalika wiwit
sumebaripun agami Islam
ing tanah Jawi

anggitanpun :
J. Driyawongsa, lan
Jayéng Sudarma

ing
Ngayogyakarta

Kabesut lan kaecap lan kawedalaken
Ing pangecapan Mardi Mulya
Ngayogyakarta

Kaecap ingkang kaping II
1 Juli 1928

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir
Sidoarjo,  Januari 2018

@@@

[3]BUBUKA

Para maos temtu sampun priksa dhateng kawontenanipun serat serat cariyos utawi babad Jawi, yasanipun para pujongga ing jaman kina. Serat-serat wau sami anengsemaken dhasar kathah tutuladan saé saha pipiridanipun warni-warni, maédahi tumrap ingkang sami anggilut suraosipun, namung kuciwanipun pandhapukipun ragi keladukken pasemon utawi perlambang, angantos tumrapipun pamaos umum ragi ngawatosi bok bilih lajeng sami kalintu pamanggih. Kajawi punika ugi saged angodhengngaken manah, kadosta : tiyang amikut baledhég cacing malih dados manungsa, lalaran mawi baita beruk sasaminipun teksih kathah sanget panunggilanipun.

Makaten wau manawi katampi salugunipun tartamsu sulaya lan kukum ngadad lan boten cundhuk kaliyan kukumipun agami. Sisib sembiripun manawi anggegeggi wontenipun sadaya kaélokkan wau saged andrawasi tumraping gesangngipun, tur mekaten wau  ugi ngicalaken jejering cariyos.

Saking wawasanipun ingkang nganggit serat punika, anggening para pujongga angripta serat-serat wau, terang boten mardika raosipun amargi racakkipun sami ngawula ing para na[4]ta, pramila ajrih amiyak sadaya wawados ajrih angeblak ing samukawis cariyos, sinembuh senengnging ulah raos ulah semu, punapa déné inggiling kasusastranipun yayasanipun serat lajeng boten sawantahipun, sadaya ros-ros ingkang sakinten dados awisan lajeng sinamun ing pasemon kados kawontenanipun sadaya serat-serat ingkang pinanggih samangké punika, ingkang sami winaos ing tiyang kathah.

Lairipun serat : Sandi Jenar : punika, saking pikajengnganipun ingkang nganggit sagedda ngudhari sadaya wontenipun pasemon-pasemon salebeting babadipun Séh Siti Jenar saha sadaya para wali jaman karaton Demak amurih sagedipun dados susuluh anguningani lajering cariyos ingkang sejati, sampun ngantos kelajeng-lajeng kalintu pamanggih, anggega ingkang boten-boten, awitraos gugon tuhon punika sampun terang namung bahdé ameper sadaya lampahing kamajengngan, wondéné ingkang dados babonipun anggelar sadaya  perlambang utawi pasemon salebeting babad wau, inggih serat babad ingkang langkung lajer, ingkang déréng sami kapisan ing kathah,margi teksih kadamel widos, kajawi punika ugi mawi wawaton ngélmi kukum ngadad kukum ngakal saha kukum agami.

Ngayogyakarta, 1 Rêjeb 1858
Pangripta.

— @@@ —

 

[5]SANDI JENAR

Nalika teksih jejeripun karaton Majapahit bongsa Jawi teksih sami angidhep angami Buda.jaman semanten Daropah lan Asiyah ingkang sisih lér lan kilén  sampun sami kambah agami Islam, sarêng abad ingkang kaping 13 tahun maséhi, tanah Jawi wiwit kadhatengngan bongsa Arab ingkang sami badhé mencarakenagaminipun, nanging sadéréngngipun anjujug tanah Jawi, tanah Malakah saha tanah Sumatra sampun kaambah rumiyin ing ngriku sampun sami wiwit  ngrasuk agami Islam,  bongsa Jawi ingkang Ahli among dagang sarana lalayaran sampun sami wiwit manjing agami Islam margi kathah sasrawungnganipun kaliyan para dagang sanés-sanésipun  utawi tempuk kaliyan tiyang Arab wonten ing nagari Cempa (Malakah), jer jujugganipun sakawit inggih ing ngriku punika.

Bongsa Arab dhatengngipun  ing tanah Jawi boten sasarêngngan tiyang kathah, tumaruntun satungal-satungal lan ingkang kajujug inggih tanah-tanah palabuhan urut pasisir.

Sinebut ing dalem kondha, kala samanten Sang Prabu Brawijaya, ingkang jumeneng ing Majapahit pinuju kémeng nganbadra irawan, peteng panggalihipun margi pakéwed anggénipun ngrancang putra ingkang badhé kaangkat gumantos natha. Sang Prabu kagungngan garwa [6] putra saking Cempa, lan garwa paminggir katempah nama Putri Wandhan apuputra kakung tinengeran asma Bondhan Kejawan, kajawi punika Sang Prabu kagungngan garwa malih putri Cina, ingkang nalika panglamaripun mawi prajanjiyan samongsa putri Cina wau patutan  kakung, kedah katetepaken ingkang calon gumantos natha. Ing mangko garwa putri Cina sampun lajeng anggarbini sayektos Sang Prabu sanget kémengngan panggalih, manawi katagih punapa ingkang dados prajanjiyanipun ngajeng, manawi ambabar kakung. Putra Radén Bondhan Kajawan nunten kasingidaken dhateng dhusun Tarub, éwa samanten Sang Prabu meksa sanget boten sakéca panggalih dalem kados pundi saupami putra ingkang miyos saking putri Cina saéstu kedah kajumenengngaken, wasana pinanggih ing nalar, garwa putri Cina kakintunaken  dhateng Palémbang, katrimakkaken dhateng Arya Damar. Nanging kéngingngipun kagarwa  manawi sampun ambabar. Dados wosing rêmbag Sang Prabu Brawijaya niyat cidra ing janji. Wawados makaten wau  konangngan ing tiyang Arab ingkang sami angajawi mencaraken agami Islam, nedya kanggé dadamel manawi kala mangsanipun sampun dhateng.

Kala samanten tiyang Islam saking tanah monca ingkang smi mencar-mencaraken agaminipun sampun sawatawis kathah, kadosta : Séh MaolanaMaggribi, Maolana Iskak Maolana Malik Ibrahim (inggih Sunan Giri), Séh Rahman (Sunan Nga[7]mpél), Sunan Bonang (putra Ngampél). Kajawi punika wanten malih ingkang sami mangén ing Cirêbon sapangilén ngantos dumugi ing Sumatra. Sarêng cacahipun tiyang Islam ing tanah Jawi tansah saya mindhak-mindhak kathahipun para tutunggul wau lajeng ngupados rékadaya, sagedda agami Islam tumunten sumebar satanah Jawi.

Kocapa, putri Cina ingkang katitipaken ing Palémbang éstu ambabar kakung, kaparingngan  asma Radén Patah. Saréng  sampun diwasa, Radén Patah angajawi, suwita dhateng Sunan Ngampél malah lajeng kapundhut mantu pisan, saking dhawuhipun Sunan Ngampél Radén Patah andikakaken tutruka wonten ing dhusun Bintara, inggih dhusun  ingkang ing tembé dados karaton Demak punika. Lamining lami dhusun Bintara saya rêja lan  kathah tiyangngipun inkang sami maning agami Islam , angantos Radén Patah katimbalan dhateng Majapahit inggih gegayutan prakawis  punika. Sang Prabu Brawijaya ugi sampun amarêngngaken  Radén Patah kalilan manggén ing Bintara anglestantunaken tutruka lan mencaraken agami. Nanging salugunipun salebeting panggalih angandhut kuwatos bok bilih Radén Patah saged ngendhih karaton Majapahit, éwa samanten panggalih makaten wau  saged kaendhakkaken awit sampun pirsa bilih salugunipun Radén Patah punika putranipun piyambak pra[8]mila inggih boten  kamunasika babar pisan punapa satindakkipun Radén Patah.

Sarêng Radén Patah wonten ing Bintara katawis sangsaya ageng dayanipun para ngulama rumaos angsal margi anggénipun badhé anjebaraken  agaminipun Islam, Radén Patah kinarya lantaran manawi piyambakkipun sampun saged gumantos ratu, lan saged angislamaken Sang Prabu Brawijaya, tartamtu sadaya tiyang Buda ing tanah Jawi lajeng sami ngrasuk agami Islam sadaya. Para ngulama lajeng  ngebang dhateng Radén Patah : manawi saged agentosi kaprabon sarana nagih prajanjiyanipun Sang Prabu Brawijaya nalika nglamar  ingkang ibu, lan manawi saged angislamaken Sang Prabu, badhé kaangkat dados Amirul Mukmin, ingkang makaten wau Radén Patah anyagahi.

Para ngulama rumaos sampun saged nyepeng punapa ingkang sinedya, anunten pados bongsa Jawi ingkang saged kawruh prajan ngertos sadaya wawadosipun papréntahan kajawén lan ingkang ageng dayanipun, wasana saged manggih sayektos tur dhasar teksih darah karaton inggih punika Radén Sahid inggih katelah  nama : Lokajaya. Kasebut ing dalem cariyos Radén  Sahid wau putra Tumenggung Wilatiktha ing Tuban.

[9]Radén Sahid dipun rêmbagi para ngulama, dipun jaksa sarêngngan andhapuk praja islam sampun anyagahi, nunten lumebet agami Islam, ing tembé Radén Sahid kaangkat dados wali, katelah nama : Sunan Kalijaga. Sadaya lampah wau sarwa winados saben-saben musawaratan manggén ing samadyaning saganten amurih sampun ngantos kapirêng tiyang, punapa ingkang katindakkaken.

ASAL USULIPUN  SÉH SITI JENAR

Salebeting Serat Walisana utawi Babad Tanah Jawi ingkang limrah kawaos tiyang kathah, prakawis lalampahanipun Séh Siti Jenar boten kacariyosaken salugunipun sadaya mawi perlambang, mawi pasemon, kadosta wonten ing Walisana makaten :

Nalika Sunan Bonang musawaratan kaliyan Sunan Kalijaga, angrembag prakawis wados kacriyos numpak baita alit menggah sedyanipun Sunan Bonang badhé mejang kawruh kakékat dhateng Sunan Kalijaga. Dumadakkan baitanipun borot lajeng kawelahan minggir badhé kapopok siti. Dilalah sitinipun ingkang kanggé mopok katutan cacing. Baita lajeng menengah malih, Sunan Bonan nunten amiwiti pamejangngipun ka[10]wruh kasidan jati. Sunan Bonang lan Kalijaga sami dedreg saraséhanipun ngélmi.

Kocapa, saweg ramé-raméning saraséhan kapirêng swraning tiyang, nanging sumerêp sadaya suraosing wejangan wau. Sunan Bonang lajeng ngandika sira dadi manungsa. Saking angengnging kramatipun Sunan Bonang, cacing saged malih warni, makjleg dados manungsa sayektos, salajengngipun manungsa malihan cacing wau kaangkat dados wali, dados jangkepipun para wali, saha kanamakaken Séh Siti Jenar.

Déné salebetipun Babad Tanah Jawi Siti Jenar Punika boten asal saking cacaing, pancéng inggih manungsa sayektos, gancaraning cariyos : para ngulama pinuju  musawaratan badhé anetepaken para wali. Wasana angsal sasmitaning Pangéran kinén nyigar semongka kaedum dados 8 (wolu). Wasana sarêng irisan semongka kaedum teksih wonten tirahanipun satunggal, sarêng Sunan Kalijaga nginguk medal ing jawi wonten tiyang satunggal kalerêsan kaajak malebet dipun sukani irisan semongka ingkang tirah, dados gunggungngipun wonten wali 8 (wolu) lan satunggal, pramila limrahipun sami amastani wali punika wolu, sanga tinari.

[11]Nitik suraosipun Serat Walisana lan Babad Tanah Jawi wau, terang sanget punika dédé cariyos salugunipun kajawi boten pinanggih nalar, badhé cengkah kaliyan kawontenan kodrat déné luguning cariyos ingkang boten sinawung pasemon makaten :

Nuju satunggaling wekdal ing wanci dalu para ngulama Islam nedya pirêmbagan kaliyan Radén Sahid inggih punika Sunan Kalijaga, babagan prakawis ingkang gawat lan wados, ingkang badhé amedharaken rêmbagipun Sunan Bonang. Kacariyos anggénipun rêmbagan wonten salebeting baita alit ingkang nglampahaken baita wau satunggiling pambelah bongsa Daropah (inggris). Déné ingkang karembag ing ngriku prakawis anggénipun badhé amencaraken agami Islam dipun sangkani saking kraton Majapahit Sang Prabu Brawijaya saputra sentananipun kedah lumebet agami Islam, warni-warni lampah lan rékadaya ingkang gegayutan bab punika rinembag mateng. Sarampungnging rêmbag Sunan Bonang sumelang ing panggalih, bok bilih wados wau saged kajodheran awit salebeting rêmbagan wonten tiyang ingkang nyumerêpi, lan mangertos sadaya rêmbag wau, inggih punika pambelah baita kasebut, wasana pupuntoning pamanggih boten sanés kajawi pambelah wau keah tumut ang[12]grombol mriku.  Pambelah dipun rêmbagi, lan kaebang badhé kadadosaken sunan lajeng amituruti punapa sapanedhanipun para ngulama. Ing tembé pambelah wau saged kaangkat dados sunan sayektos katelah : Siti Jenar.

Dados salugunipun  Siti Jenar punika pancén dédé malihan  cacing, pancén inggih manungsa, kados ingkang kasebut ing Babad, pramila Siti Jenar wau kaupamékaken cacing, awit asalipun  namung saking pambelah, kajawi pamedal sakedhik kala samanten kagolong panggaotan ingkang dalajadipun asor sanget.

Pramila pambelah wau lajeng katelah nama Siti Jenar, pambelah wau lajeng katelah nama Siti Jenar, awit sasampuning ngertos wawadosipun para ngulama Islam anggVnipun badhé nungkulaken Majapahit pambelah lajeng kaganjar siti mardikan ing tanah abang (Betawi), supados kekah anggénipun ngandhut wados.

Pasemon baita borot baita punika perlambangngipun wadhah, inggih wadhah wawados antawisipun Sunan Bonang kaliyan Sunan Kalijaga. Sarêng borot katutup siti, liripun sarêng wadosipun kapirêng ing pambelah, pambelah dipun golongngaken dados warga, sarana dipun sukani siti. Kala samanten ing Betawi sampun kathah tiyangngipun monca, pramila anggénipun angganjar siti wonten sacelakkipun ngriku.

[13]Prakawis wejangnganipun Sunan Bonang dhateng Sunan Kalijaga bab ngélmi kakékat punika dédé kakékat ngélmi gaib awit mejang ngélmi gaib boten perlu kuwatos kajodheran lan boten perlu ngupados papan satengahing saganten. Nitik Serat Babad katingngal cetha, bilib parêpatan wau  boten ngrembag ngélmi punapa-punapa, namung ngrembag lampah warni-warni lan kuwajibanipun para ngulama wolu, amila dipun perlambangi angiris semongka dados wolu. Jer semongka pancén pasemoning praja, kadosta : nagari sinigar semongka. Dados ingkang kinajengngaken semongka wau nagari lan praja ing tanah Jawi.

LALAMPAHANIPUN SUNAN KALIJAGA

Miturut Serat Babad ingkang kalimrah kawaos tiyang kathah, Sunan Kalijaga punika ing ngajeng asma : Lokajaya, utawi Radén Sahid, nanging asal-usulipun boten patossa terang, sawenéh mastani putra Tumenggung Wilatiktha Tuban sawenéh netepaken putra Majapahit.

Kacariyos Radén Sahid punika tiyang ingkang saklangkung mursal pandamelanipun mandung, nga,pak ngécu, bégal rêmen ngabotohan aben sawung, puyuh lan samukawis pandamel awon sanés-sanésipun.

[14]Nuju satunggaling dinten Radén Sahid pinuju ambébégal salebeting talatah Kudus kapapag Sunan Ngampél pinuju lalana, ambekta cis sarta beruk, Sunan Ngampél kabégal boten  lenggana, nanging kuciwanipun boten ambekta punapa-punapa. Manawi Radén Sahid kapéngin kasugihan Sunan Ngampél sagah nedahaken panggénanipun  donya brana. Sunan Ngampél nuntun nudhingngi wit arén ingkang wonten sakiwa tengenipun ngriku, sadaya sami malik dados jené (emas). Sarêng Radén Sahid sumerêp sadaya wit arén sami malik dados jené, sandé anggénipun ambégal sanalika nungkul dhateng Sunan Ngampél sarta nedya puruhita.

Cekakking cariyos Radén Sahid sampun saéstu dados muridipun  Sunan Ngampél lajeng dipun jak mider-mider dhateng saés nagari. Wonten satunggaling nagari Radén Sahid kadhawuhan kéndel ing ngriku, dipun tilari teken katancebaken siti, mawi kaweling boten kénging nilar papan ngriku, manawi boten wonten tiyang ingkang ngajak piyambakkipun, Radén Sahid mituhu punapa dhawuhipun guru.

Gancaring cariyos lamining lami Sunan Ngampél rawuh ing papan ngriku malih, teken ingkang katancebaken siti malih dados waringin ageng. Ing ngriku Radén Sahid tampi dhawuh malih supados martapa wonten ing lépén ing témbé lépén wau dado[15]s kedhung alebet boten antawis lami Sunan Ngampél ngrawuhi malih. Radén Sahid pinanggih badanipun saklangkung asrep jalaran tansah  wonten sanginggiling toya. Anunten dipun jak pindhah papan ing ngriku dipun byakki rumput aking, nunten kaobong, amurih icala asrepipun, sabakdanipun makaten Radén Sahid kaajak késah malih. Margi martapa ing ing sanginggiling lépén wau, Radén Sahid sarêng kaangkat dados Sunan lajeng katelah asma Sunan Kalijaga. Slajengngipun Radén Sahid dados wejangnganipun Sunan Bonang, kados ingkang kacariyos ing ngajeng.

Miturut cariyos ingkang lugu, wekdal samanten para ngulama Islam saweg ambetahaken trah kraton ingkang saged lan kendel supados ambiyantoni punapa ingkang dados sedyanipun, kalerêsan ing Tuban wonten tiyang kaloka, tur inggih teksih darah kraton saking  kalokanipun ngantos katelah nama : Lokajaya, pancen sampun misiwur menangngan ageng dayanipun wonten ing kiwa tengenipun dhusun ngriku.

Sayektos Lokajaya dipun panggihi lan dipun rêmbagi punapa sedyanipun para ngulama. Mawi pangarêm-arêm manawi Lokajaya kaleksanan purun ambiyantoni, ing tembé badhé kaangkat dados sunan, Lokajaya anyagahi, awit pancén  inggih kapéngin minalya gesangngipun, [16]Sunan Ngampél kabéhal punika wantahipun dipun tog prajanjiyan utawi kasagahanipun, nudingngi wit arén dados jené (emas) sadaya, punika kasagahan badhé andadosaken sunan lan badhé mulyakkaken gesangngipun Lokajaya. Lokajaya sarêng sampun pitados dhateng kasagahanipun Sunan nGampél lajeng anyagahi. Salebeting pasemon kacriyosaken teluk lajeng puruhita. Sarêng Lokajaya sampun terang manteb lajeng dipun  parabi Sahid tegesipun labuha mami.

Sasampunipun makaten Radé Sahid katilar, dipun dhawuhi nengga teken ingkang katancebaken siti, ingkang ing tembé lajeng tuwuh dados waringin ageng. Teken kajengipun  pitedah, inggih punika pitedah badhé lampah-lampahipun mencaraken agami Islam katanem ing siti, liripun katanem ing dalem batos sampun kawedhar ngakathah rumiyin, teken dados waringin ageng, kajengngipun saking temen lan kamempengnganipun Radén sahid wonten ing ngriku agami Islam saya ngreda, saya mindhak jembar tebanipun, papan ngriku dados pangaubanipun pinten-pinten tiyang Islam.

Radén Sahid tampi dhawuh tapa sanginggiling toya, punika boten sanén namung kadhawuhan anglébaraken agami [17] Islam kados déné lampahing toya. Lépén lajeng malih dados kedhung ageng alebet punika kakajengngipun Radén Sahid lajeng misuwur dados kedhungnging ka-Islaman.

Nalika samanten Radén Sahid  sampun rumaos asrep panggalihipun amargi sampun kathah  ingkang angguyubi, lan sampun marêm anggénipun gadhah tékad, Sunan Ngampél ngéngetaken déréng kénging ngayem-ayem teksih wonten  kuwajiban ingkang saklangkung gawat lan awrat ing ngatasipun tumindak mencaraken agami islam teksih kedah mawi toh jiwaraga. Pramila salebeting  pasemon Radén ahid karaos atis badanipun nunten dipun byukki rumput aking lajeng kaobong, ngantos ical asrepipun.

Lamining lami, sarêng Radén Sahid sampun tétéla ngrungkebi agami Islam sayektos lan terang setya tuhu dhateng agami Islam lajeng kaangkat dados Sunan dipun paringngi jujuluk Sunan Kalijaga. Tegesipun anjagi ilining toya lépén inggih punika pasemon sumebaripun agami Islam ingkang kaupamékaken toya amili. Radén Sahid sasampunipun kajumenengaken wali lajeng wiwikka ajag ngrebag prakawis  ingkang gawat-gawat lan winados panggénanipun wonten satengahing saganten kados ingkang  sampun kacariyos ing ngajeng.

Anglajengngaken cariyos Sunan Kalijaga sasampuning mudheng sa[18]yektos dhateng sedyanipun para wali sadaya, anggenipun mencaraken agami Islam sangsaya dipun sengkut wasana kathah sanget ingkang lajeng sami anggilut agami Islam, sarêng agami Islam katingngal sampun jembar tebanipun mongka saben dinten mindhak-mindhak cacahipun ingkang sami lumebet Islam para ngulama lajeng ngrancang badhé anjumenengngaken Amirul Mukmin inggih punika pangangengnging agami Islam sarana kapilih ing sadaya bongsa mukmin kala samanten ingkang  kepilih radén Patah. Jaman jumenengngipun Radén Patah dados Amirul Mukmin tiyang Jawi pecah dados kalih golongngan inggih punika golongan Kabudan lan golongan Islam makaten ugi prakawis pangawulanipun dhateng rathu ugi boten nunggilpramila Majapahit  lajeng ajeng-ajengngan kaliyan Bintara.

Nunggil wekdal wau para wali niyat  badhé sami yasa mesjid minongka pépénget adegipun agami Islam ing tanah Jawi. Boten kacariyos  rêroncénipun sarêng pirantos-pirantos sampun ngalempak mesjid nunten badhé dipun deggaken, ing wanci dalu sadaya ngulama lan tiyang Islam  sami tumandang angedeggaken mesjid kacariyos Sunan Kalijaga kabagéyan yasa saka guru satunggal nanging pandamelipun boten saking kajeng ageng, tatal dipun kempalaken katangsulan ing duk.

Kocapa, sarêng mesjid sampun ngadeg para ngulama nunte[19]n sami pradondi prakawis  rêmbag lerêsing kéblat ngantos ramé sulayanipun rêmbag lerês, Sunan Bonang anyuwuk pabenan sami kaprayogakaken nunuwun dhateng Pangéran pundi kéblatipun  ingkang lerês, sarêng wanci lingsir dalu, sadaya sami kaget acingak sumerêp Kakbatullah Mekah katingal awéla-wéla. Boten dangun Sunan Kalijaga menyat saking  palenggahan jumeneng ambergagah majeng mangidul asta kiwa nyandhak mustakanipun mesjid Demak asta tengen ngranggéh mustaka mesjid Mekah, nunten kagathukaken kéblatipun mesjid Demak kasipat lerês, sasampuning lerês kéblatipun mesjid Mekah ical belas boten katingal malih.

Sadaya umat Islam sami suka sukur, déné mestas angsal pitulunganipun Pangéran ingkang Maha Agung. Ing wanci énjing para wali lan para ngulama salad Subuh, sabibaripun slad Subuh, sadaya sami cingak aningali cahya gumebyar kalerês ing saka pamidhangngan sisih kilén, sarêng kawaspadakaken ing ngriku wonten bungkusan wacucal méndha gumadhul, Sunan Bonang, imamipun para wali wau, dhawuh mendhet barang ingkang gumandhul wau. Dipun priksani nglebet wonten rasukanipun salebeting rasukan wonten  seratipun mungel : punika rasukan onta kusuma, lungsuranipun Kangjeng Nabi Rasul kaparing[20]ngaken anggadhuh dhateng Sunan kalijaga. Awit saking punika rasukan lajeng kaparingngaken dhateng Sunan Kalijaga.

Miturut cariyos  ingkang salugu,  adegipun mesjid wau babar pisan boten kasipat kaliyan mesjid ing Mekah. Ingkang dipun semoni  kaingar-ingar kéblatipun wau sejatosipun kala samanten tiyang-tiyang déréng sami tetep pangdhepipun dhateng agami Islam ananging sarêng dipun dunung-dunungngaken ing Sunan Kalijaga lajeng sami tetep mantep anggénipun angrungkebi agami Islam boten béda kaliyan  pangidhepipun tiyang-tiyang ing Mekah dhateng agami Islam, jalaran saking lalabet ingkang samanten wau Sunan Kalijaga katarimah anggénipun  saged amencar-mencaraken  agami Islam, saking katarimahipun ngantos kairib-iribaken lalampahanipun Kangjeng Nabi Rasul nalika ngasta pusaraning papréntahan Islam, pramila lajeng kasanépakaken : Sunan Kalijaga anggadhuh agem dalem rasukkan Kangjeng Nabi  Rasul.

ADEGIPUN KARATON DEMAK

Gentos cinariyos saadegipun mesjid Demak para wali saha para Ngulama sadaya sami musawaratan nedya nglajengngaken maksudipun, radén Patah  kaaturan sowan  Sang Prabu Brawijaya, kasuwunaken parêngngipun tumunten maning agami Islam, Radén Patah inggih lajeng minangkani. Ananging  sang Prabu Brawijaya me[21]ksa teksih déréng karsa malebet agami Islam sanajan ing batosipun sampun ragi anglokro. Kajawi punika Sang Prabu katawis keduwung anggénipun sanget leja dhateng ingkang putra Radén Patah, anggénipun tansah ngelar agaminipun Islam amargi saya dangu katingal saya ageng panguwaosipun angantos sanajan déréng tetep jumeneng nata, sadaya tatanan ingkang tumrap tiyang Islam sampun boten béda kaliyan tatanan praja. Pramila para mantri Bupati sampun lajeng sami kadhawuhan pépénget saged ugi radén Patah angrebat kaprabon dalem.

Salénseripun Radén Patah saking Majapahit  sadaya para ngulama sami kawekén déné Sang Prabu Brawijaya meksa déréng keparêng manjing Islam, saking putusaning rêmbag meksa prayogi kasrantosaken rumiyin amurih sampun  ngantos saged nuwuhaken darêdah ingkang saged damel karisakkan.

Nalika samanten Radén Patah rumaos sangsaya karibedan déné Sang Prabu Brawijaya teksih kekah pangidhepipun agami Buda. Éwa samanten saréhning notol sanget anggenipun nedya mencaraken agami Islam ngantos lampahipun boten sinamu dana. Gedering kabar jawi Radén Patah saéstu badhé ngrebat  kaprabon. Sarêng Sang Prabu midhanget  pawartos ramé makaten  wau, lajeng dhawuh samekta baris pendhem [22] hambok manawi parang muka saéstu andhatengngi. Éwa samanten Sang Prabu ugi rumaos  ribed panggalihipun punapa déné  malih saklangkung lingsem saupami ngantos campuh aprang kaliyan putra, pramila Sang Prabu lajeng lolos sumedya ngusi dhateng Bali. Sarêng para putra santana, mantri bupati, saha wadya bala sadaya sumerêp Sang Prabu lolos sadaya sami jajabang mawinga-winga, boten sanés ingkang katutuh namung Radén Patah. Golongnging rêmbag nedya anempuh perang, mengsah Radén Patah. Lah ing ngriku kadadosan campuh perang antawisipun tiyang Buda lan tiyang Islam.

Miturut Babad Tanah Jawi perangngipun Demak mengsah Majapahit wau boten sapintena. Para putra santana ingkang boten purun manjing agami Islam sami kaplajeng dhateng tanah jawi wétan sabagéyan wonten ingkang lajeng nungkul lajeng sami lumebet Islam, golongngan Islam wonten ugi ingkang tuwas ing pabaratan inggih punika Sunan Ngudung.

KAÉLOKKANIPUN SUNAN BONANG LAN SUNAN GIRI

Kacariyos wadya bala majapahit punika kéngseripun margi saking kadigdayanipun Sunan Bonang, Sunan Giri, lan pethi kintunan saking Arya Damar, ingkang kabikak ing samadyaning paprangngan.

[23]Ramé-raméning perang, Sunan Bonang angirabaken badhongngipun medal tikus maéwu-éwu, angebyuk wadya bala Majapahit sami ngrikiti ngrisak-ngrisakkaken dadamel saha praboting perang, angantos wadya bala majapahit sami giris sadaya.

Déné Sunan Giripura angunus dadamelipun wangkingngan nama Kyai kala munyeng, ingkang kadadosaken saking kalam panyeratan salebeting paprangngan kalamunyeng medal tawonipun mayuta-yuta, sami ambujeng angentupi mengsah, ngantos gusis sadaya wadya bala Buda.

Pethi kintunan saking Palémbang, sarêng katikak (kabikak) ing madyaning paprangan nyuwanten jumegur, angebekki papan paprangngan, saking dayaning swara jumegur wau, wadya bala Majapahit sami kagét sadaya pating balulung, kekes manahipun.

Miturut cariyos ingkang lugu, Sunan Bonang punika pancén baut sanget anggéning mencar-mencaraken agami Islam saged adamel marêmipun ingkang sami dipun rêmbaggi, bilih agami Buda punika sampun boten jaman lan anggénipun angluhuraken agami Islam saged mranani sayektos pramila ing pundi-pundi papan lan sinten kémawon pinanggih lajeng sami purun manjing agami Islam, makaten wau sinemonan badhongngipun medal tikus maéwu-éwu, ingkang anjalari nungkuling mengsa.

[24]Makaten ugi Sunan Giri, ugi saklangkung saged lan landhep anggénipun amencar-mencaraken agami Islam,ngantos sadaya ingkang pinanggih, manahipun mesthi kapranan lan kakéngingngan kaupamékaken kados kaentup tawon, boten béda lampahipun para winasis jaman samangké anggénipun mencaraken agaminipun warni-warni, dhasar wasis anengsemaken.

Déné pethi pusaka saking Palémbang punika pikajengnganipun wadhah wawados prajanjiyanipun Sang Prabu Brawijaya, nalika mundhut putri Cina, ingkang lajeng katrimakaken dhateng Palémbang, kados ingkang sampun kacariyos ing ngajeng. Prajanjiyan wau kabikak lan kadunung-dunungngaken dhateng para nara praja utawi wadya bala Majapahit sarêng sadaya sami kangétan lajeng rumaos kapeksa anglerêsaken Radén Patah anggénipun kumedah gumantos keprabonipun ingkang rama. Pramila sadaya lajeng sami anjurungngaken, sumebaripun prajanjiyan wau tumrap umum adamel orêggipun ingkang sami paprangngan pramila pasemonipun : sarêng pethi saking Palémbang kabikak anyuwanten jumegur angébekki papan prangngan.

Miturut kabatosanipun sabda pandhita ratu, boten saged éwah gingsir. Pramila sampun samesthinipun Radén Patah gumantos ngasta pusaraning praja, atas prajanjiyanipun Sang Prabu piyambak, dados risakkipun Majapahit punika salu[25]gunipun inggih sampun wonten ngalamatipun nalika Sang Prabu sanget kasengsem dhateng putri Cina ngantos kasupén kawiyos prajanjiyanipun ingkang dédé-dédé. Makaten punika nama kirang mungguh lenggahipun dados pandhita ratu, pramila inggih saklangkung lingsem saupami anglawana putranipun ingkang anetepi wajibipun nagih prajanjiyan.

PEJAHIPUN SÉH SITI JENAR

Anglajengaken cariyosipun séh Siti Jenar, saadeggipun kraton Demak sadaya para wali sami ketetepaken dados pangulu agami, lan ugi nyepeng papréntahan praja. Siti Jenar makaten ugi, nanging piyambakkipun boten purun babar pisan anglampahi sarébgat pramila atilar salad jakat pasa sapanunggalipun utawi boten purun bajamangah dhateng mesjid Demak kados déné para wali sanés-sanésipun, prakawis punika kapidhanget ing Sang Prabu, Séh Siti Jenar kasuwur anggénipun namung angrungkebbi kakékat malah sampun dados paguron ageng. Kathah murid-muridipun ingkang  ugi sami nilar saréngat, ingkang makaten punika saréng kasindikkaken kepara nyata, pramila para wali utawi Kangjeng Sulthan ing Demak sami anguwatosaken manwi Séh Siti Jenar wau saged ambribrah tatanipun saréngat agami islam, awit saking punika sarêng Séh Siti Jenar  tita [26] boten saged anetepi pranatan saréngat lajeng dipun lunasi wonten ing mesjid Demak.@@@

Bab punika kacariyosipun walisana ngalér ngidul kaliyan Babad Tanah Jawi. Walisana anerangngaken pejahipun Séh Siti Jenar margi nglalu kajengngipun piyambak, jinajahipun lajeng dipun gantosi bangké segawon.

Manawi salugunipun cariyos : Siti Jenar pancén nyulayani agami Islam lan ugi boten purun barjamangah kados wali sanés-sanésipun amargi Siti Jenar punika pancén bongsa daropah, tur agaminipun inggih dédé Islam, wontenipun kajunjung dados wali punika, boten sabab saking agami Islam namung sabab nyumerêpi sadaya wawados nalika Sunan Bonang lan Sunan Kalijaga musawaratan  angrembag panyebaripun agami Islam, kala samanten  piyambakkipun ingkang dados pambelah baita. Saadeggipun karaton Demak para wali lajeng sami katetepaken kuwajibanipun piyambak-piyambak sami dados panguluning agami. Ananging sanajan Siti Jenar sampun katetepaken dados wali, lan kedah mangagengngi agami, meksa boten  purun lumebet agami Islam, awit saking badhé wangsul dhateng tanah wutahrahipun, dangu-dangu sarêng sampun tita  Siti Jenar boten  purun ngrasuk[27]k agami Islam Siti Jenar lajeng boten  kalilan mangagengngi agami, sarta kalungsur saking pangkat lan sesebutanipun dados wali.

Kocapa, sarêng Siti Jenar kajabel pangkatipun rumaos mérang manggén ing tanah Jawi, ing wasana Siti Jenar lajeng wangsul dhateng siti wutahipun sayektos, lalampahan makaten  punika ingkang kasamun Siti Jenar dipun  pejahi, utawi Siti Jenar nglalu, kakalihipun sami moncokkipun déné Siti Jenar  kalungsur kalenggahanipun lan lajeng mérang angoncati tanah Jawi.

Dumugi samanten kados sampun cekap katrangan bab wawadosipun Séh Siti Jenar saha para wali-sanés-sanésipun makaten ugi bab dumadosipun mesjid Demak, lalampahanipun  para wali jaman samanten pancén inggih gawat sayektos lan pantes sami  kawuningngan para muslimin sabab punika ingkang babad-babad mencaraken agami Islam ingkang sakawit, kuwajibanipun boten namung miridaken kawruh agami, ugi mranata sadaya ruwed rêntengngipun praja Islam, makaten ugi mesjid Demak pantes dipun pupundhi, amergi punika tetenger adeggipun karaton Islam ingkang kawitan.

Saréhning Serat Walisana, utawi babad sanés-sanésipun punika kathah ingkang nawung pasemon lebet terkadhang dipun le[28]beti pikajengipun ingkang mangripta, kanggé mencaraken kawruhipun piyambak pramila saking pamanahipun ingkang nganggit Serat Sandi Jenar punika perlu sanget babad wau kaganjarna salugunipun amurih gambelangngipun utawi boten damel kalintu tampinipun para maos.@@@

Inggih ing nginggil wau babaraning pamanggihipun pangripta, kagathukkaken kaliyan kukum agami, kukum ngadad utawi Serat Babad ingkang lugu. Wasana sumongga para maos.

=== tamat ===

 

Advertisements

SERAT PRAMANASIDI


SERAT PRAMANASIDI

Inggih punika péngetan  nalika Prabu Aji Jayabaya
ing Kadhiri puruhita kawruh jangkaning jaman
saha puruhita ngélmi kasampurnan
saking agami Islam dhateng
Sang Raja Pandhita Maolana Ngali Samsujén
saking ing tanah Ngarab.

CITAKAN KE II

Diterbitkan dan dijual oleh :
Boekhandel TAN KHOEN SWIE, Kediri
1935

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir

Sidoarjo, 25 Desember 2017

@@@

BUBUKA

Serat Pramanasidi punika anyariyosaken nalika Sang Prabu Aji Jayabaya puruhita dhateng Sang Maolana Ngali Samsujén Raja Pandhita dibya ing tanah Ngerum bab ngélmi kasampurnan tuwi kawruh jangkaning jaman ing ngajeng tembung kawi, ingkang jawékaken Raden Ngabéi Yasadipura, sapisan Kaliwon Pujongga ing nagari Surakarta. Nanging babonipun kathah ingkang lepat panyeratipun tuwin suraosipun wonten ingkang nalisir saking jejeripun kados saking sembrananipun ingkang nedhak rumiyin ing mangké sampun kalerêsaken sedaya déning ingkang nedhak sapunika, inggih punika Mas Ngabéi Mangunwijaya ing Wanagiri, mila samangké sampun katanggel lerêsipun.

Saha mawi kasambetan ingkang jumeneng natha ing sajaman-jamanipun wonten ing tanah Jawi, wiwit ratu sapisan inggih punika  Prabu Maha Déwa Bupaddha, ngantos dumugi Sampéyan Dalem Ingkang  Sinuhun Kangjeng Susuhunan Paku Buwana ingkang Kaping X ing Surakarta. Tahun 1935 – 1866.

— @@@ —

 

[5]Awiyos anenggih ingkang kacariyosaken nalika panjenenganipun Sri Bathara Aji Jayabaya katamuwan Sang Raja pandhita ing tanah Ngerum awasta, Sang Séh Maplana Ngali Samsujén rawuhipun Sang Raja Pandhita wau sakalangkung kinurmatan lajeng pinanggihan wonten  sanggar palanggatan ngantos sawatawis dinten laminipun.

Sarêng amarêngngi ing dinten sukra manis sang Séh Ngali Samsujén ambuka kitab musarar.   Tembung Ngarab Sang Prabu Aji Jayabaya andangu menggah kitab makaten punika anyariyosaken punapa. Aturipun Sang Maolana. Punika kitab jangkaning jaman ingkang sampun tuwin ingkang déréng kalampahan Sang Prabu sakalangkung kapéncut saha éram ing galih, wasana lajeng angandika. Ingkang tiyasa  jongka punika  ing ngajeng sinten, Sang maolana mangsuli. Kacariyos Sang raja  ing Ngerum ingkang ajujuluk Sultan Algabah, kasusra ratu-ratuning jagad panengngen sadaya, sanadyan ing pangiwa ugi wonten jangkanipun ngantos dumugi wekasaning jaman.

Ing ngriku Sang Prabu sakalangkung kapéncut ing galih, lajeng nedya badhé puruhita supados sumerêp dhateng raosing jongka. Wangsulanipun Sang Maolana makaten bab punika sinuhun sayekti boten prayogi, manawi Sang Natha déréng wuningnga dhateng gaibbing Pangéran ingkang sajati, inggih punika kasajatining [6] kahanan kénging kabasakaken karumiyinan tuwuh, adat ingkang sampun kalampahan badhé anyupet dhateng panjenengnganipun piyambak.

Ing ngriku Prabu Aji Jayabaya sakalangkung ajrih, wekasan umatur : menggah ingkang winastan gaibbing kahanan punika punapa Serat Jitapsara. Bab turuning kahalusan punapa widya pramana. Punapa sastra harjéndra. Punapa sastra cetha, punapa buddha gotama.

Wangsulanipun Sang Séh aolana : dhuh sinuwun saréhning kula punika boten sapanengngen dados déréng sumerêp makaten punika, coba kacariyosna ringkesanipun kémawon, supados saged ombér ing jajahanipun manawi sampun jangkep badhé anggepokki, malah kalerêsan badhé saged dados  balabaran.

Ing ngriku Sang Prabu Jayabaya lajeng anggelaraken suraos riringkesaning Kitab Jitapsara makaten :

  1. Menggah Jitapsara punika gaibbipun bongsa Jin awit ing ngajeng Sang Hyang Nurcahya kawejang mara sepuhipun punika Ratuning Jin ing tanah Maldéwa, mekaten wijangnganipun.
    Ing sadéréngngipun wonten punapa-punapa, punika ngalam suwung, dipun wastani jagad sunyaruri, ing ngalam ngriku boten wo[7]nten prenah lér, kidul wétan kilén kajawi cahyaning Pangéran ingkang murup angkara-kara, awujud latu ingkang ngalad-dalad warnénipun abrit jené, biru, dipun wastani Sang Hyang Dahanan kacariyos punika  gesang piyambak boten wonten ingkang  gesangngi, dangu-dangu latu wau medal awanipun awujud kadi déné tiyang kalih, dipun wastani Sang Hyang Mertya Jiwa, inggih punika tegesipun gesang, mertya jiwa wau dangu-dangu kumukus kukusipun kasarêng  jumeneng saadegging manungsa akondha badaning janma, dados cahya latu wonten salebeting kukus kadi déné  dilah kurung asarira cahya, lajeng kawasa amicara, ingkang cahyanipun abrit tuntung biru, winastanan Sang Hyang Damaring Dyah, inggih karan Marijah, punika lajeng kempal dados jodho, sasampunipun makaten Sang Hyang Jan Marijah, lajeng mosik masenenan cahyaning latu ingkang abrit kempal lawan cahyaning latu ingkang jené, ingkang biru ngempal  ingkang gedhah, awekasan cahya abrit dados kalih sami mawi biru gedhah. Cahya anakkan wau sarêng adeggipun sami, Sang jan Marijah wau lajeng kondha wandaning janma, inggih sarira cahya, sarta saged sabawa micara, ingkang cahyanipun abrit sorot biru wujud jaler, dipun wastani Sang Hyang Bahniji, ingkang [8] cahyanipun jené sorot gedhah awujud éstri, karan  Sang Banincah, karanipun kalih wau Sang Banujan dados wontenipun kalih sebutan : Jan Banujan  ing saben osik masenenan Marijah wau inggih  lajeng mahanani rupa, ing wekasan asusuta baranahan wujudipun warni-warni, wonten ingkang warni manungsa, wonten ingkang warni iber-iberan wonten kang warni bangsani sato kéwan wonten kang warni bangsaning ulam loh.
    Déné Sang Jan wau sakembaran dados uyun-uyunaning para sutanipun lajeng ajujuluk Raja Darma Adiyan inggih karan Sang Raja Marijan sakalangkung anggénipun mukti wibawa. Déné Sang Hyang Banujan lajeng anjodhok-jodhokkaken asal bangsanipun piyambak-piyambak satemah lajeng susuta  baranahan turunipun sadaya lajeng dipun wastani Sang Alijan Jankaran Ahlijan, sang Ahlijan susuta baranahan dipun wstani Adiyan karan Jin dados wontenipun karan kawan prakawis Jan Banujan Alijan Jin.
    Sang Jin wau susuta  kembar jaler, awujud sipat manungsa, ingkang satunggal cahyanipun jené, dipun watani Sang Andajali, lajeng ajujuluk Sétan tegesipun pethak sasampunipun diwasa lajeng sinung jodho piyambakipiyambak.
    Sang Idajil wau sakalangkung onjo piyambak ing sabangsani[9]pun ing satemah  murtat boten purun angratu dhateng Raja Marijan wekasan dados darêdah amemengsahan inggih punika wiwitanipun wonten perang, Sang Idajil sabangsanipun unggul nalika samanten dadamelipun amung pangabarran latu. Ing ngriku Sang Jan Banujan Alijan sami kawon satemah sirna mantuk dhateng asal kamulanipun latu, Sang Idajil lajeng jumeneng natha, angentosi Sultan Marijan ajujuluk Sultan Abumarah, tegesipun bapakkané para Sétan cekakipun Sang Raja Abumarah wau lajeng abebésanan kaliyan kadangngipun ingkang awasta Sang Hyang Andajali, dados bangsaning siluman sadaya, déné ingkang taksih tusipun bangsaning darahipun Sang Jan punika, anurunaken para Jawatha, wekasan janma manungsa, dumugi sapunika.
    Twlas cariyos gancaraning Jitabsara. Awit gesangnging manungsa punika saking napsu, ingkang dipun wastani sirna punika manawi pejah nepsunipun lajeng boten pejah ing salaminipun kéndel samanten pangandikanipun Bathara Aji Jayabaya.
    Sang Raja Pandhita Ngali Samsujén umatur, dhuh Sang Natha, menggah suraosing Jitapsara ingkang paduka gelaraken punika, déréng montra-montra yén magepokkan dhateng gaibbing Pangéran awit punika teksih sami dhadhapuran yén sampun wonten  dhapuripun saéstu inggih sampun wonten ingkang [10] dhapuraken.
    Ing ngriku Sang Prabu Jayabaya mangsuli, manawi makaten punapa badhé mangéran dhateng alam suwung.
    Wangsulanipun Sang Raja Pandhitha, dhuh Sang Prabu sayekti sanés sampun paduka wastani Alam teka kawastanan Pangéran.
    Ing ngriku Prabu Jayabaya lajeng anyariyosaken reringkesaning Serat Widya Pramana, ingkang dhateng asaling manungsa, mekaten menggah pangandikanipun.
  2. Widya Pramana, anyariyosaken sadéréngipun wonten gelaraning jagad punika ngalam suwung, ingkang ingkang wonten rumiyin 2. amun-amun dipun wastani wasana; 2. Lintang; 3. Rêmbulan; 4. Srengéngé, punika lajeng sami kumaringet karingetipun lajeng dados saganten sasampunipun lajeng dados bumi, lajeng wonten turuning wiji kaweningngan wasta Manik Ismaya, lajeng saking surya wasta manik mulat warninipun pethak cemeng, abrit punika lajeng dados satunggal lajeng warni biru semu ijem lajeng winastan tri murti wau anjujug samadyaning tawang, lajeng ajuju pramana, lajeng agatra manungsa, wekasan anak-anak baranahan tela raringkesaning widya pramana, ingkang ngasalaken dhateng manungsa.
  3. Wondéninng raringkesaning sastra arjendra punika wonte[11]n sasebutan kawan prakawis  menawi tiyang punika asal saking kawan prakawis ugi. 1. Swasana; 2. Lintang; 3. Rêmbulan; 4. Srengéngé, sampurnanipun wonten sasebutanipun kawan prakawis atas titas tatas putus, 1. Atas punika jinarwan luhur; 2. Titas punika pramana; 3. Tatas punika jinarwan rampung; 4. Putus punika jinarwa babar pisan, wonten kawan prakawis malih, sampurna, lengit layat luyut; 1. Sampurna tegesipun pulih; 2. Lengit tegesipun alus; 3. Layat tegesipun jinarwan rampung; 4. Luyut tegesipun ilang, dados pikajengipun sapurnaning manungsa punika kedah mulih ing ngalus pulih ing ngalus sirna, sirnanipun dhateng babar pisan tatas dhateng pramana, pramana dhateng ingkang Maha Luhur.
  4. Wondéning raringkesaning Budha Gutama kacariyos makaten.

1). Wonten sasebutan tiga, 1. Nur; 2. Rahsa; 3. Urip; Nur tegesipun cahya, Rahsa tegesipun wijining rah, Urip tegesipun  urup.
2).  Wonten malih tigang prakawis, 1. Jiwa; 2. Jasat; 3. Jisim, Jiwa tegesipun inggih gesang, Jasat tegesipun garinganing teles, Jisim tegesipun teles kang garing.
3).  Wonten malih tigang prakawis, 1. Eroh; 2. Sa[12]rira; 3. Raga, Eroh tegesipun banyu suci, Sarura tegesipun sariraning banyu, Raga tegesipun roh agal.
4).  Wonten malih sesebutan tiga , 1. Rah; 2. Sari; 3. Sungsum, Rah, tegesipun banyu suci, sari, tegesipun rasa. Sungsum tegesipun banyu rasa.
5).  Wonten malih sesebutan tiga. 1. Jasat; 2. Bumi; 3. Alam, Jasat tegesipun adegging urip, Bumi tegesipun ambah-ambahan, Alam tegesipun barang lawas.
6).  Wonten malih sebutan tiga, 1. Wening; sudi; 3. Terang. Wning tegesipun sumorot, Suci punika rêsik, Terang punika padhang.
7).  Wonten malih  sebutan tiga, 1. Uwong, Jalma, Manungsa. Uwong tegesipun wujud Jalma punika erah, Manungsa punika tegesipun banyu wewijén dados pikajengngipun inggih gesangnging manungsa punika wijinipun awarana wujud erah, tela raringkesaning budha gutama.

Ingriku Sang Maolana Ngali Samsujén sarêng miharsa warnining bodhagutama, sakalangkung lega panggalihipun  wekasan lajeng umatur : ingkang makaten punika  inggih sakalangkung prayogi Sinuhun ananging sadaya wau taksih warana kémawon tegesipun aling-aling, punik asok asring kéndel wonten pocapan kémawon sadaya wau wondéning [13] sesebutan ing ngandhap punika.

Menggah gesangnging dunya punika kodhok ngemuli léngngé, gesangnging wekasan kodhok kinemulan ing léng, punika Sinuwun paduka pilih ingkang pundi, utawi nyatanipun ingkang pundi, awit manawi milih ing nglebet sirik, manwi milih  ing jawi sasar.

Ing ngriku  Sri Bathara Aji Jayabaya saklangkung legeg rumaos kasoran mila lajeng ngandika supados kadunungna ingkang kalayan salerêsipun.

Sang Séh Maolana lajeng umatur andunungngaken makaten menggah aturripun dhuh Sinuwun prakawis ngélmi satunggal punika sakalangkung werit tur agawat sabab manawi kawastanan lembat déné angébekki jagad manawi kawastanan ageng déné boten anglabeti, wondéné  ingkang sampun putus punika saged anggulung tuwin anggelar. Manawi kagelar boten wonten  singgetanipun manawi kagulung boten wonten antawisipun awit Pangéran punika boten arah boten enggén boten gatra, boten satmata, ananging pasthi wontenipun ananging datan kénging  dinumuk utawi boten kénging pineleng wonten  ing panggénan satunggal dumunungngipun namung wonten ingkang sampun waskitha ing budi, pramila paduka kedah kula cariyosi rumiyin.

Kauningngana Sinuwun kula punika tiyang Ahli kitap [14] putus dhateng suraosing Kuran ananging punika déréng  anggepokki, dados sadaya wau taksih sami pralambang kémawon, punika manawi dipun encepi sayekti taksih dados lepat manawi boten dipun ajengngi sayekti kirang jajahan mila sadaya pralambang punika kedah dipun kempalaken manawi sampun kempal lajeng kasuraos kajengngipun punika wonten pralambang saking dalille Kuran makaten.

Duk awang uwung Pangéran anitahaken ragangnganing Alam pikajengngipun makaten sadéréngipun wonten isi, wadhah kawontenaken rumiyin inggih punika : biyung, dipun  wastani baka, inggih punika wadah ing jabang bayi, badhé minongka cacithakanipun inggih sadéréngipun isi sampun wonten.

Lajeng ragangngan wau kapanjingngan  atma pramana, saged gesang, dipun wastani wonten alam baka. Ing dalil Kuran dipun wastani wonten alam sawarga, tegesipun sawarga, badan dados teksih  sarira garbaning biyung, ing dalil dipun wastani, kawa, tegesipun kadasosaning gesang punika saéstu saking jaler éstri, salebetipun  wonten ing dalem sawarga kawalerran sampun ngantos dhahar wohing kuldi, menggah wohing kuldi idham-idhamanipun jabang bayi, utawi ing ngriku kontening sawarga sirineksa ing naga, utawi peksi merak, kontening sawarga punika tegesipun inggih kontening badan, inggih punika lésa[15]ning biyungngipun, déné peksi merak punika sajatosipun pepénginanipun inggih punika kajengnganipun taksih lumantar ing biyungngipun dumunung wonten  ing ngari-ari, awit jabang bayi wau lajeng anesep ari-ari. Déné naga, ngibaran wontenipun aluamahing jabang bayi, lajeng kasbut Adam Kawa gadhah mengsah  Idajil inggih punika jabang bayi sampun  kadunungan poncadriya, lajeng kepvngin dhahar  woh kuldi, inggih punika jabang bayi kepéngin nusu, sarêng dumugining mongsa  lajeng lair. Punika ingkang dipun  pralambangngi Adam Kawa katundhung saking sawarga, lajeng kapisah enggénipun déné ing sanalika ngriku mantun nesep ari-ari. Lajeng nesep susu. Déné Éblis Merak Naga, sami katundhung dhateng ngalam dunya, punika tegesipun kakajengnganing jabang bayi, tuwin awaning jabang bayi sampun dipun anggé piyambak saya angeng misah saking susu, inggih punika hawaning jabang bayi saya angrebda. Makaten Sinuwun wiwitipun dados manungsa.

Amangsuli nalika awang uwung, ngawontenaken cahya wasta nur Mukamad punika wujudipun pethah amaya-maya, dumunung wonten kayu dipun wastani kayu sajaratulyakin inggih sajaratulmustaha, tegesipun kayu ingkang nyata, inggih punika la[16]fal latakyun kalawan nyata, sasampunipun makaten cahya (kayu sajaratil wau lajeng gadhah pang sakawan) dados warni wau lajeng wujud sakawan cahya sakawan warni, pethak jené, abrit cemeng. Déné ing dalil Kuran cahya wau kasebutaken Pangéran ayasa Malékat sakawan, 1. Jabarail; 2. Ngijroil; 3. Ngisrail; 4. Mingkail déné pangipun kayu wau ngibaratipun kéblat sakawan, lor, kidul wétan kilén, Malékat wau sajatosipun napsu sakawan prakawis punika. Ingkang cahya pethah dipun wastani napsu Mutmainah,  cahya jené napsu Supiyah, cahya abrit napsu Amarah, ingkang cemeng napsu Luamah, punika lajeng praboting Adam Kawa sadaya, inggih punika dipun wastani, madi, wadi, mani, maningkem empanipun wonten ing : pangonda, pamirsa, pamiyarsa, pangraos lajeng dipun rangkepi ungel-ungelan sakawan kondha, warna, ambu, rasa.

Wondéné dunungipun kawula Gusti punika, wonten ing solah bawa, kawula punika wonten ing solah, Gusti punika wonten ing bawa. Dados punika winastan badan budi, papangkatan kalih dados satunggal ing donya delahanipun mawi tarik-tinarik lajeng wonten sasebutan kawan prakawis bumi, geni, angin banyu, punika gesangnging Ala[17]m dunya, ingkang bumi dados daging, geni dados napsu, angin dados napas banyu dados rahsa.

Déné gesangnging delahan kawalik pétang urutipun banyu, angin geni, bumi, dados rahsa, napas napsu, daging, wijangipun makaten menawi badhé anuwuhaken gesang, hawa tatedhan rumiyin  awit wekasan dados daging, lajeng angedalaken napsu, inggih punika cumbana, lajeng ngingsep-ingsep lajeng angedalaken rahsa, dados gesang.

Menawi dumugi pejah wijangipun makaten, ingkang rumiyin sudaning rahsa, kaping kalih sudaning napas kaping tiga sudaning napsu, kaping sakawan sudaning daging, dunungipun makaten kadosta:1. sudaning maripat aningali katingal bawur, boten kados saben-saben; 2. Sudaning pamiyarsa, manawi mirêngaken boten cetha; 3. Sudaning pangonda, manawi angonda boten pramana; 4. Sudaning rasa, manawi nedha bpten éca.

Dados sajatosipun dununging Pangéran punika wonten ing bawa. Tembung Ngarab “kun” dununging kawula wonten ing  rasa, roh utawi : sir, mila dipun pralambangi kados pamoring mas lan tembaga, tegesipun suwasa. Inggih punika wosing siji, dipun upamékaken pindha cahyaning emas lan tembaga, wujudipun abrit tungtung jenar, ingkang abrit cahyaning raga, ingkang jenar cahyaning suksma, dados ananing suksma ing[18]gih ananing raga, pecahipun wonten sasebutan sekawan 1. Dat; 2. Sipat; 3. Asma; 4. Apngal, Dat tegesipun kondha utawi wujud tuwin janggerêngnging gesang, Sipat tegesipun tulis utawi cahya. Asma tegesipun aran, Apngal tegesipun panggawé, menggah wijangipun makaten:
Dat punika sajatosipun gesang sajati;
Sipat punika sejatosipun cahya sajati;
Asma punika sejatosipun nama sajati;
Apngal punika sejatosipun  panggawé sajati, inggih punika napas amengku pangrasa.

Sadaya wau Sinuwun manawi sampun priksa saéstu sampun putusing kawruh jati, priksa manawi sajatining Pangéran punika anunggil kawula.

  1. Mila kasbut Pangéran Jati, tegesipun Pangayoman;
  2. Mila kasbut Maha Kawas, tegesipun Pangageng;
  3. Mila kasbut Maha Luhur, tegesipun inggih luhur, déné dados tuturutaning kadosan;
  4. Kasbut Sang Hyang Suksma, pikajengipun sipat samar, wijangipun Suksma, punika jero awas urup inggih urip;
  5. [19]Kasbut Sang Hyang Wisésa, pikajengipun wenang;
  6. Kasebut Sang Hyang Esa, pikajengipun tunggal.

Kéndel aturipun Sang Pandhita Maolana Ngali Samsujén Sang Prabu lajeng winisik jatining gesang. Ing ngriku Sri Bathara Aji Jayabaya, sakalangkung suka anarima, rumaos manawi sampun tetep kamanungsanipun ing bathos ngésthi wuwulangnging guru, ing tembé saged dados sor-soraning kakarah ing tekanipun Sang Pandhita Raja wau, lajeng aminta kaparingngana saserêpan kawontenaning jongka.

Ing nalika samanten Sang Séh Ngali Samsujén lajeng anggelar kitapipun musarar, jongka wiwitipun tanah Jawi kaisénana manungsa sapisan ngantos dumugi jagad pralaya, jongka wau kasbut nama tri kali, tegesipun  tigang jaman ageng. Pratélanipun kados  ing ngandhap punika :

I. Ingkang rumiyin kawastanan Jaman Kaliswara, lerêsipun Kalihiswara, tegesipun jaman nginggil inggih jaman luhur. Ing salebetipun jaman kalihiswara wau umuripun manawi taun surya : 700 warsa, manawi taun condra : 721warsa, mawi amengku jaman pipitu awasta : kala : sami umur : 100 warsa, taun surya, taun condra : 103 warsa, kados ing ngandhap punika :

  1. Kawastan jaman Kalaroga, tegesipun jaman kasakitan awit tiyang tanah Jawi sami nandhang kasakitan amargi saking kateluh ing séluman, dados tanah Jawi saweg umur : 100 taun;
  2. Jaman Kalakukila, tegesipun jaman peksi, awit déréng wonten cara, teksih kados peksi kémawon, umuripun tanah Jawi saweg 200 taun;
  3. Jaman Kaladwara, tegesipun jaman pawalangngan awit tiyang Jawi kala samanten teksih awas-awas amargi taksih kacelakkan Déwanipun tanah Jawi umur : 300 taun;
  4. Jaman Kalatirta, tegesipun jaman toya, déné wekdal punika tanah Jawi wiwit wonten banjir ageng karya keleming dharatan tanah Jawi umur : 400 taun;
  5. Jaman Kaladyyara, tegesipun jaman kemokalan déné ing wiwit punika ing tanah Jawi sami angudi ingkang gaip-gaip amargi kathah para Jawatha ingkang sami angéja wantah, tanah Jawi umur : 500 taun;
  6. Jaman Kaladratha, tegesipun jaman karusuhan déné wiwit punika para Natha tanah Jawi angén jajahaning mengsah, anjembaraken bawah tuwin polatan , tanah jJawi umur 600 taun;
  7. Jaman Kalapurwa, tegesipun jaman wiwitan déné tiyang Jawi ing kala punika wiwit sami angencengngaken agamini[21]pun dhateng para Déwanipun piyambak-piyambak, tanah Jawi umur 700 taun.

II. Ing Jaman Kaliyoga, tegesipun jaman papatut inggih punika jaman tengahan salebetipun jaman Kaliyoga punika, umuripun manawi taun surya : 700 warsa, manawi taun condra : 703 warsa, sarta ugi amengku jaman pepitu malih :

  1. Kawastanan Jaman Kalabrata, tegesipun jaman lampah, déné wiwitanipun tiyang ing tanah jawi sami ulah lampah angésthi Déwanipun, tanah Jawi umur : 800 taun;
  2. Jaman Kalawrata, (Kaliwignya) tegesipun jaman limrahipun, awit tiyang tanah Jawi wiwit punika, sami anglimrahaken kawruhipun, tanah Jawi umur : 900 taun;
  3. Jaman Kalayuddha, tegesipun perang, déné ing tanah Jawi wiwit punika kathah perang, tanah Jawi umur : 1000 taun;
  4. Jaman Kalawisésa, tegesipun jaman wenangngipun pinyambak-piyambak andadosaken sudaning pangadilan ingkang sampun maton tanah Jawi umur : 1100 taun;
  5. Jaman Kalawisaya, tegesipun Kalawisuna, wiwit punika ing tanah Jawi kathah wisuna, andadosaken darudah ing kathah. Tanah Jawi umur : 1200 taun;
  6. [22]Jaman Kalajongga, tegesipun jaman nguja angga, ing mongsa punika titiyang ing tanah Jawi sami bujeng raganipun piyambak-piyambak tebih dhateng sanak sadhérék tanah Jawi umur : 1300 taun;
  7. Jaman Kalasakti, tegesipun jaman kasektén awit tiyang ing tanah Jawi, ing mongsa punika sami ulah kasektén amargi rêbat piyangkuh piyambak-piyambak, tanah Jawi umur : 1400 taun.

III. Ingkang kaping tiga, Jaman Kalisangngara, tegesipun jaman wekasan ing salebetipun jaman kalisangngara, umuripun manawi taun surya , inggih : 700 warsa, manawi taun condra, 727 taun, ugi amengku jaman pipitu, kados ing ngandhap punika :

  1. Jaman Kalajaya, tegesipun jaman kaunggulan déné tiyang ing tanah Jawi sami ulah kadhirén tuwin edak adigung, para ageng sami ulah kamuktén  para alit sami ulah kadhirén tuwin ambek kaunggulan tanah Jawi umur : 1500 taun;
  2. Jaman Kalabendhu, tegesipun jaman Draduka, déné wiwit punika tanah Jawi tiyangipun sami angsal dudukaning Pangéran awit boten wonten ingkang ulah pangabekti, tuwin ing ngriku karaton pecah dados kalih, manahipun tiyang sami u[23]ra, boten rukun jalaran angugemi kawruhipun piyambak-piyambak tanah Jawi umur : 1600 taun;
  3. Jaman Kalamarta, tegesipun jaman kaasrepan déné tiyang ing tanah Jawi manahipun sami tentrem amargi ratunipun ambek paramarta, angupakréng wadya, kasebut ratu adil tanah Jawi umur : 1700 taun;
  4. Jaman Kalaasmara, tegesipun jaman kasengsem awit ing tanah Jawi wekdal punika tiyangipun sami kasengsem manahipun ratunipun bagus rêmen ulah lelangen, tanah Jawi umur : 1800 taun;
  5. Jama Kalabrasma, tegesipun jaman kapanasan déné manahipun tiyang tanah Jawi sami parungsang, awit ratunipun uncat sangking pangadilan tanah jawi umur : 1900 taun;
  6. Jaman Kalasinela, tegesipun jaman kaselan awit ing tanah Jawi kaselan ratu sanés darahipun ratu Jawi, inggih punika ratu sabrang ing nuswa sarênggi, (saking sabrang ngatas angin) wekasan andadosaken susahing tiyang alit tanah Jawi umur : 2000 taun;
  7. Jaman Kalatinata, tegesipun jaman tinata, inggih jaman tata, awit mongsa punika, ing tanah Jawi sakalangkung tata, awit ratunipun sakalangkung saé, wekasan anuwuhaken datan prayogi, anyirnakaken agami kina-[24]kina, nuwuhaken agami inggal ing ngriku wekasan dipun wastani dinten kiyamat dhatengnging dabbatularli aprang lawan Iman Mahdi, umuripun tanah Jawi sampun : 2100 warsa surya, taun condra : 2163 warsa.

Tegesipun dinten kiyamat punika, sirnaning agami Mukhamad dados sampun boten angawontenaken salat sembahyang, boten ulah brata, pitekur puja. Ing ngriku kacariyos Kangjeng Nabi Ngisa tumurun inggih punika kanggé pasemon dados ing jaman wekasan sampun sami angrasuk agami Kristen sadaya.

Telas aturipun Sang Maolana Ngali Samsujén  Prabu Aji Jayabaya sakalangkung suka anarima.

Sang Séh Maolana Ngali Samsujén lajeng nyuwun pamit mantuk dhateng Ngerum Sang Parabu Jayabaya sakalangkung hurmat saha angétokaken sarta atur jumurung sampurnaning lampah.

Tamat cariyosing Serat Pramanasidhi.

— ¤ —

 

Lajeng kasambetan déning ingkang nedhak (Mas Ngabéi Mangun Wijaya) inggih punika, ing dalem sajaman-jamanipun ingkang kasebut ing jongka wau, sami kaisénan ingkang jumemeng natha. Pethikkan  saking Serat Sajarah Karaton kados ing ngandhap punika.

[25]Tanah Jawi umur, 100, taun déréng wonten ingkang jumeneng ratu.

Sarêng salebeting umur : 200 taun inggih punika nalika ing taun : 144 sinangkalan, sukci caturing ngumulun inggih punika ingkang wiwitan jumeneng natha, Sang Hyang Guru, jumeneng wonten ing nagari Mendhang Kamolan ajujuluk Prabu Maha Déwa Buddha. Angsal : 30 warsa muksa.

Sarêng taun : 75 sinangkalan pandhawa sabdaning nyata, ingkang jumeneng natha putranipun Sang Hyang Guru, sakawan :

  1. Sang Hyang Samba jumeneng wonten ing nagari Mendhang Prawa, ajujuluk Prabu Sambodhana.
  2. Sang Hyang Brahma, wonten ing Mendhang Gali, ajujuluk Prabu Sri Maha Sundha.
  3. Sang Hyang Éndra, jumeneng wonten ing Mendhang Gona, ajujuluk Prabu Sri Maha Sakra.
  4. Sang Hyang Bayu, jumeneng wonten ing Mendhang Gora, ajujuluk Prabu Sri Maha Raja Bima. Jumenengngira antuk : 30 warsa, Prabu 4 wau lajeng sami muksa. Sarêng taun 300 sinangkalan : tanpa samar ing paningal ingkang jumeneng natha ugi putranipun Sang Hyang Guru, nama Sang Hyang Siwah, inggih Sang Hyang Kala, jumeneng wonten ing nagari Mendhang Siwanda, ajujuluk Prabu Sri Maha Raja Balwa, antuk 25 warsa muksa.

[26]Sarêng ing taun 225 sinangkalan buta kalih aningali. Ingkang jumeneng natha Sang Hyang Brahma malih, jumeneng wonten ing Mendhang Siwanda, ajujuluk Maha Raja Buddhawaka, angsal 2 taun muksa.

Sarêng taun 227 sinangkalan wiku kalih manganjali. Ingkang jumeneng natha Maha Raja Déwa Buddha. Saking Séwanda jengkar dhateng Mendhang Gili, kawastanan nama nagari Giling Wesi, angsal 30 warsa muksa.

Sarêng taun 252 sinangkalan, ningali danawa perung. Ingkang jumeneng natha : Sang Hyang Wisnu malih, wonten ing nagari Mendhang Kamulan kapindhah nama nagari Purwacarita, sarêng watawis angsal  sadasa warsa, Empu Bramadha linimbangngi jumeneng  natha wonten ing Giling Wesi, jumenengipun dipun sangkalani nembah kaswarêng  asta, antuk sangang warsa muksa, sarêng kaliyan Prabu Buddha Kresna.

Sarêng ing warsa 272 sinangkalan dwi pandhita manembah. Sang Hyang Rodra jumeneng natha wonten ing nagari Giling Wesi, ajujuluk Maha Raja Dewa Ésa, antuk kawan dasa nenem warsa (46), muksa.

[27]Sarêng ing warsa 308 sinangkalan, angésthi pati ing geni. Ingkang jumeneng natha putraning Prabu Maha Raja Desa Ésa, saking praméswari, nama Radén Pakukuhan ajujuluk Maha Raja Kanno. Angsal 30 warsa, kagentosan putra mantu, nama Prabu Kandhihawa, wonten ing nagari Purwacarita, sarêng lan ari natha nama Prabu Érya Narodra, jumeneng wonten ing nagari Giling Wesi, angsal 28 warsa, séda. Prabu Kandhihawa angsal 4 warsa séda, duk jumenengngipun natha sinangkalan : ngésthi sucining nala. (348), Prabu érya Narudra angsal 38 warsa séda.

Sarêng ing taun 371 sinangkalan : sujanma mring ngardi brama. Ingkang jumeneng natha putranipun Prabu Kandhihawa, anama Radén Rêspati, ajujuluk Prabu Palindriya, wonten ing nagari Medhang Gelé, kapindhah nama Mendhang Kamolan angsal 14 warsa séda.

Sarêng ing taun 385 sinangkalan pandhawa angésthi guna. Ingkang jumeneng natha  Prabu Sélacala, inggih Prabu Watugunung, wonten ing nagari Giling Wesi, antuk 39 warsa séda.

[28]Ing taun 392 sinangkalan sirna tingaling samodra, Sang Hyang Wisnu lajeng jumeneng malih wonten ing Medhang Gelé, asisilih nama Prabu Wisnupathi. Sapang kaliyan jumenengngipun Sang Hyang Brama wonten  ing Giling Wesi, ajujuluk Prabu Brahma Raja, sarêng angsal 31 warsa, natha sakaliyan wau sami muksa.

Sarêng ing taun 451 sinangkalan janma lima caturan ingkang jumeneng natha putranipun Sang Hyang Brama, nama Prabu Brahmana Raja, wonten ing nagari Giling Wesi. Sarêng kaliyan putranipun Sri Wisnupathi, kakalih, ingkang pambajeng nama Radén Sri Gathi, jumeneng wonten ing Medhang Kamolan jujuluk Prabu Sri Maha Punggung, ingkang rayi jumeneng wonten ing Wiratha nama Prabu Basuratha, sarêng angsal 37 warsa sami muksa.

Nalika ing taun 46 sinangkalan, tanpa obah kang jaladri, putranipun Prabu Watu Gunung , nama Radén Sindhula, jumeneng natha wonten ing Mendhang Galungngan angsal 15 warsa muksa.

Sarêng ing taun 475 sinangkalan buta nabda wau dadi, [29] ingkang jumeneng natha putranipun Prabu Sindhula, nama Prabu Cingkara Déwa, wonten ing Medhang Galung, kapindhah Medhang Kamulan angsal 37 warsa muksa.

Sarêng ing taun 477 sinangkalan, pandhita tumutur kéblat, putranipun Brahmana Raja, gentosi jumeneng natha wonten ing Giling Wesi, nama Prabu Tritrustha, antuk 36 warsa muksa.

Sarêng ing taun 489 sinangkalan bremara angésthi catur, putranipun Prabu Basuratha, nama Prabu Basupathi, anggentosi ingkang rama antuk 36 warsa, pindhah karaton dhateng ing Ngandong Wilis inggih Wiratha énggal angsal 7 warsa séda.

Sarêng ing taun 512 sinangkalan tumingaling atma jara seksa. Ingkang jumeneng natha Sang Hyang Brahmanawisa, wonten ing Medhang Kamolan ajujuluk Maha Raja Wisuka, antuk 2 warsa muksa.

Sarêng ing taun 514 sinangkalan caturing janma lilima. Ingkang jumeneng natha, putranipun  Prabu Sri Mahawan ingkang se[30]puh nama Prabu Sri Wahaka, antuk 3 warsa séda.

Sarêng ing taun 515 sinangkalan  diyu sutaning raseksi. Ingkang jumeneng  natha, putranipun Prabu Sri Tritrustha, nama Prabu Parikenan wonten ing Giling Wesi, antuk 6 warsa séda.

Sarêng ing taun 516 sinangkalan rasaning wong mingis-mingis, ingkang jumeneng natha putranipun Prabu Sri Mahawan ingkang aném nama Sri Kala, angentosi karatoning rama, angsal 5 warsa séda.

Sarêng taun 521 sinangkalan janma karo yaksa. Ingkang jumeneng natha, putranipun Prabu Basupathi, nama Prabu Basumurti, wonten ing  Wiratha, angsal 12 warsa séda.

Sarêng ing taun  543 sinangkalan bahni érnawa maruta. Ingkang jumeneng natha, ari natha, nama Prabu Basukésthi, angsal 28 warsa séda.

Sarêng ing taun 573 sinangkalan sikara nabda raseksa. Ingkang jumeneng natha , putranipun Prabu Basukésthi, nama Prabu Iswara, anggentosi ingkang rama. Angsal 19 warsa séda.

Sarêng ing taun 591 sinangkalan janma sanga asisiyung. Ingkang jumeneng natha, Radén Basukethi. Gentosi ingkang rama, nama Prabu Basukéswara kaping kalih, antuk 67 warsa séda.

[31]Sarêng ing taun 640 sinangkalan sirna caturing mamanis Sang Bagawan Palasara, jumemeng natha wonten ing Ngastina, ajujuluk Prabu Dipakiswara, antuk 15 warsa séda.

Sarêng ing taun 658 sinangkalan angésthi tata mamanis, Bagawan santanu jumeneng natha wonten ing Ngastina, sarta dados paran para, wenang jumenengngaken natha, mila nalika samanten Prabu Santanu anjumenengngaken natha wonten ing Wiratha, inggih punika Prabu Mataswapathi, putranipun Prabu Sukethi. Antuk 7 warsa, Prabu Santanu séda. Déné Prabu Mataswapathi, jumenengngipun natha wonten ing Wiratha ngantos 100 taun sawek séda.

Sarêng  ing taun 665 sinangkalan barat ngobahken mamanis ingkang jumeneng natha wonten ing Ngastina, Radén Abiyasa, jujuluk Prabu Kresna Dipayana, antuk 21 warsa, séléh kaprabon dhateng putra, nama Radén Pandhu, jujuluk Prabu Pandhu Déwanatha, Prabu Kresna Dipayana lajeng magawan wonten ing wukir sapta arga. Jumenengngipun Prabu Pandhu Déwanatha nalika taun  686 sinangkalan obah angésthi mamanis antuk 24 warsa séda.

Sarêng ing taun  710 sinangkalan nengéng condra ing ngardi. Ingkang jumeneng natha  Raka natha, ajujuluk  Prabu Drestharatha, angsal 6 warsa, séléh dhateng putra pambajeng, nama Ra[32]dén Kurupathi, jujuluk Prabu Suyudana, jumenengngipun nalika taun  716 sinangkalan obahing bumi kasapta. Angsal 39 warsa séda prang bratayuda.

Sarêng ing taun 755 sinangkalan  pandhawa lima nabda. Ingkang jumeneng natha wonten ing Ngastina, putranipun Pandhu Déwanatha, ingkang pambajeng nama Radén Puntha Déwa, ajujuluk Prabu Yudhisthira. Angsal 5 warsa, lajeng séléh kaprabon dhateng wayahipun Radén Harjuna, putranipun Radén Abimayu, nama Radén Parikesit ajujuluk Prabu Dipayana, jumenengngipun nalika ing taun 760 sinangkalan samar oyagging ancala. Angsal 36 warsa séda.

Sarêng ing taun 796 sinangkalan lindhu terusan prawata. Ingkang jumeneng natha , putra natha, ajujuluk Prabu Yudhayaka, angsal 3 warsa séda.

Sarêng ing taun 799 sinangkala terusing gapura pitu. Ingkang jumeneng natha, putra natha , ajujuluk Prabu Gendrayana, antuk 25 warsa, jengkar saking Ngastina, pindhah dhateng nagari Mamenang, inggih Kdhiri. Ari natha nama Radén Sudarsana, gentosi wonten ing Ngastina, ajujuluk Prabu Yudayana. Jumenengngipun nalika nalika ing taun 834 sinangkalan catur tumingngaling  ésthi. Angsal 16 warsa séda.

Sarêng ing taun 839 sinangkalan terusing wuna wo[33]wolu. Ingkang jumeneng natha wonten  ing Mamenang, putra Prabu Gendrayana, nama Prabu Aji Jayabaya, antuk 47 warsa, séda.

Sarêng ing taun 840 sinangkalan tanpa caturing  pangésthi. Ingkang jumeneng  natha wonten ing Ngastina, putranipun Prabu Yudayana, ajujuluk Prabu Sariwahana. Sarêng angsal 8 warsa pindhah dhateng Malawapathi, wonten ing ngriku putra kakalih sami jumeneng sami jumeneng natha. Ingkang sepuh ajujuluk  Prabu Aji Darma, wonten  Malawapathi. Ing ném jujuluk Prabu Astra Darma, apaparab Prabu Purusangkara, jumeneng wonten Ngastina. Adeggipun Narédra kakalih wau nalika taun 860 sinangkalan tanpa rasaning babaya.
Prabu Aji Darma antuk 6 warsa séda.
Prabu Asrea Darma antuk 8 warsa séda.

Sarêng ing taun 886 sinangkalan rasa ngésthi barhamana, Prabu Jayabaya muksa : putra gentosi wonten wonten ing Kadhiri. Jujuluk  Prabu Jayamijaya, antuk 6 warsa séda.

Sarêng taun 890 sinangkalan sirnaning gapura wolu. Putra Prabu Jayamijaya, sumilih kapraboning rama,nama Prabu Jaya Miséna. Sarêng putranipun Prabu Astra Darma ugi anggentosi kapraboning rama, nama Prabu Angling Darma. Prabu Jaya Miséna, antuk 27 warsa séda.

Prabu Angling Darma antuk 30 warsa séda.

Taun 932 sinangkalan tumingngaling welut sanga. Putranipun Prabu Angling Darma, ugi jumeneng wonten ing Bojanagara.

Putra ingkang ném nama Danurwénda, jumeneng wonten ing  Kartanagara. Antuk 8 warsa, natha kalih wau séda sarêng.

Sarêng sataun putra Prabu Angling Kusuma, nama Prabu Gonda Kusuma, jumeneng  wonten ing Malawapathi. Sarêng angsal 8 taun lajeng ngidhep  dhateng Mamenang.

Sarêng ing taun  941 sinangkalan maé tala pinrapat terus putra Prabu Jaya Miséna, nama Prabu Sumawicitra, sumilih kaprabon wonten ing Mamenang. Sarêng angsal 9 taun jengkar dhateng Pengging, antuk 4 warsa séda.

Sarêng ing taun 953 sinangkalan gunananing rêksa sasanga. Ingkang jumeneng natha wonten  ing Pengging Radén Citrasoma, anggentosi ingkang rama, ajujuluk prabu  Citrasoma, antuk 8 warsa séda.

Sarêng ing taun 961 sinangkalan  bumi obah ping sanga. Ingkang jumeneng  natha putranipun Prabu Citrasoma, nama Prabu Poncadriya, antuk 21 warsa séda.

Sarêng  ing taun  983 sinangkalan sika rastha trusthi. Ing jumeneng  natha putranipun Prabu Angling Driya.

[35]Ing taun 999 sinagkalan gapura bolong sanga. Wonten ingkang jumeneng natha malih wonten ing nagari Galuh, ajujuluk Prabu Sindhula.

Sarêng ing taun 1000 lajeng wonten danawa jumeneng natha wonten ing Prambanan nama Raja Karungkala. Angsal 15 warsa léna.

Ing taun 1015 sinangkalan tata janma nirtama. Ingkang madeg natha wonten ing Prambanan nama Prabu Baka. Angsal 3 warsa léna.

Sarêng ing taun 1019 sinangkalan trusing ngati ner sedya, Prabu Angling Driya ing Pengging, séléh kaprabon dhateng putra mantu, nama Prabu Darmayasa, angsal  sataun séda. Prabu Angling Driya Jumeneng jumeneng malih, antuk 2 séda.

Sarêng ing taun 1023 sinangkalan welu dwi sirnéng ngendhut putranipun Prabu  Sindhula jumeneng natha wonten ing Mendhang Kamolan nama Prabu Déwatha Cengkar, angsal 7 warsa séda.

Sarêng ing taun 1030 sinangkalan tanpa kukus tumenga ing sasi. Ajisaka. Ngendhih kaprabon ing Mendhang Kamolan antuk 14 warsa muksa.

Sarêng ing taun 1044 sinangkalan sucining toya tumengéng rupa. Putranipun Prabu Angling Driya kakalih sami jumeneng [36] natha, ingkang sepuh nama Prabu Suwélacala jumeneng wonten ing Mendhang Kamolan ingkang ném nama Prabu Pandaya Natha jumeneng wonten  ing Pengging, angsal 5 warsa sami séda.

Sarêng ing taun 1046 sinangkalan raséng toya tanpa karya. Putranipun Prabu Déwatha Cengkar nama Radén Danéswara, jumeneng natha wonten ing Purwacarita, ajujuluk Prabu Sri Maha Punggung, angsal 15 warsa séda.

Sarêng ing taun 1061 sinangkalan jaka ngrasa nir budaya. Putranipun Prabu Suwélacala, nama Jaka Kandhuyu, jumeneng natha wonten ing Purwacarita, ajujuluk Prabu Sri Maha Punggung ingkang kaping kalih. Angsal 23 warsa séda.

Sarêng ing taun 1084 sinangkalan cathur ésthi nir karsa. Putranipun Prabu Sri Maha Punggung nama Radén Kandhihawa, gumantos kaprabon ajujuluk Prabu Jayalengkara. Antuk 13 warsa séda.

Sarêng ing taun  1097 sinangkalan sabda trus tanpa karya. Parbu Theja Lengkara jumeneng wonten Majapura, antuk 3 warsa séda.

Sarêng ing taun  1100 siangkalan tumengéng wiyat basonta siki. Putranipun Prabu Teja Lengkara, nama Prabu Téjakara gumantos ingkang  rama, angsal 20 warsa séda.

Sarêng ing taun  1119 sinangkalan trusing bumi ku[37]mondhang ing jagad, Sang Rêsi Gathayu, putranipun 5 ingkang pambajeng wanodya nama Déwi Kilisuci, mandhitha wonten ing guwa Séla Mangléng Kapucangngan.

Ongka : 2: Panenggak kakung jumeneng natha wonten ing Jenggala, ajujuluk Prabu Lembu Amiluhur.

Ongka : 3: Pamadya kakung jumeneng natha wonten ing Kadhiri, ajujuluk Prabu Lembu Peteng.

Ongka : 4: sumendhi, kakung jumeneng natha wonten ing Singasari, ajujuluk Prabu Lembu Mijaya. Antuk 24 warsa, natha sakawan sarêng muksa.

Sarêng taun 1144 sinangkalan wésuci rupa wujud, putranipun Lembu Amiluhur, nama Panji Ino Kartapathi, jumeneng natha wonten ing Jenggala, ajujuluk Prabu Surya Amisésa, angsal 17 warsa séda.

Sarêng ing taun 1161 sinangkalan bumi obah sajagad wiryawan, putranipun Prabu Surya Amisésa, nama Radén Kuda Laléyan sumilih kapraboning rama, jujuluk Prabu Surya Amiluhur, antuk sawarsa jengkar saking Jenggala, pindhah dhateng Pajajaran sarta santun jujuluk Prabu Panji Maésa Tandraman angsal 2 warsa séda.

Sarêng ing taun 1183 sinangkalan tri murti lawas rupané. Putranipun Prabu  Maésa Tandraman gumantos kapra[38]boning rama, nama Radén Banjaransari, sarêng angsal 3 warsa, jengkar saking Pajajaran pindhah dhateng Galuh, angsal 20 warsa séda.

Sarêng ing taun 1206 sinangkalan rasa nir anembah sudarma. Putranipun Prabu Banjaransari sumilih kapraboning rama, nama Prabu Sagala. Angsal 18 warsa séda.

Sarêng ing taun 1224 sinangkalan suci asta anembah bapa. Putranipun  Prabu Sugala. Sumilih kapraboning rama, nama Prabu Déwa Mantala. Angsal 4 warsa séda.

Sarêng ing taun 1229 sinangkalan trusing tingal anembah narédra. Ingkang rayi Prabu Sagala, jumeneng wonten Pajajaran nama Prabu Mundhing Sari, antuk 12 warsa séda.

Sarêng ing taun 1241 sinangkalan rupa wédwi prabu. Putranipun Prabu Mundhing Sari sumilih kaprabon nama Prabu Mundhing Wangi, antuk 9 warsa séda.

Sarêng ing taun 1230 sinangkalan tanpa siyung nembah raja. Putranipun Prabu Mundhing Wangi, nama Radén Gonda Kusuma, gumantos ajujuluk Prabu Sri Pamekas antuk 33 warsa séda.

Sarêng ing taun 1283 sinangkalan tri murti nembah sudarma. Putranipun Prabu Sri Pamekas ingkang aém nama Radén Siyung Wanara, gentosi jumeneng natha, ajuju[39]luk Sang Prabu Sakti, antuk sataun séda.

Sarêng ing taun 1284 sinangkalan catur ngésthi nembah raja. Ingkang raka Prabu Sakti, nama Radén Susuluh, jumeneng wonten ing Majapait ajujuluk Prabu Brawana. Antuk 14 warsa séda.

Sarêng ing taun 1299 sinangkalan bolong sanga nembah raja. Putranipun Prabu Brawana gumantos nama Prabu Brama Kumara. Antuk 3 warsa séda.

Sarêng ing taun 1320 sinangkalan wulandoh braméng jagad putranipun Prabu Brama Kumara nama Radén Adaningkung, gumantos ajujuluk Prabu Brawijaya kapisan (I) antuk 15 warsa séda.

Sarêng taun 1316 sinangkalan turon madé tiga anunggil putranipun Prabu Brawijaya ingkang kapisan ingkang pambajeng putri : gumantos ajujuluk Ratu Ayu. Inggih punika ingkang anggarwa Radén Damar Wulan : antuk 4 warsa séda.

Sarêng ing taun 1320 sinangkalan  sirnéng ngasta kumukusing bumi. Arinipun ratu Ayu, nama Radén Hayam Wuruk gentosi. Ajujuluk Prabu Brawijaya ingkang kaping kalih (II) antuk 36 warsa séda.

Sarêng ing taun 1356 sinangkalan karasa ing siyung pu[40]yikaning bumi. Putranipun Prabu Brawijaya kaping II nama Radén Lembu Misani jumeneng, ajujuluk Prabu Brawijaya ingkang kaping III antuk 15 warsa séda.

Sarêng ing taun 1371 sinangkalan lék sabda guna purun, putranipun Prabu Brawijaya kaping III gumantos nama Prabu Brawijaya ingkang kaping IV antuk 4 warsa séda.

Sarêng ing taun 1375 sinangkalan buta sapta osik wani. Putra Prabu Brawijaya ingkang kaping IV gentosi, nama Prabu Brawijaya ingkang kaping V.

Sarêng ing taun 1406 sinangkalan osik sirna sucining nabi. Putra Prabu Brawijaya kaping V nama Radén Pathah, jumeneng Adipathi wonten  ing Demak Bintara, amurwani agama Islam.

Sarêng ing taun  1440 sinangkalan nir suci catur janma, Adipathi Bintara, jumeneng  natha ajujuluk Sultan Sah Ngalam Akkebar.

Sarêng ing taun 1500 sinangkalan nir ilang marganing bumi. Karaton Demak sirna.

Sarêng taun 1503 sinangkalan dahana sirna tataning ngaji. Radén Jaka Tingkir jumeneng wonten ing Pajang, ajujuluk Sultan Hadiwijaya, angsal 35 warsa séda. Putranipun nama Sultan Banawa jumeneng sakedhap lajeng séda.

[41]Sarêng ing taun 1530 sinangkalan ngalumpuk catur tataning raja. Panembahan Sénapati jumeneng wonten ing Matawis angsal 13 warsa séda.

Sarêng ing taun 1553 sinangkalan , guna pandhawa tataning ngaji, putranipun  Panembahan Sénapati jumeneng natha nama Panembahan Krapyak katelah Sinuwun Séda Krapyak angsal 13 warsa séda.

Sarêng ing taun 1564 sinangkalan tata rasa marganing bumi. Putra Sinuwun Seda Krapyak jumeneng natha, ajujuluk Sinuwun Sultan Agung. Angsal 17 warsa séda.

Sarêng ing taun 1578 sinangkalan  bremana swara anata jagad, putranipun Sinuwun Sultan agung jumeneng, anama Sinuhun Mangkurat Agung. Katelah nama Sinuwun Séda Tegal Arum.

Sarêng ing taun 1600 sinangkalan sirna ilang rasaning ngrat Kartasura kabedhah Trunajaya, Sinuwun  jengkang lajeng séda Tegal Arum wau.

Tunggil warsa kaliyan  sédanipun Sinuwun Tegal Arum ingkang putra jumeneng wonten  ing Tegal Arum ajujuluk Sinuwun Mangkurat II.

Sarêng ing taun 1601 sinangkalan rupa sirna rêtuning bumi. Trunajaya sirna wonten ing Kadhiri.

[42]Sarêng ing taun 1603 sinangkalan  lir ngumbara ngrasa wani. Sinuwun Mangkurat ngedhaton ing Karthasura.

Sarêng ing taun 1604 sinangkalan dadi sirna rêtuning bumi. Pangéran Puger teluk dhateng Karthasura, antuk 27 warsa Sang Prabu séda.

Ing taun 1627 sinangkalan wiku boja rasaning ngrat, ingkang putra Sinuwun Mangkurat II jumeneng, ajujuluk Sinuhun inggih Mangkurat IV ambekipun angkara. Pangéran Puger dipun siya-siya.

Sarêng ing taun 1629 sinangkalan trus paksaha ngrasa wani. Pangéran Puger jumeneng natha wonten ing Samarang. Ajujuluk Sulthan Puger.

Sarêng ing taun 1630 sinangkala nir guna angrasa tunggal, Sulthan Puger ngadhaton ing Karthasura, ajujuluk Sinuwun Pakubuwana I Sinuhun Mangkurat  Mas kéndhang. Sinuwun Pakubuwana angsal 13 warsa séda.

Sarêng ing taun 1642 sinangkalan  boja warna rasaning ngrat putranipun  Sinuwun Pakubuwana I jumeneng natha, ajujuluk Sinuwun Prabu, angsal 19 warsa séda.

Sarêng ing taun 1651 sinangkalan putra pandhawa angoyag jagad, putranipun Sinuwun  Prabu jumeneng, a[43]jujuluk Sinuwun Pakubuwana II.

Sarêng ing taun  1667 sinangkalan pandhita nenem angoyag jagad Karthasura bedhah, Sunan Kuning jumeneng natha.

Sarêng ing taun 1668 sinangkalan brahmana nenem winayang ing ngrat, Karthasura bedhah gentos Sinuwun Pakubuwana II jumeneng malih.

Sarêng ing taun 1670 sinangkalan nir sapta rasaning ngrat Sinuwun Pakubuwana II pindhah kadhaton dhateng Sala, inggih ing Surakarta.

Sarêng ing taun 1675 sinangkalan tata gora nemaning ratu. Sinuwun Pakubuwana II begawan lajeng séda. Ingkang putra jumeneng, ajujuluk Sinuwun Pakubuwana III, Pangéran Mangkubumi jumeneng ratu wonten ing Pambaggan.

Sarêng ing taun 1683 sinangkalan  bujongga ngrasani bumi. Sultan Mangkubumi, jumeneng wonten ing Yogya, ajujuluk Sinuwun Hamangku Buwana I lajeng palihan nagari. Tuwin Pangéran Mangku Nagara, tundhuk dhateng Surakarta.

Sarêng ing taun 1714 sinangkalan dadi raja swaraning ngrat ingkang Sinuwun  Pakubuwana kaping III séda, ingkang putra jumeneng natha ajujuluk Sinuwun Pakubuwana kaping IV.

[44]Sarêng ing taun 1718 sinangkalan sarira putra nitihjagad Kangjeng Sultan Hamangku Buwana I ing Ngayogya séda, ingkang putra jumeneng, ajujuluk Kangjeng Sultan Hamengku Buwana II.

Sarêng ing tahun 1739 sinangkalan wadana tiga swara tunggal nagari Ngayogya bedhah, Sultan kaping II kéndhang. Ingkang putra jumeneng natha, ajujuluk Ingkang Sinuwun Kangjeng Sulthan Hamengku Buwanak kaping III inggih Sulthan Raja.

Sarêng ing taun  1741 sinangkalan rupa warna wiku aji. Kangjeng  Sulthan Hamengku Buwana kaping III ing Ngayogya séda, ingkang putra yuswa 13 : gentosi, ajujuluk Kangejng Sulthan Hamengku Buwana kaping IV.

Sarêng ing taun 1747 sinangkalan pandhita catur amuni tunggal, Ingkang Sinuwun Pakubuwana kaping IV ing Surakarta séda.

Sarêng taun 1748 sinangkalan sarira dadi winulang karajan, ingkang putra gumantos ajujuluk Kangjeng Susuhunan Pakubuwana kapingh V.

Sarêng taun 1750 sinangkalan surut pinaré magiri tunggil, Kangjeng  Sulthan Hamengku Buwana kaping IV ing Ngayogya séda. Ingkang putra sawek yusawa 7 wulan kajumenengaken natha, ajujuluk Kangjeng Sulthan Hamengku Buwa[45]na ingkang kaping V.

Ing taun kasebut ing nginggil Kangjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping V ing Surakarta surud.

Sarêng taun 1751 sinangkalan putra winisik winulang krajan ingkang putra anggentosi, ajujuluk Ingkang Sinuwun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping VI.

Ing taun 1751 Pangéran Dipanagara, ngraman, taun 1757 teluk.

Ing taun 1754 Sulthan kaping II ingkang kakendhang dhateng Ngambon kondur. Taun 1755 séda.

Ing taun 1757 sinangkalan pandhita lilima munya tunggal Ingkang Sinuwun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping VI tedhak nyalamur dhateng Imagiri, lajeng kendhang dhateng Ngambon ingkang rayi inggih punika Kangjeng Pangéran Adipathi Purubaya. Jumeneng kaping VII.

Jumenengngipun Sinuwun Pakubuwana ingkang kaping VII taun 1757; jumeneng 30 taun séda.

Taun 1786 Sinuwun Pakubuwana VIII jumeneng. Angsal 5 taun séda.

Taun 1790 ingkang sinuwun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping IX jumeneng. Inggih punika putra kaping VI angsal 33 taun séda.

Taun 1822 Sahandhap Sampéyan Dalam Ingkang Sinuwun Kangjeng Susuhunan ingkang kaping X jumeneng natha, dumugi sapunika taun 1865; dados jumeneng dalem dumugi titi masanipun serat punika, sampun 46 taun.

Rampungnging panedhak ing dinten Kemis Pahing tanggal kaping 21 Rabingulakir, ing warsa Dé : 1852 sinangkalan karnan nata murtining ratu.@@@

— Tamat —

 

Sapunika para maos sampun saged anyundhukkaken kaliyan ingkang kasebut ing jangkan sajaman-jamanipun kasebut ing nginggil bilih ing taun samanten ingkang jumeneng natha ing nuswa Jawi Prabu anu, ing taun samanten Sinuwun anu, ngantos dumugi  taun 1865 punika prabawaning natha satungal-tunggal kados pundi, sampun saged anggagapi.@@@

Ing wusana kula amung nyumanggakaken.

Kula ing methik
Mangun Wijaya

—- &&&—-

KITAB TOEHPAH


KITAB TOEHPAH

EEN JAVAANSCH HANBOEK

VOOR HER

MOHAMMED AANSCHE REGT.

Tweede verbeterde uitgaaf

DOOR

  1. ROORDA.

LEIDEN

E.J. BRILL,

1874.

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :
Mas Kumitir

Sidoarjo, 25 April 2017

@@@

 

KITAB TOEHFAH

[2] Punika pepethikan saking Kitab Tuhfah, kekaranganipun tuwan Séh Ibnu Khajar, pengarangngipun wonten ing negari Mekah, kala ing taun sangangatus séket wolu (958 H): taun Arab, utawi taun Welandi séwu gangsalatus kawan dasa sekawan (1544 M), inggih amandhet saking Al Kur’an. Ingkang kadhapur rumiyin kadita :

Bab Memejahi
Prakawis : 1

Saupami wonten tiyang amemejahi ing sesamining manusa, jalerra: éstriya, anggéné amejahi kelayan kasengaja, sarta dedamelé kang sakinten patut kedamel amejahi, kadita waos dhuwung: tuwin saupaminé. Yén Ahliwaris anedha ukum amesthi kapejahan. Saupami wau Ahliwaris boten anedha ukum artosé angapunten dhateng wau kang amejahi, inggih boten kapejahan, ing saupami tiyang kang pejah wau boten gadhah Ahliwaris Ratu kang dados gegentos si Ahliwaris, kenging Ratu amejahi sarta angapunten, nanging saupami tiyang kang amejahi wau kathah kanggénipun ing nagari, anarik ing pedamelan kang saé, sayogya Ratu angapunten.

Prakawis : 2

Saupami wonten tiyang amemejahi sesamening manusa, Jalerra: éstriya, anggéné amejahi amargi saking kalepatan, artosé angangkah tiyang sawiji: mongka kénging ing liyané, utawi angangkah khéwan angsal tiyang, punika ukumé boten kapejahan, ameng amedalaken dhendha, kathahé : 100 unta, utawi : 12000 tangsul, saupami kang kapejahan wau punika tiyang jaler, yén tiyang éstri : sepalihipun. Dénten wau dhendha kaparingngaken dhateng Ahliwaris, arto[3]sé Ahliwaris permila kang langkung  caket kadi Bapa : Biyung : anak rabi tuwin saliya-liyanipun.

Prakawis : 3

Saupami tiyang amejahi sesamining manusa, jalerra : éstriya, kang kadamel amejahi : dedameling boten patut amejahi dhateng manusa, kadita cemethi : kajeng kang alit, tuwin saliya-liyané, sarta enggéné mejahi kelayan dipun maha, ukumipun boten kapejahan, ameng amedalaken dhendha, kathahipun kadi déning kang sampun kasebut ing dalem prakawis kaping kalih. Kang semanten punika : bilih Ahliwaris anuwun ukum, yén kaapunten  dhateng Ahliwaris inggih boten kénging punapa-punapa.

Prakawis : 4

Saupami wonten tiyang amejahi sesanining manusa, kang kadamel mejahi : dedamel kang langkung alit kaditaledom tuwin saliya-liyané kang sami nami dedamel alit, nanging patrapé enggéné amejahi : kaprenahaken dhateng panggénan kang langkung caket ing pejah, kadita ing utek ing mripat gorokkan sarta ing wingsilan, ukumipun kapejahan, kang semanten punika : yén Ahliwaris anedha ukum, yén boten inggih boten kapejahan. Wondéning saupami wau dedamel kang alit kacublesaken ing panggénan liyanipun kang kasebut wau, kadita ing pupu : tuwin saupaminé, mongka pejah, ukumipun ameng amedalaken dhendha, kathahé kadi déning kang kasebut ing prakawis kaping kalih wau. Nanging saupami kang kacubles punika kulitipun tungkak boten kantos lumebet ing daging, mongka pejah, ukumipun boten katatrapan ukum kadi kang kasebut wau, nanging kaakjir kimawon.

[4] Prakawis : 5

Saupami tiyang angunjara dhateng sesamining manusa, sarta anyegah dhateng kang kinunjara wau ing tedha minumé, mongka kelampahan kang kinunjara pejah amargi saking boten nedha : boten minum, ukumipun kang angunjara punika kapejahan, kang mekaten punika, bilih pangunjarané langkung saking pitung dasa kalih jam, saupami déréng anglangkungngi saking semanten mongka pejah, ukumipun boten kapejahan amung amedalaken dhendha : kathahipun : 100 unta. Nanging saupami kang kinunjara punika : ing sadéréngngipun kinunjara : sampun boten  nedha sarta boten nginum, mongka kang angunjara punika uninga, ukumipun inggih kapejahan, sawab déning enggéné boten nedha boten nginum ing sadéréngngé kinunjara : punika kaétang dhateng wewicalan pitung dasa kalih jam. Yén tiyang kang angunjara boten uninga, ukumipun boten kapejahan, ameng amesthi ambayar sepalihé dhendha, kathahipun séket unta, utawi gangsal atus dinar, utawi : 600 tangsul, yén kang pejah punika tiyang jaler, yén éstri : sepalihipun tiyang jaler.

Prakwis : 6

Saupami wonten tiyang jaler kekalih, sami anekséni dhateng tiyang kang katerka amejahi, kelampahan wau tiyang  kang katerka kantos kapejahan amargi aturipun seksi wau punika, nanging sayektosé enggéné anekséni punika dora, kang sarta piyambakké wau  seksi sami uninga, yén tiyang kang dipun sekséni kantos kapejahan amargi pandamelé sami, ukumipun tiyang kakalih wau sami kapejahan. Nanging saupami Ahliwaris uninga, yén kang dados seksi punika sami dora, ukumipun boten sami kapejahan amung sami amanggih ukuman tanjir. Wondéning [5] Ahliwaris kang uninga doraning seksi, punika ingkang kapejahan.

Prakawis : 7

Saupami wonten tiyang anyukani tetedhan dhateng sesamining manusa, wau tetedhan kaworan racun kasukakaken dhateng laré utawi dhateng tiyang édan, warnining racun limrah yén amejahana, kelampahan pejah salah satunggilé amargi saking tetedhan wau, ukumipun kapejahan. Ananging saupami kang dipun sukani punika : tiyang sampun dumugi umuré sarta anggadahi akal nanging boten uninga : yén panganan punika kaworan racun mongka pejah amargi saking tetedhan wau, ukumipun boten kapejahan amung amedalaken dhenda : 100 unta, utawi : 1000 dinar.

Prakawis : 8

Saupami wonten tiyang anglebetaken racun kaseselaken wonten pangananipun tiyang sanés, mongka pepanganan punika limrah yén katedhiya, nanging kang gadhah panganan boten uninga : yén kaseselaken racun  katedha : mongka pejah, ukumipun kang neseli racun  boten kapejahan amung amedalaken dhendha : 100 unta, utawi : 1000 dinar. Mila boten kapejahan  sawab panedhané kelayan kajengngé piyambak boten kapeksa dhateng kang gadhah racun. Nanging saupami wonten tiyang  aneselaken racun wonten ing sewiji-wiji : kang boten limrah katedha ing manusa, utawi aneselaken pepangananipun piyambak mongka katedha ing titiyang, utawi aneselaken racun dhateng pepangananipun tiyang liya, nanging kang gadhah wau pepanganan sampun uninga, mongka katedha : dhateng ing pejahipun, ukumipun tiyang kang aneselaken boten punapa-punapa, ameng katakjir kimawon.

Prakara : 9

Saupami wonten tiyang anjeburaken sasamining manusa dhateng ing toya : [6] kang boten limrah wau toya yén anyilepena, sarta kuwasa tiyang kang dipun jeburaken yén amentasa, utawi liyaning akal kang amrih sampun kantos pejah, nanging tiyang punika boten purun angupados pagesangngan tansah léléh léléh wonten salebeting toya : kang boten anyilepaken wau, saéngga pejah, punika kang anjeguraken ukumipun boten kapejahan sarta boten kadhendha, ameng katakjir kimawon, mila mengkaten pejahé tiyang wau amargi kainané piyambak, nanging saupami pejahé punika boten amargi kainané piyambak kadita enggéné kajeburaken kelayan katangsulan tuwin kajeburaken ing toya kang anglepaken tiyang, kang kajeburaken punika  boten waged anglangi, ukumipun kang anjeburaken wau pinejahan.

Prakawis : 10

Saupami wonten tiyang anjoroggaken i sasamining manusa, kajoroggaken dhateng ing geni, nanging tiyang kang kajoroggaken punika sakinten waged yén angupadosa pagesangan salebeting pandamel punika, nanging tiyang wau boten purun késah-késah, mongka pejah, ukumipun kang anjoroggaken boten kapejahan sarta boten kadhendha, amung katakjir kimawon, mila sapunika, pejahipun tiyang wau amargi kainanipun piyambak, nanging saupami tiyang kang jinoroggaken wau boten waged angupados akal amrihing pagesangngan, kala kajoroggaken mawi katangsulan utawi saking angengngipun ing geni, mongka pejah, punika ukumipun kang anjoroggaken kapejahan.

[7] Prakawis : 11

Saupami wonten tiyang anjoroggaken sesamining manusa, kajoroggaken dhateng bengawan utami lautan, sawontenipun ing toya : kasarab ulam utawi baya : utawi saliya-liyanipun mongka dhateng ing pejah, ukumipun kang anjoroggaken wau kapejahan. Nanging saupami toyané céthék kadita lépén kang alit alit, ukumipun boten kapejahan ameng-amedalaken dhendha : 100 unta, utawi : 1000 dinar. Nanging saupami kang anjoroggaken punika sampun uninga : ing salembeting toya kang céthék wonten ulam utawi baya : tuwin saliya-liyané : kang wetawis waged anyarab amejahi, ukumipun kapejahan.

Prakaris : 12

Saupami wonten tiyang kekalih, salah setunggilipun anyepengngi dhateng tiyang, kang setunggal anatonikelayan dhuwung : utawi saliya-liyanipun kang tinaton mongka pejah, ukumipun kang anatoni kapejahan, kang nyepengngi boten kapejahan ameng katakjir kimawon, saupami wonten tiyang kekalih sami anenatoni sarêng : kalayan tatu kang sami amranani, mongka kang tinatonan wau pejah, ukumipun kapejahan kalihipun, saupami tatu salah setunggillé kang prana, amung kang amranani kémawon ingkang pinejahan, kang boten amranani : boten kapejahan, amung amedalaken patiba jampi : maneta wis kelayan warnining tatu. Saupami tatau wau sami boten amranani, mongka pejah, ukumipun inggih pinejahan kalihipun.

Prakawis : 13

Saupami wonten titiyang kekalih sami anatoni, patrapipun age[8]gentosan, ukumipun kang nyuduk rumiyin kang pinejahan, bilih panyudhukipun kang kantun punika sampun angajengngaken pejah. sondVning warnining angajengngaken pejah kadita ical pangingalé : utawi pangucapé : kang kelayan kaéngetan sampun asanget supéné. Wondéning kang anyuduk kang kaping kalih, ukumipun katakjir kémawon. Nanging saupami kang amranani panyudukipun ingkang ming kalihi, ukumipun inggih kang ming kalihi punika ingkang  pinejahan, saupami boten sami amranani, artosipun tatunipun sami, mongka kang tinaton pejah, ukumipun inggih kapejahan kalihipun.

Prakawis : 14

Saupami wonten tiyang anggebug tiyang sakit sanget kang sampun boten énget punapa-punapa, mongka pejah, ukumipun inggih kapejahan.

Prakawis : 15

Saupami wonten tiyang amejahi tiyang, enggené amejahi kelayan kawasésa, artosé, yén saupami boten puruna, badhé kapejahan piyambak, ukumipun kang akén sarta kang dipun kén sami kapejahan. Nanging saupami Ahliwaris boten anuwun ukum pejah, amung anuwun dhateng dhendha kémawon, punika dhendhanipun kapalih, kang kasanggi kang akén kalih kang dipun kén amejahi wau, anyéket unta, utawi gangsal atus dinar.

Prakawis : 16

Saupami wonten tiyang amesésa : akén amamejahi, kang akén sampun dhateng ing umur, kang dipun kén laré utawi tiyang éwahakalé, mengkaten malih laré utawi tiyang éwah wau amesésa : akén ame[9]jahi dhateng titiyang, ukumipun tiyang kang sampun dumugi umuripun wau : ingkang pinejahan, wondéning laré kelayan tiyang édan ukumipun sami katakjir kémawon ing sawetawis.

Prakawis : 17

Saupami wonten tiyang amesésa : akén anyenjata dhateng gremeng-gremeng, kang akén punika sampun anguningani : kang gremeng-gremeng punika tiyang, wondéning kang dipun wesésa anyana yén buburon, kelampahan kapenjata : dhateng ing pejah, ukumipun kang amesésa : akén anyenjata wau, kapejahan, kang dipun kén amanggih ukuman dhendha, kathahé : 100 unta, yén kang pejah punika tiyang jaler, yén éstri : sepalihipun tiyang jaler.

Prakawis : 18

Saupami woten tiyang amesésa : akén anyejanta buron utawi binatang kang kesit mongka kénging tiyang, ukumipun sami boten kapejahan, amung sami amedalaken dhendha, sepalih sowang, tiyang setunggilé séket unta : utawi utawi gangsal atus dinar.

Prakawis : 19

Saupami tiyang amesésa : akén aménék kajeng kang inggil utawi saupaminipun kang sami anami pepénékkan, mongka tiba : lajeng pejah, ukumipun kang akén wau boten kapejahan amung amedalken dhendha : 100 unta, utawi 1000 dinar.

Prakawis : 20

Saupami woten tiyang amesésa : akén amejahi dhateng awakkipun piyambak awakké kang dipun kén wau, kadita : paténana awakmu, yén ora gelem ya takpaténi. Ukumipun boten kapejaha[10]n ameng katakjir kémawon. Mila sapunika, sami ugi kang dipun kén kalih kang dinamel amedosi. Kang semanten punika, bilih kang dipun kén punika agadhah kapikiran kang saé-saé. Bilih kang dipun kén punika laré : utawi tiyang majenun, artosé tiyang kang boten gadhah akal, kang akén punika ukumipun kapejahan.

Prakawis : 21

Saupami woten tiyang akén amejahi dhateng awakkipun piyambak mengkaten pangucapé, aku paténana, yén kowé ora gelem maténi aku, amesthi kowé bakal tak paténi. Mongka kelampahan paké wau katurutan, ukumipun kang dipun kén amejahi : boten kapejahan sarta boten kadhendha.

Prakawis : 22 

Saupami wonten tiyang akén amejahi dhateng salah satunggilé tiyang kekalih, kelampahan tiyang kekalih wau kapejahan salah satunggilé, ukumipun kang dipun kén amejahi wau kapejahan, sawab punika medal saking pamilihipun kang dipun kén piyambak, wondéning kang akén ukumipun katakjir kémawon.

Prakawis : 23

Saupami wonten tiyang  kathah : sami amejahi dhateng tiyang setunggal sanadyan salah setunggilé tiyang kathah wau wonten kang natoni kedhik liyané anatoni kathah, ukumipun sami kapejahan sadaya, anangnging Ahliwarisé kang pejah kénging yén darbéya panuwun angukum pejah dhateng salah setunggilé kémawon lan wenang malih ; yén andarbénana pamilih kang setunggal kapejahan kang setunggal amedalaken dhendha. Wondéning patrapé enggéné amedalaken dhendha, kapétang dha[11]teng kathahé kang sami andhérék mejahi. Bilih kancané sami amejahi tiyang sedasa, mongka kapétang dhendha wau kapara sedasa, kang katatrapan dhendha amedal para dasanipun saking séwu dinar.

Prakawis : 24

Saupami woten tiyang amemejahi, kang amejahi tiyang setunggal kang dipun pejahi tiyang kathah, patrapé enggénipun amejahi gentos-gentos, kang angsal nuwun ukum pejah p; Ahliwarisé kang kapejahan ing ngajeng. Wondéning Ahliwarisé kang kapejahan kaping kalih : tuwing kaping tiga : dhateng sekawan saéngga sedaya, punika sami boten kénging yén anuwuna ukum pejah, ameng amanggih ukuman dhendhan kémawon kathahé wau dhendha ing dalem pepejah setunggal anyatus unta. Wondéning saupami Ahliwarisipun kang kapejahan ngajeng wau angapunten utawi anglilakaké : boten anedha ukum, mongka Ahliwarisipun kang kapejahan kang kaping kalih kénging yén anuwun ukum pejah dhateng tiyang kang mejahi wau. Yén Ahliwaris kang kapejahan ingkang kaping kalih angapunten boten anuwun ukum , mongka kénging Ahliwarisé kang kapejahan kang kaping tiga ; anuwun ukum pejah dhateng wau kang amejahi. Saéngga sapengandhapipun sami ugi. Yén kang ngajeng angapunten kang ing wingkingngé wau Ahliwaris sami kénging anuwun ukum pejah dhateng wau kang amejahi.

Prakawis : 25

Saupami wonten tiyang setunggal amejahi dhateng tiyang kathah, enggénipun amejahi kasarêng, artosipun kasarêng : boten sarat panjingngé dedamel ameng sarêngngé enggéné sami pejah, punika ukumipun salah satunggilé Ahliwaris boten kénging amesésa anuwun uku[12]m pejah nanging saratipun undhi. Pundi salah setunggilé Ahliwaris kang angsal undhi, punika kang amesthi angsal anuwun ukum pejah. Wondéning saliya-liyanipun para Ahliwaris ameng sami amanggih dhendha kemawon kathahipun wau dhendha kadi déning kang sampun kasebut ing dalem prakawis kaping kawan likur. Nanging saupami Ahliwaris  ingkang boten kadhawahan undhi, salah setunggilipun amejahana dhateng kang amejahi wau, ukumipun boten kapejahan ameng amanggih ukuman takjir. Wondéning Ahliwaris kang angsal undhi, angsal dhendha kémawon kathahé : 100 unta, utawi : 1000 dinar.

¤¤¤

Bab Raja Tatu : Kang boten Narik Ing Pepejah
Prakawis : 26

Saupami wonten tiyang setunggal anugel tanganipun tiyang kathah, kang katugel sami tanganipun tengen sarta pernahipun ingkang katugel ing gegelitan, ukumipun kakethok tanganipun kang tengen, wondéning ingkang angsal ukuman kethok ingkang kakethok tangané ngajeng, liyanipun sami angsal dhendha, tiyang setunggilé amanggih : 50 unta, utawi : 400 dinar, bilih ingkang kakethok tiyang jaler, yén éstri : sepalihipun tiyang jaler.

Prakawis : 27

Saupami tiyang kathah angethok dhateng tangané tiyang satunggal patrapé : upami dedamel setunggal kapernahaken ing tangan nunten kapetekkaken tiyang kathah, sanéngga tangan wau tugel, ukumipun kang sami metek wau : sami kakethok sedaya. Yén kang tugel tangan tengen amanggih wales tangan tengen, yén kiwa : inggih kawales sami kiwa. Nanging saupami kang kadamel angethok punika dedamel kalih, ukumipun boten sami kake[13]thok, sawab boten tertentu pundi ingkang anugelaken, karanten pandamelé tiyang kalih : utawi dedamel kalih, amesthi yén boten dumugi panugelé tiyang setunggil, ameng sami amanggih ukuman dhendha, kathahipun wau dhendha séket unta, kabagi dhateng sakathahé titiyang kang sami angethok wau.

Prakawis : 28

Saupami tiyang anenatoni, tatunipun kantos dumugi ing tosan pangénanipun sami ugi ing sirah : utawi liyanipun saking sirah, ukumipun ingkang anatoni wau katatonan kadi déning enggéné anatoni. Kang mekaten punika, saupami enggené anatoni kelayan kasengaja. Yén enggéné anatoni boten kasengaja, utawi kasengaja, nanging Ahliwaris boten anedha wewales ameng anuwun dhendhanipun kimawon, punika ukumipun ingkang anatoni ameng kadhendha kimawon kathahé wau dhendha unta gangsal iji, utawi séket dinar. Kang mekaten punika, bilih kang katatoni tiyang jaler, yén éstri ; sepalihipun.

Prakawis : 29

Saupami tiyang angremukaken ing tosanipun manusa, panggénanipun ing sirah : utawi liyané, ukumipun kang andamel wau botek kénging yén kawalesa : karêmukna sirahé malih : utawi liyaning sirah, sawab sakelangkung pakéwed yén katrapna ing pandamel punika kelayan saupaminé. Ameng amanggih ukuman dhendha kémawon kathahé unta gangsal utawi séket dinar.

Prakawis : 30

Saupami wonten tiyang amenthun sesamining manusa, utawi liya dedamel kang [14] sami kelayan pepenthung, kang kapenthung sabarang panggénan, saéngga amindhahaken tosan saking pangénané, ukumipun boten kénging kadamela kadi déning pandamelé wau, karanten langkung pakéwed yén katrapna angingsir pangénan tosan kelayan saupaminé ing pandamel wau punika, amengka ukum dhendha kémawon kathahé gangsal unta, utawi déket dinar. Kang semanten punika, bilih jaler, yén éstri : sepalihipun tiyang jaler.

Prakawris : 31

Saupami tiyang anatoni sesamining manusa, kang tinaton sirahé : lebeting tatu saéngga dumugi kanthonging utek, ukumipun boten kénging kadamel kadi mengkaten, sawab déning langkung pakéwed yén katrapna ing pandamel punika. Amung kadhendha : kathahipun tigang dasa tigang unta : langkung sepratiganing unta setunggil utawi tigang atus tigang dasa tigang dinar : langkung sepratiganing dinar. Mekaten ugi ukumipun saupami tatu wau kantos ambedhahaken kanthongnging utek.

Prakawis : 32

Saupami wonten tiyang anenatoni sesamining manusa, kang dipun tatoni panggénanipun ing gelondhogan kadita ing weteng : ing lambung tuwin ing saliya-liyané, ukumipun boten kénging yénkadamela kadi déning enggénipun anenatoni mekaten, karanten langkung pakéwed yén katrapna. Sawab pangénan tatuwau boten kvnging kakinten-kinten kelayan saupamining wewales, ameng amedalaken dhendha kathahé tigang dasa tigang dinar : langkung sepratiganing dinar. Nanging saupami tatupunika kantos butul, artosipun kasuduk saking weteng : terus dhateng gigir, ukumi[15]pun amedalaken dhendha unta, kathahipun katikelaken, sawab déning punika kaanggep anatoni ping kalih.

Prakawis : 33

Saupami wonten tiyang anenatoni ing sesamining manusa, tatunipun ameng mecah kulit boten dhateng ing daging : utawi amedalaken rah, huawi tatu wau kantos dumugi ing daging, nanging boten dhateng ing tosan, ukumipun amanggih khukumah. Artosé khukumah, sudaning dhendha satus unta kapendhetaken sudaning rêrêgén sawab saking tatau wau. Saupami rêginé kalanipun déréng tatu rêgi satus unta, sarêng tatu suda unta setunggil, dhendhané inggih amung unta setunggil, yén sudanipun unta sedasa, inggih ambayar unta sedasa. Wondéning enggénipun angregéni wau : sasampunipun saras tatunipun, saupami tatu wau boten anyudakaken ing rêrêgén kapendhetaken sudaning rêrêgén kalaning tatu. saupami kalaning tatu boten kantos anyudakaken rêrêgén wajib sakathahé kang anyepeng ukum sami andhendhaha ing seetawis dhateng wau kang anenatoni, supados sampun kantos purun adamel kadi mengkaten malih.

Prakawis : 34

Saupami wonten tiyang anugel ing gegelitan ing sesamining manusa, kadita ing ugel-ugelan tangan ing sikut ing dhengkul sarta ugel-ugelan delamakan suku, ukumipun inggih katugel kadi sapandamelé mengkaten, sawab gampil yén kadamela. Kang mengkaten punika, bilih anedha ukum wawales, saupami amung anuwun dhendha, inggih kadhendha kémawon kathahé sékett unta : utawi gangsal atus dinar.

[16] Prakawis : 35

Saupami wonten tiyang angicalaken paningalé meripat kekalih, utawi angiris kuping kekalih, utawi angiris telapukan mripat utawi angiris bebolongan irung kekalih : utawi lambé kekalih : ilat utawi dakar, artosé dakar pelanangan, sami ugi pangirisé kantos tugel utawi déréng kantos tugel, kang kairis kedhik utawi kathah. Ukumipun kairis kadi déning konthol kalihipun, kang semanten punika : bilih ical dalasan kulitipun pisan, yén ameng mingsilan kimawon, boten kénging kaukum kawedalaken mingsilanipun malih, sawab pandamel punika langkung pakéwed yén katrapna. Amung amanggih dhendha : kathahé satus unta : utawi séwu dinar. Yén kang kakethok setunggil dhendhaipun sepalihipun, amung dakar kelayan ilat senadyan setunggala, dhendhanipun kasami kelayan kakethok kang kalih.

Prakawis : 36

Saupami wonten tiyang anenatoni sesamining manusa, tatu wau dumugi ing tosan saéngga tosanipun rêmek, ukumipun inggih katatonan kadi déning pandamelipun wau punika. Nanging menggah génipun angremekaken tosan ingkang boten kawales, sawab déning pakéwed saupami katrapna pandamel angremek tosan, amung amedalaken dhendha, supados dadosa lelintuné enggénipun angremek tosan wau, kathahipun dhendha gangsal unta, utawi séket dinar.

Prakawis : 37

Saupami tiyang anugel épék-épék ukumipun boten kéninging tiyang kang dipun tugel wau : anugelana dhanteng darijiné tiyang kang anuge[17]l ing épék-épékipun, kang saupami kelampahan kang tinugel épék-épékipun anugel dhateng darijiné kang anugel wau, ukumipun boten kawales malih, amung katakjir kimawon sawab déning purun anglangkungiwewalering paréntah. Nanging teksih kénging ugi yén anugela dhateng épék-épékipun kang katugelan darijiné wau, sawab déréng sampurna pandamelé enggéné nugel dhateng épék-épékipun piyambaké.

Prakawis : 38

Saupami wonten tiyang anatoni dhateng sesamining manusa, enggéné anatoni dhateng ing tosan, utawi anampek kelayan asta ingkang asanget amargi saking tatu, sarta panampek wau punika saéngga angicalaké ing paningal, ukumipun kang anatoni : utawi kang anampek inggih kadamela kadi déning pandamelipun mekaten. Yén saupami kantos ical paningalé tiyang kang kawales wau, inggih boten manggih punapa-punapa, sawab sampun sami pandamelé malih pamalesé. Saupami kang kaweles déréng ical paningalé, ukumipun kedah kaicalaken ugi. Nanging boten kénging icalipun paningal punika yén kadamela kadi pandamel kang sampun kasebut, kaicalna kelayan pandamel kang sampun sanget sengsarané, kadita kapanggang kelayan tosan ingkang panas utawi kapupuwan kapur barus punapa kang dados saupaminé kang angicalaken ing paningal.

Prakawis : 39

Saupamiwonten tiyang anugel darijiné manusa, kang katugel amung dariji setunggil, lami-lami angicalaken dariji kang boten katugel sawab amargi pamborokipun tatunipun dariji kang katugel wau, ukumi[18]pun katugel darijinipun ingkang naugel wau, ameng darijinipun setunggal, boten kéngnging yén katugelana kadi déning tugelé dariji kang saking borok, sawab kang katugel amung setunggal. Wondéning icaling dariji amargi saking borok tiyang kang agadhah pandamel wau : ameng amedalaken dhendha, kathahipun ing dalem dariji setunggal sedasa unta, utawi satus dinar.

Prakawis : 40

Saupami tiyang anugel tanagé tiyang kang tengen utawi amicakaken mripat tengen utawi angiris lambé kang nginggil utawi anugel dariji panuduh, utawi suku tengen kuping tengen, kelayan saupaminé kang sami anggadhahi wiwicalan, ukumipun boten kénging yén katugelna kang dédé sesaminé, artosé tengen sami tengen.

Prakawi : 41

Saupami wonten tiyang kesarasan ing pangaotané, kadi kaasta : suku : ilat, artosipun kesarasan kénging yén katamana ing pandamelané piyambak-piyambak, mongka tiyang kang kesarasan wau nugel dhateng salah setunggilé tiyang kang boten kesarasan, ukumipun kang saras boten kénging yén katugela, ameng amedalaken dhendha, kathahé : saupami kang katugel tengen kalih : satus unta, yén tangan setunggal sepalihipun, mengkaten malih ing sesaminipun, nanging saupami kang katugel kalih kang anugel punika : sami boten kesarasan, ukumipun inggih katugel kadi sapandamelé mengkaten, sawab anunggil jinis.

Prakawis : 42

Saupami wonten tiyang kang anggadhahi irung : kang waged angambet ing ambet-ambetan utawi kuping kang waged amirêngngan, mong[19]ka anugel dhateng irung utawi kuping : kang boten waged ngambet sarta amirêng, ukumipun inggih katugel ugi, sawab déning pamirêng : pangambet boten anunggil kelayan kang tinugel.

Prakawis : 43

Saupami wonten tiyang ambedhol untuning manusa, kang déréng ical pigunaning untu, artosipun teksih kekah, ukumipun inggih kadamel kadi pandamelé mekaten. Nanging saupami kang kabedhol wau untunipun bajang, asanget alité, boten kénging yén kadamela mamah, boten si mengkaten utawi untu kang sanget ébahipun, punika ukumipun boten kénging yén kawalesna, ameng amedalaken khukumah. Wondéning artosipun wau khukumah, inggih kadi déning ingkang sampun kasebut ing dalem prakawis kang kaping tigalikur.

Prakawis : 44

Saupami tiyang sepuh ambedhol untunipun laré kang déréng pupuk, ukumipun boten kénging yén kabedhola tumunten, sawab sawab sampun limrah yén waged tuwuh malih, ameng katakjir kémawon. Nanging saupami kang binedhol wau boten waged tuwuh, kang kadamel papanggeran kadita saliyanipun sampun sami rêntah : sami tuwuh, ukumipun ugi kawalesaken, ingkang ambedhol wau inggih kabedhol untunipun malih. Kang semanten punika, bilih wonten tiyang jaler kekalih kang sami anguningani : yén pangenan gusi tilas untu kang kabedhol sampun risak boten saged yén tukul untu malih. Naning boten kénging yén kabedhola : nalikanipun teksih alit laré wau, sarat angantos dhateng ing umuripun, karanten kéngin yén laré kang kabedhol untunipun yén angapuntena sasampunipun dumugi ing umuripun, artosé [20] dumugi umur wau : kang sampun anggadhahi umur gangsal welas taun, yén saupami pejah wau laré  ing sadéréngipun umur gangsal welas taun, Ahliwaris kang dados gegentosé anuwun ukum.

Prakwis : 45

Saupami wonten tiyang ambedho untuné manusa : kang sampun pupak, ukumipun inggih kabedhol, sandyan kang kabedhol wau waged tuwuh malih. Sawab tuwuhé punika sayektos saking peparingngé kang anyar.

Prakawis : 46

Saupami tiyang sampun dumugi ing umuripun ambedhon untunipun tiyang kang sampun dumugi ing umuripun nanging kalih-kalihipun déréng sami pupak, ukumipun déréng kénging yén kawalesna tumunten. Yén saupami kang kabedhol tuwuh malih, boten kénging yén kabedhola, amung katakjir kémawon. Naning saupami boten waged tuwuh malih : amargi risak saking pandamel wau, kénging yén kabedhola untunipun kang ambedhol wau. Ing saupami kang dipun ukum kabedhol untuné, mongka waged tuwuh malih, kénging yén kaukuma kabedhol malih, saéngga kaping kalih : kaping tiga, kang andadosaken panggénan untu rêsak boten waged tuwuh malih. Kang mengkaten punika, bilih kang kabedhol wau nuwun ukum malih.

Prakawis : 47

Saupami wonten tiyang anggogrogaken dhateng untuné tiyang kang sampun pupak, patrapé enggémé anggogrogaken boten kelayan kasengaja, ukumipun boten kénging yén kawalesna : kagogrogaken malih, ameng amedalaken dhendha : kathahipun satu sewidah unta, sawab déning dhendhané tiyang kang angrentahaken untu setunggal untu gangsal, kathah[21]ing untuné manusa kang limrah tigang dasa kalih. Yén saupami tiyang angreptahaken untu kang langkung saking tigang dasa kalih, ukumipun khukumah kémawon, boten kénging yén kawalesna. Nanging saupami wau kang angrentahaken yén anggadhahi untu langkung saking wiwicalan tigang dasa kalih, punika kénging yén kabedhola, karanten anunggil jinis.

Prakawis : 48

Saupami wonten tiyang anugeli sedayaning driji, patrapé boten kasengaja, ukimipun boten kénging yén katugelana, amung amedalaken dhendha : kathahipun satus unta. Sawab dhendhané driji setunggil untu gangsal, nanging saupami kang katugel punika ros-rosaning jempol, dhendhanipun sepalihé anugelaken deriji setunggil. Saupami kang katugel liyané ros-rosaning jempol, dhendhané sepratiganing dhendhanipun anugelaken deriji setunggal.

¤¤¤

Bab Angicalaken Akal Kang Boten Kéngi[nging] Katingalan
Prakawis : 49

Saupami tiyang angicalaken akal patrapé  enggéné angicalaken amargi katabook dhasipun utawi saliyanipun kang anyarupéni sami angicalaken akal, ukumipun boten kénging yén kaicalna akalipun malih. Sawab déning pakéwed pandamel angicalaken ing akal, ameng amedalaken dhendha satus unta : utawi séwu dinar. Nanging saupami tiyang kang anabok boten pitajeng : icalé akalé amargi saking pandamelé, sarat kapariksa. Saupami tiyang kang katabok punika : boten jejeg pangucapé sarta pratingkahé ing nalikané wonten pangénan kang asepi, yén sampun pinanggih saraté, ukumipu[22]n inggih katetepaken ing dhendha wau punika, sarta boten wonten ingkang kasumpah. Nanging saupami icalé akalé punika angort[a] angortan, artosé terkadhang anggadhahi akal terkadhang boten, punika kasumpah, panyumpahé nalikanipun sawg anggadhahi akal, nanging saupami nalikaning kapariksa : tiyang kang katabok angaken ical akalé wau : wonten ing panggénan kang sepi : teksih jejeg pangucapé sarta pratingkahé, boten kang pinanggih : yé[n] punika icala akalé, ukumipun kang anabok wau kasumpah ping sepisan sarta katakjir kémawon boten  amedalaken dhendha.

Prakawis : 50

Saupami tiyang angicalaken kupingngé manusa kekalih sarta pamirêngngé pisan ukumipun inggih kaicalaken kupingngé kalih pisan sarta amedhalaken dhendha enggénipun angicalaken pamirêng wau, kathahipun satus unta : utawi séwu dinar. Yén saupami tiyang kang andamel boten pitajeng saking icalé pamirêng, sarat kacoba dhateng sewiji-wiji ingkang wetawis sanget ungelipun sarta kang dipun kajrihi : ing nalikanipun katungkul, yén kaget kalané kacoba, kadorakaken pangakené icalé pamirêngngipun, nanging kang andamel wau kasumpah ping sepisan, bilih menawi saweg keparêng enggénipun amirêng wau. Sasampuné kasumpah boten amedalaken dhendha. Saupami kacoba : boten kagét, kalerêsaken pangakené  kang ical pamirêngngé wau, nangning kasumpah ping pisan, mila ksumpah inggih kadi kang ingajeng wau sawabipun, wau kang andamel tetep amedalaken dhendha kadi déning kang sampun kasebut wau punika.

[23]Prakawis : 51

Saupami tiyang anudakaken ing pamirêngngé talingan kekalih, ukumipun kadhendha, kathahipun andhérék sudaning pamirêng. Kadita : saupami kala sadéréngngé suda pamirêngngé, waged amirêngngaken ing pamirêngngan tebihé satus dhepa, sarêng sampun suda, ameng waged amirêngngaken séket dhepa, punika kadhendha séket unta : utawi gangsalatus dinar.

Prakawis : 52

Saupami tiyang amicalaken mripat kalih, ukumipun sami kelayan tiyang angicalaken pamirêng kalih. Nanging saupami angicalaken paningal sarta mripat kalih, ukumipun inggih teksih ugi kadhendha satus unta : utawi séwu dinar, sawab paningal kelayan meripat anunggil, ing saupami tiyang kang damel boten pitajeng dhateng icaling paningalé, sarat kacoba kelayan kang dipun kawedosi, kadita gegaman ajeng kacolokaken nalikané ketungkul, mongka kang ajeng kacolok jumbul kadorakaken pangakené, nanging kang andamel kasumpah ping sepisan. Yén saupami boten jumbul inggih kalarêsaken, nanging kasumpah ping sepisan sarta wau kang damel amedalaken dhendha satus unta utawi séwu dinar. Wondéning tiyang ingkang anyudakaken paningal ukumipun kadi tiyang anyudakaken ing pamirêng.

Prakawis : 53

Saupami tiyang angicalaken pangucap ukumipun dhendha, kathahipun séwu dinar utawi satus unta. Wondéning dhendhané tiyang angicalaken pangucap kabagi dados wolulikur aksara, katiga : saupami titiyang angicalaken sepalihé ungel-ungelan wolulikur, dhendhanipun séket unta : utawi gangsalatus dinar. Saupami kang kai[24]calaken ungel-ungelan sepratiganing aksara wolulikur, dhendhané inggih sepratiganipun unta satus utawi sepratiganing séwu dinar.

Prakawis : 54

Saupami tiyang angicalaken ing raos kadita angraosaken ing tetedhan asem legi : gurih : saupamanipun kang sami kénging karaosaken, ukumipun kadhendha satus unta : utawi séwu dinar. Wondéning dhendhané ingkang angicalaken raos-raos wau, kaprinci dadose gangsal kadita manis kecut pait tawi : sarta asin, yén saupami kang kaicalaken salah setunggilipun unta satus utawi para gangsalanipun séwu dinar, dhateng saurutipun.

Prakawis : 55

Saupami wonten tiyang anggetak dhateng laré kang déréng gadhah kapikiran utawi tiyang édan, wau laré utawi tiyang édan panggénané wonten sanginggilé loténg : utawi ing pinggiré sumur kagetak kagét dhawah saéngga pejah, ukumipun wau ingkang anggetak kadhendha satus unta : utawi séwu dinar, boten kénging yén ukum pejah, sawab pandamel kang mengkaten punika boten limrah yén anarikka ing pejah. Nanging saupami kang ginetak punika tiyang kang sampun anggadhahi kapikiran, ukumipun amung katakjir kémawon, boten amedalaken dhendha kadi mengkaten.

Prakawis : 56

Saupami wonten tiyang anyéléhaken  dhateng laré, kaséléha[25]ké wonten ing wana, mongka laré wau katedha ing buburon kang galak kadi macan utawi sasaminé, ukumipun amung katakjir kémawon, sawab wateké buburon kang galak semangsanipun pepanggih ing manusa wonten panggénan kang kawiyar : lumajar. Nanging saupami kang dipun séléhaken wau kewula, artosé kewula : tiyang tumbasan, ukumipun katempahan ing sarêginé kewula wau. Yén saupami enggéné anyéléhaken wau wonten ing kandhangngé sima utawi sapepadhané, ukumipun kapejahan.

Prakawis : 57

Saupami wonten tiyang ambujeng sesamining manusa, kabujeng kelayan ambekta dedamel leligan kang sakinten dedamel punika amemedosi, mongka kang kabujeng wau saking sanget ajrihé lumajar : aniba utawi anggebyur dhateng sumur : utawi saupaminé kang sami angrusak ing awak-awakkan saéngga pejah, ukumipun kang ambujeng boten knging yén kapejahan : utawi kadhendhaha, sawab karêsakkan punika medal saking pikajengngé piyambak, amung katakjir kémawon supados sampun purun andamel kadi mengkaten malih. Nanging enggénipun kelebet ing sumur punika amargi saking boten nguningané, kadi saupami kang kabujeng punika wuta : utawi peteng, ukumipun kang ambujeng kadhendha satus unta : utawi séwu dinar, mengkaten ugi ukumipun saupami kang kabujeng punika laré kang déréng anggadhahi ing kapikiran saé. 

Prakawis : 58

Saupami tiyang andamel sewiji sumur : enggéné andamel wonten panggénané liya : kang boten angsal wewenang pandamelé wau, utawi enggénipun andamel sumur wonten margi kang rupek, mongka wonte[26]n tiyang  kang kelebet ing sumur punika : saéngga pejah, sami ugi enggéné kelebet dalu utawi  siyang, ukumipun kang andamel sumur kadhendha satus unta : utawi séwu dinar. Kang mengkaten punika, saupami kelebeté boten kelayan kasengaja, yén lebeté kelayan kasengaja, boten amanggih ukuman dhendha, ameng katakjir kimawon.

Prakawis : 59

Saupami tiyang andamel leluwangan wonten ing griyané piyambak mongka angundang dhateng tiyang : utawi laré kang sampun anggadhahi kapikiran, sarêng malebet ing griya, kang dipun undang wau lajeng kecemplung sumur : saéngga pejah, ukumipun boten kénging yén kapejahan, amung amedalaken dhendha satus unta : utawi svwu dinar. Nanging yén saupami laré kang kacemplung déréng anggadhah kapikiran kang saé, ukumipun kapejahan.

Prakawis : 60

Saupami wonten tiyang anyéléhaken genthong : utawi saliyané : wonten pangénané piyambak wau genthong amargi kanginan angrebahi tiyang : saéngga dados karêsakkané : dhateng ing pejah, utawi boten namining karêsakkan wau, ukumipun kang andarbéni genthong boten amanggih punapa-punapa, sawab pandamelé amatuti kelayan manusa kathah.

Prakawis : 61

Saupami wonten tiyang angurubaken geni ing panggénané piyambak enggéné angurubaken nalikaning angin ageng, utawi nalikané boten wonten angin nanging anglangkungngi angengngé enggéning angurubaken geni wau, mongka angresakaken dhateng sewiji-wiji, ukumipun katempahan. Saupami kang rêsak punika tiyang : saéngga pejah, ukumipun kadhendha, ka[27]thahé satus unta : utawi séwu dinar. Yén kang rêsak punika dédé manusa, inggih katempah punapa sarêginé kang rêsak wau.

Prakawis : 62

Saupami tiyang agadhah griya wonten pinggiring margi, griya wau mawi kasukanan dhedhungklo : utawi pancaran sami kacongolaken dhateng margi, saupami angrentahi salah setunggilé dhateng sawiji-wiji : saéngga karêsakan, ukumipun katempahan, nanging saupami kang rêsak amargi kedhawahan kang wonten sajawining pager kémawon, ukumipun katempahan sedaya. Yén kang rêsak amargi kedhawahan kang wonten sajawining pager : sarta salebeting pager, ukumipun katempahan sepalih. Sawab kang wonten salebeting pager punika boten mesthi amedalaken tetempah. Kang mekaten punika, saupami dungklo sarta pancaran pangénané kang sepalih wonten sajawining pager kang angungkuli ing margi, kang sepalih wonten salebeting pager.

Prakawis : 63

Yén saupami tiyang andamel griya kadhoyongaken dhateng ing margi : utawi dhateng ing panggénané tiyang, mongka angrebahi dhateng sewiji-wiji : saéngga karêsakkan, yén saupami rêsakké amargi kedhawahan kang dhoyong kémawon ukumipun katempahan sedaya, yén rêsakké amargi kedhawahan kang dhoyong sarta kang boten dhoyong, ukumipun katempahan sepalih, kranten kang boten dhoyong boten masthi katempah.

Prakawis : 64

Saupami tiyang andamel griya jejeg, lami-lami dhoyong : saéngga rêbah, angresakkaken ing sewiji-wiji, ukumipun boten katempahan, sawab dhoyongngé punika boten kasengaja.

[28]Prakawis : 65

saupami tiyang ambebucal ing sewiji-wiji kang sami lunyu, kadita kuliting semongka : kulit gedhang : utawi saupaminé, kabucal wonten ing margi kang limrah kaambah ing manusa, mongka andhawahaken saéngga  rêsak amargi pandamel  wau, ukumipun kang ambucal katempahan, kang mengkaten punika, saupami kang angambah boten uninga, yén uninga : boten katempahan.

Prakawis : 66

Saupami wonten tiyang andamel leluwangngan  kang boten wenang yén kadamela, sarta wonten malih tiyang sanés anyéléhaken séla kang boten wenang enggéné anyéléhaké, kadita anyéléhaké kang dédé panggénané piyambak, mongka wonten tiyang kesandhung ing séla wau, lajeng kelebet ing wau punika : saéngga pejah, ukumipun kadhendha satus unta: utawi séwu dinar. Dénten kang damel luwang : ukumipun katakjir ké,mawon, sawab déning dhatengngé karêsakan utawi pejah amargi pandamelé kang andékékaken séla. Nanging saupami pandékékipun séla wonten ing panggénanipun piyambak, ukumipun kang andamel luwang kadhendha séwu dinar.

Prakawis : 67

Saupami wonten tiyang tetiga, kang setunggal anyéléaken séla setunggal tiyang kang kekalih amung anyéléhaken séla setunggal, séla kekalih wau sami kadékék ing pangénan kang boten wenang kadékékana, mongka kesandhung ing titiyang : saéngga karêsakan, ukumipun sami katempahan, tiyang setunggilé anyanggi sepratiganing tetempah. Kathahé tempah, yén dhateng pejah kang anyandhung wau, sa[29]tus unta : utawi séwu dinar. Yén boten dhateng ing pejah, inggih kpiturutaken kadi déning ukumipun kewula kang dados anyudakaken ing rêrêgen.

Prakawis : 68

Saupami wonten tiyang anyéléhaken sé ing panggénan kang botwn wenang kadékékan séla, mongka wau séla wau kesandhung dhteng sewiji tiyang, saéngga pindhah séla saking panggénané, nunten wonten tiyang setunggal malih, anyandhung saéngga dados karêsakané kang anyandhung kaping kalih, ukumipun katempahan kang anyandhung wiwitan, wondéning kang andékék wau katakjir kimawon.

Prakawis : 69

Saupami wonten tiyang lumampah, mongka anyandhung dhateng tiyang kang sawég andhoshok utawi lenggah : ngadeg, panggénan kang sinandhung wau wonten ing margi kang ajembar, mongka sami pejah kang anyandhung kalih kang sinandhung : utawi salah setunggilé kimawon, mongka boten katempahan  ing atasipun tiyang kang sinandhung. Wondéning kang anyandhung katempahan. Yén saupami panyandhungngé wonten margi kang rupek boten katempahan kang nyandhung, sawab rupekking margi.

Prakawis : 70

Saupami wonten tiyang kekalih sami tetunjangngan kasengaja utawi boten kasengaja, panggénané wonten ing margi, saupami dhateng ing pejah salah setunggilé, amesthi katempahan kelayan sepalihé tetempah artosé gangsalatus dinar kathahé tetempah wau. Yén saupami enggéning tetunjangngan kelayan anenunggang, mongka sami pejahé tetunggangan kalih kang anunggang amargi saking pandamel wau, samiya rêgi[30]né kang tinunggangngan utawi boten sami rêginé, mongka katempahan sepalihipun saking rêginé tetunggangngan wau. Artosé saupami tetunggangngan  kang setunggil rêgi satus kang setunggil rêgi sedasa réyal, mongka kang rêgisatus amanggih tempah séket kang sedasa angsal tempah gangsal réyal.

Prakawis : 71

Saupami wonten tiyang kekalih arêbatan tangsul setunggil sami tarik-tinarik kang tangsul kelampahan pedhot kang sami rêbatan sami dhawah : saingga amanggih karêsakan  sakalihé amargi pandamel wau, ukumipun sami katempahan ing sepalihé tetempah. Artosé sepalihé tempah, ing dalem pamejah satunggil ameng ambayar séket unta : utawi gangsalatus dinar. Nanging saupami tangsul punika tertentu gadhahané tiyang setunggil mongka karêbat patrapé enggéné rêrêbatan kang sampun kasebut ing ngajeng, ukumipun katempahan ingkang amedhot wau, katempahan kathahé satus unta : utawi séwu dinar, sawab wonten pamejah kalih wau amargi saking pandamelé.

Prakawis : 72

Saupami wonten tiyang anggebug wetengngé tiyang kang saweg meteng, mongka medal wetengngan amargi pandamel wau, nanging medalé sampun pinanggih pejah, ukumipun kang anggebug katempahan, warnining tetempah kewula setunggil kang sepi saking cacad, wau tetempah kasukakaken dhateng Ahli wa[31]ris, yén saupami wedaling anak teksih gesang sarta boten mawi sesakit monka nunten pejah, ukumipun boten katempahan, mila sapunika, sawab pejah ing anak boten saking pandamelé punika, pejah sangking liyané, amung amanggih ukuman takjir. Yén saupami pejahé wau anak ing nalikaning medal utawi ambekta sesakit sarta sesakit wau tetep saéngga ing pejah, ukumipun ksng snggebug wau kadhendha satus untu : utawi séwu dinar.

Bab Amratélakaken Tiyang Agadhah dakwa

Prakawis : 73

Saupami wonten tiyang agadhah dakwa pepejah : utawi saliya-liyanipun, punika boten kénging yén tumunten kaanggepa paturané, yén déréng wonten sarat ingkang nem prakawis.

Ingkang satunggil, atur wau ajeng anenélakaken pamané amejahi : utawi botenipun, sarta ajeng anenélakaken kang mejahi punika tiyang setunggil utawi kalih. Saupami tiyang kang gadhah atur déréng anyaosaken pratéla kang  kadi mengkaten sayogya kang anyepeng ukum amratélakna.

Kaping kalih, sarat ajeng tetep kedadosaning prakawis kang katerkakaken wau, kadita : tiyang anerka dipun wéwahi, boten kénging boten kedah amiraos wau pawéwéh sampun piyambakké tampéni.

Kaping tiga, ajeng amratélakaken dhateng tiyang kang katerka. Mila sapunika, sabab boten kénging kaanggep panerkané tiyang  setunggil anerka salah sewijiné tiyang kathah kang déréng tertentu.

Kaping sekawan,  sarat ajeng wonten kang anerka kalih kang  tinerka : sami [32] agadhah kapikiran kang patut kang sampun sami ngumugi ing umuripun, sawab laré kalih tiyang éngan boten  kepirêng yén sami adarbéya atur panerka.

Kaping gangsal, sarat ajeng wonten kang anerka kalih kang tinerka wau : kang sami anarimayén katetepan ing ukum, artosé saking nunggil agami. Sanadyan kang liya agami, bilih trima kaukuman.

Kaping nem, sarat ajeng anetepi tiyang kang gadhah terka wau dhateng panerkanipun, artosé  kadita : saupami tiyang anerka dhateng tiyang amejahi ing anakké, enggéné amejahi kapejahan piyambak, mongka nunten agadhah panerka dhateng liyané, sami ugi tiyang liyané wau keterka piyambakkan utai kalih kang sampun katerka ing ngajeng wau, kang mengkaten punika : boten kéngin kanggepa paturanipun, sawab déning ketingal doranipun amrgi penerkanipun kang ngajeng wau.

Prakawis : 74

Saupami wonten tiyang angadhah terka, wondéning  ingkang katerkakaken prakawis pepejah, nanging panerkaning acaket dhateng kalerêsanipun, kadita bangkéné kang pejah : utawi tetunggilané wau bangké kang amesthi pejahé : pinanggih wonten sawiji panggénan kang kapisah saking nagari, lajeng katerkakaken dhateng tiyang kang sami wonten ing panggénan punika, utawi pinanggih wonten dhusun kang alit nanging sarat tiyang ing dhusun punika sampun dados satruné tiyang  kang pejah wau : sarta boten wonten kang momori malih, utawi kapanggih katilar tiyang kathah, artosé : kang wau tiyang kathah sami kumpulan nunten sami bubar : panggénané enggéné kekumpulan wonten bangké. Utawi wonten tiyang jaler satunggal kang [33] acicriyos yén uninga kang amejahi, boten  tatiyang jaler setunggil utawi laré kathah : utawi tiyang étri kathah, kang punika kaukumipun kalerêsaken panerkané tiyang punika, nanging mawi kasumpah ping séket, sasampuning kasumpah, kang katerka wau amedalaken dhendha, kathahipun satus unta : utawi séwu dinar. Nanging wau kang anerka kénging yén anedhaha supaosé kang dipun terka wangsul ping séket, sampuné sumpah : tiyang ingkang katerka : kang acakket kelayan kalerêsané boten manggih punapa-punapa. Nanging saupami tiyang  kang katerka : kadi kang  sampun kasebut wau punika mungkir, pamungkiré boten angakeni asesarêngngan kelayan tiyang kathah kang sami atilar ing pepejah wau, utawi agadhah wiraos kalané wonten pepejah : piyambakké saweg kekésahan, punika ukumipun kang mungkir kasumpah ping sepisan, kang kajanjékaken temen-temen boten sesarêngngan utawi saweg anuju kekésahan kadi déning pamungkiré mengkaten, ananging enggéné katerka memejahi teksih katetepaken. Mongka teksih ugi mungkir boten ngraos amemejahi, mongka kasumpah kang mungkir wangsul ping séket, kang anerka boten usah kasumpah malih, sawab penerkané sampun boten akanthi ing kalerêsané.

Prakawis : 75

Saupami wonten tiyang  anggadhahi panganggep ing kesalahané paréntah ing ratu, mongka tiyang punika lajeng lumuh boten purun andhérék ing paréntahing ratu, kang piyambakké sampun anglampahi salami-laminé, utawi lumuh kaukuman kang sampun tetep ing piyambakké, sarta wau titiyang anggadhahi pangajeng : utawi kepala : kang kelayan saokah, [34] ukumipun boten kénging boten ratu amesthi amerangngan. Nanging  sarat ratu ajeng andamel utusan rumiyin dhateng tiyang kang wicaksana ing ngélmi sarta digdaya ing paprangngan, kang supados wau utusan asuka apitutur kang patur sarta apitakéna utusan punapa prakawis kang dados boten karêmbagané. Yén saupami tiyang kang bongga punika amestani, yén ratu boten anglenggahi paréntahé agaminé, anangela utusan icalé kang kawestanan wau. Yén saupami teksih anetepi ing bonggané, asukaha uningawau utusan, yén kang bongga wau badhé kaprangngan. Yén saupami anedha inah kang bongga, inggih kaantos ing sawetawis, nanging saupami sampun kaprangngan  titiyang kang bongga sami umajeng, sampun boten anglawan wau lajengngé, mongka kacepeng, boten kénging yén kapejahan. Yén teksih anglawan sayogya kapejahan : sarta kajaraha saraja darbékké. Yén sampun amiturut paréntahing ratu, sarta sampun sepi ing pakikinten yén puruna bongga malih, sayogya barang darbékké sami kaparingna malih. Yén saupami salebeting paprangngan wontena pepejah : sarta barang kang sami risak, ukumipun boten kénging anuwuna wewales sarta tetempah. Nanging saupami wonten tiyang balila ing ratu, kang boten pisan-pisan ratu andamelaken salahan, kelampahan tiyang kang balila wau kaprangngan sarta wonten kénging punapa-punapa. Bilih kang merangngi sami pejah : utawi rêsak barang darbékké, wajib kang balila wau sami anempahan : utawi kawales kapejahan, kang semanten punika, bilih kantenan kang gadhah pandamel.

[35]Prakawis : 76

Saupami wonten tiyang ambégal tuwin angampak, kantos amendhet barang pengaos tigang tangsul, enggéné amendhet wau barang panggénané wonten ing pasimpenan, ukumipun katugel ugel-ugelanipun tangan tengen sarta sukuné kiwa, sarta mesthi amangsulaken barang kang  pinendhet. Yén saupami sampuné kakethok purun andamel malih, ukumipun kakethok tanganipun kiwa sarta sukuné tengen. Yén saupami sampun kakethok wangsul ping kalih : purun andamel malih, ukumipun boten kénging yén kapejahan, amung katakjir kémawon. Yén saupami pandamelé sarta amejahi, ukumipun inggih kapejahan sarta kapanjer laminé tigang dinten. Senadyan Ahliwarisé kang pinejahan wau angapuntena, inggih kedah kapejahan ugi. Nanging saupami boten kantos amendhet barang kang wonten pasimpenan utawi barang kang pinendhet wau kantos kirang saking tigang tangsul, ukumipun katakjir kémawon sarta amangsulaké kang cinolong.

Prakawis : 77

Saupami wonten tiyang amandungngi mélik apengaos tigang tangsul, enggéné mendhet wonten pasimpenan, ukumipun kakethok tangané tengen sarta amangsulaken barang. Yén saupami sasampunipun kakethok purun mandung malih, pikantukké  kadi kang wau, ukumipun kakethok sukuné kiwa. Yén saupami purun mandung malih, ukumipun kakethok tanganipun kiwa. Yén purun malih kakethok sukunipun tengen. Yén saupami sampuné kakethok : wangsul ping sekawan purun mandung malih, ukumipun boten kénging kapejahan, amung katakjir kimawon.

[36]Prakawis : 78

Saupami wonten tiyang purun angrebat gadhahané titiyang, pangrebaté kelayan satmata, ukumipun boten kénging yé kakethokka, amung katakjir sarta amangsulaken barang.

Prakawis : 79

Saupami wonten tiyang anyolong korining mesjid, kang kapendhet wau pengaos tigang tangsul, ukumipun kakethok tangané. Nanging yén saupami kang kapendhet punika klasané : utawi dedamarané : kang asring sami kanggé : saliyanipun kang sami kadamel pepaosing mesjid, ukumipun boten kénging kakethok tangané, amung katakjir kimawon sarta amangsulaken barang. Kang mengkaten punika, bilih kang mendhet anglenggahi ing agami, yén saupamiboten anglenggahi, inggih kakethoh tangané.

Prakawis : 80

Saupami titiyang amendhet ulesé tiyang pejah kang sampun kawenangngaken ing agami, kadita ules sinjang gangsal utawi sakirangngipun, ukumipun kakethok tanganipun tengen. Kang mangkaten punika, bilih kuburipun caket ing pépahan, bilih tebih, ukumipun katakjir kémawon sarta amangsulaken barang.

Prakawis : 81

Saupami tiyang amendhet barang pepandhungan kang teksih kasimpen déning kang mandung, ukumipun kang amendhet boten kakethok tangané, ameng katakjir kimawon. Wondéning barang kang pinendhet saupami wonten  kang ngaken, amesthi kawangsulaké. Yén kang gadhah sampun pejah, kasukakna Ahliwarisé. Yén sepi salah satunggilé, kaaturna dhateng kang anyepeng ukuman.

[37]Prakawis : 82

Yén saupami tiyang mungkir amargi katerka amemandung, nanging kaseksénan tiyang jaler kekalih, ukumipun kakethok tangané tengen sarta anempahi barang. Yén kaseksénan tiyang jaler setunggil éstri kekalih, ukumipun ameng anempahi barang, boten kénging yén kakethokka tanganipun. Mengkaten ugi : yén kaseksénan tiyang jaler setunggil sarta kang anerka purun sumpah, inggih anempaho barang. Yén saupami boten wonten kang anekséni pisan, ukumipun amung kasumpah ping sepisan. Nanging yén saupami kang katerka boten purun sumpah, ukumipun kawangsulaken wau sumpah dhateng  kang anerka, sasampuné sumpah kang anerka, amesthi anempahi dhateng barang kang tinerkakaké. Yén saupami kang anerka boten boten purun sumpah, ukumipun kalebaraken panerkané, kang tinerka boten kénging punapa-punapa, sarta boten kénging yén anerka malih.

Bab Takjir
Prakawis : 83

Saupami wonten tiyang purun adamel kalepatan sami ugi dhateng Gusthi Allah : utawi dhateng manusa, artosé enggéné adamel kalepatan wau boten wonten salah sewijiné ukuman kang kénging katrapaken, ameng katakjir kémawon. Wondéning warnining kalepatan dhateng Gusthi Allah : kadita angrangkul tiyang éstri kang dédé rabiné : dados seksi goroh : totohan utawi saupaminé. Wondéning warniné kalepatan kang dhateng manusa : kadi ta amemisuh : utawi amirangaken titiyang : utawi saupaminé.

Prakwis : 84

Saupami tiyang minum sajeng : utawi sawerniné minuman kang sami  angendemi, senadyan panginumé déréng kantos mendem, ukumipun pinukul kelayan camethi utawi tangan  wangsul ping kawan dasa.

[38]Bab Anulak Panganiayaning Titiyang

Prakawis : 85

Saupami wonten tiyang ajeng dipun kaniaya sesamining manusa, kadita ajeng dipun senjata : utawi saliya-liyaning dedamel kang wetawis wau dedamel amejahi : utawi boten, mongka wau tiyang kang  ajeng dipun kaniaya : angrumiyini kelayan dedamel ingkang  ngupaméni, saéngga kang anganiaya wau dhateng ing pejah, ukumipunnkang amejahi boten amanggih punapa-punapa. Keranten  pandamel punika : yén boten karumiyinan, amesthi andamel kacilakan dhateng piyambakkipun. Nanging saupami kang ajeng kadamel anganiaya wau gegebug, mongka kasenjata utawi kawaos, ukumipun ingkang ngrumiyini waged angupados dedamel ingkang anyameni kalih dedamelé ingkang ajeng anganiaya. Artosé ajeng kapenthung : katulakka kelayan pepenthung, mongka kedah anulak kelayan dedamel senjata, punika ingkang kepejahan. Nanging saupami boten waged angupados dedamel liyanipun sarta kebetah boten saged lumajar, ukumipun boten amanggih punapa-punapa.

Prakawis : 86

Saupami wonten tiyang griyané kalebetan pandung, wau pandung sampun amendhet barangngé kang gadhah griya, mongka kauningngan dhateng kang gadhah griya, pandung lumajar sarta ambekta barang, lajeng kabujeng dhateng kang gadhah, yén saupami pandung boten purun andhawahaken barang kang kabekta, kénging yén andhawahna dedamel dhateng pandung, kang sekinten barang katilara. Senadyan dhatengnga ing pejah, inggih boten kénging yén kadhawahana dedamel. Saupami kala[39]mpahan : pamdung kang sampuh andhawahaken barang kawaos utawi saliya-liyané : saéngga dhateng ing pejah, ukumipun kang andamel kapejahan.

Prakawis : 87

Saupami wonten tiyang lumebet pagriyanv titiyang,  lebeté kelayan ambekta dedamel, sejanipun ajeng anganiayadhateng kang gadhah griya, mongka kang gadhah griya angrumiyini kelayan dedamel kang anyaméni : saéngga anugelaken tanganipun kang anganiaya wau, ukumipun boten amanggih punapa-punapa. Nanging saupami sekinten kénging  kapenging kalayan wiraos utawi katulak kelayan dedamel kang alit, mongka kedah ugi katugel, ukumipun kang anugel inggih katugel, sawab boten kénging angrumiyinana dedamel kang ageng : anilar dedamel kang alit. Saupami dados selaya kang dipun tugel kalih kang nugel, pangakené kang dipun tugel kénging yén katugela kelayan dedamel kang alit, wangsulané kang anugel boten kénging, sepi saking seksi, kang punika kalerêsaken paturanipun kang anugel sarta kanthi sumpah ping sepisan. Nanging saupami angakeni kang dipun tugel wau : boten pisan-pisan sejaha anganiaya, kang punika boten kénging yén kalerêsna aturé kang anugel, saupami boten wonten seksiné : utawi pratandhané tiyang kang  katugel wau. Nanging saupami wonten pratandhané, kadita lebeté mawi angliga dhuwung : utawi saupaminé, yén mengkaten patrapé, kalerêsaken paturanipun kang anugel, artosé kang gadhah griya.

[40]Bab Mungkiré Tiyang Kadakwa

Prakawis : 88

Saupami wonten tiyang katerka mungkir, sami ugi kang katerkakaken prakawis pepejah : utawi liyanipun, sarta boten anggadhahi seksi, ukumipun kang tinerka kasumpah wangsul ping séket, yén saupami kang katerkakaken prakawis pepejah. Yén liyanipun pepejah, kasumpah ping sepisan.

Prakawis : 89

Saupami tiyang angakeni, utawi mungkir, nanging pamungkiré wonten kang nekséni, ukumipun katetepaken punapa prakawis ingkang sampun dipun akeni : utawi kang kaseksénan, wondéning warnining tiyang  kang kaanggé dados seksi, kang rumiyin tiyang mardika kang sampun dumugi ing umuré, kang anggadhahi kapikiran saé, kang boten atilar paréntahipun Gsthi Allah, sarta boten anglampahi ingkang cinegah, kang anggadhahi kawirangan, kang sepi saking pangangkah kang amikantuk ing piyambakké, kang waged amiraos, kang émutan. Nanging yén saupami kang dipun sekséni prakawis pandamel kadita amendhet gadhahaning tiyang : tuwin anenatoni, sarat kang anekséni wau ajeng uninga. Yén saupami kang dipun sekséni ungel-ungelan kadita pengaken utawi wadé tinumbas, sarat kang  anekséni aningali sarta amirêng. Boten  kénging  kang anyepeng ukum adamel katetepaning prakawis ingkang kaseksénan déning  tiyang jaler satungg, nanging kaanggep seksi tiyang jaler setunggil yén  anekséni tanggalipun wulan ramelan, kang supados kathah ing manusa samiha énggal-énggalna anglampahi paréntahé Gusthi Allah. lan boten kénging malih tiyang anyepeng ukum anete[41]paken kaukumané tiyang bandrék yén saupami boten angakeni piyambak utawi kaseksénan tiyang jaler sekawan kang sami anguningani wau seksi lebeté pajalaran dhateng pawétrén, nanging tiyang jaler kekalih anekséni ing pangakené kémawon boten dados  anekséni pandamelé enggénipun bandrék. Yén saupami kang kaseksénan barang mélik utawi jajén-jinanjén, kadita anekséni wadé tinumbas sambat-sinambat utang piutang : gadhé-ginadhé : ananggel utawi sasaminé, punika cukup yén sami kaseksénan tiyang jaler kekalih : utawi tiyang jaler setunggal tiyang éstri kekalih : utawi tiyang jaler setunggil kakanthénan sumpah. Yén saupami prakawis punika sami limrah dipun kauningani tiyang jaler, kadita ningkah : amegat dhateng rabiné : tuwin amangsuli, angaken amejahi, dados wakil, wasiyat, artosé teswén, bebathon, akén andagangngaken, kang punika kedah tiyang jaler kekalih kang amesthi dados seksi. Yén saupami prakawis punika boten limrah yén dipun kauninganan tiyang jaler, kadita tetepé prawan tiyang éstri gadhah anak cemer kain utawi suker, tiyang anusoni, celanipun éstri kang kesasaban sinjang, kang punika kénging kaseksén tiyang jaler kekalih : utawi jaler setunggil éstri kekalih : utawi éstri sekawan.

Prakawis : 90

Yén saupami wonten tiyang mungkir katerka prakawis barang mélik, utawi dédé barang mélik kang kasejakaken barang mélik, warniné barang mélik kadita sambut-sinambut utang-piutang : tuwin saupaminé kang anami barang mélik, warniné kang kasekaken barang mélik kadita amejahi tiyang patrapé kalepatan artosé boten kase[42]ngaja, kang punika saupami kang gadhah seksi setunggil sarta purun sumpah, ukumipun kang katerka katetepan punapa ingkang katerkakaken, nanging sumpahé sarat anyebut lerêsé wau seksi. Nanging kénging wau kang anerka boten  purun sumpah : anedha sumpahé ingkang katerka kémawon, saupami kang katerka boten purun sumpah, kénging kawangsulaken sumpah dhateng kang anerka. Yén kang anerka boten purun sumpah, kalebaraken wau prakawis.

Bab Barang Setunggil Kaaken Tiyang Kekalih

Prakawis : 91

Saupami wonten barang setunggal kaaken tiyang kekalih, nanging  barang wonten tanganipun tiyang  sanés, wau tiyang kang anyepeng barang boten amratélakaken yén punika  gadhahané tiyang kang sami ngaken salah setunggilé, utawi tiyang kalih wau  sami anggadhahi seksi, ukumipun tiyang kalih kang sami angaken barang : sami kasumpah. Sasampunipun sami kasumpah, barang kapalih : utawi dados gadhahanipun tiyang kalih. Ing saupami salah setunggilipun kémawon ingkang purun sumpah, mongka barang wau kegadhah kang kasumpah sedaya. Nanging yén tiyang kang kanggénan barang mawi amratélakaké, yén barang tertentu darbékké salah setunggilé, mongka barang kedarbé dhateng kang kapratélakaken wau, sarta boten mawi kasumpah.

Prakawis :  92

Saupami barang setunggal kaaken tiyang kekalih, sami andarbeni seksi kalihipun, wau barang sami kacepeng sarêng, kadita barang awarni griya : tiyang kalih sami angenggéni : sami andadosi, kang punika inggih kate[43]paken kedarbé tiyang kekalih. Mengkaten ugi ukumipun saupami boten kacepeng ing tanganipun salah setunggilé.

Prakawis : 93

Saupami barang setunggal kaaken tiyang kekalih kang sami anggadhahi seksi, nanging barang kacepeng dhateng salah setunggilipun, ukumipun wau barang kadabé ingkang anyepeng  tanpa sumpah.

Prakawis : 94

Saupami tiyang salaki sarabi sami angaken barang isén-iséning griya, kang tanpa seksi kalihipun, sarta barang boten tertentu patur kaanggé dhateng salah setunggilé. Warnining barang kang  patut kaanggé dhateng jaler éstri, kadita sinjang prantos kemul, utawi boten patut kaanggé jaler éstri, kadita seseratan sakalihé boten  waged angungelaken, ukumipun sami kasumpah, barang kedarbé tiyang kalih. Nanging saupami barang patut panganggéné éstri kémawon kadita jontra : tenunan utawi saliyané kang sami anyaméni, ukumipun kedharbé dhateng kang éstri, nanging mawi sumpah sepisan, yén barang patut panganggéné tiyang jaler, kadita waos dhuwung : tuwin sasaminé, punika kedarbé kang jaler, inggih mawi kasumpah ping sepisan.

Prakawis : 95

Saupami barang setunggal sami kaaken tiyang kekalih, tampa seksi kalihipun, wau barang kacepeng dhateng salah setunggilé tiyang kekalih wau, ukumipun wau barang kegadhah dhateng kang anyepeng : sarta kasumpah sepisan, nanging saupami kang kanggénan barang boten purun kasumpah ukumipun kasumpah kang boten anyepeng barang, sasampuning kasumpah : barang kasukakaken dhateng tiyang kang kasumpah wau. Saupami kang boten a[44]nyepeng barang boten purun sumpah, ukumipun kalebaranken prakawis barang katetepaken dhateng kang anyepeng wau.

Prakawis : 96

Saupami wonten tiyang atumbas sewiji barang, sarta sampun piyambakké tampéni, mongka barang kaaken tiyang sanés sarta pangaken kelayan seksi, ukumipun wau barang kapasrahaken dhateng kang  angaken sarta boten mawi kasumpah. Nanging kang anumbas kénging yén anedha artané dhateng kang wadé dhateng piyambakké. Nanging yén kang angaken wau tanpa seksi, mongka kang tumbas boten purun sumpah, sarta anedha sumpahé kang  angaken wau, utawi angakeni piyambak kang anumbas wau, yén wau barang gadhahanipun tiyang kang angaken, ukumipun kang numbas boten kénging anedha wangsulipun arta dhateng kang awadé, sawab kainan enggéné boten purun sumpah, utawi enggéné angakeni : yén punika gadhahané kqang angaken wau.

Prakawis : 97

Saupami barang setunggal kaaken tiyang kekalih kang sami boten agadhah seksi, wau barang wonten tanganipun tiyang sanés, kang punika yén kang anyepeng barang angaken gadhahané salah setunggalé tiyang kalih wau, ukumipun kapasrahaken dhateng  kang dipun akeni dhateng kang anyepeng barang  wau. Nanging kénging tiyang kang boten kaakenaken yén anedhaha sumpahé tiyang  kang atampi barang. Yé saupami kang kanggénan barang  boten angakenaken teng salah setunggilé, ukumipun sami kénging tiyang kekalih wau : yén anedhaha sumpahé dhateng kang anyepeng barang, sampuné kang anyepeng wau.

Prakawis 98

Saupami wonten tiyang agadhah panerka, kang katerkakaken barang mas u[45]tawi selaka, kang punika sarat kedah anebut kawan prekawis, kang rumiyin jinisipun, kaping kalih : kertanipun, kaping tiga : kathah kedhikkV : utawi wawraté.

Prakawis : 99

Saupami wonten tiyang katerka sabatan sarta wonten kang  sekséni, ukumipun boten kénging mawiya anedha sumpahé kang anerka. Kénging anedha sumpah : yén kang tinerka agadhah basa sampun ambayar : utawi sampun kasukakaké. Kang mengkaten punika, bilih kang anerka déréng ambekta seksi wonten ngarsané kang anyepeng ukum kang déréng kaprantasan. Yén pangakené sasampunkadhatengngan  seksi ing ngarsané ukum sarta sampun kaprantasan, boten kéngingyén kaanggepa paturan wau punika.

Bab Tetempah Amargi saking Kainan

Prakawis : 100

Saupami tiyang anunggang ing tetunggangngan utawi anggiring : utawi anuntun, wau tetunggangngan adamel karêsakané barang mélikké tiyang, kadita kaidakkan utawi kasénggol, ukumipun kang nunggang : utawi kang anggiring : kang nuntun sami katemouhan, wondéning kathahing tetempun : punapa parêginé kang karêsakaken, sami ugi pandamelé ing mongsa rinten utawi dalu.

Prakawis : 101

Saupami wonten tetunggangngan setunggal dipun titihi tiyang kekalih : sarta mawi katuntun kagiring, mongka tetunggangngan wau andamel risakké barang mélikké tiyang, ukumipun kang katempahan ameng kang sami nunggang punika kémawon sepalih sowang. Yén saupami ameng katitihan tiyang setunggal tetempah wau kasanggi tiyang setunggal kang anunggang wau. Na[46]nging saupami boten katunggangngan ameng kang nuntun kalih kang anggiring, wau tetempah kabagi kalih, dhawahipun dhateng kang nuntunnkalih kang anggiring.

Prakawis : 102

Saupami wonten laré utawi tiyang édan salah setunggilé katunggangngaken tetunggangnga dhateng tiyang liya, k ang boten kelayan pakéné Ahliné, mongka laré utawi tiyang édan sami andamel karêsakaning gadhahipun tiyang, ukumipun kang anunggangngaken ketempahan.

Prakawis : 103

Saupami wonten tiyang anggéndéng tetunggangnganipun tiyang, boten kelayan pakéné kang anunggang, saéngga andamel karêsakkané barang mélikké tiyang, ukumipun kang katempahan kang anggéndang wau, boten katempahan tiyang kang anunggang.

Prakawis : 104

Saupami wonten barang mélikké titang rêsak rêsakké amargi kedhawahan tetunggangngan, nanging dhawahé wau tetunggangngan sawab pejah, ukumipun kang anunggang boten katempahan, mekaten malih ukumipun saupami tiyang kang nunggang punika pejah : andhawahi barang, inggih boten katempahan.

Prakawis : 105

Saupami wonten tiyang angén lembu utawi maésa, kauculaken wonten ing ara-ara, mongka dhateng angin ageng sarta peteng, wau lembu utawi maésa sami bubar sapurug-purugé : lumebet ing pagaganing tiyang utawi pakebonan, ukumipun kang angén boten katempahan . nanging yén saupami bubaré lembu maésa wau : kang abén saweg ketileman, ukumipun kang angén katempahan.

[47]Prakawis : 106

 Saupami wonten tiyang anyepengngi tangsulipun lembu utawi maésa, mongka amberod wau lembu utawi maésa, angresakaken barangngé titiyang, ukumipun kang anyepengngi tangsul boten katempahan.

Prakawis : 107

Supami wonten tiyang ingon-ingon lembu : utawi maésa saupaminé, mongka anguyuh utawi angising wonten ing margi, saéngga angresakaken barangngé titiyang, ukumipun kang gadhah lembu utawi maésa : boten katempahan.

Prakawis : 108

Saupami wonten ingon-ingoning tiyang sesaba piyambak, wau ingon-ingon malebet pakebonan angresakaken tetaneman, yén saupami siyang, ukumipun boten katempahan ingkang gadhah ingon-ingon wau, sawab inané kang gadhah kebon boten ajagi tetanemané ing mongsa siyang. Saupami dalu, katempahan kang gadhah ingon-ingon wau. Nanging saupami limrahing nagari angandhangngi ingon-ingon ing mongsa sarinten ajagi kebon ing mongsa dalu, ukumipun katempahan kang gadhah ingon-ingon wau.

Prakawis : 109

Saupami wonten tiyang anancang ingon-ingoné piyambak wonten panggénan setunggal, nunten wonten tiyang sanés anancangi ingon-ingoné sanding cancangngan kang rumiyin wau, mongka ingon-ingonné kang kantun anyakot dhateng kang kacancang rumiyin, ukumipun katempahan kang anancang kang kantun kang nancang rumiyin boten katempahan.

[48]Prakawis : 110

Saupami wonten tiyang amiku kajeng utawi saupaminipun, saupami kang dipun pikul wau anénggor dhateng pager : saengga rêbah, ukumipun wau kang mikul katempahan, sami ugi siyang utawi dalu.

Prakawis : 111

Saupami wonten tiyang amemikul kajeng : panggénanipun wonten ing peken, saupami wau kajeng anénggor dhateng barangé titiyang kang boten kaséléhaken ing margi, utawi dhateng awakké titiyang : dhateng ing karêsakan, sami ugi kang katénggor kajeng utawi mungkur, ukumipun kang mikul katempahan. Kang mengkaten punika : saupami panggénan wau sesek déning tiyang. Saupami panggénan wau boten sesak tiyang, ukumipun kang mikul boten katempahan. Kang mengkaten punika : saupami kang kanténggor wau angajeng ngaken dhateng titiyang kang ngrembat, saupami kang katénggor wau ngungkuraken kang mikul katempahan. Nanging kang mengkaten punika, saupami kang mikul boten asuka pémut. Yén sampun asuka pémut kang mikul boten katepahan.

Prakawis : 112

Saupami wonten tiyang angingu kucing caluthak mongka kucing anedha panganané tiyang, sami ugi siyang utawi dalu, ukumipun kang gadhah kucing katempahan. Kang mekaten punika saupami kucing boten kacancang, utawi boten kekah panancangngé : lajeng ucul. Saupami wau kucing boten naté caluthak ukumipun boten katempahan. Mengkaten ugi sami ukumipun tiyang angingu segawon kang galak saéngga segawon angresakaken dhateng sewiji-wiji.

[49]Bab Wadé Tinumbas

Prakawis : 113

Saupami wonten tiyang sadé tinumbas boten kénging boten tiyang kang sadé tinumbas wau sarat sapuna dumugi umuripun sarta sami anggadhahi kapikiran kang saé. Saupami tiyang kang sadé tinumbas wau laré : utawi tiyang édan ukumipun boten kénging kalestantuna enggéné wadé tinumbas.

Prakawis : 114

Saupami wonten tiyang sadé tinumbas kang sampun kadadosan enggénipun wadé tinumbas, kang punika kénging salah setunggilipun anyandékna, senadyan boten  ajanji : utawi sampun tampén barang kang kasadé sarta yatra. Kang mengkaten punika : bilih kang sadé sarta kang tumbas teksih kekumpulan, senadyan antawis dinten yén teksih kumpul, saupami sampun sami pisah, boten kénging yén kasadékna, senadyan déreng antawis dinten. Nanging saupami sami sukanipun tiyang kekalih, inggih kénging anyadékna.

Prakawis : 115

Saupami wonten tiyang sadé tinumbas patrapé enggéné sadé tinumbas mawi janji : siyos sadénipun antawis tigang dinten utawi kirang saking tigang dinten, kang punika kadhérékaken punapa sajanjiné wau. Saupami kang wadé tinumbas anyadékaken salebetipun prajanjiyan, inggih kalulusaken kasadékaken.

Prakawis : 116

Saupami wonten tiyang atumbas kewula : mawi prajanjiyan wagedé anyerat utawi saliyané pendamelan, utawi tumbas lembu : maésa : [50] amawi janji meteng : utawi janji kathah puwanipun, sesampuné katumbas selaya kelayan wau prajanjiyan, kang punika panumbasé kénging kasandékna. Nanging saupami tumbas kewula : amawi janji waged memadung, sesampuné katumbas anyelayani ing janji, kang punika boten kénging yén kasandékna.

Prakawis : 117

Saupami tiyang amulas barang mélikké kang ajeng sami kawadé : kang supados amanggih akathah ing rêgi, kadita anyemeng rambuté kewula kang sampun pethah, utawi boten purun angepuhi susuné lembu : maésa, pamrihipun ketingala kathah susuné, kelampahan kang tumbas kang boten uninga ing pandamel wau, kang punika kénging kang tumbas yén anyadékna.

Prakawis : 118

Saupami tiyang  tumbas barang  mélik sampuné katumbas ketingal cacadé kang andadosaken sudaning rêgi, sarta limrah adat barang kang tinumbas punika boten wonten celané, utumipun kénging kasandékna. Kang mengkaten punika : bilih kang katumbas boten anyengaja, boten kénging kasandékaké. Nanging saupami barang kang tinumbas sami limrah yén anggadhah anacela, kadita tiyang tumbas kewula sepuh, mongka ompong, tuwin saliya-liyané kang sampun sami adat yén celaha, kang punika boten kénging yén anyandékna.

Prakawis : 119

Saupami wonten tiyang atumbas kewula, sampuné ketumbas sarta sampun lami wonten ing ngriku : amanggih ukuman kakethok tangané, sawab wau kewula sampun adamel kesalahan angethok tangané titiyang : ing sadé[51]réngé katumbas, kang punika kénging yén kasandékna. Kang semanten punika : bilih kang katumbas boten uninga, yén uninga, boten kénging kasandékna.

Prakawis : 120

Saupami wonten tiyang tumbas kewula : agadhah sesakit kang boten dipun kauningngani dhateng kang tumbas, sampuné katumbas pejah amargi déning sakité kalayané déréng katumbas wau, kang punika boten  kénging yén kasandékna, nanging kénging anedha sesudan kémawon kaoté rêgining saras kelayan rêgining sakit, artosé saupami kewula sarasé rêgi satus sarêng sakit rêginé suda sedasa : utawi kalih dasa, inggih anitik warnining sakit sudané inggih kapiturutaken saking punika.

Prakawis : 121

Saupami tiyang tumbas kewula, lajeng kaperdikakaken dhateng kang atumbas, sasampuné kaperdikakaken yén wonten celané bebektan saking sadéréngngé katumbas kadi cela asring mandung,kang punika kénging anedha sudaning rêgi dhateng kang wadé, trapipun sudan kadi kewula kang asakait wau.

Prakawis : 122

Saupami wonten tiyang numbas barang, mongka kawadé malih, sampuné kawadé malih : ketingal celané, wau cela bebektan saking kang wadé rumiyin, kang punika ukumipun boten kénging kang tumbas kawitan anedha asudaning rêrêgén dhateng sadé kawitan, sawab way barang kénging yén kawangsulna dhateng kang wadé kaping kalih, kénging yén kawangsulna dhateng kang wadé kawitan, wondéning sakathahing prakawis namining wadé tinumbas sami kénging [52] kawangsulaken punika kedah tumunten, boten kénging yén kantos kasumenékaken, artosé : sarêng kauningan celané, nunten énggal kawangsulna. Nanging boten dados punapa sumené : sawab sawab kalané mangsanipun tiyang nedha : mongka nedha rumiyin. Boten saking mengkaten, utawi enggéné kauningan cela wau ing nalika dalu : angantos siyang, punika boten dados punapa.

Prakawis : 123

Saupami wonten selaya kang wadé kalih kang tumbas ing dalem celané barang kang sampun katumbas, kadita : kang awadé amestani celanipun sampuné wonten kang atumbas, kang tumbas mestani cela wau ing sadéréngé ketampé, patrap kang mekaten punika : kalerêsaken kang wadé, nanging mawi kasumpah, sampuné kasumpah, tetep pamadéné, boten kénging kawangsulaken.

Prakawis : 124

Saupami wonten  tiyang wadé tinumbas barang déréng ketampén,  patrap kang mekaten punika : déréng tetep namining tiyang wadé tinumbas, yén saupami barang kang  winadé ical tanpa sabab, utawi sawab kaicalaken dhateng kang wadé piyambak, kang punika katetepaken yén boten kedadosan enggéné wadé tinumbas. Nanging saupami icalé sawab pandamelé kang atumbas kang déréng katampén wau, katetepaken dadosé enggéné wadé tinumbas, wajib kang tumbas ambayari sarêginé. Nanging saupami icalé sawab kalerêsanipun kang atumbas, kadita : kang tinumbas warni kewula, mongka wau kewula wau pejah, kang punika boten dados tetepé wadé tinumbas.

[53]Prakawis : 125

Saupami wonten tiyang wadé tinumbas nanging barang kang wadé déréng katampékaken dhateng kang numbas, mongka wau barang kaicalaken dhateng saliyané kang wadé tinumbas, kang punika kang numbas kénging yén anglestarékna panumbasé : utawi anyadékna. Yén saupami kalestarékaken panumbasé, mongka anedha atetempah dhateng kang  angicalaken wau, sarta amasrahna panumbasé dhateng kang awadé. Yén saupami kasandékaké, boten katetepan kang anumbas mawiya amasrahaké panumbasé dhateng kang  wadé, ingkang awadé nedha atetempah piyambak dhateng kang angicalaken wau.

Prakawis : 126

Saupami wonten tiyang numbas barang, barang wau déréng katampén dhateng kang anumbas, kang punika boten kénging kang numbas yén amadéya : utawi anggadhekna : tuwin anyukakna, sawab wau barang déréng kegadhah dhateng piyambakké. Yén sampun ketampén kénging punapa sakajengngé kang numbas wau. Nanging kénging barang kang katumbas déréng ketampén yén kaperdikakna, saupami kewula ingkang tinumbas, utawa kawasiyatna : utawa kawakapna : utawa kaningkahna.

Prakawis : 127

Saupami wonten tiyang agadhah barang mélik wonten tangané tiyang liya amargi katitipaken utawi kagadhékaken, nanging sampun kapecat, kadita sampun katebus, kang punika kénging kang gadhah barang adamela samana sukané dhateng wau barang.

Prakawis : 128

Saupami tiyang wadé pasitén, pamadéné boten mawi prajanjiya[54]n, yén griya gedhong : utawi tetaneman kang wonten ing pasitén tan mawi kasebut, kang punika ukumipun inggih kadhérékaken, sawab kalih prakawis punika yén boten kadhérékna : ical munpangaté pasitén. Sapunika malih, yén pasitén kasukakaké, griyanipun gedhong sarta tanemanipun inggih kadhérékaken ugi. Nanging yén kadhérékaken kémawon, punika griya sarta pekawisan boten kadhérékaken.

Prakawis : 129

Saupami wonten tiyang awadé kampung, boten kajanjé kaken tetaneman sarta griyané yén andhérékka kawadé : utawi boten, kang punika ukumipun inggih sami katetepaken, kadita kori kang  sampun kapasang, ondha kang sampun kapaku, tuwin saliya-liyané kang nami sampun kapasang, punika sami katetepaken. Nanging boten kalebet kori kang kaséléhaken siti, artosé kang dérénf kapasang, tuwin saliyané punapa kang anyarupéni kang boten tertentu, kadi timba : kathil méja : kursi : saliya-liyané.

Prakawis : 130

Saupami tiyang wadé tetunggangngan kadita kuda : utawi saliya-liyané, kang punika bilih tracakké mawi kalapis inggih kalebet ugi. Nanging saupami kang kadamel lapis jené, ukumipun boten kadhérékaken. Sapunika malih boten kadhérékaken abah-abahing kuda. Kang mengkaten punika, saupami boten mawi prajanjiyan, yén mawi janji, inggih kalulusaken punapa kang dados prajanjiyanipun.

[55]Prakawis : 131

Saupami wonten tiyang wadé wiwitan kang meksih gesang, kang punika kadhérékaken godhong sarta pangngipun kang meksih sami teles. Nanging boten andhérékake wadé siti kang ketanceban wiwitan wau. Nanging salaminé gesang wiwitan wau, kang atumbas anggadhahi munfangat saking siti kang ketanceban wiwitan wau. Yén saupami pejah wiwitan wau, wajib kang tumbas anegora.

Prakawis : 132

Saupami wonten tiyang sadé wiwitan kang wonten wohipun, saupami mawi prajanjiyan wohipun kegadhah salah setunggilipun kang sami wadé tinumbas, wau woh kadhérékaken ing sajanjinipun. Nanging saupami boten mawi janji, yén kang kawadV wau anyaméni kadi wiwitan kurma, mongka mayangngé kang sampun mekar kegadhah dhateng kang awadé, mayang kang déréng mekar kegadhah kang sampun ketingal warninipun kegadhah kang wadé, kang déréng ketingal warnining woh kegadhah ingkang tumbas.

Prakawis : 133

Saupami wonten tiyang wadé tinumbas selaya kathah kedhikké kang tinumbas utawi kathah kedhikking rêgi, kadita : kang wadé angakeni rêgi sedasa, kang tumbas angakeni rêgi sanga, sarta sami boten gadhah seksi, kang punika sami kasumpah kalihipun. Wondéning sumpahé kang wadé, temen-temen boten kula wadé rêgi sanga, yektos temen –temen kula wadé rêgi sedasa. Denten sumpahipun kang tumbas : temen-temen boten kula tumbas rêgi sedasa, yektos temen-temen  kula tumbas rêgi sanga. Sasampunipun sami sumpah, saupami salah setunggil purun angawoni ing rêrêgén, bo[56]ten kénging kang dipun kawoni anyadékna, kedah ugi anglesatantunaken enggéné wadé tinumbas. Saupami boten wonten angawoni ing rêgén, sayogya kang anyepeng ukum anyadékna enggénipun wadé tinumbas, sasampunipun kasadékaken wau barang kang tinumbas wangsula dhateng kang sadé, panumbasipun wangsul dhateng kang numbas.

Prakawis : 134

Saupami wonten tiyang kekalih, kang satunggal angaken wadé, kang satunggal dipun sukani, sami tanpa seksi, kang punika kasupah kalihipun.wondéning sumpahipun kang angaken wadé, temen-temen boten kula sukakaken, kang ngaken dipun sukani, temen-temen boten kawadé. Sasampunipun sami sumpah, wau barang kang dados selaya : kawangsulaken dheteng ingkang gadhah.

Bab Tiyang Sambatan

Prakawis : 135

Saupami wonten tiyang amotongaken barang ing sawiji-wiji tiyang, wau barang déréng katampékaken dhateng kang anyambut, ukumipun déréng tetep panyambuté. Yén sampun katetepan, punika tetep panyambuté, sarta tetep dados gadhahané kang anyambut. Ananging wenang anjabel kang anyambutaken, kang sarta wajib ambayanr tiyang sambutan. Saupami sampun dumugi prajanjiyanipun, angantukna punapa sawarniné : tuwin kathahé.

Prakawis : 136

Saupami tiyang utang piutang mawi prajanjiyan anarik kauntungan utawi indhaking warni, utawi utang arta prajanjiyan ambayar negari liya[57]n kelayan punapa saupaminé kang kadi mengkaten warniné, senadyan samiya sukané kang motongaken kalih kang utang, boten kénging yén kalestantunaken, kénging kajabela malih. Kranten namining manusa kang motongngaken ing untangan wau punika.

Prakawis : 137

Supami wonten tiyang utang piutang amawi gegadhén utawi mawi tetanggelan, kang punika ukumipun kénging, sawab amung adamel kasentosan kimawon boten damel kauntungngan. Wondéning barang kang kadamel gegadheén wau, samangsanipun sampun dumugi ing janjiné, kang anggadhékaken boten saged nebus, kénging barang wau yén kawadéya. Yén langkung saking utangngipun lelangkungngan wau kawangsulaken dhateng kang gadhah. Saupami teksih kirang, inggih teksih tetep dados utangngipun kang anggadhékaken wau. Wondéning patrapipun tetanggelan wau, samongsa sampun dumugi janjiné ambayar, kénging kang motangngaken anagiha dhateng kang nanggel utawi dhateng kang utang.

Prakawis : 138

Saupami wonten tiyang utang  dhateng tiyang kekalih, patrapé enggéné utang : kang satunggal mai kacepengngan gegadhén kang setunggalé boten, yén sampun dumugi janjiné ambayar, mongka boten saged ambayar, kang punika boten kénging tiyang kang motangaken setunggilé kang boten mawi anyepeng gegadhén yén andhérékka nedha dheteng barang kang wonten tangané kang amotangngaken kang mawi anyepeng gegadhén, wau barang katetepaken dhateng kang anyepeng. Yén sampun dumugi janjiné, inggih kénging [58] kawadé dhateng kang gadhah, nanging sarta lilané kang anyepeng gadhén. Yén kang anyepeng gadhvn boten purun angidini, asuka aparéntah tiyang kang anyepeng ukum angidinana pamadéné : utawi ambayara  ing sambutané. Saupami teksih anetepi boten purun amadé, sayogya kang anyepeng ukum amadéya, yatrané kabayarêna kang anyambutaken. Yén teksih dados sambutanipun kang anggadhékaké wau barang.

Bab Tiyang Anggegadhé

Prakawis : 139

Saupami tiyang anggadhékaken barang, kénging kang anggadhé barang yén angalapa munpangaté wau barang kang ginadhékaken, kang mengkaten punika : yén boten dados anyudakaken rêginé wau barang kang ginadhékaken, kadita kang warni kuda : tuwin griga kang dipun enggéni. Yén pangnganggéné kantos rêsak saéngga anyudhakaké ing rêrêgén, punika boten kénging. Kadita kang ginadhékaké warni sinjang, mongka dipun anggé saénga lungsed, kang mengkaten punika, bilih boten angsal wawenangngé kang gadhah barang, yén angsal wawenang : kénging.

Prakawis : 140

Saupami wonten tiyang utang mawi gadhéyan, wau barang kacepeng dhateng kang motangngaken, mongka ical kang boten kainan enggénipun asimpen, ukumipun boten katempahan kang sarta boten dados sudanipun enggénipun amotangngaken. Yén saupami icalipun amargi saking kainanipun kang anyepeng, kadita kadékékaken ing panggé[59]nan kang boten patut kadamel pasimpenan, utawi sasampunipun katebus boten kawangsulaken dhateng kang gadhah, yén mengkaten patrapipun kang anyepeng gadhé katempahan.

Prakawis : 141

Saupami wonten tiyang anyambut barangngipun tiyang, patrapé enggéné anyambut badhé kagadhékaken, sarta mawi cecriyos yén barang kang kagadhékaken semanten-manten kathahé : sarta laminé, sarta tiyangngé kang badhé anggadhé, mongka kelampahan wau barang kagadhékaken, mengkaten ugi tiyang kang anyepeng gadhé. Nanging saupami boten ical sarta dumugi janjiné ambayar, wau tiyang kang nyambut barang boten saged anebus, kang punika wau barang kénging kawadhé dhateng kang nyambut, kang sarta idiné kang gadhah barang. Déné kang gadhah barang kénging nedha alintu dhateng kang nyambut punapa sarêginé kala kawadé wau. Nanging saupami ical wonten kang nyambut, ukumipun katempahan.

Prakawis : 142

Saupami wonten selaya tiyang kang anyepeng gadhé kelayan kang anggadhékaken, kadita  kang anyepeng gadhé angakeni barang punika ical kang sarta enggénipun simpen boten kainan, kang anggadhékaken maiben yén icala, kang punika ukumipun kalerêsaken kang anyepeng gadhé, nanging mawi kasumpah.

Prakawis : 143

Saupami wonten selaya tiyang kang anyepeng gadhé kelayan kang anggadhé[60]kaken, kadita kang anyepeng gadhé angakeni wau barang sampun kawangsulaken, kang anggadhékaken angakeni déréng tampi, boten wonten kang nekséni, kang punika ukumipun kalerêresaken tiyang kang anggadhékaken sarta kasumpah.

Prakawis : 144

Saupami wonten tiyang anggadhékaken, kang kagadhékaken warni kewula, kang punika wau kewula kénging kaperdikakaken dhateng kang gadhah, nanging anglintonana gadhéyan dhateng kang anggadhé : punapa saréginé kewula kang kaperdikakaken nglintoni. Saupami boten waged anglintoni, boten dados enggénipun mardikakaken.

Prakawis : 145

Saupami wonten tetiyang anggadhékaken barang, wau barang kaicalaken dhateng kang anggadhékaken piyambak, kang punika mesthi anglintoni gadhéyan saupaminé kang ical wau, senadyan icalé boten kainan enggénipun simpen.

Prakawis : 146

Saupami wonten tiyang anggadhékaken kewula, wau kewula kala kagadhékaken boten saged pendamelan punapa-punapa, mongka salaminé wonten pagadhén akathah kewagedanipun pandamel ingkang angindhakaken ing rêrêgén, kadita saupami kewula kang wau rêginé satus réyal kagadhékaken kalihatus réyal, sarêng sampun kathah kewagedané wonten  salebeting pagadhén wau, saéngga kantos pajeng kalihatus, yén ingkang darbé kewula agadhah sambatan ing liyanipun kang punika boten kénging kang anyambutaken liya wau : yén ame[61]ndheta saking kaindhakanipun rêgining kewula kang kagadhékaken wau punika, teksih kadhérékaken dhateng kang anggadhé, nanging indhakking rêrêgén inggih kedarbé dhateng kang gadhah kewula.

Prakawis : 147

Saupami wonten tiyang agadhah sambatan dhateng tiyang kekalih, kang setunggal mawi kasukanan gadhéyan kewula éstri kang déréng anak-anak kang sarta sambatané langkung kathah saking rêgining kewula éstri kang ginadhékaké, lami-lami kewula gadhah anak wonten salebeting gadhéyan, sampuning dhateng ing janji boten waged anebus dhateng wau gadhéyan sarta boten saged anyaur dhateng sambutané kang tanpa gadhéyan, wau kewula kang ginadhékaké sarta anakkipun sami kagadhé, yatranipun saking rêgining kewula biyang punika kasauraken dhateng kang angadhé, boten kénging tiyang liya kang sami anyambutaken yén anedhaha dhateng rêgining kewula biyang wau punika, sakirangipun saking kasambutanipun amendhet sarta rêginé anak, nanging boten kénging kapendheta sedaya, kabagiya kalih kang anyambutaken liyané kelayan saupamining sambutan, kadita : enggénipun sami anyambutaken sami kathahé : inggih kapalih, yén boten sami : inggih kapiturutaken dhateng sepratigan seprapatanipun arta kang saking rêgining anakkipun kewula wau punika. Wondéning kantunipun kang déréng cukup pambayaré : inggih tetep dados sambatanipun, samongsa gadhah : wajib ambayar.

Prakawis : 148

Saupami wonten selayanipun kang anyambut kalih kang anyambutaken, kadita : kang anyambutaken angakeni panyambute kelayan mawi gadhéyan kang anyambut boten ngaken, utawi mawi gadhéyan, nanging selaya [62] kathah kedhikké kang ginadhékaké, kang punika kalerêsaken paturanipun kang anyambut nanging mawi kasumpah ping sepisan.

Prakawis : 149

Saupami tiyang anyambutaken angakeni enggénipun anyambutaken kelayan mawi gadhéyan, kang nyambut boten ngraos yén mawi gadhéyan, nanging wau barangkang dipun westani kagadhékaké bénten tanganipun kang nyambut, ing dalem selaya punika sami tanpa seksi, kang punika kalerêsaken aturipun kang nyambut, nanging mawi kasumpah ping sepisan. Nanging saupami barang kang dados paben wonten tanganipun kang anyambutaken, kang nyambut gadhah wiraos wontenipun wau barang ing tanganipun kang nyambutaken amargi kapendhet lajengngé piyambak utawi ayak kasambut, kang punika kalerêsaken ugi aturipun kang anyambut. Inggih kanthi sumpah ping sepisan.

Prakawis : 150

Saupami wonten tiyang pejah atilar sambutan, sami ugi sambutan dhateng Gusthi Allah : utawi dhateng manusa, katetepaken sakathahé barang tetilaranipun kabayaraken dhateng sambutan, sadéréngipun kabayar wau sambutan boten kénging yén Ahliwaris amendheta tuwin améwéhena dhateng barang tetilaran wau punika. Nanging boten katetepaken kaindhakané barang tetilaran yén kabayarna ing sambutan. Wondéning warnining kaindhakan kadita pangupajiwaning kewula : anakking lembu : maésa : utawi saliya-liyanipun kang sami anarupani kadi mengkaten, sawab déni kaindhakan kang kadi mengkaten punika, saéstu dados gadhani.

[63]Prakawis : 151

Saupami tiyang pejah : nalikanipun pejah boten gadhah sambutan, mongka Ahliwaris amadéni dhateng barang tetilaranipun, sasampunipun kawadé, wonten sambutanipun kang dhatengayar-ayaran, warnining sambutan kang dhateng anyar : kadita tiyang kang pejah kalané gesang awadé barang sawiji-wiji, sampuning pejah barang kang winadé ketingal celané, mongka kawangsulaken wau barang, artanipun sampun kanandhesaken dhateng kang pejah, kang punika botenkedadosan pamadénipun ing barang tetilaran wau Ahliwaris, amesthi Ahliwaris anjabel malih dhateng barang tetilaran kang sampun kawadé, wau barang tetilaran sampuné samikajabel kabayarêna dhateng sambutanipun wau kang pejah.

Prakawis : 152

Saupami tiyang agadhah sambutan, wau sambutan langkung kathah saking barang darbékipun sarta ing nalika punika sampun dumugi ing janjinipun ambayar, mongka sakathahé kang anyambutaken sami matur dhateng kang anyepeng ukum, kang punika amesthi kang anyepeng ukum yén anyengkera, sarta katya warakna dhateng sakathahé tetiyang : supados sampun kantos awadé tinumbas dhateng kang kasengker wau, sampunipun kasengker, boten kénging yén  kang gadhah amadéya tuwin anyukakna, mongka wau barang katetepaken sami kasahuraken dhateng sakathahing tiyang kang sami anyambutaken, nanging sumadé dados gegadhén kimawon, boten kénging kang sami anyambutaken barang kang kasengker wau. Yén saupami tiyang kang kasengker barangngo agadhah barang kang dhateng anyar, kadita enggéné amendhet lajeng : tuwin a[64]nyambut damel angsal waris angsal wasiyat utawi pawéwéh, kang punika barang kang dhateng anyaringgih kalebetaken dhateng barang kang sampun kasengker wau, boten kénging kang anyambutaken sampuné kesengker : yén anedhaha dhateng barang kang  dhateng anyar wau.

Prakawis : 153

Saupami tiyang ayepeng ukum sampun anyengker barangngé titiyang, kang punika sayogya yén angénggal-énggalna pamadéné wau barang. Nanging pamadéné kapernahna limrahé tiyang wadé tinumbas supados sampun kantos anyudakaken rêrêgén, namung panganggéné kang amasthi kanggé ing sedinten-dintenipun punika boten kénging yén kawadéya. Sampuné kawadé sedaya, wau rêgining barang sami kasaurna dhateng kang sami anyambutaken kapatutake layan kathahkedhikké wau sambutan.

Prakawis : 154

Saupami wonten laré anggadhahi barang, sayogya Ahliwaris yén anyimpena : saéngga dhateng dumugi umuripun sarta anggadhahi kapikiran kang saé. wondéning namining kapikiran kang saé, kang sampun waged amilih kang dados kesaénanipun agaminé, sarta kang sampun waged amilih kangdados kesaénanipun barang. Yén laré anakké tiyang wadé tinumbas kacobaha ing awis-awisaning barang kang sekinten amanggih bathi. Yén anakkipun tiyang tani, kacobaake wagedané tetanén, yén laré punika éstri, kacobaha punapa pandamelané tiyang éstri kang sekinten waged amekantuk sarta kewagedanipun asimpen utawi rumeksa ingtetedhén.

[65]BabSuluh : Utawi Pepatutan 

Prakawis : 155

Saupami wonten margi kang terus kang boten wonten pepetipun sarta kanan kérinipun wau margi pinten pinten-pinten tiyang kang sami agegriya, kang punika boten kénging : yén sewiji tiyang andamela griya wonten satengahing margi : utawi anyeblokna tetaneman sanadyan boten andamela kemlaratanipun tiyang kang sami lumampah, sawab andadosaken kirangngipun jembaring margi. Kalih boten kénging yén andhamela dhedhongklo : utawi andamela lotong wonten sangingngilé wau margi kang katepangngaken dhateng pager sabrangnging margi. Nanging kénging andamel dhedhongklo sarto loténg, yén sakinten boten ametengngi margi : sarta boten sundhul tiyang kang lumampah kelayan nenunggang, wau tetunggangngan sapelananipun utawi payoning titihan. Wondéning yén margi buntu, boten kénging saliyanipun kang gadhah margi yén andamela dhedhongklo kadi kang kasebut wau, kranten margi kang buntu tertentu dados gadhahaning titiyang kang sami agriya ing ngriku kémawon, artosé dédé marginé tiyang kathah. Menghkaten ugi boten kénging amemanguna salah setunggilipun kang sami anggadhahi margi kang buntu, yén boten wonten pakéné tiyang kang tebah griyané saking kori panggénané enggéné medal. Nanging kénging tiyang kang sampun gadhah kori : yén andamela kori malih kang amrih caket dhateng margi ageng, boten usah anedhaha idiné dhateng tiyang kang tebah saking margi ageng. Kang mengkaten punika, yén koriné lami kapejahan. Wondéning tiyang kang gadhah kori kang wonten wekasané tebihé saking margi ageng : kénging yén andamela kori malih amrih caket sawetawis dhateng margi ageng, sarta koriné kang lami kénging yén kateksihna, [66] anujoni témbokkipun kénging yén butula dados kori wonten margi kang buntu wau, kang punika boten kénging, sarat anedhaha lilahipun dhateng sakathahé tiyang kang sami andarbéni margi buntu, amung andamel jéndhéla kémawon ingkang kénging.

Prakawis : 156

Saupami wonten tiyang tetepangan griya kalih tiyang sanés, kang punika pager kang dipun apit-apit griya kalih, saupami kang damel tiyang setunggal kémawon, kang punika boten kénging kang boten damel yén anancebna paku ing témbok nriku : utawi anyéléhna  kajeng : ambotola dhateng wau pager témbok yén boten angsal  wawenangipun kang damel. Yén kang gadhah anglilani, ukumipun pager témbok punika kasambutaken kémawon kénging ingkang gadhah anjabela malih. Saupami sampun kajabel mongka teksih perun damel kadi pandamelé kang wau, kénging kang gadhah anedha aséwanipun.

Prakawis : 157

Saupami wonten pager kang sami kapit ing griya kalih, sarta darbékké tiyang kalih, kang punika boten kénging salah setunggilé yén andamela rêsaking pager. Yén saupami wau pager rêsak kang boten kelayan karêsakaken, boten kénging salah setunggilé yén amesésahaken wangun. Nanging yén saupami salah setunggilé purun mangun blanjanipun kasanggi piyambak, kang punika liyané boten kénging  yén amengingnga, sasampunipun dados wau pager : munfangatipun kedarbé dhateng kang mangun piyambak. Nanging saupami karêsak dhateng kang mangun, kang punika ké[67]nging liyané yén amengingnga amangun malih. Nanging saupami sami tulung-tinulung, pamanguné medal saking tiyang kalih, kang punika wau témbok wangsul kedarbé tiyang kalih malih.

Prakawis : 158

Saupami wonten pager dipun apit-apit ing griya kalih, salah setunggilé angaken gadhahanipun, kang punika saupami pager wau banonipun kandhét kelayan pagering griya kang ngajeng, utawi anekuk ing pepojakkaning griya, kang liyané ameng tumémpélé mawon, kang punika kalerêsaken paturanipun kang gadhah griya kang kandhét kelayan wau pager banon, nanging kanthi supaos sepisan. Saupami sami kandhétipun wau pager banon boten wonten ingkang nekséni ing kalerêsanipun salah setunggilé, kang punika sami kasumpah kalihipun, sampuné sami kasumpah, wau pager kedarbé tiyang kalih. Yén salah setunggilé boten purun sumpah, mongka kedarbé dhateng kang sumpah kémawon.

Prakawis : 159

Saupami wonten tiyang angligeraken sambatanipun, kang punika boten amesthi yén anarosa kang kadhokkan ing leligeran, angsal ugi sampun rêmbag kang nyambutaken purun kasauran saking potangngé. Yén sampun sah prajanjiyanipun, mongka lepas panyambutipun. Mengkaten ugi kang kadokkan ing ligeran inggih sampun lepas, boten anyambut dhateng kang angligeraken.

Bab Nanggel Tiyang Sambatan

Prakawis : 160

Saupami wonten tiyang anyambut sarta wonten tiyang kang ananggel, kang pu[68]nika yén sampun témponipun ambayar, kénging kang anyambutaken anagiha dhateng  kang anyambut utawi dhateng kang ananggel, utawi nagih sepalih dhateng kang nanggel sepalihipun dhateng kang anyambut. Yén saupami  kaepuraken dhateng kang nyambutaké, kang punika kang nanggel inggih andhérék pur ugi, artosé lepas pananggelipun. Nanging yén kang nanggel kimawon kang dipun lepas pananggelé, boten andhérék lepas kang anyambut. Yén saupami kang nanggel purun ambayar rumiyin,kang punika kénging yén anedha alelintunipun dhateng kang dipun tanggel. Kang mekaten punika, bilih pananggel rêmbag kalih kang nyambut. Yén saupami boten kelayan pakén, boten kénging anedhaha dhateng kang katanggel wau, sawab medal saking kainanipun piyambak.

Prakawis : 161

Saupami tiyang ananggel ing sambutanipun tiyang : purun ambayari saking panedhanipun kang anyambut, kang punika kénging yén anedhaha lelintu dhateng kang kabayaran wau. Kang mengkaten punika, saupami enggénipun ambayari wonten kang nekséni : utawi sami wontené : utawi sampun angakeni : tiyang kang anyambutaké.

Prakawis : 162

Saupami wonten tiyang nanggel dhateng tiyang sampun katimbalan dhateng ukum, kang amesthi wau tiyang dhateng, sawab abdhé katatrapan ukum, kang punika  pananggelé sarat kelayan pakenipun kang dipun tanggel. Yén saupami kang dipun tanggel amargi saking sambutan arta, boten sarat kang nanggel anguningani kathah kedhikking arta. Patrap kang kadi mengkaten punika : amethi kang ananggel wau yén andhetengngena dhateng kang tinanggel. Saupami kang dipun tanggel sampun kapasrahaken dhateng ukum, lepas saking pananggeli[69]pun. Yén saupami kang dipun tanggel késah saking negari, amesthi wau kang nanggel yén andhatengngena. Kang mengkaten punika, bilih uninga panggénanipun sarta santosa ing margi. Mongka kaantosa sewetawis, kakinten laminé késahé amurugi kalih mantuké. Yén saupami sampun langkung saking semadosé, utawi sampun dumugi panggalihé kang  sami  anyepeng ukum, mongka boten waged andhatengaken, ukumipun kang nanggel wau dipun kunjara, laminé kakinten-kinten saéngga kang katanggel boten waged dhateng malih, kadita sampun pejah. Wondéning pananggelé wau boten kénging kapuriha ambayar.

Bab Bebathon

Prakawis : 163

Saupami tiyang kekalih bebathon utawi sabondha sami wadé tinumbas, kang punika sarat arta kang dipun damel bebathon wau arta kang sami jinisé : sarta sami warniné, sakinten sampuné awor wau arta : boten kénging yén katitika, kadita rupiyah sami rupiyah, keton sami keton utawu saliya-liyanipun. Saupami pandamelé bathi utawi tuna, kang punika wau bathi utawi tuna sami kasanggi tiyang kalih, kaétang kelayan kathahé arta. Yén artané kathah : amesthi kathah sesanginé, yén kedhik inggih semanten ugi. Yén saupami barang ical wonten tangané tiyang kekalih wau, kang boten margi saking kainanipun, kang punika kaboten  kénging yén katempahena. Yén saupami salah setunggalé angaken ical utawi sampun kasukakaken dhateng kancané bebathon, kang punika kalerêsaken paturanipun kang angaken ical utawi sampun kawangsulaké, nanging mawi kanthi sumpah ping sepisan. Yén kabekta dhateng negari sanesé pambektané boten kelaya[70]n idiné kancanipun sami bebathon saéngga ical, kang punika katempahan kang ambekta barang wau.

Bab Wakil
Prakawis : 164

Saupami wonten tiyang andamel wakil, artosé wakil pulwak, akén amadékaken ing barang sewiji-wiji, kang punika pulwak boten kénging nging vn wadéya kang dados kekiranganipun rêgining wau barang, kang sarta boten Kénging nging yén dipun sumadosana pamadéné, utawi kawadé yatra kang boten kelampahing nagari ngriku. Kang mengkaten punika, bilih saking kajengngipun piyambak, yén pakéné kang damel pulwak boten katempahan. Wondéning prakawis kang sami kénging kawakilaken sarupaning pandamelan kang  sakinten smi waged adamel sarta anglampahi : antawisipun kang wakil kalih dipun wakili. Mongka kénging bapa yén damela wakil tiyang jaler sanés amrih angawinaken ing anakipun, dénten tiyang éstri boten kénging yén dadosa wakil saking prakawis kawin. Kénging tiyang éstri dados wakil, yén dipun kén andhatengngaken pamegaté tiyang dhateng rabiné. Kang sarta malih  kewula boten  kénging dados  wakil angawinaken, nanging kénging yén dados wakil anarima pelakiné tiyang éstri kelayan tiyang jaler kang sampun adamel wakil dhateng piyambakké, utawi dados wakil amegat. Wondéning laré boten kénging  yén awakila : utawi dados wakil saking prakawis kang sampun kasebut wau, nanging kénging laré yén  andhatengngena pawéwéh : utawi dados wakil angidini lebeting tetamu dhateng ing griya.

Prakawis : 165

Saupami wonten tiyang  gadhah panerka, kang punika kénging  panerka wau yé[71]n dipun wakilna dhateng tiyang liya, mengkaten malih kang tinerka kénging yén wakila anjawab dhateng panerka wau. Nanging saupami sampun angakeni, kang punika basa pangaken boten kénging yén kawakilna dhateng tiyang liya. Mengkaten malih boten kénging tiyang dados seksi : utawi sumpah : yén sami wakila.

Prakawis : 166

Saupami wonten tiyang awakil utawu kang dipun wakili : pejah salah satunggilipun, boten pejah : utawi édan, kang punika pecat kawakilanipun, boten kénging anglajengaken tiyang kang saras dhateng wau tiyang pejah utawi édan. Mengkaen malih Ahliwarisipun wakil kang pejah boten kénging yén anglajengana kewakilan wau. Lan pecat pawakilan yén salah setunggilipun sampun amecat.

Prakawis : 167

Saupamitiyang dados wakil tumbas ing sawiji barang : utawi madékaken, kang punika saupami barang ical wonten tanganipun kang dados wakil icalé kang boten kelayan kainanipun, boten kénging yén katempahan. Nanging saupami kang dados wakil angakeni barang ical kang wakilé boten pitajeng, kang punika kalerêsaken aturipun kang dados wakil sarta kanthi sumpah ping pisan.

Prakawis : 168

Saupami wonten tiyang  wadé barangngi liyan sarta angaken pamadéné yén dados wakilé tiyang kang gadhah wau barang, kang gadhah barang boten angakeni yén awakila : tanpa seksi kalihipun, kang punika kalerêsaken aturipun kang gadhah barang : sarta kasumpah ping pisan, [72] sampunipun kasumpah kang gadhah barang, mongka kang ngaken dados wakil amadé barang : apesthi katempahan.

Prakawis : 169

Saupami wonten selaya kang wakil kalih kang dados wakil, sulayanipun saking patraping kewakilan, kadita : kang dados wakil angakeni pamadéné barang dipun kényambutaken, utawi angakeni numbas ing sewiji-wiji barang pengaos kalih dasa : amargi pakenipun kang wakil, kang wakil amung ngaken-aken tumbas pengaos sedasa. Patraping mengkaten punika : kalerêsaken  paturanipun kang wakil sarta kasumpah ping sepisan, sampuné sumpah, kang dados wakil katempahan.

Prakawis : 170

Saupami tiyang kang dados wakil angakeni, yén barang kang dipun wakilaken sampun kawangsulaké dhateng kang awakil, kang wakil boten ngaken, tanpa seksi kalihipun, kang punika kalerêsaken paturanipun kangdados wakil sarta sumpah sepisan, sampuné sumpah : boten  kénging kang wakil anedha awangsuling barangngipun. Nanging yén saupami pangakené kang dados wakil wangsulé barang katampékaken réncangngé utawi utusané kang wakil, wau utusan utawi réncang sami boten ngaken sarta boten wonten gadhah seksi, k ang punika kalerêsaken paturanipun réncang utawi utusan, nanging kasumpah ping sepisan, sampuné kasumpah : kang dados wakil katempahan.

Prakawis : 171

Saupami wonten tiyang dados wakil amadékaken barang sawiji-wiji, angakeni kang dados wakil sampun atampi rêgining barang, nanging arta ical wonten tanganipun, tanpa seksi pengakené ical wau, kang puni[73]ka saupami wau barang kang dipun kén madé déréng ketampén dhateng kang tumbas, punika kalerêsaken aturipun kang wakil sarta kantho sumpah ping sepisan, sasampunipun kasumpah : kang dados wakil amesthi anempahi. Nanging saupami barang sampun ketamén dhateng kang tumbas, punika kalarêsaken  aturipun kang dados wakil sarta kasumpah ping sepisan, sasampinipun kasumpah : boten mesthi anempahi.

Prakawis : 172

Saupami wonten tiyang dados wakil ambayaraken sambutan, mongka wau wakil angakeni : yén sampun kabayaraken, kang ayambutaken boten angaken tampi, sami tanpa seksi, kang punika kalerêsaken paturanipun kang anyambutaken, nanging kasumpah sepisan, sampuné kasumpah, kang nyambut mesthi ambayar, tiyang kang dipun damel wakil wau : boten andhérék katempahan.

Prakawis : 173

Saupami wonten tiyang akéngkén dhateng sewiji-wiji tiyang amendhetna barangngé tiyang kang ajeng piyambakké tumbas, mongka wau barang ical wonten ing margi, kang punika katetempah katetepaken dhateng kang kéngkén, kang dipun kéngkén boten katempahan.

Prakawis : 174

Saupami tiyang dados wakil utawi tiyang katitipan, mongka kang awakil utawi kang atitip anedha dhateng wau barang, kang punika amesthi kasukakna tumunten, boten kénging engéné amasrahaké yén mawiya sumené anjenengngaken seksi. Sawab wau tiyang kalih : kang dados wakil kalih kang katitipan kalerêsaken pangakené enggénipun amasrahaken dhateng kang gadhah, saupami ing wingking wonten selaya. [74] Nanging sarupinipun kang boten kalerêsaken pangakené enggénipun amangsulaken barang, kadita tiyang anyambut utawi kang amendhet kang boten angsal wenangngé kang gadhah, kang punika yén katedhaha : kénging anyumenékna kelayan angantos seksi, sawab pangakené tiyang kalih : kang anyambut kalih kang amendhet barang : yén mangsulna : boten akanthi seksi, yén dados selaya, sami boten kalerêsaken paturanipun tiyang kalih wau.

Prakawis : 175

Saupami wonten tiyang sambutan katagih ingkang kéngkénan kang anyambutaken, kang punika kénging enggéné amasrahaken dhateng wau utusan yén angantosa enggéné anjenenganken seksi. Sawab pambayaré yén boten akanthi seksi, yén dados prakawis boten kalerêsaken paturanipun kang nyambut.

Bab Ékral
Prakawis : 176

Saupami wonten tiyang angakeni kanggénan barangnging tiyang, pangakené kalané teksih saras, sarêng sakit angakeni malih : yén kanggénan barangngipun tiyang kang liya saking wau punika, kang punika saupami kang  ngaken wau pejah, kapendhetna tiyang kalih kang sami dipun akeni, kapendhet barangngipun dhateng tetilaranipun wau kang pejah.

Prakawis : 177

Saupami wonten tiyang angakeni amargi katakénan sasamining manusa, pitakénipun sapunika, dika sambutan dhateng kula. Kang tinakénan anginggihi. Kang punika tiyang kang angakeni katetepaken anyambutipun, senadyan botosipun boten anyambuta. Mengkaten ugi saupami kang dipun takéni amangsuli sampun ambayar utawi sampun kaepuraken. [75] Nanging  saupami pambayaré : tuwin enggénipun  dipun puraké : sami wonten kang nekséni, kang punika boten wonten punapa-punapa. Saupami tanpa seksi, kénging katedhaha sumpahé kang pitakén wau, sampuné sumpah, amesthi kang dipun takéni yén ambayara. Saupami kang pitakém boten purun sumpah, kasumpah kang gadhah wiraos sampun ambayar wau. Saupami boten purun  sumpah kang ngaken sampun ambayar : utawi kang ngaken dipun puraken, wajib yén ambayara punapa sadakwanipun, sarta kang pitakon boten mawi kasumpah.

Prakawis : 178

Saupami wonten tiyang  anyepeng sewiji barang : sarta angaken yénkang dipun cepeng punika gadhahané tiyang sané, sampuné amiraos nunten angaken malih, yén gadhahané tiyang sanés malih, sarta tiyang kekalih sami anglerêsaken yén barang punika sami gadhahanipun, kang punika ukumipun wau barang kapasrahaken dhateng kang dipun aken-aken rumiyin, dénten setunggilé kénging anedha atetempah punapa sarêginé barang punika wau, artosé katetepaken punapa sabasané wau tiyang kang anyepeng barang.

Prakawis : 179

Saupami wonten tiyang angaken kanggénan barangngé tiyang, nanging tiyang kang dipun aken-anken gadhah barang, boten ngraos gadhah, kang punika wau barang kalulus saken dados darbékké kang anyepeng. Yén upami kang boten ngaken gadhah barang, sampuné miraos nunten angaken yén gadhahanipun, kang punika boten dados pengakené, teksih ugi katetepaken dhateng kang anyepeng barang, nanging saupami kang anyepeng barang anglerêsaken kadi kang ing ngajeng, kang punika inggih kapasrahna wau barang dhateng kang angaken.

[76]Prakawis : 180

Saupami tiyang angaken anak dhateng sewiji titiyang, kang punika yén kang kaaken wau sampun dumugi umuripun sarta boten wonten sewiji titiyang anguningani kang sanés tiyang kang dipun aken wau, kang punika katetep kang dipun aken dados anakkipun kang angaken yén saupami kang dipun aken punika umuripun langkung kedhik saking umuripun kang angaken. Nanging saupami kang dipun aken  dédé laré : sarta dédé tiyang édan, dados sarat kang dipun aken wau yén anginggihana dhateng pengaken wau. Yén kang dipun aken andorakaké sasampuné anginggihi ing pengaken wau, kang punika boten pecat namining anak, saéngga salah setunggilé pejah, angsal ugi waris. Saupami kang dipun aken punika  laré : utawi tiyang édan utawi tiyang kang sampun pejah, boten sarat kang sami dipun aken yén mawiya  anglerêsaken  pangakené. Yén laré sampun dumugi ing umur : utawi édanipun sampun saras mongka sami andorakaken, kang punika boten pecat namining anak.

Prakawis : 181

Saupami wonten tiyang kekalih sami angaken anak dhateng tiyang setunggal, kang dipun aken wau sampun dumugi ing umuripun sarta boten édan, kang punika pundi kang dipun lerêsaken inggih punika ingkang gadhah anak.

Bab Tiyang Anyambut
Prakawis : 182

Saupami wonten tiyang anyambut gadhahanipun tiyang, kang punika kénging yén kanggékna wau barang dhateng tiyang liya. Saupami ical utawi rêsa[77]k, rêsakké wau barang  kang boten kelayan idinipun kang gadhah, kang punika katempahan. Yén rêsakké wau kelayan idiné kang gadhah, kadita kuda katitihan sinjang dipun anggé, utawi saupaminé kang patut panganggéné, senadyan  rêsakka, boten katempahan. Yén dados selaya kang nyambut kalih kang anyambutaken wontening karêsakan boten kelayan idinipun kang gadhah, kang punika kalerêsaken aturanipun kang gadhah : sarta sumpah sepisan sampuné sumpah, wajib anempahi wau kang anyambut.

Prakawis : 183

Saupami tiyang anyambutaken ing gadhahanipun tiyang, kang punika semongsa kénging yén katedhaha, saupami panyambuté mawi janji laminé : utawi boten. Sarta kénging tiyang anyambutaken siti kaanggé mendhem tiyang pejah : sadéréngipun kaurugan punika boten kénging kawandékaken, kedah angantos bersihipun daging. Mengkaten malih, boten kénging anedha tiyang anyambutaken baita : kalanipun katitihan wonten setengahing laut, wondéning blanjanipun saupami angantukaken barang, inggih kang anyambut kang miyosaken wau blonja.

Prakawis : 184

Saupami wonten tiyang anyambutaken siti, wau siti kaanggénan griya : utawi dipun tetanemi, mongka kang gadhah anjabel, kang punika saupami kalanipun anyambut mawi janji, semongsané kajabela : griya utawi tetaneman sami kabedhol, boten kénging yén  boten kabedhola. Yén boten mawi janji mengkaten, kang punika kénging kang anyambut ambedhola : utawi boten. Nanging saupami kabedhol, kang anyambu[78]t amesthi angradina siti tilasing griya : utawi tilasing tetaneman. Yén saupami kang anyambut boten purun ambedhol kénging kang gadhah siti yén  agadhaha pamilihing dalem tigang prakawis, kang rumiyin kénging amadéya pisan dhateng kang anyambut, kaping kalih : kénging yén ambedhola, nanging ketempahan saking sudaning rêrêgén kalané teksih sami ngadeg, kaping tiga : kénging yén kateksihna griya utawi tetaneman sarta anedhaha séwanipun siti. Saupami kang gadhah siti boten purun amilih tigang prakawis wau, kaléréhaken pabenipun  saingga kang gadhah siti kantos agadhah pamilih. Yén saupami siyos kawadé wau pasitén, kénging kang gadhah griya yén lumebeta ing griya anyirami ing tetanemanipun.

Prakawis : 185

Saupami wonten tiyang anyambut pasitén kaadegan griya : utawi kataneman, kang punika lulus panyambuté ping sepisan kémawon, artosé ping sepisan saupami griya kantos rêbah : utawi teneman kantos pejah, kang punika boten kénging yén dadosana wau griya : tuwin  ananem anganyaraken tetaneman malih, kejawi yén angsal wewenangngipun ingkang gadhah.

Prakawis : 186

Saupami wonten selaya tiyang kang gadhah barang kalih kang anganggé barang, kadita : wau tiyang kang anganggé : angakeni enggénipun anganggé wau barang sampun kasambut kang gadhah angakeno : yén kaséwakaké, kang punika saupami barang teksih tetep wonten tanganipun kang anganggé, nanging déréng dangu, ing dalem selaya punika tanpa seksi, kang punika kalarêsaken paturanipun kang anganggé barang : sarta sumpah sepisan. Nanging saupa[79]mi sampun dangu wontening barang ing tanganipun kang nganggé, kang punika kalerêsaken  kang gadhah, inggih kanthi sumpah sepisan, sampunipun sumpah kang nganggé barang amasrahna barangngipun sarta séwanipun.

Prakawis : 187

Saupami tiyang amendhet kendhi saking tanganipun kang wadé toya, mongka wau kendhi dhawah saking tangané kang mendhet saingga pecah, kang punika pamendheté boten kelayan tumbas, ukumipun anempahi kendhi kémawon, nanging boten anempahi toya, yén pamendheté kelayan tumbas kang sekinten isining kendhi cukup kainum piyambak, kang punika anempahi toya, boten anempahi kendhi.

Prakawis : 188

Saupami wonten tiyang anyambut anggén-anggén wau anggén-anggén kaanggékaken dhateng anakkipun éstri kang teksih laré, mongka kang anyambut wau akén asimpen ing griyanipun tiyang liya, saingga kapandungngan wau anggén-anggén, kang punika anedhaha tetempah dhateng kang anyambut, nanging kang anyambut kénging yén anedhaha tetempah dhateng kang asimpen. Kang mengkaten punika, yén saupami kang asimpen wau uninga, yén anggén-anggén punika dédé gegadhahané  kang akén anyimpeni wau. Yén saupami gadhah pakikinten yén anggén-anggén wau gadhahané  kang akén piyambak. Kang punika boten katempahan kang asimpen.

Prakawis : 189

Saupami wonten tiyang angenggéni griya amargi saking pakénipun ingkang gadhah : sarta sampun lami, nanging kalanipun akén boten mawi janji séwa, kang punika boten kénging kang gadhah yén anedhaha séwa dhateng kang angeng[80]geni. Kang mengkaten punika, saupami kang gadhah wau dédé raré : sarta boten édan. Yén saupami kang gadhah raré utawi édan, amesthi kang angenggéni wau ambayar séwa, kakinten laminipun enggéanganggéni.

Prakawis : 190

  Saupami wonten tiyang anyambut barang, mongka selaya wau tiyang kang anyambutaké, kadita kang anyambut angakeni, yén wau barang sampun kawangsulaké dhateng kang anyambutaken, déning kang anyambutaké angakeni, yén déréng tampi, sarta boten wonten ingkang anekséni, kang punika kalerêsaken paturanipun kang anyambutaké : sarta kasumpah, sapuning kasumpah, amasthi wau kang anyambut katempahan.

Prakawis : 191

Saupami wonten tiyang amameruh gadhahaning titiyang, kadita anenunggang ing tetunggangngan utawi angangngéni ing panggénan tuwin akengkén dhateng kewula : sarta saupaminipun, kang punika saupami wau barang kang dipun weruh rêsah utawi ical amesthi wau kang amameruh katempahan. Wonéning tetempah katurutaken dhateng rêrêgén kang langkung  kathah saking kaindhakanipun, artosé saupami wau barang kang dipun waweruh kantos waged minggah-minggah rêginé wonten salebeté tanganipun kang mameruh wau, pundi kang kathah piyambak punika katetepaken  ing tetempah wau. Kang mengkaten punika, bilih langkung pakéwed yén amernékna kelayan saupané wau barang kang ical. Yén saupami boten pakéwed, inggih anempahi ingkang saupaminipun, kadi[81]ta : angicalaken toya, inggih katempahan toya, mengkaten ugi siti : tembagi : tosan timah sarta jené kang teksih uré. Yén saupami barang kang dipun waweruh wau boten ical, inggih barang punika ugi ingkang kawangsulaken. Yén kang ameruh wau angakeni. Yén barang sampun ical, nanging kang gadhah  boten pracados, ingkang punika kalerêsaken paturanipun kang mameruh : sarta kasumpah, sampuning sumpah, anglintoni rêgining kémawon.

Prakawis : 192

Saupami wonten tiyang anyepeng barang saking tanganing titiyang, angsalipun wau barang saking enggénipun mameruh, mongka mongka barang ical, sami ugi panyepengngé saking enggéné mameruh piyambak utawi katitipan, kang punika ukumipun katempahan. Nanging kénging  kang darbé barang anedhaha dhateng salah setunggilé kang mameruh ngajeng : utawi kang  kaping kalih. Nanging dokking tetempah kang anyepeng barang. Yén saupami kang mameruh ngajeng sampun anempahi, kénging anedhaha lelintuning tetempah dhateng kang anyepeng barang. Yén kang nyepeng sampun anempahi, boten kénging anedhaha lelintu dhateng kang mameruh ngajeng.

Prakawis : 193

Saupami wonten tiyang anyegah dhateng tetamu, wau segah anggénipun amameruh, kang punika dokking tetempah dhateng kang anedha wau. Nanging  saupami kang anyegah ngaken gadhahanipun piymbak sarta sampun anempahi, kang punika boten kénging anedha tetempah dhateng kang sinegah : utawi kang anedha wau. Yén tetedhén kang dipun waweruh wau : kasegahaken dhateng kang gadhah piyambak, kang punika kang amameruh boten katempahan.

[82]Prkawis : 194

Saupami wonten tiyang angresak ing brahala : utawi gamelan tuwin ing sasaminipun, pangresakipun saking enggéné sedya angicalaken namaning brahala : utawi naminipun gamelan kémawon, kang punika boten wonten  prakawis punapa-punapa dhateng wau kang angresak. Nanging wau brahala utawi gamelan kénging yén karêsakka boten kelayan kaobong, mongka kaobong, kang punika katempahan wau kang angresak sarêginé peputhoning brahala : tuwin puthoning gamelan, boten katempah ing sarêgining kala teksih wetah.

Prakawis : 195

Saupami wonten tiyang kang  amameruh ing tetunggangngané titiyang : utawi saupaminipun saingga rêsak, kang punika saupami teksih wau tetunggangngan, samesthi kawangsulna dhateng kang gadhah : sarta katempahan sudaning rêgi. Mengkaten ugi ambayar séwanipun.

Prakawis : 196

Saupami wonten tiyang amameruh ing kasuting titiyang sepasang, wau kasut sepasang rêgi sedasa tangsul, mongka ical kang seselé, kang mengkaten punika : amesthi kawangsulna kasut kang seselé wau dhateng kang gadhah, sarta anempahi sudaning rêgén. Yén saupami rêginé kasut kang teksih wau rêgi kalih tangsul, amesthi anempahi wolung tangsul.

Prakawis : 197

Saupami wonten tiyang anggegampil barangnging titiyang awarni lisah, wau lisah lajeng kagodhog saingga suda, nanging boten suda rêginipun, kang punika wau lisah kawangsulna dhateng kang gadhah : sarta anempahi ing [83] sudanipun wau. Yén saupami wau lisah kang kagodhog suda rêginipun, amesthi katempahan.

Prakawis : 198

Saupami wonten tiyang angegampil ing sijangnging tiyang lajeng kawasuh, utawi gandum lajeng dipun gelepung, utawi jeno lajeng kadamel anggén-anggén, kang punika boten kénging  amameruh wau yén  anedhaha éwahané saking padamelanipun. Wondéning ingkang gadhah kénging yén amesésaha kadi déning kang wau, saupami jené kang kadamel anggén-anggén wau, kawangsulaké dhateng kang gadhah malih kadi déning warniné kang wau, kénging ingkang gadhah yén anedhaha séwa salaminipun wonten tanganipun ingkang mameruh wau.

Prakawis : 199

Saupami wonten tiyang amameruh ing pasiténing tiyang, lajeng adegan griya : utawi kataneman, kang punika amesthi wau kang anggegampil angrabahna griyané : sarta ambedholana tetaneman wau, sasampuning kabedholan lajeng karadina wau pasitén. Yén saupami pasitén wau suda rêginipun, amesthi anempahana ing sesudan wau punika, sarta ambayar séwa.

Prakawis : 200

Saupami wonten tiyang amameruh ing sinjangnging tiyang, wau sinjang lajeng kawedal dhateng nilanipun kang amameruh, yén saupami kénging ical wau wedalan sarta ingkang gadhah akén angicalaké, amesthi kang amameruh wau angicalna. Yén saupami boten kénging kaicalaken nanging wau wedalan dados anyudakaken ing rêrêgéning sinjang, amesthi kang amameruh wau amangsulna dhateng kang gadhah : sarta anempahi ing sudaning rêrêgé[84]n tuwin séwanipun. Nanging yén saupami wedalan wau dados angindhakaken ing rêgining sinjang, kang punika tiyang ingkang amameruh pikantuk bagiyan. Saupami sinjang sadéréngngipun kawedel rêgi sedasa réyal nanging sampuning kawedal dados rêgi gangsal welas réyal, kang punika kaindhakanipun saking rêrêgéné kang wau kabagi tiga, kang gadhah sinjang  pikantuk kalih duman, wondéning tiyang kang amameruh sarta medal wau : pikantuk bagiyan seduman.

Prakawis : 201

Saupami wonten tiyang amameruh ing barangnging titiyang lajeng kaworaken kalih barangngé piyambak, kang punika  saupami kénging kapisah, inggih kapisaha, kadita gandum pethah kaworaken ing gandum abrit utawi sasaminipun. Yén saupami wau anggéné amisah sanget sukeripun, kadita gandum pethah sami pethah, kénging kang mameruh wau yén  angilénan ing kathah-kathahé parêgén wau barang kang dipun waweruh, utawi anempahi ing saupaminipun.

Prakawis : 202

Saupami wonten tiyang amameruh ing barangnging titiyang awarni kajeng, lajeng kadamel galuring griya, kang punika amesthi tiyang kang mameruh wau yén anglolosa wau kajeng, lajeng kasukakna ingkang gadhah, sarta ambayara tetempah saking sudaning rêrêgén, mengkaten punika mengkaten ugi séwanipun. Nanging saupami wau kajeng sampun mopol amesthi ambayara tetempah saking kathah-kathahing rêrêgen sarta séwanipun. Mengkaten  ugi tiyang kang mameruh ing kajengnging titiyang, lajeng kadamel baita, ukumipun kasamékaken kadi déning tiyang kang amameruh ing kajeng ingkang kadamel galur.

[85]Prakawis : 203

Saupami wonten tiyang amameruh ing sitining titiyang, sarta wau siti sampun kapindhah saking panggénanipun, kang punika amesthi wau siti kang sampun kapindhah : kawangsulakna dhateng ing panggénanipun, sarta wau siti karadina kadi déning  kang wau. Wau kang gadhah siti kénging yén anedhaha séwanipun siti kang dipun bekta, tuwin séwanipun pasiténé kang dipun ambah dhateng titiyang ingkang mameruh wau, nalikané ambangsulaké siti kang dipun bekta.

Bab Tumbas Barangnging Tiyang Kelayan Kawesésa 

Prakawis : 204

Saupami wonten tiyang kekalih sami anggadhahi barang setunggal kadita pasitén utawi griya gedhong, kang punika saupami salah setunggilipun tiyang kekalih wau awadé ing bagiyanipun kawadé dhateng tiyang liya, kang punika kénging kang setunggilipun yén amesésaha katumbas piyambak kadi déning rêrêgén  kang sampun  kajanjékaken dhateng titiyang liya wau punika.

Prakawis : 205

Saupami wonten tiyang agadhah wang selaka utawi wang mas mongka wau wang kapasrahaken dhateng sewiji titiyang, supados wau tiyang kang dipun pasrahi anglampahina, sarta amawi prajanjiyan amalih bathi : utawi mertiga, kang punika kénging tiyang kang kapasrahan wau yén anglampahina. Saupami enggéné anglampahaké wau pikantuk bathi, wau bathén  kegadhah wateng tiyang kekalih, kadhérékaken punapa saprajanjiyanipun kang wau. Nanging yén saupami amanggih tetunan, boten kénging [86] kang agadhah uwang wau : yén anedhaha tetempah dhateng kang anglampahaké wau yatra. Yén saupami barang kang  dipun lampahaké wau ical utawi rêsak sarta boten kainan kang anglampahaké, kang punika boten kénging kang gadhah wau yén anedhaha tetempah dhateng kang anglampahaké. Yén saupami tiyang kang  anglampahaké wau : angakeni ical utawi angakeni sampun kawangsulaken dhateng kang gadhah, wondéning kang gadhah boten pracados sarta boten rumaos tampi, boten wonten ingkang anekséni, kang punika kalerêsaken paturanipun ingkang anglampahaké : sarta kasumpah, wau kang anglampahaké boten katempahan. Yén saupami titiyang kekalih wau sami selaya ing prajanjiyan, kadita kang anglampahaké angakeni janji malih bathi, déning kang gadhah angakeni janji amertiga, kang punika kasumpah kalihipun. Wondéning sumpahipun kang anglampahaken : temen-temen boten janji amertiga bathi, wangsul yektos ajanji yén malih bathi kémawon, sumpahipun kang gadhah, temen-temen boten janji amalih bathi, wangsul yektos janji amertiga bathi. Sampuning sami kasumpah, wau kang anglampahaké boten kénging yén amendheta bebathén, déning wau bebathén kegadhah dhateng kang anggadhahi wang, nanging kang anglampahaké pikantuk épahan punapa sapatutipun ing pedamelané.

Bab Tiyang Beberah

Prakawis : 206

Yén saupami wonten tiyang angalap opah anyirami tetaneman sarba mawi janji,kang kadamel berahan wohing taneman kang kasiraman wau kapalih utawi kapara tiga, kang punika kénging kalampahaken prajanji[87]yan yén kang kasiraman kurma utawi anggur.wondéning saliyanipun saking kalih prakawis boten kénging yén ajanjiya berahan kawiyosaken  saking uwoh. Saupami kajengan liyané saking kurma kalih anggur, yén sami anunggilpanggénan, inggih kénging ugi kadhérékaken kadi déning wau kurma kalih anggur. Wondéning pedamelan kang amesthi kadamel déning berah, kadita anyiram anyaéni sumur utawi lelarén ambubuti suket adamel anjang-anjang, ambucal kemladhéyan angreksa, angundhuhi uwoh, angeré. Dénten pedamelan kang amesthi kadamel déning kang gadhah, kadita amageri, adamel sumur utawa larén. Yén saupami beberah wau késah, késahipun déréng dumugi pedamelané, mongka kang gadhah andumugékaken pendamelané wau berah, kang punika teksih ugi kang beberah pekantuk berahan punapa saprajanjiyanipun. Nanging saupami kang gadhah taneman boten purun andumugékaké, sayogya kang gadhah matura dhateng kang anyepeng ukum kang supados kukup amendhetna berah. Yén kang gadhah boten purun matur dhateng kang anyepeng ukum, sayogya adamela seksi, supados wau seksi angunina kathahkedhikking yatra kang dipun damel belonja anambeli sakésahé utawi sakité wau berah. Kang mengkaten punika, bilih kang gadhah taneman sedya anedha tetempah dhateng kang beberah. Yén saupami wau berah pejah : sarta gadhah barang tetilaran, mongka Ahli waris andumugékna pedamelanipun, sami ugi kaépahaké : utawi kalampahan piyambak. Yén upami kaépahaké, inggih amendheta  tetilaran wau punika.

[88]Bab Sewa

Prakawis : 207

Saupami wonten tiyang anyéwakaken tetunggangan amawi janji sadumuginipun pedamelan kang sineja, kang punika saupami pejah wau tetunggangngan ing sadéréngngipun dumugi, amesthi kang anyéwakakn anglintonana tetunggangngan malih, supados andumugékna dhateng panggénanipun kang kaseja. Yén saupami kang kang kaséwakaken awarni griya, rêbahé utawi icalé  wau griya  boten amesthi kang anyéwa yén anglintonana, kénging kang gadhah anedhaha séwané kang  sampun dipun lampahi nalikané déréng rêbah. Wondéning kang amesthi ingkang  kadamel dhateng kang anyéwakaken tetunggangan wau, kadita andhérékaken anamcang, amakani sarta ababah-abahi, tuwin amerdékaken praboting tetunggangngan, dénten pamesthiné kang anyéwakaken griya, amangun sakathahé kang rêsak, ameng angresikki plataraning griya, punika dhateng kang anyéwa.

Prakawis : 208

Saupami wonten tiyang anyéwa griya utawi tetungangngan, kénging yén kanggé piyambak utawi kanggékaké tiyang liya. Nanging kedhah kang angupaméni, boten kénging kang anyéwa yén kanggékna kang anglangkungngi gengngé saking piyambakké. Mengkaten ugi tiyang kang anyéwa griya, yén wau griya kanggékna dhateng pandhé utawi tukang manatu, punika boten kénging. Yén kelampahan kadamel ing dalem kalih prakawis wau, andadosaken karêsakan, amesthi katempahan kang anyéwa.

Prakawis : 209

Saupami wonten tiyang  anyéwa tetunggangan, wau tetunggangngan lajeng ka[89]cancang dhateng anyewa, kang punika saupami pejah kalané teksih kacancang, boten kénging katempahan dhateng kang anyéwa. Nanging saupami pejahé karêbahan punapa-punapa nalikané teksih dipun titihi, utawi karêbahan kanthi, punika kénging katempahan dhateng kang anyéwa.

Prakawis : 210

Saupami wonten tiyang amberahaken medel sinjang : utawi andodomi, tuwin saupaminipun, mongka ical wau sinjang, nanging icalipun boten amargi kainanipun kang beberah, kang punika boten kénging katempahna dhateng kang beberah.

Prakawis : 211

Saupami wonten tiyang amasrahaken sinjang dhateng tukang pandom supados kadodoman : utawi kadamela ing saupaminipun, kalané amasrahaken boten mawi anyebut épahan sarta boten anyemoni dhateng wau épahan, kang punika amesthi kang gadhah sinjang yén asukaha épahan. Kang mengkaten punika, bilih tukang pandom punika dédé kewula : sarta dédé tiyang kumrung. Yén kang dipun pasrahi wau kewula : utawi tiyang kumprung, amesthi asukaha épahan.

Prakawis : 212

Saupami wonten tiyang anyéwa griya : prajanjiyan amung sesasi, kang punika saupami  griya boten dipun enggéni dhateng kang anyéwa, saingga dumugi janjinipun, amesthi ambayara séwanipun ing dalem sesasi.

Prakawis : 213

Saupami wonten tiyang amadhukunan, wau dhukun awis kalepatanipun enggénipun anjejampéni, saupami enggénipun anjampé[90]ni  mawi janji épahan sarta kelayan rêgining jejampi, mongka kang jinampén boten saras, amesthi kang sakit angépahan : sarta ambayar rêgining jejampi. Nanging saupami dhukun asring-asring kalepatan enggénipun anjejampéni : sarta mawi janji kadi kang sampun kasebut wau, kang punika boten amesthi kang sakit yén anyukanan épahan, sawab setengah kainanipun wau dhukun adamel kang boten dipun kawagedi.

Bab Tiyang Ambubak Wana

Prakawis : 214

Saupami wonten tiyang anggegesang pasitén kang pejah, kadita wana kang déréng kataneman, mongka siti wau kegadhah dhateng kang anggegesang. Wondéning patrapé enggéné anggegesang, supados tetepa siti kedarbé ingkang anggegesang, kang punika saupami siti ajeng kaadegan griya, sarat kapagerana : kapayonan : sarta kasukanan kori. Yén badhé kadamel kandhang, amung pager kelayan kori, boten sarat kapayonan. Yén badhé kadamel pasabinan, sarat karadin pasitén sarta dipun galengngi, boten sarat kadhedheran wiji. Yén kadamel pakebonan, dados sarat amagerana : sarta anguruga.

Prakawis : 215

Saupami wonten tiyang saweg anglekasi anggegesang pasitén pejah : déréng kantos dumugi punapa kasedyakaké, saweg adamel anjir, utawi siti wau sampun kaparingaké déning ratu, kang punika ukumipun déréng kegadhah wau siti dhateng tiyang punika, nanging dados sengkeran kémawon. Saupami wonten titiyang kang anglajengngaké, wau siti inggih kedarbé dhateng kang anglajengngaké.

[91]Prakawis : 216

Saupami wonten margi, wau margi kedarbé tiyang kathah, kénging sabarang tiyang nging sabarang tiyang yén amergénana, mengkaten ugi kadamel lenggah utawi ngadeg léren amrih angantos réncangipun, sarta kénging awadé tingumbas wonten setengahing margi. Kang mekaten punika, saupami boten anesekki dhateng tiyang kang sami langkung. Yén saupami wonten titiyang sampun alenggah wonten ing margi wau, kang punika boten kénging yén kaandhiha, kejawi yén sampun késah.

Prakawis : 217

Saupami wonten siti kang miyos welirang : utawi séla wungkul utawi saupaminé, kang punika wau welirang kénging sabarang tiyang yén amandheta, boten kénging sewiji tiyang yén angawisana. Wondéning tetepipun wau welirang kegadhah dhateng tiyang : yén sampun kaentasaken saking panggénanipun, déréng kegadhah welirang : yén amenhka tengeran utawi kasaosaké ing ratu.

Prakwis : 218

Saupami wonten jené utawi selaka kang sami teksih wonten salebeting siti, kénging sabarang tiyang yén sami amendhetana. Nanging saupamo wonten pasitén pejah kagegesang ing titiyang, nunten wau siti wonten jené, mongka wau  jené tetep kadarbé dhateng kang  anggegesang wau.

Prakawis : 219

Saupami wonten toya  miyos saking sumberaning rêdi, kénging sakathahé tiyang amendhetana. Yén saupami wonten tiyang kathah sami akajeng dhateng wau toya : kadamel angelebi pasiténipun sami, kang punika karumiyina pundi kang caket panggénané saking toya wau. Yén sampu[92]n sami kaleban dumugi sakajengngé kang caket toya, nunten kapindhahna dhateng sauruté. Wondéning toya kang wonten ing lépén tuwin sesumbaran déréng wonten tiyang gadhah, kejawi yén sampun kawadhan.

Prakawis : 220

Saupami wonten tiyang andamel sumur : panggénanipun wonten siti pejah, nanging pandamelé boten seja kamélik, kang punika sabarang tiyang boten kénging yén amendheta : kejawi angsal wewenangngé kang andamel wau. Yén kang damel sampun késah saking ngriku, kénging sabarang tiyang amendhetana.

Prakawis : 221

Saupami tiyang sami bebathon ambendung lépén, kang punika toyanipun kabagi dhateng kang sami ambedung wau, patrapé enggénipun ambagi kadhérékaken kathahing kajeng kang kadamel bendung.

Bab Adedana

Prakawis : 222

Saupami tiyang amakapaken ing barangngé : utawi andanakaké, kang punika sewiji tiyang boten kénging yén amadéya : tuwin améwhna : sarta amarisa. Sawab barang kang kadanakaké wau, sampun medal saking gadhahaning manusa. Wondéning tiyang kang kanggénan barang dana, amung kénging amendhet munpangaté kémawon, kénging yén kaanggéya : tuwin kaséwakaké : sarta kasambutaké.

Prakawis : 223

Saupami tiyang andanakaké barang, kadanakaké dhateng anak putuné piyambak, kang punika wau anak putu sami anggadhahi sedaya dhateng munpangaté wau barang. Yén anak putu sampun sami pejah seda[93]ya, mongka barang kang kadanakaken wau : kapindhahna dhateng sanakké kang ragi caket.

Prakawis : 224

Saupami wonten tiyang adamel dana lembu : maésa : utawi saupaminipun, mongka kadanakaké wau pejah amargi kapejahan tiyang, kang punika boten kénging kang dipun danani yén amendheta ing yatra tetempah, nanging wau yatra katumbasna malih kang dados lelintuné.

Bab Pawéwéh

Prakawis : 225

Saupami wonten tiyang anyukakaké gadhahané, nanging barang déréng ketampén dhateng kang dipun sukani, kang punika déréng kénging wau barang yén kanamakna dados gadhahané kang dipun sukani. Saingga sampun katampén punika tetep dados gadhahané, boten kénging kajabel malih. Nanging saupami kang dipun sukani punika anak dhateng sapengandhapipun, yén déréng pindhah dhateng tiyang sanés, kénging wau barang yén kajabela. Yén sampun pindhah dhateng tiyang sanés sanadyan wangsula malih, boten kénging  yén kajabela.

Prakawis : 226

Saupami wonten tiyang anyukakaken barangngipun, nanging kalané anyukakaké mawi prajanjiyan supados kang dipun sukani wau amangsulana pawéwéh malih, kang punika wau wewales sampunkapratélakakén, monghka katetepaken barang punika dados wadé tinumbas. Yén boten kapratélakaké wau wewales, boten dados pawéwéhipun tuwin pamadénipun.

[94]Prakawis : 227

Saupami wonten tiyang anyukakaken ing barangngipun wau barang mawi kewadhahan, yén saupami boten limrahing adat yén wadhah kawangsulna, mongka kalebet wau dhawah  dados pawéwéh, kadita karung kadamel wadhah uwos utawi saupaminé. Yén limrah wewadhah kang kawangsulaken, inggih boten kelebet ing pawéwéh : sarta boten kénging  kang dipun sukani yén anganggéya dhateng wau wewadhah. Nanging saupami kang dipun wéwéhaken limrah yén katedhiya wonten ing wewadhah ngriku, kadita bubur tuwin saliyané, kénging yén katedhaha wonten ing wewadhah ngriku.

¤¤¤

Prakawis : 228

Saupami wonten tiyang amanggih barang boten kantenan ingkang gadhah, kang punika yén ingkang manggih tiyang santosa, sayogya kacepengnga, sampun kantos kacepeng dhateng tiyang kang boten santosa, kang sarta kénging yén kang manggih amendheta pisan. Nanging saupami wonten kang ngaken, amesthi amangsulaké : utawi anglintoni rêginé. Nanging saupami yén barang sedyua kapendhet, srat ajeng kabayawarakaken, laminé enggéné ambayawarakaké angantos setaun. Patrapé enggéné ambayawarakaké : kang rumiyin apitakén punapa warniné, yén jené pinten wawraté : lan punapa wadhahé : tuwin tangsulé. Wodéning enggénipun ambayawarakaké ing pundi adat panggénan ingkang limrah kedamel pakumpulan tiyang kathah, kadita korining masjid utawi peken, laminé pitung dinten enggéné ambayawarakaken wau, sedintené kadamel kaping kalih, nunten saben pitung dinten nunten saben-saben sesasi sepisn. Wondéning yén barang kelangkung kedhik, inggih ambayawara[95]kna laminé kang sekinten gadhah barang boten amimikir dhateng gadhahanipun wau. Yén saupami enggéné ambayawarakaké ing barang sampun dumugi setaun, mongka barang wau tetep dados gadhahanipun kang manggih wau, nanging sarat kedhah amiraos yén barang sampun kagadhah. Yén sampun barang dados gadhahanipun nunten wonten kang angakeni sarta kelayan saksi, utawi boten kelayan seksi, nanging dipun lerêsaken pengakené dhateng kang amanggih wau, kang punika wau barang amasthi yén kawangsulna. Yén barang sampun ical wajib anempahana ing sarêginé. Yén wonten kang angaken, nanging pengakené boten pratéla : boten anyebut warniné : tuwin wawrat sarta wadhahé : tangsulé, tanpa seksi, kang punika boten kénging kapasrahena wau barang. Nanging saupami pengakené mawi anyebut nami, sarta kalerêsaké kelayan pakikinten dhateng kang amanggih, kénging yén kapasrahena. Sampuné kapasrahaken, mongka wonten kang angaken malih : sarta akanthi seksi, nanging barang sampun ical, kang punika kénging kang angaken ingkang kelayan seksi : yén anedhaha tetempah dhateng salah setunggilé, nanging dhokking tetempah dhateng kang dipun pasrahi barang, yén kang manggih anempahi, kénging anedhaha lelintu dhateng kang kapasrahan barang.

Prakawis : 229

Saupami wonten tiyang amanggih barang, panggénané manggih wonten ing siti mekah, kang punika kang amanggih boten kénging yén anggadhahana paneja ajeng amendhet pisan, ameng kasimpena : sarta kabayawarakna ing salami-laminipun.

Prakawis : 230

Saupami wonten titiyang amiraos dhateng sewiji tiyang, mengkaten worao[96]sé sinten kang waged amangsulaké barang kula kang ical, kula sukani sepalih. Mongka kelampahan wonten kang mangsulaké, sarta dédé kang nyolong, kang punika amesthi kalestantuna punapa sawiraosipun. Nanging saupami kang mangsulaken punika kang nyolong, kang punika boten amesthi yén kalestantuna wau wiraosé, sawab déning kang anyolong wau ukumipun amesthi yén amangsulna kang cinolong.

Prakawis : 231

Saupami wonten tiyang amiraos sapunika wiraosé : sinten kang suka tedah barang kula kang ical kula sukani sepalih. Kelampahan wonten kang anedhaken yén barang kacepeng tangané tiyang liya, kang punika boten amesthi yén anglestantuna woraosé. Sawab pandameling boten kelayan kangélan boten wonten upahipun.

Prakawis : 232

Saupami wonten tiyang titip barang, mongka ical wonten panggénané kang dipun titipi, kang punika boten ketempah tiyang katitipan. Nanging kénging yén katempahena, yén kang wau barang klané katitipaké kasimpen ing panggénan kang santosa, awusana kapindhah dhateng panggénan liya kang boten anyaméni kadi ingkang wau, sandyan patuta dados pasimpenanipun barang punika wau. Kang mengkaten punika, bilih boten kelayan kajengngé kang titip. Mengkaten ugi : yén kang katitipan anitipna dhateng tiyang liya kang boten kelayan sukané kang gadhah : sarta boten dados kesusahané.yén saupami dados kesusahan, kadita ajeng kékésahan utawi sakit sanget utawi kathah griya kobong, kang punika amesthi barang  yén kawangsulna dhateng kang gadhah malih. Yén kang [97] gadhah anuju boten wonten, mongka kapasrahana dhateng kang anyepeng ukum. Yén ing ngriku boten wonten kang anyepeng ukum, kapasrahna dhateng tiyang kang santosa. Yén saupami prakawis punika boten purun anglampahi, yén barang kantos ical, mongka katempahan kang katitipan. Mengketen malih katempahan yén barang kang katitipaké amesthi kaanggé : boten purun nganggé, utawi boten purun makani : yén barang punika limrahipun anedhi, sadhatengnging pejah, inggih katempahan. Katempahan malih tiyang katitipan saupami anyelayani kelayan pakénipun kang gadhah, utawi wau barang kapasrahaken dhateng wau dursila. Mengkaten malih katempahan yén barang sampun katedha dhateng kang gadhah : boten inggal kasukakaké, utawi mungkir katitipan. Nanging yén saupami pamungkiripun amrih ing kawilujengan, kadita tiyang dipun takéni ing  dursila : angaken boten katitipan, saingga ical, kang punika boten katempahan.

Prakawis : 233

Saupami tiyang katitipan angaken barang punika ical, utawi ngaken sampun kawangsulaké dhateng kang titip, kang titip angakeni déréng tampi, sarta maiben yén barang punika icala, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken paturanipun kang katitipan akanthi sumpah sepisan. Nanging yén saupami kang katitipan angakeni sampun kapasrahaken dhateng Ahli waris, utawi Ahli warisipun kang katitipan wau sampun angakeni yén sampun kawangsulaké dhateng kang atitip, kang punika boten kadadosaken yén boten kelayan seksi.

[98]Prakawis : 234

Saupami tiyang amasiyataken ing gadhahanipun, artosé tiyang anggantungngaken pawéwéh, kang punika kénging yén kajabela malih : utawi kawadéya : sarta saupaminé. Wondéning teteping wasiyat sampuning pejah kang gadhah, sarta panarimané kang dipun wasiyati.

Prakawis : 235

Saupami wonten tiyang masiyataken ing barangngé, sayogya sampunkantos langkung sepratigané barang kasugihanipun, kranten boten lulus langkungnging sepratiganing kasugihan yén upami Ahli waris boten anglulusaken. Yén saupami kang awasiyat wau boten  agadhah Ahli waris liyanipun kang teksih laré utawi édan, utawi boten gadhah pisan, kang punika amesthi boten dados langkungipun wasiyat saking sepratiganing arta kasugihanipun.

Prakawis : 236

Saupami tiyang amasiyataké dhateng Ahli warisé piyambak, kang punika boten kénging yén kalestantuna sedayaning wasiyat. Nanging yén boten gadhah Ahli waris laré : tuwin Ahli warisé édan, mongka wasiyatipun dipun lestantunaken dhateng Ahli waris liyanipun kang dédé laré, kang punika lulus wasiyatipun.

Prakawis : 237

Saupami wonten tiyang sakit sanget amerdikaké dhateng kewulané : tuwin améwéhaken ing artané, mongka sakit lajeng pejah, kang punika ukumipun kadi déning tindakking wasiyat.

[99]Bab Pulmak

Prakawis : 238

Saupami wonten tiyang sakit sanget, kang punika sayogya yén adamela pulmak dhateng sewiji tiyang kang santosa, kang supados wau pulwak adamela punapa sawelingngé kang sakit wau sampuning pejah, kadita akén ambayari sambutanipun utawi angantukaken barang titipan utawi seselangan tuwin barangngé tiyang kang dipun waweruh, artosé kala kapendhet kang gadhah barang boten uninga, mengkaten malih aken anglestantunaken wasiyat utawi ambau rêksa anakké kang meksih laré utawi édan. Nanging menawi melingaké amelékakeké anak kang teksih laré, utawi akén padamelan kang kacegah ing agami, kadita anyaéni panggénaning brahala : utawi kénging yén kalestantuna. Saupami tiyang kang sakit wau teksih gadhah bapa, kang punika sayogya bapa ingkang kadamela pulmak. Sampuning pejah wau kang sakit amesthi wau pulwak anglestantuna sawelingngé, kadi kang sampun kasebut ing nginggil. Saupami anak kang teksih  laré sampun dumugi umur gangsal welas taun sart anggadhahi kapikiran saé, kang punika wau pulmak amesthi masrahena barang warisipun. Saupami selaya wau anak kelayan pulmak, kadita pulmak angakeni wau barang sampun kapasrahaken dhateng wau anak, dénten wau anak angakeni déréng tampi, boten wonten ingkang anekséni, kang punika kalerêsaken paturanipun wau anak, nanging mawi kasumpah ping pisan, sampuning sumpah anak wau kasumpah, amesthi pulmak wau anempahi punapa sapanerkanipun anak wau punika.

[100]Bab Waris

Prakawis : 239

Saupami wonten tiyang  pejah atilar barang, kang punika wau barang boten kénging yén kabagiya dhateng Ahli waris sadéréngngé telas kabayaraken tetanggelanipun kang pejah, kadita kabayaraken dhateng sambutan tuwin kapendhet kadamel wragad kala pejah, kadita ules lan ambayar kang damel luwang : utawi kang mikul. Sampuné cukup kadamel ambayar : sarta kadamel wragad sakantuné tatilaran punika ingkang kabagi. Wondéning sipaté kang sami angsal waris tiyang kawan prakawis, kang rumiyin bongsa, kadita anak putu : saupaminé, kaping kalih bojo, kaping tiga kang amardikakaké ing piyambakké, lamun kang pejah punika angsal saking kewula, kaping sekawan ingkang nunggil agami. Wondéning tiyang jaler kang sami angsal waris kathahé gangsal welas, kang sepisan anak jaler,kaping kalih putu jaler kang saking anak jaler : sarta sapengandhapipun, kaping tiga bapakkipun, kaping sekawan kaki saking bapa : sapangnginggilipun, kang kaping gangsal sedhérék jaler kang tunggil sabapa biyang, kaping nem sedhérék jaler sabapa kémawon, kaping pitu sedhérék jaler sabiyang kémawon,kaping wolu sedhérékké jaler bapa kang kang tunggil bapa biyang, kaping sanga sedhérékké jaler bapa kang tunggil bapa kémawon, kaping sedasa anakké jaler sedhérékké jaler bapa kang tunggil  sabapa sabiyang, kaping sawelas anakké jaler sedhérékké jaler bapa kang tunggil bapa kémawon, kaping kalih welas anakké jaler  sedhérék jaler sabapa kémawon, kaping kawan welas laki,kaping gangsal welas tiyang jaler kang amerdikakaké ing piyambakké : lamun angsal saking kewula. Wondéning tiyang éstri kang sami ang[101]sal waris kathahipun sedasa, kang rumiyin anakké éstri, kaping kalih putu éstri saking anak jaler : sarta sapengandhapipun, kaping tiga biyang, kaping sekawan nini saking bapa, kaping gangsal nini saking biyang : sarta sapenginggilipun, kaping nem sedhérékké éstri sabapa sabiyang, kaping pitu sedhérékké  éstri sabapa kémawon, kaping wolu sedhérék éstri sabiyang kémawon, kaping sanga rabi, kaping sedasa tiyang éstri kang amerdikakeké : lamun kang pejah angsalé saking kewula.

Prakawis : 240

Saupami tiyang éstri pejah, mongka tiyang jaler kang sami kasebut ing nginggil wau wonten sedaya, kang punika kang angsal waris ameng titiga, kadita anakké jaler : bapa : laki, sawab déning tiyang jaler kang kalih welas sami kaling-kalingngan déning anak jaler : utawi kaling-kalingngan déning bapakkené kang pejah. Wondéning barang titilaran kabagi dados  kawan welas bagiyan, seprapaté gadhah dhateng laki, separa neman kegadhah dhateng bapa,pitung duman kang kantun saki kehadhah anak jaler sedaya.

Prakawis : 241

Saupami wonten tiyang jaler pejah, monhka tiyang éstri kang sampun kasebut ing nginggil wau sami wonten sedaya, kang punika amung tiyang segangsal ingkang angsal waris, kadita anakké éstri : putu éstri saking  anak jaler : sedhérék éstri sabapa sabiyang : rabi : biyang. Sawab nini kalingan biyang, dénten tiyang éstri kang mardikakaké : sarta sedhérék éstri sabapa kémawon punika kalingan dhateng sedhérék éstri sabapa biyang. [102] Dhateng anak éstri sepalihé saking kawan likur, kegadhah dhateng putu éstri separa nemmé saking kawan likur, kegadhah dhateng biyang separa nemmé saking kawan likur, kegadhah dhateng sedhérék éstri kang sabapa sabiyang setunggal.

Prakawis : 242

Saupami wonten tiyang jaler pejah, mongka tiyang jaler sarta tiyang éstri kang kasebut ing nginggil wau sami wonten sedaya, kang punika amung tiyang segangsal kang angsal waris, kekalih kang jaler, kadita anak kelayan bapa, tetiga kang éstri, kadita biyang : anak éstri : rabi. Patrap kang mengkaten punika, kaprinci dados pitung dasa kalih, kegadhah dhateng bapa kalih welas bagiyan, kegadhah anak éstri tiga welas bagiyan, kegadhah anak jaler nem likur bagiyan.

Prakawis : 243

Saupami wonten tiyang éstri pejah, mongka tiyang jaler sarta tiyang éstri kang sampun sami kasebut ing nginggil sami wonten sedaya, kang punika amung tiyang gangsal kang sami angsal waris, kang jaler tiga, kadita anak jaler : bapa : laki, kang éstri kalih, kadita anak éstri : biyang. Patrap kang mengkaten punika, barang tetilaran kaprinci dados tigang dasa nenem, kedarbé bapa sepraneman, kedarbé biyang separa neman, kedarbé  laki seprapat, sakantuné kedarbé anak jaler kalih duman, kadarbé anak éstri seduman. Wondéning pandumané tiyang kang sami angsal waris kang sampun kaparéntahaken ing Gusthi Allah, amung nem prakawis, kadita angsal sepalihé titilaran, kaping kalih angsal kalih pratiganing tetilaran, kaping tiga angsal sepratiganing titilaran, kaping sekawan angsal ing seprapataning tetilarab, kaping gangsal angsal sepranemani[103]pun tetilaran, kaping nem angsal seprowoloning tetilaran. Wondéning kang sami angsal waris sepalihé tetilaran tiyang gangsal prakawis kadita laki : yén saupami kang pejah boten atilar anak sarta putu kang saking anak jaler, kaping kalih anak éstri, kaping tiga putu éstri saking anak jaler, kaping sekawan sedhérék éstri nunggil sabapa biyang, kaping gangsal sedhérék éstri kang tunggil bapa kémawon. Kang mekaten punika, saupami wau anak éstri : putu éstri kang saking anak jaler : sedhérék éstri kang tunggal bapa biyang : utawi bapak kémawon sami anak tunggil. Wondéning kang angsal kalih pratigan kathahé kawan prakawis, kadita anak éstri kekalih tuwin kakung, kaping kalih putu éstri kekalih tuwin kakung ingkang medal saking anak jaler, kaping tiga sedhérék éstri kekalih tuwin kakung kang tunggil sabapa biyang, kaping sekawan sedhérék éstri kekalih tuwin kakung kang tunggil sabapa biyang. Wondéning ingkang angsal duman sepratigan kathahipun tigang prakawis, kadita  biyang : saupami kang pejah boten atilar anak sarta putu kang medal saking anak jaler : sarta boten atilar sedhérék jaler kekalih tuwin kakung : sarta boten atilar sedhérék éstri kekalih tuwin kakung, kaping tiga sedhérék tunggil biyang kémawon kekalih utawi langkung, nanging wonten kalanipun kaki angsal sepratigan saupami kang pejah atilar sedhérék jaler kekalih tuwin kakung. Wondéning kang angsal duman seprapat kathahipun kalih prakawis, kadita laki : saupami kang pejah atilar anak utawi putu kang saking anak jaler, kaping kalih rabi : saupami kang pejah boten atilar anak sarta putu kang saking anak jaler. Wondéning kang angsal panduman separa neman kathahipun pitung prakawis, kadita  bapa : saupami kang pejah ati[104]lar anak tuwin putu kang saking anak jaler, kaping kalih kaki saking bapa sapenginggil saupami kang pejah atilar anak utawi putu saking anak jaler, kaping tiga biyang : saupami kang pejah atilar anak utawi putu saking anak jaler, utawi atilar sedhérék jaler kekalih, utawi atilar sedhérék éstri  kekalih tuwin kakung, kaping sekawan nini saking bapa utawi saking biyang, kaping segangsal putu éstri setunggal, kaping nem sedhérék éstri sebapa : saupami ameng atilar sedhérék éstri kang tunggil sabapa sabiyang setunggal kémawon, kaping pitu : sedhérék sabiyang : yén ameng setunggal, sami ugi wau sedhéréh jaler : utawi éstri kang tunggil sabitang wau.

Prakawis : 244

Saupami wonten tiyang jaler pejah atilar anak utawi bapa biyang : tuwin rabi,kang punika boten wonten ingkang waged angaling-alingngi ing warisipun sami. Mengkaten ugi saupami kang pejah tiyang éstri, boten wonten kang angaling-alingngi dhateng warisipun wau laki.

Prakawis : 245

Saupami wonten tiyang pejah atilar putu jaler utawi éstri kang sami saking anak jaler, kang punika ameng anak jaler ingkang angaling-alingngi dhateng warisipun wau putu. Mengkaten ugi putu jaler kang saking anak jaler waged angaling-alingngi warisipun buyut kang  saking putu jaler.

Prakawis : 246

Saupami wonten tiyang pejah atilar kaki saking bapa, kang punika ameng bapa kang waged angaling-alingngi warising kaki. Mengkaten ugi kaki waged angaling-alingngi dhateng warisé sabapakipun kaki sapenginggilipun.

[105]Prakawis : 247

Saupami wonten tiyang pejah atilar nini saking bapa, kang punika ameng tiyang kekalih ingkang waged angaling-alingngi dhateng warisipun wau nini, kadita bapa : biyang. Mengkaten ugi nini waged angaling-alingngi ing warisé sabiyangngé nini.

Prakawis : 248

Saupami wonten tiyang pejah atilar sedhérék jaler tunggil bapa biyang, kang punika ameng tiyang tetiga kang waged angaling-alingngi dhateng warisipun wau sedhérék, kadita bapa :  anak jeler : putu jaler saking anak jaler : sapengandhapipun.

Prakawis : 249

Saupami wonten tiyang pejah atilar sedhérék kang tunggal bapa émawon, kang punika ameng tiyang segangsal ingkang waged angaling-alingngi warisé sedhérék kang sabapa, kadita : anak jaler : putu jaler saking anak jaler sapengandhapipun sarta sedhérék jaler tunggil bapa biyang : lan sedhérék éstri tunggi bapa biyang. Kang mengkaten punika, wau sedhérék éstri tunggil bapa biyang : wagedé angaling-alingngi dhateng sedhérék kang sabapa kéwamos saupami wau kang pejah atilar anak éstri utawi putu éstri kang anak jaler sapengandhapipun.

Prakawis : 250

Saupami wonten tiyang pejah atilar sedhérék tunggil biyang kémawon, kang punika ameng tiyang tetiga kang waged angaling-alingngi warisé sedhérék kang tunggil biyang wau, kadita bapa sapenginggil anak utawi putu saking anak jaler sapengandhap.

[106]Prakawis : 251

Saupami wonten tiyang pejah atilar anak jaler kang saking sedhérék jaler tunggil sabapa sabiyang, kang punika ameng tiyang nenem ingkang waged angaling-alingngi, kadita bapa : kaki saking bapa : anak jaler : putu jaler saking anak jaler sapengandhap sedhérék jaler tunggil sabapa sabiyang : sedhérék jaler tunggil sabapa kémawon.

Prakawis : 252

Saupami wonten tiyang pejah atilar kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler tunggil bapa kémawon, kang punika ameng tiyang pitu ingkang  waged angaling-alingngi dhateng wau kepénakan, kadita bapa : putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sedhérék jaler tunggil bapa biyang : sedhérék jaler tunggil bapa kémawon, kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler sebapa sabiyang.

Prakawis : 253

Saupami tiyang pejah atilar paman, wau paman saking bapa nunggil sabapa sabiyang, kang punika kang waged angaling-alingngi daheteng warisé wau paman ameng tiyang wolung prakawis salah setunggilé, kang rumiyin bapa, kaki saking bapa, anak jaler, putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sedhérék jaler sabapa sabiyang, sedhérék jaler nunggil sabapa sabiyang, kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 254

Saupami tiyang pejah atilar paman saking bapa kang nunggil bapa kémawon, kang punika ameng tiyang sanga kang waged angaling-alingngi dhateng warisipun wau paman lamun pinanggih salah setunggilé, kadita bapa, kaki saking [107] bapa, anak jaler, putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sedhérék jaler nunggil bapa biyang, sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kepénakan jaler sedhérék jaler nunggil sabapa sabiyang, kepénakan jaler saking sedhérék jaler nunggil sabapa kémawon, paman saking bapa kang nunggil bapa biyang.

Prakawis : 255

Saupami wonten tiyang pejah atilar anakking paman saking bapa kang nunggil bapa biyang, kang waged angaling-alingngi warisipun wau anakking paman amung tiyang sedasa prakawis, kadit bapa, kaki saking bapa, anak jaler, putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sehdérék sabapa sabiyang, sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kepénakan jaler saking sedhérék sedhérék jaler nunggil bapa biyang, kepénakan jaler saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, paman saking bapa nunggil bapa biyang, paman saking bapa nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 256

Saupami tiyang pejah atilar anakking paman jaler saking bapa nunggil bapa kémawon, kang punika amung tiyang sewelas prakawis ingkang angaling-alingngi salah setunggilé dhateng warisipun wau anakking paman jaler kang saking bapa kang tunggil bapa kémawon, kadita bapa, kaki saking bapa, anak jaler, putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sedhérék jaler nunggi bapa biyang, sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kepénakan jaler saking sedhérék jaler nunggi bapa biyang, kepénakan jaler  saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, anakking paman jaler saking bapa nunggil bapa biyang.

Prakawis : 257

Saupami tiyang pejah atilar putu éstri saking anak jaler, ameng tiyang ka[108]lih prakawis kang waged angaling-alingngi warisipun, kadita anak jaler : anak éstri kalih utawi kakung. Kang mengkaten punika, saupami wau putu éstri boten akanthi kelayan sedhérékipunjaler piyambak sarta boten akanthi anakking paman sedhérékké bapakipun piyambak. Yén saupami akanthi salah setunggilé kang sampun kasebut wau, mongka putu boten kalingan dhateng tiyang kalih prakawis, teksih angsal ugi waris, sawab salah setunggalé akanthinipun wau putu kang anarik angsalipun waris.

Prakawis : 258

Saupami tiyang pejah atilar buyut éstri saking biyang, kang punika buyut kalingan dhateng nini, artosé pundi kang kacaket dhateng kang pejah waged angaling-alingngi dhateng kang ragi tebah.

Prakawis : 259

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri nunggi bapa kémawon, kang punika kalingngan dhateng sedhérék éstri kalih utawi kakung : kang sami nunggil sabapa sabiyang. Mengkaten ugi wau sedhérék éstri kang nunggil bapa biyang, saupami wau sedhérék kang setunggal kang nunggil bapa biyang : yén akanthi anakké éstri wau kang pejah amung setunggal kémawon utawi kanthi putuné éstri kang pejah saking anak jaler ameng setunggil kémawon.

Prakawis : 260

Saupami tiyang éstri pejah atilar laki : biyang : sedhérék tunggil biyang kémawon sarta paman saking bapa, kang punika wau paman saking bapa warisipun kalingngan dhateng kumpulipun tiyang tiyang tga wau, sawab pandumané [109] tiyang tiga anelasaken pandumané dhateng barangngipun kang pejah. Patrap kang mengkaten punika, wau tilaran kaprinci dados nenem, kedarbé laki kang tigang duman, kedarbé biyang kalih duman, kegadhah sadhérék tunggil biyang  sebagiyan. Nanging saupami mayit amung tilar  laki : sarta paman saking bapa kémawon, mongka wau paman angsal panduman sepalih. Yén mayit ameng tilar biyang : sarta paman saking bapa, mongka wau barang kapara tiga, kedarbé dhateng paman. Yén mayit atilar sedhérék tunggil biyang : sarta paman saking bapa, kang punika barang kapara neman, segangsal kedarbé paman, setunggal kedarbé sedhérék wau.

Prakawis : 261

Saupami tiyang pejah, nanging angsal saking kewula, pejahipun boten agadhah anak sarta liyané, amung atilar bendara kang sampun amardikakaké dhateng wau mayit, kang punika sakathahé tilarané sami kedarbé kang mardikakaken wau punika. Yén saupami mayit mawi atilar kang angsal panduman kadita laki : sarta kang mardikakaken, wau barang kapalih, kedarbé laki sepalih, sepalihé kedarbé kang mardikakaken. Yén mayit atilar biyang kalih kang mardikakaken wau, kang punika barang tetilaran kapara tiga, kang seduman dhateng  biyang, kang kalih duman dhateng kang mardikakaken. Nanging saupami kang pejah wau atilar bapa sarta kang mardikakaken, barang tetilaran kedarbé bapa sedaya, sawab kamardikakaé kalingngan dhateng bapa.

Prakawis : 262

Saupami tiyang pejah boten atilar Ahli waris bongsa : tuwin kang mardigakaken ing mayit wau, sarta boten tilar bojo, kang punika barang [110] tetilaranipun ratu kang angasta sedaya, kadamel saosan mesjid ingkang rêsak : kreteg rêsak : katutungngaké dhateng anak meskin utawi pekir meskin sarta saupaminé. Kang mengkaten punika, yén ratu adil paréntahé ing agami. Yén boten adil, wau barang kabagi dhateng anakké kang sami boten angsal waris, warniné kadita kaki saking biyang, biyangngipun bapakkené biyang, putu jaler utawi éstri kang sami saking anakké éstri, kepénakan éstri kang saking sedhérék jaler, kepénakan jaler utawi éstri kang sami saking sedhérék éstri, kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler sabapa kémawon, paman saking bapa kang nunggil biyang kémawon, anakké éstri sedhérékké jaler bapa, bibi saking bapa, paman saking biyang : bibi saking biyang.

Prakawis : 263

Saupami tiyang pejah amung atilar anak jaler kémawon, kang punika barang tetilaran kedarbé anak jaler wau punika sedaya, yén anak wonten tunggilipun sami jaler, wau barang kabagi sami kémawon, artosipun sedasa samisedasa. Nanging yén kang pejah atilar atilar anak jaler sarta anak éstri, mongka barang kedarbé anak jaler kalih bagiyan kang sabagiyan dhateng anak éstri. Saupama kang pejah ameng tilar putu jaler saking anak jaler, barang tetilaran kedarbe putu sedaya. Yén wau putu wonten  tunggilipun sami jaler, barang tetilaran inggih kapalih, sami kedarbé putu kekalih wau. Yén kang pejah atilar putu jaler sarta putu éstri kang sami saking anak jaler, kang punika barang tetilaran kedarbé putu jaler kalih duman kang seduman dhateng putu éstri.

Prakawis : 264

Saupami tiyang pejah tilar anak éstri setunggal sarta putu jaler sa[111]king anak jaler setunggal, kang punika wau anak éstri angsal sepalihé barang tetilaran, sakantunipun kedarbé putu jaler sedaya. Yén wau putu wonten tunggilipun malih, kapendhetaken kekantunan kang kedarbé putu wau punika. Yén kang pejah atilar anak éstri kekalih utawi langkung : sarta putu jaler saking anak jaler, kang punika barang tetilaran kabagi tiga, kang kalih duman kedarbé anak éstri kekalih, kang seduman dhateng putu jaler. Yén putu wonten tetunggilipun, inggih kapendhetaken pandumanipun putu wau punika.

Prakawis : 265

Saupami tiyang pejah atilar bapa sarta anak jaler, kang punika barang tilaran kapara nem, kang setunggal dhateng bapa, kang setunggal dhateng anak wau. Yén anak wonten tunggilipun inggih kapendhetaken pandumanipun anak wau. Yén kang pejah atilar anak éstri wau kekalih utawi langkung, wau barang kabagi tiga, kang kalih duman dhateng anak éstri kalih, kang seduman dhateng bapa.

Prakawis : 266

Saupami tiyang pejah atilar biyang kalih bapa sarta laki, kang punika barang tetilaran kabagi nenem, kedarbé dhateng laki tigang duman, kedarbe bapa kalih duman, dhateng biyang seduman. Yén saupami kang pejah atilar biyang kalih bapa sarta rabi, kang punika wau barang kabagi dados kalih welas, kegadhah dhateng rabi tigang duman, kegadhah dhateng bapa nem duman, kegadhah dhateng biyang tigang duman.

Prakawis : 267

Saupami tiyang pejah ameng atilar sedhérék jaler setunggal sabapa sa[112]biyang, kang punika wau barang tetilaran kegadhah sedhérék wau punika sedaya. Saupami wonten tetunggilé sami jaler, kedarbé tiyang kalih. Yén wonten sedhérék éstri, angsal sepalihipun saking sedhérék jaler.

Prakawis : 268

Yén wonten tiyang pejah tetilar sedhérék jaler nunggi bapa kémawon, barang tetilaran kedarbé sedhérék wau punika sedaya. Yén wau sedhérék kalih sami jaler, inggih kapalih, nanging sedhérék jaler kang nunggil bapa émawon punik boten waged abebathon waris kalih sedhérék kalih kang nunggil biyang kémawon. Wondéning sedhérék jaler sabapa sabiyang waged yén abebathona dhateng sedhérék kalih saking biyang kémawon. Warniné saupami wonten tiyang  pejah atilar laki : biyang : sedhérék tunggil biyang kémawon kekalih : sarta sedhérék jaler setunggil kang nunggil sabapa sabiyang, patrap kang mengkaten punika, barang tetilaran kabagi dados wolung duman, kegadhah dhateng laki sangang duman, kegadhah biyang tigang duman, kegadhah sedhérék tunggil biyang ngalih duman, kegadhah biyang tigang duman, kegadhah sedhérék tunggil biyang kalih duman dados sekawan, kang kalih duman kedarbé sedhérék kang nunggil bapa biyang.

Prakawis : 269

Saupami tiyang pejah ameng tilar sedhérék jaler setunggil sabapa sabiyang : serat sedhérék jaler sabapa kémawon, kang punika wau barang tetilaran kedarbé sedhérék kang tunggil sabapa sabiyang sedaya. Sawab wau sedhérék kang nunggil bapa biyang waged angaling-alingngi dhateng sedhérék kang nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 270

Saupami tiyang pejah ameng tilar sedhérék éstri sabapa sabiyang : sarta sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kang punika barang tetilaran ka[113]palih, kang sepalih kaedarbé sedhérék éstri kang nunggil bapa niyang, kang sepalihipun kedarbé sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 271

Saupami tiyang pejah tilar sedhérék éstri anunggil biyang kekalih : sarta sedhérék tunggil bapa kémawon setunggal, kang punika barang tilaran kabagi dados tigang duman, kegadhah dhateng  sedhérék éstri wau anyaduman, kang seduman kedarbé sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 272

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri tunggil bapa biyang kekalih : sarta sedhérék éstri nunggil bapa kémawon, kang punika sedhérék kang nunggil bapakémawon boten angsal waris, sawab kalingngan dhateng sedhérék  éstri kekalih kang sami nunggil bapa biyang. Nanging yén saupami wau sedhérék éstri kang nunggil bapa akanthi kelayan sedhérék jaler kang sami nunggi bapa kémawon, kang punika wau sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon dados angsal waris, sawab kabekta dhateng sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon, patrap kang mengkaten punika, barang tetilaran kabagi dados wolulas, kegadhah dhateng sedhérék éstri kekalih : kang sami nunggil bapa biyang : angenem duman, kegadhah dhateng sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon kang kalih duman.

Prakawis : 273

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri nunggi bapa kémawon se[114]man, kang kegadhah dhateng sedhérék éstri kekalih sami nunggil bapa biyang anyeduman, kegadhah dhateng kepénakan jaler wau seduman, dénten wau sedhérék éstri kang sabapa kémawon boten angsal waris saking punika, sawab wau kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon boten waged anarik angsalaken waris dhateng sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 274

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri kekalih kang sami nunggil bapa biyang : kalih atilar putu éstri kang sami anak jaler setunggal sarta atilar buyut jaler kang saking putu jaler : wau putu saking anak jaler, kang punika barang tetilaran kebagi dados wolung duman, kedarbé dhateng sedhérék éstri kekalih kang sami nunggil bapa biyang wau angenem duman, kedarbé dhateng buyut kawan duman, kedarbé putu éstri wau kalih duman, wondéning putu éstri kang saking anak jaler : mila angsal waris, sawab katarik déning buyut wau punika.

Prakawis : 275

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri kang nunggil bapa biyang setunggal kalih atilar anak éstri setunggal sarta atilar sedhérék éstri setunggil kang nunggilbapa kémawon, kang punika barang tetilaran kapalih kémawon, kang sepalih kedarbé anak éstri, sepalihipun kegadhah sedhérék éstri kang nunggil bapa biyang, dénten wau sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon boten angsal waris, sawab kalingngan kumpulipun anak éstri sarta sedhérék nunggil bapa biyang  wau punika.

Prakawis : 276

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri kang nunggil sabapa biyang [115] setunggal sarta atilar anak éstri kekalih, kang punika barang tetilaran kabagi tigang duman, kegadhah dhateng anak éstri kalih wau sami anyeduman, kegadhah dhateng sedhérék éstri kang sabapa biyang seduman.

Prakawis : 277

Saupami tiyang pejah atilar anak éstri setunggal putu éstri saking anak jaler setunggal sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon satunggal, kang punika barang tetilaran kabagi dados nem suman, kedarbé anak éstri tigang duman, kedarbé putu éstri saking anak jaler seduman, kedarbé sedhérék éstri kang nunggil bapa biyang kapalih duman. Dénten wau sedhérék kang nunggil bapa kémawon boten angsal waris, sawab kalingngan waris dhateng kumpulé anak éstri sarta sedhérék éstri kang sabapa sabiyang.

Prakawis : 278

Saupami tiyang pejah atilar kepénakan jaler saking sedhérék jaler sabapa sabiyang, kang punika wau kepénakan anelasaken  ing baran tetilaran. Yén saupami kepénakan jaler kekalih, mongka barang inggih kapalih. Yén saupami kepénakan wau wonten kang jaler : wonten kang éstri, mongka kepénakan jaler angsal kalih duman kang éstri seduman.

Prakawis : 279

Saupami tiyang pejah atilar kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa biyang : sarta atilar kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kang punika sedayaning barang tetilaran kedarbé kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler kang nunggil bapa biyang sedaya. Dénten wau [116] kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon kalingngan warisipun dhateng kepénakan kang saking sedhérék jaler kang nunggil bapa biyang wau punika.

Prakawis : 280

Saupami tiyang pejah atilar kepénakan jaler kekalih kang sami saking sedhérék jaler kang nunggil sabapa biyang, sarta atilar biyang, kang punika barang tetilaran kabagi dados seduman, kedarbé dhateng biyang kalih duman kedarbé dhateng kepénakan jaler kekalih wau sami angalih duman.

Prakawis : 281

Saupami tiyang pejah atilar kepénakan jaler sarta éstri sami saking sedhérék jaler sabapa sabiyang, sarta atilar sedhérék éstri kekalih kang sami nunggil bapa biyang, kang punika barang tetilaran kapara tiga, kedarbé dhateng wau sedhérék éstri kang kekalih anyeduman kang seduman dhateng kepénakan jaler wau punika. Dénten kepénakan éstri boten angsal waris, sawab wau kepénakan jaler boten waged anarik angsal wawarisipun wau kepénakan éstri.

Prakawis : 282

Saupami tiyang pejah ameng atilar paman saking bapa setunggal, kang punika wau paman anelasaken saking barang tetilaran sedaya. Yén saupami wau paman kalih, barang inggih kapalih. Yén saupami kang pejah atilar paman saking bapa kang nunggil bapa biyang : sarta paman saking bapa amung nunggil bapa kémawon, mongka wau paman kang saking bapa kang nunggil bapa biyang punika anelasaken ing barang tetilaran. Dénten paman kang saking bapa kang nunggil bapa kémawon mila boten pikantuk, sawab kalingngan dhateng wau paman kang nunggil bapa biyang dhateng bapakkané kang pejah.

[117]Prakawis : 283

Saupami tiyang pejah atilar kaki saking bapa, sarta atilar sedhérék sabapa sabiyang : utawi sadhérék sabapa kémawon, kang punika wau kaki kénging amendheta sepratinganing barang tetilaran boten andhérék bebathon dhateng warisé wau sedhérék, sawab sawab amurih indhakké bagiyanipun wau kaki. Kadita :  saupami biyang pejah atilar kaki saking bapa : sarta sedhérék sabapa sabiyang : kathahipun sekawan jaler tiga : éstri setunggal, patrap kang mengkaten wau barang kabagi dados selikur bagiyan, kegadhah dhateng kaki pitung duman, kegadhah dhateng sedhérék jaler kang tetiga kalih welas duman, kegadhah dhateng sedhérék éstri kang kalih duman. Yén saupami wau kaki yén andhérékka bebathon dhateng sedhérékké kang pejah, ameng angsal nem duman.

Prakawis : 284

Saupami wonten tetiyang pejah atilar kaki saking bapa : sarta sedhérék jaler éstri nunggil bapa biyang, kang punika wau kaki kéngin boten amendheta sepratiganing tetilaran, namung andhérék bebathon dhateng warisé sedhérék wau. Patrap kang mengkaten punika, barang tetilaran kabagi gangsal welas, kedarbé kaki nem duman, kedarbé sedhérék jaler nem duman, kang tigang duman  kedarbé sedhérék éstri. Yén ta wau boten andhéréka bebathon dhateng sedhéréké kang pejah, ameng angsal gangsal duman, sawab déning jejeripun waris ameng gangsal duman, mila katilar, amrih indhakkingwau waris.

Prakawis : 285

Saupami tiyang pejah atilar kaki saking bapa : anak éstri kekalih : sarta sedhérék éstri kang sami nunggil bapa biyang, kang punika wau kaki [118] kénging yén boten andhérékka bebathon dhateng wau sedhérék sarta boten amendhet sepratigané waris kang kantun sampuné sami kapendhet dhateng wau anak éstri kekalih, amung amendhet separa nemanipun saking barang tetilaran. Kedarbé dhateng anak éstri kekalih kalih welas bagiyan, kedarbé dhateng kaki tigang duman, kedarbé dhateng sedhérék jaler kalih duman, kedharbé dhateng sedhérék éstri seduman. Yén ta wau kaki mendheta dhateng sepratiganing waris kang kantun ameng angsal kalih duman kémawon. Kalih déning saupami wau kaki yén andhérékka bebathon dhateng wau sedhérék, mongka wau kaki ameng angsal kalih duman kémawon.

Prakawis : 286

Saupami tiyang pejah atilar kaki saking bapa : rabi : biyang : sarta sedhérék kang nunggil bapa biyang sekawan tiga jaler : stunggal éstri, kang punika wau kai kénging yén boten  amendheta separa nemanipun tetilaran sarta boten andhérék bebathon dhateng warisé sedhérék, ameng amendhet sepratiganipun kang kantun sasampuné wau wariskapendhet dhateng rabi sarta biyang. Patrap kang mengkaten  punika, barang tetilaran kabagi dados tigang dasa nenem, dhateng rabi sangang duman dhateng biyang nem duman dhateng kaki pitung duman dhateng sedhérék jaler setunggalipun angawan duman dhateng sedhérék éstri kalih duman. Yén wau kaki amendheta para nemipun tetilaran amung angsal nem duman. Yén andhérékka bebathon warisé sedhérék, amesthi kirang saking pitung duman.

Prakawis : 287

Saupami tiyang pejah atilar kaki saking bapa : anak éstri setungga[119]l sarta sedhérék jaler éstri tunggil bapa biyang, kang punika wau kaki kénging yén boten amendheta separa neming tetilaran sarta boten amendhet sepratiganipun kang kantun, sampuné kapendhet wau anak éstri amung andhérék bebathon dhateng warisé wau sedhérék. Patrap kang mengkaten punika, wau barang tetilaran  kapara sedasa, kegadhah anak éstri gangsal duman, dhateng kaki kalih duman, kegadhah sedhérék jaler kalih duman, kegadhah sedhérék éstri seduman, kegadhah sedhérék jaler kalih duman, kegadhah sedhérék éstri seduman. Yén wau kaki amendheta separa neman utawi amendhet sepratiganipun kang kantun, wau kaki angsal panduman kirang saking kalih duman.

Prakawis : 288

Saupami tiyang pejah atilar anak utawi saliyanipun anak, mongka wau anak boten anunggil agami, kang punika wau anak boten kénging amendheta barang tetilaranipun kang pejah. Wondéning wau anak sarta saliyanipun kang kénging mendhet barang tetilaran sarat ajeng anunggil agami, kaping kalih sarat ajeng merdika, kaping tiga sarat kang boten amejahi dhateng wau kang pejah, kaping sekawan  ajeng pratéla wau anak kala pejahé wau bapa. Artosé kang saking boten pratéla, kadita : saupami bapa kelayan anak semi pejahé amargi sami karêbahan griya, dados boten uninga pundi kang pejah rumiyin. Kaping gangsal tiyang kang badhé angsal waris wau sampun pisan-pisan kantosaangguraken waris kadita : sedhérék jaler kang nunggil bapa biyang, mongka wau sedhérék angaken dados anakké wau sedhérék kang pejah, kecap kang mengkaten punika dados angguguraken waris, artosé gugur : boten angsal waris.

[120]Prakawis : 289

 Saupami wonten tiyang boten kantenan panggénanipun sarta boten wonten kang anyriyosaké pejah gesangngé, kang punika barang tetilaranipun boten kénging yén kawarisa, sawab teksih samar. Nanging saupami Ahli waris matur dhateng ing ukum, mongka kang anyepeng ukum agadhah pakikinten yén sampun pejah, kang punika wau barang kénging yén kawarisa.

Prakawis : 290

Saupami tiyang pejah, mongka wonten salah setunggilé wonten ing nagari liya, kang punika bagiyanipun kang wonten liya negari kapisahaken, dénten bagiyanipun kang nunggil negari lajeng kapasrahena.

Prakawis : 291

Saupami tiyang pejah atilar Ahli waris kang teksih wonten wetengngan, kang punika sayogya kang teksih wonten wetengngan wau yén kacawisan bagiyanipun warisipun tiyang jaler. Wondéning wau wetengngan tetepipun angsal waris yén lair medal gesang, sarta wau wetengngan sampun dipun kauningani kalané pejah sampun kawetengngaké, kadita : wedalé wau wetengngan kirang saking sangang sasi, sarta biyangipun wau wetengngan boten kirda dhateng tiyang liya, utawi kirta dhateng tiyang liya, nanging wedalé kirang saking nem sasi : kapetang saking enggéné kirda wau.

Prakawis : 292

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék wandu kang nunggil biyang kémawon, kang punika pandumanipun sedhérék wandu nunten kapesrahena, boten sarat angantos dhateng pratandhanipun jaler utawi éstri, sawab déning sedhérék kang nunggil biyang, jalera : éstriya, warisipun sami kémawon.

[121]Prakawis : 293

Saupami tiyang pejah atilar laki : bapa : sarta anak wandu setunggal, kang punika barang tetilaran kabagi dados kalih welas, kegadhah dhateng laki tigang duman, kedarbé dhateng bapa kalih duman, wondéning kang nem duman kapasrahna anak wandu wau. Dénten kang seduman kagantungngan dhateng kang anyepeng ukum. Yén saupami anak wandu tetéla jaleripun, kang seduman wau kapasrahna dhateng wau anak, yén tetéla éstrinipun kang seduman wau kapasrahena dhateng bapa.

Prakawis : 294

Saupami wonten tiyang pejah atilar laki kimawon, nanging wau laki anakking paman saking bapa, kang punika barang tetilaran kadarbé dhateng laki sedaya, sawab wau laki sampun anggadhahi piyambak angsal sepalihé barang tetilaran, dénten sepalihipun arah déning piyambekké dados anakké paman kang saking bapa.

Prakawis : 295

Saupami tiyang éstri pejah atilar anak éstri, nanging wau anak éstri dados sedhérék éstri nunggi bapa kémawon, warniné kadita : wau kang pejah kala gesangngé dipun tilemi dhateng bapakkipun piyambak kang boten kasengaja, kadita panyananing bapa dhateng anak éstri kala angajak tilemipun westani rabinipun, mongka wau anak saingga gadhah anak amergi saking wau bapa. Utawi wau bapa sarta wau anak angsalipun tiyang kang angéngingngaken angrabéni anak ing dalem agamanipun, mongka wau anak Vstri lumebet ing agami islam, sampuné salin agami : nunten pejah : atilar anal éstri kang sampun kasebut ing nginggil punika, kang punika wau anak éstri kang dados se[122]dhérék tunggil bapa boten kénging yén amendheta bagiyanipun sedhérék kang nunggil bapa, amung amendheta bagiyanipun anak éstri kémawon. Wondéning yén wonten anak angsalé enggéné jinabandrék, nanging katetepaken dados anakké tiyang dipun bandrékki.

Prakawis : 296

Saupami wonten tiyang jaler pejah atilar anak éstri, nanging wau anak éstri dados sedhérék éstri nunggil biyang kémawon, warniné kadita : anak kala gesangngé anilemi dhateng biyangngipun piyambak kang boten kasengaja, kang punika wau anak éstri kang dados sedhérékké kang nunggil biyang, angsal waris sepalihipun tetilaran, boten kénging yén amendheta bagiyanipun sedhérék éstri kang nunggil biyang.

Prakawis : 297

Saupami tiyang éstri pejah atilar biyang, nanging wau biyang dados sedhérékké éstri nunggil bapa kémawon, warniné kadita : biyangngipun kang pejah dipun tilemi bapakkipun wau biyang, kang punika biyang kang nunggil bapa kémawon angsal waris sebagiyanipun biyang kémawon, boten angsal bagiyanipun sedhérék éstri kang nunggil bapa.

Prakawis : 298

Saupami tiyang pejah atilar anakkipun jaler sedhérék jaler bapa kekalih, nanging kang setunggil dados sedhérékké tunggil tiyang, warniné kadita : tiyang éstri laki ping kalih, saking lakiné kang rumiyin angsal anak jaler setunggil, saking lakiné kang kantun angsal anak jaler setunggal, nanging wau laki kang kantun dados sedhérékké laki kang rumiyin, [123] sarta laki kang kantun sampun adarbé anak jaler malih saking éstri sanés, kang punika menggah warisipun boten mawi sanés atasami.

Bab Ningkah

Prakawis : 299

Saupami tiyang jaler asanget kajengngé dhateng éstri : sarta gadhah kang badhé kedamel prabéyaning rabi, kadita kang kedamel ambayar mas kawis tuwin tedhi sandhangngé sarta griyané, kang punika sayogya yén arabiya, kang supados enggéné arabi wau waged angreksa paréntahing agami. Yén saupami wau jaler sanget kajengngé dhateng éstri, nanging sakinten boten waged amiyara dhateng rabi, kang punika sayogya sampun arabi, dénten tiyang jaler kang boten  gadhah kajeng dhateng éstri, utawi boten kegadhah arta kang badhé kedamel prabéyaning rabi, kang punika boten amanggih kesaénan, sawab acaket yén  atilara dhateng pandamel kang amesthi, kadita tedhi sandhangngipun wau éstri, kang rumiyin ajeng amilih anetepi agaminé, kaping kalih : kang teksih prawan, kaping tiga : kang sampun sanakké kang caket, kaping sekawan kang saé arupiné, kaping gangsal tiyang kang bébété akathah anakké.

Prakawis : 300

Saupami tiyang jaler angajengngaken tiyang éstri, kang punika kénging yén anarosa dhateng éstri kang badhé karabi. Kang mengkaten punika, saupami éstri bujang : sarta boten wonten salebeting idah. Artosé idah : tiyang kang sampun lepas dados rabiné titiyang, nanging déréng kénging [124] yén alakiya liya, kéngingngipun saingga dumugi ing mangsané, kadita kalané kalepas saweg nuju meteng, kang punika telasing idah wiyosé saking dipun wetengaken. Yén saupami kalané kalepas boten kelayan meteng, nanging wau éstri asring suker : utawi cemer kain, kang mengkaten punika : telasing idah sampunipun suci ping tiga tiga saking enggénipun kél wau. Yén saupami tiyang éstri déréng naté kél utawi sampun` luwas saking getih, kang punika telasing idah tigang sasi, kawical saking kalané éstri wau kalepasaken. Wondéning randhaning pejah, kang punika telasipun idah kawan sasi langkung sedasa dinten.

Prakawis : 301

Saupami wonten tiyang dipun éstri sampun dados pepacangané tiyang, kang punika boten kénging jaler liya yén anedhaha dhateng wau éstri badhé kanikah. Nanging kénging saupami enggéné pepacangan wau sampun sandé, sami ugi sandéné saking kang jaler : utawi saking kang éstri.

Prakawis : 302

Saupami wonten tiyang dipun tedhani rêmbag saking patepangan enggénipun laki rabi, sarta kang dipun tedhani rêmbag kapuriha sanjangnga awon saéné  tiyang kang ajeng dipun kajengngi wau, kang punika amesthi kang dipun tedhani rêmbag yén anyriyosna awon utawi saénipun.

Prakawis : 303

Saupami tiyang ajeng anikah dhateng sewiji tiyang éstri, kang punika amesthi kedhah sami wontenipun tiyang jaler, kang rumuhun kang ajeng anikah : utawi gagentosa, kaping kalih wali, kadita bapa : utawi saliyanipun, kaping tiga kang anikahaken, kaping sekawanipun seksi tiyang [125] jaler kekalih kang sami anguningani sarta amirêngaken dhateng wiraosipun kang dados wali : sarta wiraosé tiyang jaler kang ajeng ningkah.

Prakawis : 304

Saupami tiyang éstri aningkahaken awakipun piyambak utawi dados wakilipun tiyang jaler kang badhé aningkah dhateng piyambaké : utawi liyanipun, kang punika boten kénging yén kalulusna saking wiraosipun wau éstri, artosipun boten sah pasriyosan wau. Nanging kénging sarta kalerêsaken wiraosipun tiyang éstri : yén angaken sampun dados rabining titiyang, kang mengkaten punika, yén dédé bocah alit utawi boten édan, kang sarta kang dipun aken anglerêsaken ing pangaken ing pengakené wau éstri, senadyan walinipun andorakna.

Prakawis : 305

Saupami wonten bapa : utawa kaki saking bapa, salah setunggilé angaken sampun aningkahaké dhateng anakké éstri : utawi dhateng putu éstri kang saking anak jaler, utawi bendara angaken sampun amlakékaken dhateng kewulanipun éstri, kang punika sami anggep paturan wau punika. Nanging saupamo kang ngakeni aningkahaken liya saking tiyang tigang prakawis wau, sawab wau sedhérék boten dados enggénipun aningkahaké, yén boten kelayan idinipun sedhérék éstri kang dipun ningkahaké.

Prakawis : 306

Saupami wonten laré éstri kang teksih prawan mongka kaningkahaken dhateng bapakipun utawi kaki saking bapa, enggénipun kaningkahaken boten mawi kataros kelayan manasukané, kang punika kénging, sarta sami [126] kalulusaken enggénipun aningkahaken. Kang mengkaten punika, bilih anak kalih bapa boten anuju saweg saserikkan manah, kang sarta enggénipun aningkahaken wau anganggé meskawin kang kelayan sapatutipun sarta kaningkahena kelayan tiyang jaler kang anyaméni ing sadlajaté.

Prakawis : 307

Saupami tiyang éstri kang dédé prawan sami ugi sepuh utawi teksih aném, kang punika boten boten kénging bapakipun utawi liyanipun yén aningkahna dhateng wau anak kang ical prawané, yén boten kelayan manasukané anak wau.

Prakawis : 308

Saupami tiyang éstri ajeng aningkahaken kang punika boten kénging yén boten mawi wali. Wondéning kang dados wali punika bapa : yén wonten bapa : kaki sapenginggil, boten  wontenipun wau kaki : sedhérék jaler kang nunggil bapa biyang, boten wontenipun sedhérék sabapa sabiyang : sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon, boten wontené sedhérék kang nunggil bapa : kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler sabapa sabiyang, boten wontenipun kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa biyang : kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon dhateng sapengandhapipun, yén saupami boten wonten  paman sedhérékking bapa kang nunggil biyang kémawon, yén paman wau boten wonten bendaranipun kang amardikakaké : yén tiyang éstri wau angsal saking kewula, yén boten wontenipun tumunten tiyang jaler kang anyepeng ukum kang aningkahena.

Prakawis : 309

Saupami tiyang éstri laki, kang punika anakkipun jaler boten kénging a[127]malénana dhateng wau biyang, nanging upami wau anak dados ratu : utawi anyepeng ukum tuwin amerdikakaken dhateng wau biyang : yén wau biyang angsal saking tetumbasan, kang punika kénging yén amalénana.

Prakawis : 310

Saupami tiyang éstri kang angsal saking kewula, nanging kang amardikakaken sami éstri, kang punika pundi kang dados walinipun wau kang amardikakaken punika kénging yén amalénana. Nanging saupami kang amardikakaken wau sampun pejah : atilar anak jaler : sarta bapa, kang punika karumiyinaken anak saking bapa enggénipun amaléni dhateng wau éstri kang sampun kaperdikakaken déning biyangngipun wau.

Prakawis : 311

Saupami wonten tiyang éstri ajeng imah-imah, bapakkipun anuju késahan tebahipun kawan likur jam, kang punika boten kénging kaki utawi saliyanipun yén amalénana, amasthi tiyang kang anyepeng ukum kang amalénana.

Prakawis : 312

Saupami tiyang éstri agadhah pamilih ajeng alki dhateng tiyang jaler kang sami kelayan sadlajaté, kang punika kénging yén bapa : utawi kaki : yén boten anuruta pikajengngané wau anak. Kang mengkaten punika : saupami anak teksih prawan.

Bab Tiyang Jaler Kang Kénging Yén  Arabiya Sekawan 

Prakawis : 313

Saupami wonten tiyang jaler kang mardika, kang punika wenang yén aningkaha tiyang éstri sekawan utawi angundhik langkung saking sekawan, nanging wa[128]u gundhik   angsal saking tumbasan. Wondéning tiyang jaler kewula : wenangipun amung ningkah tiyang éstri kekalih.

Bab Tiyang Éstri Kang Boten Kénging Kaningkah

Prakawis : 314

Wondéning tiyang éstri kang boten kénging kaningkah kathahipun wolulas, kadita biyang sapengnginggil, anak éstri sapenganap, sedhérék éstri, kepénakan éstri saking sedhérék jaler, kepénakan éstri saking sedhérék éstri,  bibi saking bapa, bibi saking biyang, biyang susu sapenginggil, anak éstru nunggil susu sapengandhap, sedhérék éstri nunggil susu, kepénakan éstri saking sedhérék éstri nunggil susu, bibi saking bapa nunggil susu, bibi saking biyang nunggil susu, biyangngipun rabi sapenginggil, tilas rabining  anak, tilas rabining bapa, anak éstri kuwalon kang sampun katunggil tilem biyangngipun.

Prakawis : 315

Saupami tiyang jaler anilemi mantunipun kang boten kasengaja, kang punika gugur ningkahipun wau anak dhateng kang éstri amargi saking wau punika. Mengkaten ugi, saupami tiyang anilemi mara sepahipun utawi anak kuwalon kang boten sami kasengaja, kang punika gugur ningkahipun dhateng rabinipun.

Prakawis : 316

Saupami tiyang jaler sampun agadhah rabi, kang punika boten kénging yén aningkaha dhateng sedhérékké kang sampun karabi wau, utawi aningkah dhateng kepénakanipun rabi, sami ugi saking bapa utawi saking [129] biyang. Lan boten kénging malih aningkah bibékkipun wau rabi kang saking bapa utawi saking biyang. Lan boten kénging malih aningkah bibékkipun wau rabi kang saking bapa utawi saking biyang. Kang mengkaten punika saupami kakumpulaken artosé kuwayuh.

Prakawis : 317

Saupami tiyang jaler sampu anggadhahi rabi, nunten aningkah malih dhateng sedhérékké rabi : utawi saupaminé kang boten kénging sarêng paningkahé, kang punika boten dados paningkahé. Yén saupami paningkahé sarêng, kang punika boten dados kalihipun.

Prakawis : 318

Saupami titiyang jaler merdika aningkah tiyang éstri segangsal paningkahé dipun sarêng, kang punika paningkahipun boten dados sedayanipun. Yén saupami paningkahipun gentos-gentos, boten dados panikahé kang kaping segangsal, sawab pamesthinipun amung kawenangngaken ningkah sekawan.

Prakawis : 319

Saupami tiyang éstri setunggal kaningkah tiyang jaler kekalih amargi pakénipun wau éstrii dhateng sedhérékke jaler kekalih kang sami nunggil sabapa biyang, kang punika saupami paningkahé sarêng, boten dados kalihipun, yén saupami gentos-gentos pundi kang rumiyin punika kang dados. Saupami kang wonten kang rumiyin, nanging supé pandamel punika, kang punika wau éstri boten kénging yén tumuten kapasrahena dhateng salah setunggilipun, sarta boten kénging laki liya. Nanging saupami éstri wau angakeni uninga paningkahipun tiyang kalih wau, salah setunggilé ingkang rumiyin, kang punika katetepaken wau éstri dados ra[130]biné kang dipun wastani ningkah rumiyin wau, nanging setunggilé kénging yén anedhaha sumpahipun wau éstri.

Bab Kang Kenging Dados Wali

Prakawis : 320

Saupami wonten kaki saking bapa aninghaken putuné éstr kang saking anak jaler, kaningkahaken dhateng putu jaler kang saking anak jaler, wau putu teksih sami laré, kang punika wau kaki kénging yén amalénana : sarta anrimakaken ing paningkah wau.

Prakawis : 321

Saupami tiyang éstri ajeng imah-imah : boten gadhah wali, nameng anggadhahi anakké jaler paman kang saking bapa, nanging wau anakking paman kang ajeng ngrabéni dhateng piyambakké, kang punika boten kénging yén amalénana, amesthi kang anyepeng ukum kang amalénana.

Prakawis : 322

Saupami tiyang kang anyepeng ukum ajeng ningkah dhateng éstri kang boten anggadhahi wali pisan, kang punika boten kénging kang anyepeng ukum yén angirasa dados wali, amesthi tiyang kang anyepeng ukum liyanipun kang amalénana.

Prakawis : 323

Saupami wonten kewula jaler, kang punika wau kewula boten kénging yén aningkaha : yén boten angsalwewenangngé bendaranipun. Mekaten ugi : boten kénging bendara amesésahaken arabi dhateng wau kewula jaler, nanging kénging amesésa bendara anglakékaken kewula éstri, sami ugi wau kewula laré : utawi sepuh, teksih prawan utawi randha.

Bab Anyatakaken Guguring Ningkah : Boten Kelayan Katalak

[131]Prakawis : 324

Saupami tiyang laki, kang jaler édan utawi gadhah sakit budhug utawi belang kang sanget kang wetawis anggigokaké, kang punika kénging wau éstri yén anglepasna enggénipun karabi dhateng wau jaler. Nanging boten kénging yén saupami sampunsumené. Mengkaten malih kénging éstri yén anglepasna dados rabiné wau laki, yén wau laki tugel kajaleranipun. Mengkaten malih kénging tiyang éstri anglepasna, yén kang jaler gadhah sakit peluh. Kang mekaten punika, bilih déréng naké kajak tilem.

Prakawis : 325

Saupami bapa : tuwin saupaminipun wau bapa : aningkahaken dhateng anakkipun éstri, mongka kang dados lakinipun anak wau gadhah sakit édan utawi budhug tuwin belang kang asanget, kang punika kénging bapa yén anggugurna paningkah, sanadyan dados sukané wau anak. Nanging saupami sakité dhateng sampuning ningkah, kang punika boten kénging bapa yén angresakka. Dénten anak wau kénging yén anglepasna awakipun saking laki, sawab déning saking sakit wau.

Prakawis : 326

Saupami tiyang éstri sampun dados rabining tiyang, mongka wau éstri wonten celanipun, kadita édan budhug belang kang sanget utawi katutupan pawéstriné kelayan daging : utawi kelayan tosa[132]n, kang punika wau laki kénging yén anglepasna wau rabi kang boten kelayan katalak.

Prakawis : 327

Saupami wonten tiyang laki rabi, salah setunggilé angguguraken amargi wonten cela, kang punika saupami éstri déréng katileman boten wajib laki ambayara meskawin, yén sampun katileman wajib ambayar meskawin.

Prakawis : 328

Saupami tiyang éstri anerka dhateng kang jaler kawastan agadhah sakit peluh, mongka laki mungkir, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken aturipun laki, sarta kasumpah sepisan. Saupami laki boten purun sumpah, mongka kasumpah wau éstri, sampuning sumpah katetepaken punapa panerkané éstri wau. Nanging wajib kang anyepeng ukum yén anyumenakna saking setaun, supados wau jaler angupadosa jejampi. Sampuné dumugi setaun, kénging kalepasna enggéné dados rabiné wau jaler.

Prakawis : 329

Saupami wonten tiyang kéngingngapus angrabéni kewula éstri kaayadaken tiyang mardika, kang punika saupami kantos anggadhahi anak, ukumipun wau anak mardika, nanging kang angrabéni wajib ambayar rêginipun wau anak. Yatranipun kapasrahna dhateng kang gadhah kewula wau. Sampuning kabayaraken wau yatra, kénging kang kahapusan yén anedha atetempah rêgining anak dhateng kang adamel apus.

Prakawis : 330

Saupami tiyang jaler mardika, kang punika boten kénging yén aningkaha [133] dhateng kewula éstri, nanging kénging yén boten gadhah rabi tiyang merdika, kaping kalih : sawab boten kuwasa yén angrabénana kang sami merdika, kaping tiga : saupami boten kelampahan angrabéni dhateng wau kewula, amesthi yén anglampahi padamelan jina.

Prakawis : 331

Saupami wonten éstri kewula, wau tiyang éstri karabi dhateng sasamining kewula, lebetipun laki rabi kapradikakaké wau kewula éstri, kang punika kénging yén anglepasna dhateng wau laki.

Bab Anyatakaken Maskawin

Prakawis : 332

Saupami tiyang aningkahaken anakkipun éstri : utawi saupaminipun, kang punika sayogya kalané ningkah yén anyebuta maskawis. Nanging wau maskawis boten dados sarating ningkah, yén saupami kalaning ningkah anyebut anedha kencéngngipun maskawin, kang punika kénging wau rabi yén boten puruna kaajak tilem ing sadéréngngipun laki ambayar meskawin.

Prakawis : 333

Saupami tiyang laki rabi, kalané ningkah mawi anyebut maskawin kencéng, mongka laki boten purun amasrahaken maskawis angantos rabinipun amasrahna dhateng awakké, wondéning wau rabi inggih boten purun amasrahna awakké : angantos pambayaring maskawin, patraping kang mengkaten punika, sayogya kang anyepeng ukum anyepengnga dhateng wau meskawin sarta amesésaha dhateng wau éstri : supados purun amasrahaké awakipun, sampuning kelampahan wau meskawin kaparingna dhateng wau éstri.

Bab Anyatakaken Tiyang Wayuh

[134]Prakawis : 334

Yén saupami tiyang jeler wayuh, sarta sampun naté akekembulan dhateng salah setunggilé éstri wau, kang punika wajib anggilirana dhateng rabiné kang setunggilipun. Kang mengkaten punika, saupami kang éstri amiturut punapa saparétahé tiyang jaler. Sarta wajib malih kang jaler wau yén anyukanana griya piyambak-piyambak.

Prakawis : 335

Saupami tiyang éstri anyentak utawi mrenguti dhateng kang jaler, kang punika sayogya kang jaler amituturana kang amrih kesaénanipun wau rabi, sarta anguningakna : yén tiyang éstri kang purun dhateng kang jaler kang kadi mengkaten warniné : badhé boten amanggih tedha sarta giliran. Yén saupami boten amirêng ing pitutur, teksih purun anglampahi pandamelé wau, kénging kang jaler yén anggebugga sewetawis.

Prakawis : 336

Saupami tiyang jaler wayuh, mongka boten purun anggiliri dhateng kang éstri : sarta boten anyukani belonja, kang punika kang anyepeng ukum amesésaha : supados wau jaler anggilirana : sarta anyukanana blonja dhateng kang éstri. Yén saupami laki adamela serikka ningkaning manahé rabi, kadita amemisah kang tanpa sawab tuwin saliya-liyané, kang punika sayogya kang anyepeng ukum yén amaréntahana akén amantuni pandamelé wau, boten kénging yén katakjira. Nanging saupami sampuné ka[paréntahan teksih purun adamel, kang punika kénging yén katakjira.

[135]Prakawis : 337

Saupami tiyang laki sarabi sami matur dhateng kang anyepeng ukum, wau laki angaturaken awoning rabi, rabi matur angawonaken awoning laki, kang punika yén kang nyepeng ukum sampun uninga kesalahané salah setunggilipun, mongka amengingnga dhateng kang adamel salah wau. Yén saupami teksih uga enggénipun arêbat wiraos kantos pisah-pinisah wonten ngarsaning ukum, kang punika amesthi Ahli ukum yén amasrahna éstri dhateng Ahliné kang éstri, yén kang jaler : inggih kapasrahna Ahliné kang jaler, kang supados wau Ahli kekalih sami pirêmbagan amrih ing kesaénanipun. Yén saupami boten kénging kapikir ing kasaénanipun. Yén saupami boten kénging kapikir ing kesaénanipun, mongka amuriha Ahliné kang jaler amrih rêntahing talakké. Wondéding Ahlinipun kang éstri amuriha : supados amiyosna panumbasing talak. Yén saupamiboten wonten purun anglampahi kadi wau punika, sayogya kang anyepeng ukum yén anatrapaken dhateng salah setunggilé : utawi kalihé : kang sami boten lerês ing pandamelé.

Bab Kuluk Artosé Panumbasing Talak

Prakawis : 338

Saupami tiyang amegat dhateng rabiné, enggénipun amegat amargi wau laki dipun ipahi, kang punika boten kénging yén wau rabi kawasésaaken ningkah malih, yén boten kelayan manasukané wau rabi.

Prakawis : 339

Saupami tiyang jaler amegat dhateng rabiné : sarta angakeni pamegaté mawi kaupahan, rabi boten angaken yén angupaha, tanpa seksi, kang punika kalarêsaken paturanipun rabi, nanging mawi sumpah [136] sepisan, sampuné wau rabi boten katetepan  ambayar ing upah, sarta laki boten kénging aningkaha malih, saratkedah kelayan sukané wau rabi.

Prakawis : 340

Yén wonten rabi agadhah terka dhateng lakiné : yén sampun kapegat sarta enggené amegat  wau laki kelayan dipun ipahi, laki mungkir, tanpa seksi, kang punika laki ingkang kalarêsaken, nanging kanthi sumpah. Sampuné kasumpah, tetep wau éstri dados rabiné.

Prakawis : 341

Saupami tiyang amegat dhateng rabiné, pamegaté kelayan kawasésa, kang punika boten dados pamegaté, sawab kecapé enggéné megat boten terusing manah : sarta boten kaseja.

Prakawis : 342

Saupami woten tiyang jaler anundhung dhateng rabiné, panundhungngé kelayan sedya amegat, punika dados pamegaté. Nanging saupami laki boten anedya megat, rabi amestani nedya megat, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken aturanipun laki : sarta kasumpah, sampuné kasumpah, inggih tetep dados rabi.

Prakawis : 343

Saupami wonten tiyang amiraos dhateng waliné rabinipun, wiraosipun akén amalékaken dhateng wau rabi, kang punika wau pamiraos dados amegataken enggéné laki rabi, sarta kénging rabi yén lakiya dhateng tiyang liya.

[137]Bab Amangsuli Dhateng Rabi Kang Boten Mrana Ningkah

Prakawis : 344

Saupami tiyang amegat dhateng rabi : talak setunggal utawi kalih : sarta pamegaté boten kelayan kaipahan, kang punika kénging laki amangsulana dhateng wau rabi : boten kelayan ningkah malih, sanadyan rabi boten puruna. Kang mengkaten punika, saupami enggéné amangsuli ing sadéréngngé lepas édah. Wondéning yén sampun lepas édah, kénging kawangsulan, nanging sarat kaningkah malih : sarta sukané wau rabi.

Prakawis : 345

Saupami tiyang kapegat déning lakiné,  pamegatipun kelayan talak setunggal utawi kekalih, kang boten kelayan kaipahan, mongka sampuné lepas édah : laki dhateng tiyangjaler liya, kang punika saupami laki angaken sadéréngngé lepas édah  sampun kawangsulan, éstri boten angakeni, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken paturan éstri : sarta kasumpah, sampuné kasumpah, monghka katetepaken wau éstri dados rabiné kang jaler kang kantun.

Bab Édah : Utawi Wilisanipun Mongsa Kénging Laki Liya

Prakawis : 346

Saupami tiyang éstri merdika kapegat kalané kapegat ajunu paben suker, kang punika lepasipun édah suker kang kaping tiga. Saupami pamegaté anuju éstri boten suker, lepasipun édah suker kang kaping sakawan. Kang mengkaten punika, yén wau éstri asring suker, yén boten lepasipun vdah tigangsasi. Ing saupami kalané kapegat anuju meteng, ngapasing édah sawedaling wetengngan.

[138]Prakawis : 347

Saupami tiyang katilar pejah dhateng laki, kang punika lepasipun édah kawan sasi langkung sedasa dinten, yén kalané katilar pejah : anuju meteng, édahipun wedaling wetengngan. Wondéning édahipun éstri kewula sapalihipun édahé éstri merdika. Nanging upami kewula éstri nuju meteng, édahipun sami kalih kang merdika.

Prakawis : 348

Saupami tiyang kapegat kalané kapegat déréng naté kaajak tilem dhateng kang jaler, kang punika kénging alakiya liya, kang boten angantos édah malih.

Prakawis : 349

Saupami tiyang jaler agadhah kewula éstri anyar, kang punika boten kénging yén tumunten kagundhikka, sarat angantos suker sepisan. Yén wau kewula adatipun boten naté suker, kaantosna ing dalem sesasi. Yén anuju sampun meteng, kaantosna wedaling wetengan.

Prakawis : 250

Saupami tiyang kapegat talak tiga, kang punika boten kénging laki amangsulana aningkah malih, sarat wau rabi kedah laki liya : sarta kang sampun kaajak tilem. Yén sampun kapegat, punika kénging yén awangsula malih kelayan ningkah.

Bab Nipkah : Anyukupi Sandhang Tetedhaning Rabi

Prakawis : 351

Saupami tiyang agadhah rabi, wau rabi sampun kuwawi anyanggiya kajengngé laki, sarta amiturut, kang punika wajib laki anggriyanan sarta sandhang tedhiné. Wondéning warniné wau griya, kang wetawis amantesi [139] yén kaanggéya kelayan sakedlajatipun wau rabi. Wondéning kathaé tedhi, yén jaler mlarat amanciya ing dalem sedinten sedalu : awarni uwos kathahipun sekatos langkung seprapat, yén sugih, katiga tengah katos sarta saulamipun kang wetawis cukup katedha. Dénten sandhang : setaun amasthi anyukani ping kalih, saben amasrahaken sapangadeg, senadyan wau sandhang teksiya sami wetah. Mengkaten malih wajib anyunakanan bekakasing tedhi : utawi bekakasing patileman sarta saupaminé. Nanging menggah punika : boten kapesthékaké ing saben taun, anglintoni yén wonten kang rêsak kémawon, wondéning yén wau snadhang ical, boten wajib jaler anglintonana. Wondéning sakathahé barang kang sampun sami kapasrahaken dhateng rabi, inggih sami kedarbé sedaya, ameng griya kang boten andhérék kedarbé.

Prakawis : 352

Yén saupami wonten tiyang agadhah rabi merdika, kang punika wajib laki anyawisana tiyang kang angladosi setunggal. Kang mengkaten punika, bilih sadéréngngé dados rabiné sampun dipun ladosi tiyang. Wondéning pamesthiné tiyang kang angladosi kang amesthi kadamel kadita amendhetaken toya : amasuh sinjangngé : sarta angolah-olahaken kang katedha dhateng wau rabi.

Prakawis : 353

Saupami laki anumbasaken anggén-anggén dhateng rabi kang kejawi saking pamesthi, kang punika anggén-anggén boten kedarbé dhateng rabi. Yén dados slaya, rabi amestani kasukakaé, laki amestani kasambutaké, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken aturipun laki : sarta kasumpah sepisan. Mengkaten malih kalerêsaken Ahli warisé la[140]ki, yén selaya barang tetilanipun wau laki utawi slaya kalih Ahli warising rabi.

Prakawis : 354

Saupami rabi boten andhérék ing kajengnging laki, kang punika boten wajib laki yén anyukanana punapa kang dados kewajibanipun dhateng wau rabi, senadyan enggénipun anyongga ameng sekedhap, mongka guur tedhiné ing dalem sedintené, sarta gugur sandhangngé ing dalem setengah taun.

Prakawis : 355

Saupami rabi medal saking balé pagriyané :  kang boten kelayan wawenangnging laki, nalikané medal anuju laki wonten ing griya, nuntenlaki anilar ing griya, satilaré laki : wau rabi wangsul dhateng balé pagriyané malih, kang punika laki boten kewajiban anyukani tedha sandhangngé wau rabi. Patrap kang mengkaten punika, sayogya kang anyepeng ukum yén asukaha serat dhateng sasaminé ayepeng ukum ing panggénané wau laki : amratélakna yén  rabi sampun wangsul dhateng balé pagriyané malih. Yén sampun kecriyosan wajib anyukani tedha sandhangngé wau rabi.

Bab Kénging Yén Éstri anglepasna Awak Sawab
Laki Boten Anyukupi Tedha Sandhangngé

Prakawis : 356

Saupami jaler boten waged anyukupi dhateng tedhi sandhangngé rabi margi saking boten gadhahé, kang punika kénging rabi yén matura dhateng ukum supados anedha lepasé awakké saking wau laki. Nanging patrap kang mengkaten punika : amesthi kang anyepeng ukum angantosna ing dalem tigang [141] dinten, yén sampun dhateng tigang dinten boten waged andhatengngi, kang punika dinten kang kaping sekawanipun kénging yén kalepasna saking wau laki.

Prakawis : 357

Saupami éstri katilar dhateng laki : dhateng panggénanipun kang boten kantenan sarta boten atilar kang dados tedhi sandhangngé, kang punika kénging yén matura dhateng ukum anedha lepasipun saking laki.

Bab Tiyang Pindhahan Kang sampun Patutan
Kang Anak Teksih Laré

Prakawis : 358

Yén wonten tiyang pepegatan sarta anggadhahi anak wau anak déréng waged anggadhahi pamilih, kang punika wau  anak kang amesthi amiyara biyang, nanging bapa anyukanana kang dados tedhiné wau anak laminé saingga anak sampun waged agadhah pamilih. Kang mengkaten punika, saupami éstri déréng laki malih. Yén sampun laki, mongka anak kapindhahna dhateng nini saking biyang : dhateng sapenginggilipun, yén boten wonten sedaya, kapindhahna dhateng bapa. Yén bapa pejah : utawi boten wonten, kapindhah dhateng nini saking bapa sapanginggil. Yén nini sapenginggil sami boten wonten kapindhahna dhateng sedhérék éstri anak wau. Yén boten  wonten, kapindhahna dhateng bibi saking biyang. Yén boten wonten wonten, kapindhahna dhateng kepénakan éstri saking sedhérék éstri.

Prakawis : 359

Yén wonten tiyang pindhahan sarta agadhah anak wau anak sampun waged andarbéni pamilih, kang punika pundi kang dipun pilih dhateng anak inggih punika ingkang amesthi amiyara. Nanging saupami anak wau é[142]stri amilih bapa, kang punika bapa kénging anyegaha : supados anak sampun atetuwi  ing biyangngipun. Nanging saupami kang amilih dhateng bapa wau anak jaler, boten kénging bapa yén anyegaha, sarta boten  kénging malih yén wau biyang atinjo adhateng panggénané bapa. Yén biyang kang dipun pilih, mongka anak wau anak jaler, kang punika yén dalu : wonten biyang, yén siyang : wonten pagriyaning bapa, kang supados bapa amulangnga ing pedamelané tiyang jaler. Yén kang milih dhateng biyang éstri, kang punika wau anak wonten ing biyang ing salami-laminé, nanging bapa kénging yén atinjoha.

 

¤¤¤

 

SERAT TUNGGULJATI


SERAT TUNGGULJATI

Mratélakakén pancering manungsa
ingkang sampun dumados,
punika gegebengnganipun para Pandhita Jawi
ing jaman kina, minangka wiwaraning tékad
ingkang dipun rungkebi.

Citranipun sang asma sinandi,
ingkang nedheng pratisthéng pucakking ngacala

Warsa sinangkalan :
Pandhita Suci Ngesti Jati
(1847)

1e DRUK

SOLO
BOEKHANDEL M. TANAJO
1924

Kasalin saking aksara Jawa
ing aksara latin dening
Mas Kumitir

Sidoarjo, 6 Januari 2017

———@@@———

 

Isinipun serat punika :

Bubuka

Wedaripun tunggaljati :

  1. Butuhing raga;
  2. Butuhing budi;
  3. Butuhing rasa;
  4. Butuhing sukma;

Papangkataning wewejangan :

  • Wewejangan panjalmaning jita;
  • Wewejangan cakriking jita;
  • Wewejangan kawawangnging jita;

———@@@———

BUBUKA

Nuwun panitising titika mugi kasambadan ing sedya. Anggen kula ngedalaken Serat “Tunggaljati”, punika methik saking pakem wewejanganipin para Pandhita Jawi ing jaman kina, wawarahipun kalugakakén boten kawewahan boten kakirangan namung ukaranipun karampingaké sawatawis supados suraosipun radi gampil dipun tampeni.

Serehning kawruh wau ginebeng, mongka pangraos kula wawarahipun pancén saé sayektos dhasar dumugi sapriki dereng wonten ingkang karsa medharaken kados suraosipun Serat Tunggaljati punika. Dados pamanah kula éman-éman sanget bilih kawruh wau boten ngantos kababr, pinten banggi lajeng sumebar.  Awit wawarah punika manawi te[6]rang sanget saged damel padhanging manah, upami wiji bok manawi wonten ingkang karsa ngrukti tuwin ngupakara saged tengkar-tumengkar ngantos tuwuh wohipun temah saged maedahi ing ngakathah, baya andadosaken pamareming manah déné sami nyumerepi kawruh ingkang langkung adi.

Menggah pangebengngipun kawruh wau, saking karsanipun ingkang kagungan pamanggih, temen mantep netepi wasita, punika nelakakén kuwawi kanggénan ngélmi pramati. Awit tiyang ingkang sampun mengku kawruh jati punika salêresipun kedah boten kasérénan samubarang ingkangtaksih wonten ngerêsipun, ngangkah ingkang tumanem manah namung rêsik padhang, terang, sumrawang, supados boten andadosaken walang sangkering lampah ingkang ngener dhateng karaharjan, wusana amung samanten atur kula kanthi pamanganjali.

Juru nitis.

———@@@——–

WEDHARIPUN TUNGGALJATI

[7] Manungsa ingkang sumedya ing galuh kawruh Tungguljati, ingkang perlu kawawas saha karêksa namung kabutuhanipun, punika dédé butuh padintenaning ngagesang ingkang sampun dados manungsa, inggih punika butuh sampurnaning kawruh, awit adeging manungsa boten namung maligi bareng satunggal saestu wonten sasadonipun utawi aben-abenan, wondéné aben-abenanipun manungsa ingkang baku wonten sakawan inggih punika : 1. Sukma; 2. Rasa; 3. Budi; 4. Raga;

Angen-angenan sakawan wau sawarni luluh dados satunggal temah mujudaken adeging manungsa. Tiyang gesang ingkang kathah méh boten wonten ingkang saged nyilahaken pipilahanipun grengnging manungsa, amargi narawungi prakawis ingkang  sampun dumados, nanging [8] manawi kawaspadakaken sarana raosing cipta, kasumerêpan pipilihanipun, menggah ingkang dados panceripun inggih namung satunggal sukma. Déné sakathahing kabutuhan ingkang kedah dipun sumerêpi wau kapratelakaken kados ing ngandhap punika.

  1. Buhing Raga.

Raga, butuhipun bagas saras ébah, nedha, ngaso, tuwin sanggama. Bilih boten makaten raosipun sakit utawi boten sakéca, punapa déné kirang dhangan.

  1. Butuhing Budi.

Budi, butuhipun wening, lantip mempan jenjem tuwin tentrem, bilih boten makaten raosipun lejeng kuwur, moyar, tuwin ngambyang-ambyang. [9]

  1. Butuhing Rasa.

Rasa, butuhipun pencar, sumrambah, radin tuwin lulus boten kasabab, bilih boten makaten raosipun ngandhel genjot muyap andadosaken keju, kemeng, pegel tuwin ngethok dhateng badan punapa déné mokcrang, enggen-enggenan tumrap raosing tetedhan.

  1. Butuhing Sukma.

Sukma, butuhipun sukma, muksa, tuwin sampurna. Bilih boten makaten tumengkar, boten rame lalampahanipun sarta boten rampung, tansah babar-binabar salaminipun rampungipun samongsa sampun sampurna – Ludhang.

———@@@———

Manungsa sagedipun nyumerêpi saha nyilahaken punapa déné milahaken barang ingkang kasebut ing nginggil wau kadon pundi. [10] 

Sapisan sagedipun nyumerêpi amarga manungsa dumadosipun wonten ing donya lajeng malih kawruh ingkang katingal saking pamawasing mripat utawi palawanganing pancadriya, saha manggih kawruh malih ingkang katingngal saking landheping ngraos, ingkang medal saking pamawasing mripat utawi palawanganing poncadriya, punika kawruh wujud winastan : “kawruh kasunyatan lair”. Déné ingkang medhal saking landheping pangraos  punika kawruh gaib winastan : “kawruh kayékten batin”, menggah wujudipun sakalangkung dening alus.

Kaping kalih, sagedipun nyilahaken saha milahaken prakawis grengnging manungsa wau, katitik sadaya wonten aranipun saben wonten aranipun piyambak-piyambak wujudipun inggih piyambak-piyambak, botena wonten  wujudipun inggih wonten suraosipun ingkang kenging kadungkap déning manungsa. [11] Mila sukma béda kaliyan rasa, rasa béda kaliyan budi, budi béda kaliyan raga. Makaten ingkang nélakakén silah tuwin silah. Satunggal-tunggaling aran, saestu wonten kayektening wujud piyambak-piyambak winastan “JITA”, tegesipun : “WIJI”. Ing tembung Ngarab sinebut : DAT, (gaib). [12]

———@@@———

Ing ngandhap punika medharaken papangkataning wewejangan wonten tigang dudungkapan, amrih gampilipun kawiwitan saking ngandhap dumugi ing nginggil kadhos ing ngandhap punika .

Pangkat kaping tiga dudungkapan sarambahan wewejangan panjalmaning jiwa.

  • Kumuliting () jitamaya ananing sukma.
  • Kumuliting sukma ananing rasa.                       Pamoring dados
  • Kumuliting rasa mahanani budi.                        Manungsa.
  • Kumuliting budi mahanani raga.

Pangkat kaping kalih dudungkapan kalih rambahan wewejangan cokriking jita.

  • Kawontenanipun janggerêng, kiwa utawi pantes.
  • Kawontenanipun solah, jatmika utawa goreh.
  • Kawontenanipun cahya, sumorot utawi surêm.
  • Kawontenanipun wontening semu, suméh utawi wiwingit.

Pangkat sapisan dudungkapan tigang rambahan wewejangan kawawangnging jita.

  • Wiji raga kados bagegeggipun, badan wadhag.
  • Wiji budi kados pratingkahipun, badan alus.                Kikiyataning
  • Wiji rasa kados susunaripun, badan alus.                       udara.
  • Wiji sukma kados liganipun, badan alus.

———@@@———

Punika pipiritan minongka tondha saksi praka[13]wis ngrebdaning jita, boten béda kados déné prakawis ngrembakaning wiji tutuwuhan, sakawit namung wujud jita, sarêng kumulit lajeng nuwuhaken oyot utawi pancer, tumunten nuwuhaken uwit ron pang, sekar, woh, sapanunggalanipun, sakathahing kawontenan ingkang semi saking tutuwuhan wau lajeng dados wiji. Katitik tiyang saged nanem turus woh, kecik tuwin sanes-sanesipun ingkang sami kalampahan semi. Nanging wonten ugi sesemen wau ingkang katanem boten saged semi, kadosta : ron, punika nekakakén boten patos karambah kikiyataning jita ingkang nyekapi utawi boten kaleresan papanipun punapa déné kesabab sulaya sasadoning udara. Éwadéné godhong cocor bébék katanem saged semi, jalaran taksih celak sanget kaliyan dayaning jita ingkang dumunung ing ngriku. Pang ingkang sampun dangu gesangipun utawi kesepuhan pu[14]napa déné kenéman katanem boten saged semi, sabab dayaning jita tipis sanget kirang nyekapi kanggé kikiyataning semi. Dodos tansah semi pejah-semi pejah sadangunipun wiji klentheng – randhu dereng wangsul dados jita malih, “Wiji Murni”, makaten sanépaning ngagesang.

 

———thithi———

 

KIDUNG QUR’AN


KIDUNG QUR’AN

Kasalin saking aksara Arab
Ing aksara latin

Dening :
Mas Kumitir

Minggu, 22 Oktober 2017

ѺѺѺ

PUPUH I SAMARADANA

bismillahirrahmanirrahim

  1. Wonten carita winarni, sajeroning Qur’an, sing sapa macaha mangko, atawa angerungokena, miwah anipenana ginajar dening Yang Agung, salamet dunya ngaherat.
  2. Kathahing surat winilis, pinatut kalawan tembang satus pat belas kathahe, Patehah, surat Baqarah, Ngimrom lan surat Nisa’, Ma’idah An’am puniku, I’raf  Anfal lan Taubat.
  3. Yunus Hud Yusuf anenggih, raadi ibrahim punika, hajar nahli aseramangko, surat Kahfi lawan Maryam, Thoha surat Ambiya’ haji mukmin surat Enur, furqan surat Sungara.
  4. Surat Namli Qashash iki, Ankabut lan Rum punika, Luqman Sajadah mangko, Akhzab Saba mala’ikat, Yasin Shafat lan Shad, Zumara ngafi, Fushilat nur [2] zukhraf duhan.
  5. Surat Jashiyah puniki, akhqat Muhammad punika, Fatah hajarate, Khaf duriyat punika tur nujum lan mujadilah.
  6. Hashar mumtahinah nenggih, surat SShaf lan jumaah, munafeqtaghabun mangko, tholaq tahrim lan tabarak, Nun surat Haqqat maarikh, lan surat Hemejin muzamil ika.
  7. Muddasirrikiyamah iki, dahru mursalat lan amma, wan naziati abasa mangke, kuwirat surat fathorat, muthofafina ansaqat, buruj lan thoriq puniku, a’lagha shiyah fajar.
  8. Balad shamsi walaili puniki,  wadhdhuha lan alam nasrah, wattini alaq surata, qodri lan bayinah, zul zilat lan adiyat, qariah surat takashar, surat ngasri lawan hamnar.
  9. Surat fil surat shita, surat mangun lan kaushar, surat kafirun mongka, surat nashru lawan yada, kelawan surat ihlas, [3] falaq binnasi jangkepipun, satus punjul kawan welas.

PUPUH II S I N O M

  1. Juz ing Quran tigang dasa, fatihat ika sawiji, sabaqu lussufaha juz ushshani juz pingh kalih, surat baqarah nenggih tilkarrusulu juz ushshalisu ika, juz kaping tiga, pan surat beqarah meksih, lan tanalul birra juz urrabiu ping patnya.
  2. Iya iku surat ngimran, anuli walmuhshanatu, juz ulkhamisu kaping lima, surat nisa’ kaping lumaris, layuhibbu anenggih juz ussadisu ping nam limaku, pan misih surat nisa’, waidzasamingu tamfi, juz ussabinga ping pitu, ing surat maidah.
  3. Anuli walau annana, juz usshshaminu kang lumaris, ping wolu ing surat  anam, waqalal mala u  tamfi, juz uttasingu nanggih, ping sanga i’raf lumaku, wa’lamu kang lumapah, juz alngashiru sedasaning surat anfal, anuli ya’tadirun.
  4. Juz ulhadi ashara, sawelas taubat lumaris, [4] wama min dabbatin nuli, juz ushshani ashara kalih, welas ingkang lumaris, surat hud wama ubarri u, juz ushshalishu ashara,  tiga welas kang lumaris, surat yusuf anuli juz urubama.
  5. Yawadulladzina punika, juz urrabi u achara, ping kawan welas lumapah, surat hajar kang gumanti, subhanalladzi, juz ulkhamisu ashara iku, lima welas surat asera, qala alam aqullaka, juz ussadisu asara kaping nembelas.
  6. Pan surat kahfi, iqtaraba linnasi, juz ushshabi u asara, pitulas anbiya’, qad aflahal mu’minuna juz ushshaminu ashara iku, surat mu’min wolulas, waqolalladzina tamfi, layarjuna, juz uttasi u asara.
  7. Sangalas surat furqan, pama kana jawaba, juz-ul ashiruna kalih dasa, surat namli kang lumaris, wala tujadilu anenghih, ju-ul hadi waishrun, ping salikur surat ngankabut, ingkang lumris, waman yaqnut juz-uth thani wa isruna.
  8. Ping kalih likur lumapah, [5] akhzab tampi, wama angzalna uth thalithu waisruna, yen tiga likur lumaris, ganti faman adzlamu,  juz al-laribu auisruna.
  9. Ping limalikur fushilat heme tanzil lumaris, juz ussadisu waisruna, nemlikur ingkang lumaris, surat akhqaq anuli, qala fakhathbakum, juz assabiau isruna, pitulikur kang lumaris, surat dzurriyat nuli tamfaqad sami-a.
  10. Juz ussaminu waisruna, wolulikur kang lumaris, surat nifu mujadilah nuli tabarakalladzi, juz uttasi-u nenggih, waisruna sangalikur, nenggih surat malku namannya, nuli amma kang gumanti, juz ussalasuna iku tigang dasa.
  11. Ing saben juz satunggal, sasaterusnya iku winilis sawelas haiyukathoha, kawan atus wolulng desithuma puniki, saparawalan ing juz uthumun punika.
  12. Khurufan khizib punika, limang ngewu kashah neki, pitung[6]atus pitung dasa, ing saben rubug sawiji, sewu lan satus nenggih, pitung puluh khurupipun, ayate ponang qur’an, nem ewu rongatus luwih, pan pitulas, den kalimah qur’an.
  13. Pan kawan ewu kalimah, kawan atus kathah neki, dene saterusnya sa-qur’an, tigang keti kathah neki, nem ewu langkung kalihatus, langkung pitung puluh, alife kawan leksa, wolungatus pitung desi, ebe-nipun, sewu kawanatus limalas.
  14. Te-ne rongewu  ta  sangang dasa, sanga nenggih, tha-ne sweu kathahe, rongatus nem sangan desi, jim tigang ewu nenggih, tigangatus sangang puluh langkung kalih jim ika, he tigang ewu luwih, kawanatus kha sewu pitungatus ha,
  15. Dal-le iku kathahe, kawa ewu kawan desi, langkung kalih dal punika, ra iku seleksa limangewu sangangatus nenggih, zai limang[7]ewu wulungatus yaika.
  16. Lan sangang dasa satunggal, pitangngipun, sine punika sama, sha de rongngewu luwih, tiga welas shad nenggih, dhad sewu kalihatus, lan kawan dasa sakawan, tho lan shod sami, kalih ewu iya langkung tigang welas.
  17. Dzo wulungatus sakawan dasa, puniku langkung kalih, ngine sewu rongatusnya, ghine pe lan sami, nem ewu salikur nenggih, qaf pe sangang ewu, satus nem kathahnya lam tigang leksa luwih, kawanatus, langkung kalih punika.
  18. Min me kang kalih laksa, nem ewu sangangatus luwih, salawe mim kathahnya nun limangatus luwih, sawidak nunpuniki, wau iya limangatus ewu, tigang dasa katahnya, ha sangang ewu sangang desi, nge iku kalih ewu sangang dasa.
  19. Kang sabda gusti panutan, dateng shahabate sami, sing sapa ungfadzna, kang muni ing tulis iki, luput ngapi yamani,  nar rakena siksa kubur, luputing petakonan [8] dadi zimat ing neki, manjing suwarga, ingapura dosanira.

Naskah Kidung Qur’an

—– tamat —–

SERAT CEBOLEK


SERAT CEBOLEK

Alih aksara
Drs. SUDIBJO Z. HADI SUTJIPTO

Departemen Pendidikan dan Kebudayaan
PROYEK PENERBITAN BUKU SASTRA
INDONESIA DAN SAERAH
Jakarta 1981

Sinalin dening :
Mas Kumitir
Sidoarjo, 1 Juli 2017

¤¤¤¤

SERAT CEBOLEK

PUPUH I
DHANDHANGGULA

  1. Tabuh sapta enjing Sukra Manis, mongsa sapta kang wuku Galungan, Rabingulawal wulane, tanggal kaping rolikur, ing taun Je sangkala Jawi, catur jalma manggaleng rat, kang manawung kidung, Mangetan wedana derstan, Raden Panji Jayasubrata duk lagi, aneng nagri Semarang.
  2. Purwanira carita punika, kang kagungan Jen Raden Dipatya, Panji Suryakusumane, ingkang sampun pensiun, Bupatine nagri Semawis, tinurun mangke tinrap, sekar  manca catur, kinarya repen supadya, andadosna pangenget-engetnya sami, sagung para ngulama.
  3. Ingkang sami amarsudi ngelmi, sampun ngantya temah telanjukan, kang salesih pamirsane, lair terusing kalbu, kang mupakat dhateng liyaning, liyanipun ngulama, ingkang sami jamhur, jamhure ing Tanah Jawa, jawanipun prayogi ingkang selasih, salesih pamirsanya.
  4. Kang jinejer carita ngarsi, duk nalika panjenenganira, Kangjeng Raden Tumenggunge, Wiryadinagara nung, Pakalongan prajanireki, pasisir Tanah Jawa, de papatihipun, Dyan Bei Martanagara, budi darma mumpuni sarjana niti, prajanya gemah arja.
  5. Datan wonten kang dursila juti, samya ajrih denya mbek silarja, ambanyu mili danane, marma pinarcaya gung, dhateng Kangjeng Gupermen nguni, sagung para Walanda, ingemong sakayun, duk samana winursita, Ki Pangulu Pakalongan tur udani, dhateng Tumenggungira.
  6. Ki Pangulu wau manganjali, dhuh pukulun  kawula miyarsa, ing Batang inggih wartose, Kalisasak kang dhusun, wonten kaji amulang ngelmi, Mukhammad Ripangi nama, punika misuwur anyampah sagung ngulama, ngelmunipun tan wonten ingkang prayogi, sadaya smi galat.
  7. Den Tumenggung angandika ais, yen mangkono dadi mangsude, mungguh ngelmune iku, nggone mulang mring murid-murid, Ki Pangulu tur sembah, saksana gya mundur, kuneng malih winursita, Kyai Kaji Mukhammad Ripangi nenggih, kang wismeng Kalisasak.
  8. Bawah Batang pan sajuga ari, Ki Ripangi nuju pinarakan, ingayap para muride, geng alit munggeng ngayun, ndeku muka lir konjem siti, saking sru ajrihira, murid-muridipun, Kaji Ripangi angucap, kabeh padha pirsakna nak murid mami, yen ingsun iki iya.
  9. Mene dadi kalifah Jeng Nabi, nindakaken sarak Rasulullah, aneng Tanah Jawa kene, dene ta iku sagung, pra ngulama ing Tanah Jawi, miwah pangulu padha, sembayange iku, durung sah jumungahira, apa dene nggone ningkahake sami, pan iku durung esah.
  10. Iya sabab ikut pra ngulami, lan pangulu durung ana Islam, apa dene pangantene, amarga padha durung, njaluk idin mring jeneng mami, nggonira manjing Islam, para murid ndheku, misuwur mancapat desa, dadya sami rebut dhucung malbu murid, Pekalongan myang Batang.
  11. Jalma alit tuwin pra priyayi, puruita dhateng Kalisasak, dipun sekseni Islame, nadyan janma wus kaki-kaki, denya semah rabinya, pan wus padha mabluk, den ningkahken malih iya, sabab nggone ningkah kalanira nguni, punika dereng esah.
  12. Ki Ripangi dereng anekseni, mengko iki padha rungokna, kabeh murid ingsun kiye, ing Tanah Jawa iku, iya mangsa ing dina iki, kabeh para ngulama, liyane jeneng sun, tan ana kang adil nyata, amung ingsun sampurna sayekti adil, nuwun para muridnya.
  13. Wonten janma Jariyah raneki, nenggih tilas lurat Suranata, puruita lan rabine, sineksen Islamipun, paningkahe winangun malih, Bagus Kenthol Jariyah, sukeng tyas kalangkung, Mas Bagus Kenthol Jariyah, ya ta matur dhumateng Kyai Ripangi, kyai kula kasmaran.

PUPUH II
ASMARADANA

  1. Mugi paduka nindaki, dhateng masjid Wanayasa, paring idin jumuwahe, supados antuka barkah, rukuna kang jumuwah, Ki Ripangi ngandika rum, ya banget tarimaningwang.
  2. Sigra tindak Ki Ripangi, prapta masjid Wanayasa, mulang jumungah pratikele, supaya manggih sampurna, sagunge janma desa, pra sami asugun-sugun, awit saking Gus jariyah.
  3. Ingkang narik, manjing murid, supaya sampurneng pejah, mila keh wong bodho-bodho, agebalan arantakan, ngguguru sami rahab, akelayu kapiluyu, suwita mring Kalisasak.
  4. Pan wonten sawiji modin, kelayu apuruita, mring Kyai Ripangi saos, sapraptanira ing ngarsa, Ki Lebe awot sekar, adhuh kiyai katengsun, mila sowan ing paduka.
  5. Saking kadereng tyas mami, malebet agami Islam, Ki Ripangi lon delinge, iya becik yen mangkana, heh bocah modin ika, guyangen balumbang gupuh, kosokana alang-alang.
  6. Tumandhang kalima murid, sapraptanireng balumbang, Ki Modin cenemplungake, kinosok ing alang-alang, kulitnya sami babak, sambat nangis angeruntuh, awake bilur sadaya.
  7. Nulya mentas prapteng ngarsi, Ki Ripangi lon ngandika, mulane sun guyang kowe, ngong kon nggosok alang-alang, amarga awakira, akuthah najis awakmu, durung esah salatira.
  8. Tan oleh ganjaran ngakir, mila janma kathah prapta, kapencut pitembungane, benjing mati minggah swarga, wantune janma Jawa, gumarubyug siyang dalu, sami atur-atur uwang.
  9. Wang tembaga tuwin putih, rispis utawane boga, warna-warna sidhekahe, Ki Ripangi angandika, masjid ing desa-desa, tuwin kutha kabeh iku, durung sun jumuwahira.
  10. Marga sun durung ngideni, temah sagung kang miyarsa, sadaya uwas atine, dadya masjide sadesa, sami suwung sadaya, tan arsa salat ing ngriku, asanget ngungun imamnya.
  11. Kuneng mangke kang winarni, Rahaden Yudakusuma, langkung terang sedayane, Ki Ripangi solahira, saklangkung rudityanya, sigra marek meng Pangulu, wus sami tata alenggah.
  12. Saksana salaman nuli, Ki Pangulu angandika, Raden punpa karsane, dene gati praptanira, baya ta wonten karya, Dyan Yudakusuma matur, milamba sowan sampeyan.
  13. Prakwis Kaji Ripangi, kang wisma ing Kalisasak, tan kenging kinendelaken, wus jinarwa solahira, purwa madya wasana, titi reh sadaya katur, tan wonten kaliwatan.
  14. Ki Pangulu duk miyarsi, sumung-sumung kang wadana, asugal bengis delinge, Raden kalamun mangkana, Ki Ripangi kadhangan, punika wong boten urus, nggih arsa angrusak tata.
  15. Ki Pangulu gya nimbali, para Ketib myang Ulama, miwah Kaji Pinang mangke, wus sami angglar ing ngarsa, ing reh sampun jinarwa, Kaji Pinang aturipun, manawi pareng ing karsa.
  16. Kenthol Jariyah suwawi, samangke katimbalana, Ki Pangulu ngutus age, nimbali Kenthol Jariyah, datan adangu prapta, angandika Ki Pangulu, heh Bagus Kenthol Jriyah.
  17. Marma sira ngong timbali, sun iki arsa atanya, kaya ngapa pawartane, Ki Ripangi Kalisasak, mungguh pamulangira, marang murid-muridipun, ngelmune ingkang binabar.
  18. Kenthol Jariyah wotsari, Ki Pangulu atur kula, saestu ngelmune sae, Ki Ripangi Kalisasak, mukmin adil sanyata, samangke saestunipun, ing wektu puniki datan.
  19. Wonten mukmin ingkang adil, mung Kiyahi Kalisasak, ingkang adil saestune, milanipun dhawuhira, Kiyahi Kalisasak, menggah ta piwulangipun, sembayange pra ngulama.
  20. Utawi jumuwah neki, napa malih tiyang ningkah, dereng esh sedayane, sabab dereng ingidenan, dhateng Ki Kalisasak, punik akenceng satuhu, nggenira ngasta sarengat.
  21. Pantes badale Jeng Nabi, Mukhammadinil Mustapa, ngencengaken sarengate, Kaji Pinang duk miyarsa, kalangkung bramatyanya, mukanira sumung-sumung, jajabang mawinga-winga.
  22. Asru pangucapireki, asendhu sora sugal, sun ngrungu ujarmu kuwe, apa sira iku edan, mojar tanpa ukara, apa sira mendem gadhung, Jariyah sira minggata.
  23. Tutura guruneki, si setan ing Kalisasak, iya iku eblis katon, den age mrene praptaa, sun kucirane pisan, eblis ing salugunipun, Si Ripangi Kalisasak.
  24. Wus sedya ing rina wengi, nggoningsun bubujang setan, Si Kaji Ripangi kuwe, kena didhadhung ing setan, wus dadi jinis setan, wong agung Arab sedarum, tan arsa ambubrah tata.
  25. Iki mengko Si Ripangi, kumeksa angluwihana, mring kang para Jamhur kabeh, wajibe para ngulama, rumeksa maring sarak, sarengate Kangjeng Rasul, nora kena yen mun kira.
  26. Ki Jariyah amiyarsi, gurune den ala-ala, kadi sinebit karnane, jajabang mawinga-winga, sesek wardayanira, seksana gya pamit mantuk, pelarasan undurira.
  27. Datan kawarna ing margi, saparptanira ing wisma, awawarta mring rabine, heh Diajeng guruningwang, ujare Kaji Pinang, iya Kangjeng Kyahi Guru, pan arsa kinucurana.
  28. Kariya ta sira yayi, pun kakang pan arsa seba, mring Kangjeng Kyaimas ingong, matur ing pangucapira, kabeh Si Kaji Pinang, dhandhang sun unekne kuntul, kuntul sun unekne dhandhang.
  29. Banget larane tyas mami, ya marang Si Kaji Pinang, tuwin marang Pangulune, rabine duk amiyarsa, wuwuse lakinira, sungkawa pan esmu eluh, alon ing pangucapira.
  30. Yen Kakang marek Kiyahi, aturena sembah ingwang, lawan pamekasku maneh, ywa suwe neng Kalisasak, banget sumelang ingwang, mbok sira dipundhut mantu, kakang paran polahingwang.
  31. Sapa ta ingkang nglironi, ngong ngulati wong sapraja, mongsantuk kang kaya kowe, sung wangeni mung sadina, yen sira nora prapta,kakang pesthi ingsun susul, ingsun ora betah pisah.
  32. Kang gumantung ati mami, tan liya mung sira kakang, jer anakmu akeh kuwe, Ki Ripangi kukumira, pan kalebu subahat, Ki Jariyah lon amuwus, yayi ywa kuwatir sira.
  33. Wus tinanggung guru mami, Kyai wus takon malekat, Ki Jariyah mintar age, gancanging carita prapta, wonten ing Kalisasak, tundhuk lawan gurunipun, ngaras asta lajeng lenggah.
  34. Ki Jariyah matur aris, amundelik matanira, kumarusuk wewadule, wuwuh-wuwuh kang pangucap, siji dadi sawidak, dudukane Ki Pangulu, utawi Ki Kaji Pinang.
  35. Ki Ripangi duk miyarsi, kelangkung rudityanira, pan kumitir jajenggote, langguk temen Kaji Pinang, anacad marang ingwang, animbali muridipun, praptane Yudakenaka.

PUPUH III
P A N G K U R

  1. Asru denya angandika, tuwan Kaji Mukhamadi Ripangi, heh sagung nak muridingsun, manira awawarta, pan manira samengko iki siniku, dinukan maring nagara, Pakalongan Batang runtik.
  2. Lan maning Mas Kaji Pinang, luwih duka sawiyah marang mami, marga nggoningsun tutulung, ngencengi ukum sarak, mungguh iku manira kencengi tuhu, senajan tumekeng lena, pang ingsun nora gumingsir.
  3. Pra murid rempag aturnya, nngih suwawi linawan ing ngajurit, amusawarahan ngelmu, amba tuwan abena, datan sedya gumingsira paben ngelmu, amungsuh Mas Kaji Pinang, lan Kaji Mukhamad Cangkring.
  4. Kang dados pangulu Batang, myang pangulu Kalongan datan wagih, miwah pangulu sedarum, Ki Edris lan Jariyah, banting kethu dhuh guruku alim agung, napa gawe kudu susah, muride bae ngrampungi.
  5. Jawab pitaken ngulama, pan wus kathah wulangipun Kiyahi, yen kantosa kasor ulun, bicara ngelmu sarak, angur aja ngguguru ngelmu kang putus, kang bisa mbatalken ningkah, kang mbatalken jumah masjid.
  6. Ingkang nganyaraken ningkah, sampun susah kula ingkang ngembari, ngelmune para Pangulu, sun kedhene kewala, kados datan prapta ing Kiyahi Guru, tautate murid tuwan, ngembari ambeng tan gingsir.
  7. Ing benjang punagi amba, inggih lamun dumugi paben ngelmi, pra ngulama yen wus teluk, nunten mantuk kawula, rabi kula ireng manis kula sambut, kula mek kang payudara, rabi kula maleroki.
  8. Para murid saya ndadra, pangucape sumepa wong daleming, ngamun-amun ting calebung, nora pisan ngambaha, eling marang ing Hyang Ingkang Maha Agung, tan ngambah laku utama, sagunge kang para murid.
  9. Ki Ripangi amiyarsa, ing ature sagunge para murid, lir kinilen ing tyasipun, dhasare uwus ngrasa, luhur dhewe iya pangawrhipun, tan ana ingkang memadha, wus angrasa alim adil.
  10. Tan ana ing memadha, sigra wau karya serat kekalih, ingkang sawijinya katur, dhateng Tumenggungira, Arya Wiryadinegara kang pilungguh, Tumenggung nagari Kalongan,kanthi kanthong ing jro isi.
  11. Kitab tiga srat sajuga, mring Pangulu Kenthol Jariyah nuli, kinanten pra murid ngutus, nandukena kang serat, mring Pangulu lawan mring Tumenggungipun, mintar tan winarneng marga, prapta Pakalongan nagri.
  12. Jariyah lajeng umarak, manganjali ngarsa Tumenggungneki, punika ingkang kamantu, dhumateng Kangjeng Sultan, ing Sumenep kang jumeneng Dyan Tumenggung, aneng nagri Pakolangan, panjenengan kaping kalih.
  13. Jariyah ngaturaken serat, tinampenan nulya binuka aglis, penget Ki Ripangi ulun, dhukun ing Kalisasak, wiyosipun kawula ngunjuki atur, Gusti kawula dinukan, mring Raden Pangulu mangkin.
  14. Tanapi pun Kaji Pinang, sakelangkung calunthangan sayekti, pangucape boten urus, ngabani mring ngulama, ingkang sampun adil satuhu, awit saking pun Jariyah, puruhita dhateng dasih.
  15. Menggah sampurnaning Islam, ngelmu sarak lampah amrih prayogi, lan salat jumuwahipun, ingkang amrih sampurna, amba sampun andhatengi amemuruk, dhateng masjid Wanayasa, awit Jariyah kang kapti.
  16. Kinen ngesahken kang Jumungah, awusana Raden Pangulu Gusti, lan Kaji pinang puniku, ngucap sawiyah-wiyah, mring kawula tan wonten tahaning kalbu, pangucape ukur menga, tan eca rinung kuping.
  17. Kaji Pinang wicaranya, sekalangkung denya amejanani, mring kawula datan rembug, pramila ulun enggal, ngaturaken kitab tiga ing pukulun, kang wus kawula tarjumah, pitembungan basa Jawi.
  18. Mugi tuwan mufakatna, inggih dhateng para ngulama Jawi, yen wonten sulayanipun, inggih para ngulama, ulun purun ingaben leresing ngelmu, titi panuksmaning serat, kawula Kaji Ripangi.
  19. Ngulama ingkang sampurna, inggih ingkang wus tanajul ngaripin, ahli tarekat satuhu, mukmin adil sukciman, lahir batin amaos surat, Ki Tumenggung sigra nuding.
  20. Kinen animbali sigra, mring Pangulu tan dangu sampun prapti, ing ngarsane Ki Tumenggung, majeng sarwi wot sekar, angandika Ki Tumenggung manis arum, Pangulu sira lungguha, sawusnya tata alinggih.
  21. Ki Tumenggung risaksana, maringaken srat mring Pangulu aglis, tinampen sarwi wot santun, pangulu maos serat, wus kadriya sedaya tembungipun, Ki Pangulu matur nembah, Gusti ulun inggih tampi.
  22. Kaji Ripangi kang serat, langkung saking seru tembungireki, ingkang mungel seratipun, masjid ing Pekalongan, dereng esah pukulun jumuwahipun, sabab kirang rukunira, wondening kang kaping kalih.
  23. Sadaya ingkang aningkah, dereng esah sababta kirang adil, ingkang nikahken puniku, munafek winastanan, amung Kaji Ripangi pribadi sampun, ingkang adil tur sampurna, dadya kalifah Jeng Nabi.
  24. Samangke ing tanah Jawa, datan wonten liya Kaji Ripangi, Ki Tumenggung ngandika rum, lamun kadya mangkana, prayogane Kaji Ripangi puniku, timbalana ngarsaning wang, kinen musawarah ngelmi.
  25. Lah kabeh para ngulama, kumpulena ingsun arsa udani, yen Kaji Ripangi iku, sisip ing kawruhira, kon ngowahi miturut kitab kang jujur, yen bener panemunira, becik den turuta ugi.
  26. Raden Pangulu turira, nggih sandika Gusti langkung utami, ing sabda Raden Tumenggung, kula ndherek kewala, ing parentah Jang Paduka kang satuhu, ngatur mufakating sarak, ing karsa langkung utami.
  27. Heh Jariyah umentara, atemuha gurumu Ki Ripangi, iki Kangjeng karsanipun, gurumu tinimbalan, anggawaha kitabe kabeh ywa kantun, sabab kinen musawarah, lan sagung para ngulami.
  28. Lamun bener gurunira, pra ngulama kinen ngguguru sami, yen sisip penemunipun, gurumu kinarsakna, atobata sarta ngowahana laku, ingkang uwis kaluputan, mentar Jariyah lumaris.
  29. Ing Kalisasak wus prapta, yata marek ing guru Ki Ripangi, ndawuhaken timbalanipun, Tumenggung Pakalongan, langkung suka seksana busana gupuh, wus sampurna sigra budhal, ginarebeg para murid.
  30. Wong sadasa pangarsanya, sampun cawis arakit jawab sami, sual myang pambahasipun, sami methili rafal, ting caruwil kertase sami kinandhut, saweneh sineleh kopyah, weneh neng kanthong kulambi.
  31. Tan winarna aneng marga, sampun prapta Pakalongan nagari, umarek ing ngarsanipun, Ki Tumenggung parentah, kinen mernah wonten ing langgar nggenipun, sinugatan warna-warna, kang adil kang ngasmarani.

PUPUH IV
ASMARADANA

  1. Kuneng wau kang winarni, raden Pangulu semana, pra ngulama sakancane, pra sami anaklek kitab, usul tasawup tuhfah, nukil kadis pekih sampun, sigra denira utusan.
  2. Mring sagung para ngulami, Ki Tumenggung karsanira, malem Jumuwah Kaliwon, sagunge para ngulama, lawan Pangulu Batang, tinimbalan kinen kumpul, pepaka ing Kabupatyan.
  3. Agunem sarengat Nabi, kang yogya linampahana, musawarah prayogane, Kaji Ripangi punika, nacad para ngulama, duk miyarsa undhangipun, garjiteng tyas pra ngulama.
  4. Sadaya anaklek sami, sekathahe kitab-kitab, oteran ngulama kabeh, misuwur janma sapraja, miwah ing desa-desa, ing warta sampun misuwur, ngulama runtik sedaya.
  5. Kalane miyarsa warti, cinacad pan dereng Islam, pan maksih munafek, ningkah jumungah salah tan sah, gumrungung pra ngulama, ingkang sampun jamhur-jamhur, sayid sarib myang wong Jawa.
  6. Miwah santri ukur urip, murang-muring ing wardaya, lah kaya apa rupane, Si Ripangi Kalisasak, dene kagila-gila, sagung wong kalyu ayun wruh, Kaji Ripangi kang warna.
  7. Botoh Cina maling-maling, bajingan miwah buwaya, apadene kadhet-kadhet, kapengin weruh sadaya, Ki Ripangi kang warna, dene sanget langgukipun, munafekken para ngulama.
  8. Sejatine wong ngaurip, gedhe cilik nora beda, ingkang beda derajate, derajat iku nugraha, pinilih dening sukma, kinen amarna ing pandum, nyantosani karaharjan.
  9. Dene ta Kaji Ripangi, anggepe kabina-bina, ya ta kawuwusa maleh, wus prapta ing ubaya, ing ari malem Jumungah, pukul sanga kumpulipun, sajrone ing Kabupatyan.
  10. Ngulama Pangulu Ketib, merbot Modin Sarip Jawa, santri meri kumaroyok, lan sagung para nayaka, aglar aneng pendhapa, sedaya sampun akumpul, Ki Tumenggung wus salenggah.
  11. Sagunge ing suwiwi, wus sami ngancaran lenggah, munggeng kanan kang tembing ler, ingkang kiwa pra nayaka, santri meri angrangap, ngebeki pendhapa agung, awor lawan bangsat-bangsat.
  12. Datan keni yen sinapih, janma kang arsa tumingal, kadya anonton teledhek, atakon tinakon warta, Kangjeng Tumenggung ingkang, akarsa landrad puniku, prakawis menggah sarengat.
  13. Wonten wong lagi karesmin, kaget lajeng aluwaran, gya medal lajeng anonton, ya ta sampun tata lenggah, Ki Tumenggung ngandika, he payo Raden Pangulu, mara ta sira wacaha.
  14. Layange Kyai Ripangi, sigra denya manis swarane, sami gawok kang miyarsa, tembunge kang nuwala, Ki Ripangi ambegipun, awani kirang deduga.
  15. Ki Tumenggung ngandika ris, sagunge para ngulama, padha den rasakna kabeh, rinembaga ing wong kathah, mungguh tembunging surat, Ki Pangulu nembah matur, menawi pareng ing karsa.
  16. Prayogi dipun timbali, Ki Ripangi dhateng ngarsa, Ki Tumenggung ngandika lon, Ketib sira timbalana, Ki Ripangi den enggal, praptaa ing ngarsaningsun, kang dinuta sigra mentar.
  17. Datan winurciteng margi, sapraptanira ing langgar, andhawuhken timbalane, Ki Ripangi sigra mangkat, praptane ing pendhapa, uluk salam sarwi melung, jinawab ngalekum salam.
  18. Gya kinen jajar alinggih, lan Mas Behi Wiratmeja, lungguhira luhur dhewe, ngarepaken pra ngulama, sagung para muridnya, neng wuri lungguhe kepung, wus sami saekapraja.
  19. Ki Tumenggung ngandika ris, sagunge para ngulama, mufakatna kang sareh, prakara kang dadi rasa, rinasan kang prayoga, sulayane kang panemu, bab masalahing ngibadah.
  20. Lawan Ki Kaji Ripangi, watona daliling kitab, kadis kiyas ijemake, sigra Mas Pangulu Batang, tuwan Kaji Mukhamad, aturipun manis arum, andhap alus kramanira.
  21. Dhuh tuwan Kaji Ripangi, kawula kinen matura, ingkang rumiyin pasale, sampeyan dhawuh tan esah, Jumuwah Pakalongan, Batang lan masjid sedarum, paran menggah labetira.
  22. Kitab punapa kang muni, kados pundi lafalira, mugi tuwan jarwakake, Kaji Ripangi saurnya, nanging ragi supe ulun, sabab wus kula tarjumah.
  23. Ki Tumenggung wus atampi, punika tuwan pirsaha, Kaji Mukhamad ature, kula ugi wus uninga, reka tuwan pribadya, pundi kitabnya kang tuhu, saure kantun neng wisma.
  24. Marma kula amestani, dereng sah jumuwahira, dene tan pepak sarate, ingkang rukun salat Jumuwah, wajibing para imam, tuwin ngulama puniku, dhingin mumulanga salat.
  25. Wajibing Jumuwah pesthi, wontena wong kawandasa, kang wus sampurna Islame, Pangulu Batang sahurnya, perlune wong Jumuwah, limalas prakaranipun, mulang tan wajib punika.
  26. Mufakat para ngulami, miwah pra sayid sedaya, mulang tan ana kitabe, mulang malbu rukun Jumngah, perlu Jumngah limalas, Ki Ripangi maksih pengkuh, datan arsa kasoran.
  27. Dangu denya wawan ngelmi, yen menggah puyuh tarungan, asaut sinaut gantos, Ki Ripangi antuk ngambah, nulya ciningir kena, dadya jengkeng tarungipun, bicaranya pan kasoran.
  28. Jawabe Kaji Ripangi, anyengkleng kelawan sual, sanes kang jinawabake, tinon samya runtikira, kalih micara sora, yen paduwa jaba tamtu, sayektine tetabokan.
  29. Sami kruranira kalih, lir Subali lan Sugriwa, sami kumitir lathine, Ki Ripangi maksih panggah, sarwi asru angucap, teka ngajak nora urus, wong anom peksa denuta.

PUPUH V
S  I  N  O  M

  1. Wahuta Mas Kaji Pinang, wantu ngulama taruni, wantering tyas tur waskita, sembada kawignyan wasis, ing kitab wus binangkit, dhasar putra ngulama gung, dupi miyarsa jawab, Kaji Ripangi tan yekti, krura mangkrak bangun kautamanira.
  2. Mentheleng amalang kadhak, sarwi lathine kumitir, netra rekta pari sura, netepken surbanireki, amingkis kang kulambi, maju nengah denya lungguh, sarwi ngadhep setrilam, nyandhak suratnya Ripangi, ngadhepaken Ki Ripangi kang micara.
  3. Sami kagyat pra ngulama, tanapi para priyayi, andulu Mas Kaji Pinang, sinawang kelangkung runtik, solah ganggas respati, tan mantra lamun tekabur, kadya Bali atmaja, angantep Dasamuka ji, solah ganggas ulat galak lon tembungnya.
  4. Heh Kaji Ripangi sira, paran karsanta kang pesthi, prakara kang dadi karya, sebane para ngulami, amusawarah ngelmi, kang dadi ing penemumu, tan metu saking kitab, amung akalmu pribadi, Ki Ripangi sumaur wengis akeras.
  5. Dangu awawan wicara, bangun angrok silih ukih, nimpuna angadu yasa, rame denya amrih titih, titikanireng ngelmi, karaning krama winangun, apopor maputeran, yen menggaha wong ajurit, rame deder-dineder ider-ideran.
  6. Mas kaji Pinang sru mojar, heh sira Kaji Ripangi, yen tan marena andika, panemunira kang sisip, pesthi ingsun kuciri, cara Cina pepathakmu, lawan samuridira, kaliwat murtadireki, wani angucap ngapiraken padha Islam.
  7. Mengko paran jawabira, prakara Jumuwah iki, soale Pangulu Batang, sumaur Kaji Ripangi, tan bisa jawab mangkin, margi kitab maksih kantun, ragi kasupen kula Kaji Pinang mojar wengis, jare ngaku alim adil tur sampurna.
  8. Teka lali kawruhira, apa ta kalingan melik, ginubel nggonmu angrenah, jamake wong ngalim adil, sepi patang prakawis, melik runtik kwatir getun, sireku ingsun sawang, mungguh kang patang prakawis, maksih kebek kukuwu neng atinira.
  9. Nganggo maneh tambah-tambah, atimu kurungan lali, jer atimu kumpul setan, gumujeng kang para kaji, myang sagung kang ningali, ambata rebah kang guyu, surak lir ngaben sata, Ketib Modin sami nglirik, mring Ripangi bangun malih gujengira.
  10. Pra priyayi katut samya, gumujengira nyakikik, jnama kang sami neng wuntat, gumuyu kapingkel sami, saweneh mijet ati, ana neng siti gumulung, saweneh cukakakan, maloto ana kang angling, yen sun sawang Kaji Ripangi kang warna.
  11. Kaya cantril Wisangkatha, semune kaduk nyenyengit, manise rada ngalompra, respatine amabangsati, sumelang dadi kaji, pantese kepala kecu, yen ora bangsat jajar, mathethe nglangak maringis, Ki Ripangi muring-muring kringet medal.
  12. Bekah-bekuh nolit wuntat, kelangkung wirang tan sipi, muka pucet lir daluwang, napasira mepis-mempis, para murid anjawil, lan  tuwan jawaba gupuh, Kyai niki nukilnya, Ki Ripangi ngucap wengis, tanpa karya mundhak sinurak ing janma.
  13. Mung arsa duwe tur ingwang, mring Raden Tumenggung mangkin, nuwun tempo telung dina, panjawabingsun puniki, sedheng wong ngudi pikir, golek dalil kitab iku, ngong kungkulan prabawa, aneng ngarsaning priyayi, atiningsun kaya wong sinamber setan.
  14. Kaji Pinang angling sugal, heh tuwan Kaji Ripangi, mumpung neng ngarsa bendara,  puniki nggone toh pati, ndika jawab kang yekti, pagene sira kumingsun, tan ngesahken wong ningkah, wit tan seksi Islam adil, ujar niku muni ing kitab punapa.
  15. Lawan dika peksa lancang, wus angaku alim adil, kalifah Jeng Nayakeng rat, tekabur ndika kaeksi, Ki Ripangi nauri, loyop-loyop angalentuk, anging wicara sora, heh Kaji Pinang sireki, salah ucap pati open ing manira.
  16. Mas kaji Pinang asenggrang, jer sira aneh pribadi, murka cendhala deksura, dir-iya tekabur kibir, amrih keh kang ngguroni, alarisa dodolanmu, nggonmu ngarenah kasab, wong ningkah kureban tuwin, lan sidekah aja liya nampanana.
  17. Krana alim adil kang sah, iya ingkang anampani, ambebodho mring wong desa, dene sira tan wruh ngisin, golek angsil ngapusi, nyerungus angapus-apus, apa kaya mangkana, lakune wong alim adil, mring muridmu dene sira wani ngucap.
  18. Saenmu pitung onjotan, delapmu nem pal pesagi, mung sirikmu dadi kaji,pantesmu ngemis neng warung, ngadhepi bangsat minggat, kang menthas oleh angutil, Ki Ripangi langkung runtik anabda kras.
  19. Bangun malih kang bicara, deder dinederan kalih, tan ana purun kasoran, agenti cingir-ciningir, saut-sinaut genti, yen menggaha puyuh tarung, maju Mas Kaji Pinang, ajengkeng Kyai Ripangi, menga-mengo tetakon ing muridira.
  20. Suka kang sami tumingal, arame gentya nyenggaki, Ripangi semu kasoran, Kaji Pinang tuhu wasis, lapal murad patitis, wicara gagrak tur patut, ngucapken lafal kitab, Mubtada Kabar patitis, apratela tinaleteh ingkang makna.
  21. nDika ngakwalim sampurna, teka tan wirang ing bumi, lan soroting diwangkara, tan isin gebyaring sasi, mungguh ing dalem kadis, mukmin kas ingkang satuhu, yogya musthikaningrat, teka tan kadi sireki, tekaburan dhemen karya sak wong liya.
  22. Yen ngulama alim nyata, tama reksakaning bumi, pesthi nora kaya sira, drengki jahil tekabur dir, ngaku kalifah Nabi, sayekti goroh ujarmu, nora laku utama, dhustha mamak cidreng bumi, karya was-was mring wong salat Jumuwah.
  23. Yen sira guru pandhita, mengkono tekadireki, iku pandhita kasungsang, suker pamulange sisip, pedhes bae kang dadi, wuruke pandhita bingung, lah iya endi ana, angaku kalifah Nabi, dadak nganggo ngapirake padha Islam.
  24. Tan eling wirayat tama, ywa akeh sumbaring lathi, sireku peksa gumuna, akarya sak ing sesami, larangan kang sayekti, mbeg digung lamun kawuwus, pan dudu darbekira, tekabur riya lan kibir, kagungane kang karya semuha.
  25. Ki Ripangi peling kula, sakniki ndika mareni, ywa kebanjur awor setan, anganggo tekading eblis, duraka kang pinanggih, wong gemblung amrih ginunggung, ratu datan narima, sira karya rusak ngelmi, nenulari mring janma ing liyanira.
  26. Sagunge ingkang miyarsa, sedaya sami amumuji, dhateng Ki Mas Kaji Pinang, satuhu lamun patitis, denira karya tamsil, Kaji Ripangi ngalentuk, rumangsa yen kasoran, panjawabe akeh sisip, para murid neng wuri sami bramantya.
  27. Jawal-jawil mring gurunya, tuwan jawabe nuli, Ki Ripangi datan arsa, pra murid maksa ngaturi, Mas Wiratmeja uni, tingkahnya murid sedarum, tinon nyengit memanas, aja ajriha ing Gusti, nedya ngadeg njotosi murid sadaya.
  28. Raden Pangulu ngandika, heh ta Ki Kaji Ripangi, nedya toge jawab ndika, kadya paran ingkang pasthi, krana para ngulami, mring Jeng Tumenggung nunuwun, nggih sagung kitab ndika, kapundhuta ing nagari, ingkang salah unine dipun obonga.
  29. Kerana akarya rusak, janma kang malebu murid, sayekti sami rahab, manjangken duraka pesthi, tan arsa salat masjid, temahan sangsaya kumprung, mila sae ngobara, kitab ndika kang tan yekti, Ki Ripangi ature angamadaka.
  30. Yata Dyan Citradipura, myarsa ature Ripangi, langkung dening runtikira, gerget-gerget nggigit lathi, dinulu angajrihi, agalak pasanging semu, keras wijiling sabda, lir tibane wisa mandi, Ji Ripangi aja matur ngamadaka.
  31. Lah jawabe kang pratela, dhawuhe Pangulu aglis, mumpung neng ngarsa bendara, ywa micara awor juti, wuwusnya awor runtik, kadya mancasa kecras, gergeten mring Ki Ripangi, Ki Ripangi umatur sumanggeng karsa.
  32. Sarwi gumeter dhrodhogan, tandya umatur mring gusti, amba nuwun lilah tuwan, tempo tigang ari malih, kawula jawab gusti, suale para Pangulu, tanapi Kaji Piang, kitab maksih kathah kari, Ki Tumenggung ngandika iya prayogi.
  33. Kaji Pinang nambung sabda, tan susah andika mulih, ndika nedha kitab napa, daweg ta ndika arani, tasawup napa pekih, kadis miwah liyanipun, lir kantor wisma kula, Kaji Ripangi nauri, nggih prayoga kula nyambut kitab ndika.
  34. Nanging dinten benjang enjang, Pangulu Batang lingnya ris, alon tur atata krama, heh tuwan Kaji Ripangi, wus mufakat ngulami, pamanggih tuwan kang luput, rinencanan ing setan, wajibe ndika samangkin, inggih kedah anganyaraken sahadat.
  35. Ki Ripangi tur sandika, gya maca kalimah kalih, sakelangkung ajrihira, para ngulama nambungi, Jumuwah benjing enjing, pesthi salata sireku, ing masjid Pakalongan, Kaji Ripangi nginggihi, noleh bisik marang kang para muridnya.
  36. Iya besuk melu ingwang, salat Jumuwah masjid ngriki, ing batin niyat nalarat, bekti Tumenggung ‘ku wajib, pan wakiling narpati, wajib wong ngabekti ratu, batine maksih esak, durung ngesahaken ugi, Jumuwahnya masjid nagri Pakalongan.
  37. Pangulu Batang sru mojar, heh tuwan Kaji Ripangi, tuwan sampun maca sadat, kari pasal kang sawiji, tuwan minta aksami, ing sasami manungseku, kang tuwan karya esak, kang sami wastani, amunafek kapir matur nggih prayoga.
  38. Mangkana Pangulu landrad, ingkang wasta Mas Sultani, sadangunya pakumpulan, tan pegat pamandengneki, animbangi ing prakawis, kang kadya rasaning padu, langkung eram ing nala, andulu Kaji Ripangi, gedhek-gedhek mesem sarwi ngusap jaja.
  39. Angunandika wardaya, kang kaya Kaji Ripangi, wewangunaning sarira, miwah guwayane sepi, dudu pantesireki, yen dadi ngulama jamhur, nanging ta pantes uga, panggawe kang den lakoni, ngamadaka ngapus-apus mrih tan harja.
  40. Mila tansah menggah-menggah, menjep mengo nganan ngering, mangkana osiking driya, wirasate nora becik, tanana kang prayogi, mung pantes riya tekabur, mungguh ngelmu wirasat, wong mengkono wujudneki, eblis katon ratune dubilah setan.
  41. Nora kena pinersanak, tan wurung gawe bilahi, yen mungguh jago tandhingan, puniku Kaji Ripangi, lawan anakmas kaji, Pinang dudu tandhingipun, jago tandhing cul dipat, tanana gelem ngasori, Ji Ripangi jago licik tanpa guna.
  42. Yen anakmas Kaji Pinang, jago patowan sayekti, sendyan maksih taruna, gitike pedhes patitis, ing pamicara wasis, sembada wirasatipun, tur tuhu trah ngulama, turun-tumurun wong alim, wus kasebut jamhure tanah Kalongan.
  43. Ki Tumenggung angandika, benjing dina ngahat enjing, sagunge para ngulama, padha ngalumpuka malih, lan Kaji Ripangi, praptaa ing ngarsaningsun, nutugken musawarat, jawabe Kaji Ripangi, bedhung dalu wus sami kalilan bubar.
  44. Agunem samarga-marga, ngulama lan pra priyayi, sedaya ngungun ing driya, panemune Ki Ripangi, mantognya nama cengis, panjawabe cula-culu, kathah janma rerasan, yata wau Ji Ripangi, amit mundur saking ngarsaning bendara.
  45. Neng marga semune merang, tumurun saking pendhapi, kasandhung-sandhung balabag, gumabrug emeh kebanting, karungkep aneng siti, katindhiyan muridipun, lajeng dipun rerompa, marang para anak murid, kuneng dalu yata kawarnaa enjang.
  46. Jariyah amit gurunya, mantuk ing wismanireki, salat Jumungah Wanayasa, Ki Ripangi anglilani, nenggih genti winarni, garwa Jariyah kang kantun, myarsa warta wong desa, yen Jariyah wus den sepir, lan gurune milane sanget sungkawa.
  47. Polahe poyang-payingan, kadi sata amemeti, lawas lakingong tan prapta, den nguni wus ingsun jangji, maras marasing ati, menawa dipun balenggu, ginebugan wong kathah, dijotosi para kaji, padha mati angur bapa lawan biyang.
  48. Sadesa mangsa anaa, lir lakiku wong njelanthir, oliha jelanthirira, ujar kari bisa ngaji, ujar kari rangkung-rangkung, sapa ingkang sikara, mring lakiku wong andhandhing, muga-muga ajana manggih raharja.
  49. Pan akeh punaginingwang, si kakang nuli prapti, seksana Kenthol Jariyah, wus prapta wismanireki, katon ing lawang jawi, bok Jariyah tyas kumepyur, amethuk kapang-kapang, mesem-mesem manas ati, gupuh-gupuh Jariyah nambut ing garwa.
  50. Manjinga segara brama, kakang aku lumuh kari, puluh-puluh aku kakang, mring sira trisna kepati, dene wus aperjangji, lunga teka nglangut-nglangut, lamun sira matiya, sun susul melu ngemasi, pasiyansun dene mentas lebar ningkah.
  51. Mingsek-mingsek panangisnya, tansah jinum sabda manis, sinangka ing niti krama, tinrusken kasmaya jati, kasampurnaning ngurip, inguripan de Hyang Agung, pangreh sulanging tingkah, tata agem aneng bumi, binarung sih rum sabda mangela-ela.
  52. Basa urip arep ana, sedya kang agawe becik, kabecikan ngalam dunya, iku ingkang anekseni, puji mring bumi langit, puji mring kang karya pandum, amung lara lan nikmat, kang nelakaken ing Hyang Widi, wiyah gesang sinung lara lawan nikmat.
  53. Kuneng malih kang kocapa, Kaji Ripangi miyarsi, bedhunging Jumuwah munya, gya ngagem surban mathinthing, jubah cara Arabi, mangkat mring musigit gupuh, prapta angangkat salat, sunat perlu amepeki, tan antara wus bubar kang salat Jumungah.
  54. Kaji Ripangi wedalnya, saking masjiding surambi, para murid ngiring lampah, gunging janma gedhe cilik, kaji Arab myang santri, sami ngrubung ngarsa pungkur, lir wong ningali unta, kepung akapang apipit, gergeting wong kayata njotos-njotosa.
  55. Saweneh ana angucap, deneku Kaji Ripangi, rupane nora pirsa, yen wayang cantrik cemuris, nalika den gebuki, mring Baladewa duk bendu, dene agawe ojat, aweh rerungon ing negri, iku wong pantes lamun dilelarak.
  56. Ginawe pangewan-ewan, apadene muridneki, ting pacengis tanpa nalar, eblis katon diguroni, dhasar mertabat eblis, wong kumprung pengung tur bingung, warnanen pra wanodya, kampung Pacinan myang loji, myarsa warta kasusu arsa uninga.
  57. Randha wlanjar perawan, prawan kencing kumarincing, jeblogan lawan angluran, sembirawa myang dedungik, prawan sunthi kumlinthi, kang timur prawan kencur, akathah warnanira, warna-warna para estri, sami ngrasuk busana sarwi geganda.
  58. Ana nganggo sekar ganda, weneh nglugas mung tetasik, rinembug amanda-manda, sinawang memanas ati, ganda katut maruta rum, lakune rebut ngarsa, prembayune den dhosoki, maring priya prandene dadi sukanya.
  59. Saking kapengin uninga, kang dadya rasanning praja, anyela sami ngulami, tarap sapinggir margi, saweneh ngintip neng pintu, para murid anyawang, ting barekuh api dhikir, gela-gelo matanira pandelikan.
  60. Aja anaa ing marga, turta kathah kang udani, pesthine rinangkul uga, sekala prapta karonsih, sendyan ana margi, sayekti lajeng rinasuk, para murid pan lumrah, wulange Kaji Ripangi, berag-berag kalamun ndulu wanodya.
  61. Lakune kinarya-karya, jawat estri pinggir margi, sanawang kadi wong edan, gela-gelo ting pacicil, kuneng wau winarni, prapteng ari Ngahat esuk, pukul sanga wancinya, kumpule sagung ngulami, sarip lawan janma kebek neng pendhapa.
  62. Ki Tumenggung wus alenggah, bangsal munggeng prangwedani, Ki Ripangi prapta ngarsa, jajar lenggah lan priyayi, Ki Tumenggung ngling aris, ngulama sedayanipun, tutugna musawarah, katoge jawabireki, Ki Ripangi paran wijiling prakara.

PUPUH VI
M  I  J  I  L

  1. Dene prakara kang dadi wiwit, telu aja wuwoh, ingkang dhingin bab Jumuwah kuwe, lawang ningkah katelune iki, rukune kang slesih, wong Islam puniku.
  2. Ji Mukhamad Ngali angling aris, alus denya takon, tuwan Kaji Ripangi samangke, punapa ta inggih sampun manggih, pitaken ing nguni, bab Jumuwah niku.
  3. Kaping kalih bab Islma puniki, katrining pitakon, bab masalah tiyang ningkahake, kula nedha jawab tuwan mangkin, ing kitab punapi, namane kang nyebut.
  4. Ji Ripangi sumaur awengis, ing pamanggih ingong, wong asalat Jumuwah sarate, para imam ingkang alim adil, memulanga janmi, inggih patang puluh.
  5. Sami makmun sampurna kang ngelmi, kang ngibadah yektos, kitab kula pan wonten dalile, maksih kantun aneng wisma mami, lafale dumeling, nanging supe ulun.
  6. Mas Pangulu Batang wecana ris, menggah kitab yektos, salat Jumngah limalas rukune, mulang datan klebu rukun Kyahi, ing kitab punapi, ingkang ndika temu.
  7. Kongsi dangi denya wawan ngelmi, Ji Ripangi pengkoh, datan arsa kasoran jawabe, rame catur agitik-ginitik, sinual agering, nganan jawabipun.
  8. Pan ingabar ing lafal sayekti, Ji Ripangi menggok, saradane anoleh muride, sami runtik gumeter sang kalih, kang lathi kumitir, jaja latu-latu.
  9. Kaji Ripangi maju denya denya linggih, runtik denira non, aneng ngrasa Ripangi lungguhe, solahira ambeg nyenapati, tinon gegeteri, lir tib anom Kudus.
  10. Ngarepaken ing Kaji Ripangi, wuwuse asengol, lamun dika ngajak padon bae, lawan asran kula kang nandhingi, yen bicara aris, mring Batang Pangulu.
  11. Bangun malih bicaranya kalih, langkung ngasran sagok, Kaji Pinang tan kewran jawabe, langkung kobet murad nganan ngering, kasor Ki Ripangi, tinon semu ngukruk.
  12. Para murid tan bisa cumuwit, gela angelokro, ngrasa guru salah pamanggihe, Kaji Pinang anggagrak tur wingit, sarwi ngusap rawis, ulat galak tangguh.
  13. Lah ta payo mengko Ji Ripangi, aja meneng ndongong, lafal iki lah jawabane age, Ki Ripangi nedha tempo malih, Kaji Pinang angling, nora aweh ingsun.
  14. Ki Pangulu Batang anambungi, kula tanya yektos, wingi tuwan salat masjid kene, kadi paran tekade jro ngati, apa ta sah ugi, Ji Ripangi muwus.
  15. Ing kandhane Kaji Pinang nguni, inggih sah sayektos, maksih ngamadaka panjawabe, Kaji Pinang nggereng nggeret lathi, Sayid Yusup aris, pangandikanipun.
  16. Aja sami kabaranang runtik, kaya bocah angon, dipun aris bukaken kitabe, angandika mrin Kaji Ripangi, bener nora muni, mulang klebu rukun.
  17. Panemunta ing kitab punapi, aturipun alon, wonten ugi ing kitab lafale, nanging kantun aneng wisma mami, Yusup tanya ngukih, Ji Ripangi muwus.
  18. Santuhune saking pitwah yekti, ngulama kinaot, pan ingunsed sapa ngulamane, saestune saking paham mami, mesem kang miyarsi, Sayid Yusup muwus.
  19. Paham ndika punika pas sisip, atobata gupoh, ing Pangeran aja nganggo maneh, Kaji Pinang wecananya wengis, lah Kaji Ripangi, kapriye karepmu.
  20. Apa nrima ing luputireki, matura den yektos, Ji Ripangi tumungkul saure, sampun nrima rumaos yen sisip, amba manut ugi, ing kitab kang luhung.
  21. Lawan anut ing para ngulami, kula nut sapakon, sampun keyok Ripangi tarunge, Kaji Pinang nulya ngucap malih, kitab dika sami, puniku pinundhut.
  22. Ingkang luput arsa den ewahi, sumangga turnya lon, Ki Pangulu Batang lon delinge, lah punapa karane ta Kyai, tan ngesahken sami, wong Islam puniku.
  23. Lamun dereng andika sekseni, alim adil kaot, nggih wong ningkah dereng ndika sahke, kitab punapa lafale pundi, matur Ki Ripangi, saking pituweku.
  24. Ki Pangulu Batang angling aris, ing dalil asung wroh, wong wus nebut sahadat kalihe, sadat empun Islam wong puniki, datan mawi saksi, marang ngulama gung.
  25. Kathah denya ngucapaken dalil, saking kitab kaot, ing prakara wong Islam rukune, lan ngibadah janma ningkah ugi, tan winarneng tulis, panjangireng catur.
  26. Ji Ripangi satuhune sisip, panemune goroh, saguh anggung ganjaran swargane, iya sagung para murid-murid, sayektine keni, eblis ingkang ngridhu.
  27. Mungguh Islam kapire wong iki, karsaning Hyang Manon, ,kang mirsani marang kawulane, nora bisa sesamining janmi, nanggung durakeki, sesami tumuwuh.
  28. Mobah meneng sagunge kumelip, nugraha Hyang Manon, lir kemudhi palwa upamane, kang linakon sagunge dumadi, uripireng dasih, saking sih Hyang Agung.
  29. Alusira kang winrat ing jisim, nugraha Hyang Manon, sir kasmaya punika dumunge, permana kang mungguh jaja kering, belebere kang sih, panglindhunganipun.
  30. Kadya dhalang molahaken ringgit, mengkono Hyang Manon, panggung jagad kawula wayange, molah lamun Ki Dhalang kang kardi, satingkah sekalir, pandulu pamuwus.
  31. Kang misesa suksmana sejati, tan antara amor, ing karsane dhewe reh panggawe, susmanadi tanpa swara warni, kang warna pan uwis, neng warnane makluk.
  32. Mila marna sabda kang piningit, aywa atumpang so, angambila tepa palupine, tanpa rupa rupa upamaning, jatining pamuji, mring sih pujinipun.
  33. Ji Ripangi bicaranya sisip, anyengkleng tur bengkok, pan tumungkul akucem ulate, nora nyandhak bicara tan bangkit, yen menggah lumaris, adoh nyamut-nyamut.
  34. Lafaling kitab rasanning  ngelmi, keh dhompo tumpangso, pangrakite lafal lan dalile, Kaji Pinang mumet tur winasis, salesih patitis, lan Batang Pangulu.
  35. Datan kewran denira ngerteni, lair prapteng batos, mardikane amanis pakoleh, arang ingkang angundha-usuki, ing negari kalih, Ji Mukhamad punjul.
  36. Kaji Pinang sigra aningali, tarjumah winaos, Ji Ripangi kang darbe kitabe, pamaosnya sora sawatawis, lagnya rong kalimahi, manggih ingkang luput.
  37. Anggitira Ji Ripangi sisip, kitab ndika menggok, dyan winaca ana salah maneh, tan mufakat lan kitab kang uni, reka ndika niki, tan patut tan urus.
  38. Kang angrusak ing badan puniki, wong gegedhen angkoh, nora nganggo rinakit batine, saking lanas wus kalebon eblis, setan nggawa dhingklik, pangus nora urus.
  39. Ji Ripangi marmanya wong urip, sabarang wiraos, lamun dereng weruh wekasane, aja nuli jabl-jebul mijil, weweka den enting, rusak wong amuwus.
  40. Wong micara anggawa bilai, gugup selak miyos, gemah rusak badan saking lambe, lambe ala anggawa bilai, lamun lambe becik, anggawa rahayu.
  41. Lawan tindak ingkang mbebayani, timbangane cocot, badan iki apan darma bahe, kang nama wong cocot ucap neki, ati anekseni, cocot gone jebul.
  42. Lambe mamak sayekti bilai, gugup selak miyos, ngodhal-adhil sawetu-wetune, setan katon tan kena sinadhing, pesthi nunulari, karusakanipun.
  43. Barang prakara kang ayem ririh, kang awas wewaton, utama kang mantep ing batine, nora ginggang lan kang among urip, arang wong bilai, yen awas ing ngriku.
  44. Janma tama kang prawireng batin, tan arsa katongton, sinasaban iya ing bodhone, lawan iya tan arsa amingkis, wekaning batin, sinamar sinamur.
  45. Mungguh wirayat janma linuwih, sumarah Hyang Manon, badan iki upama sarahe, mobah meneng Hyang Suksma kang kardi, lir sarah neng warih, nut ombaking ranu.
  46. Pama ngilo dudu kaca iki, sejatine uwong, ingkang duwe ya wewayangane, den waspada uwong aningali, kalimah tinulis, toyibah kang dunung.
  47. Kang dununge ing sawiji-wiji, makluke Hyang Manon, apan iku upama kacane, nora beda sakehe dumadi, kawula mung naming, warana satuhu.
  48. Suksmana gung sedaya kang kardi, kakenan ing batos, munajade mrih ratu badile, jroning salat iku den patitis, pamelenging ati, butulna kang turus.
  49. Mas Pangulu landrad tansah ngliring, mring kang lagya padon, mesem-mesem sarwi gedheg-gedheg, angartika sajeroning ati, nyata luwih, Kaji Pinang baud.
  50. Pikir rikat amemet patitis, tur putus cumeplos, ing tibane apantes arentes, Mas Pangulu landrad tandya nglirik, mring Kaji Ripangi, mesem rada gumun.
  51. Nora kaya Ki Kaji Ripangi, teka pijer ndongong, mempis-mempis anyikruk lungguhe, lir cemuris kala den gebugi, mung ta gawok mami, wani ngamuk punggung.
  52. Pra ngulama mufakat prasami, Ji Ripangi goroh, tuhu salah puniku kitabe, pan kesaru tuwan Lamres prapti, tetabeyan nuli, gya neng kursi lungguh.
  53. Ngantya dangu nggih tuwan kontrolir, myarsakken pepadon, abebisik mring Tumenggung mangke, Ji Ripangi kula wus udani, pan tukang dregami, duk kula neng Limpug.
  54. Sampun dangu sigra pamit mulih, tuwan Lamres miyos, Kaji Pinang nulya maca maneh, tarjumahnya kitab Ji Ripangi, manggih salah malih, angarani kupur.
  55. Mring priyayi gedhe tuwin cilik, Islame munafek, Kaji Pinang sendhu pamuwuse, Ki Ripangi tinon kethip-kethip, rumangsane ngati, sanget ajrihipun.
  56. Ji Ripangi matur Kangjeng Gusti, sarwi awot sinom, dasih Gusti muwun aksamane, pan ing wingking amba amantuni, Ki Tumenggung angling, poma ta sireku.
  57. Marenana tekadmu tan yekti, luputing lelakon, sira pesthi nemu ukum gedhe, ya negara kang wajib natrapi, yen mindho sireki, tingkah kang tan patut.
  58. Mangke tetala luputireki, Pangulu turnya lon, inggih saking sanget kalingkunge, luput sapisan nadyan ping kalih, kautaman Gusti, ngapunten tyang luput.
  59. Ki Tumenggung angandika aris, Ji Ripangi gupoh, kitabira iku sekabehe, aturena Dyang Pangulu sami, dimen den owahi, unine kang luput.
  60. Mas Pangulu Batang angling aris, Ji Ripangi mengko, rungokena punika lafale, dyan winaca tetala dumeling, bab ngibadah yekti, lan tekad kang bagus.
  61. Ji Ripangi matur sanget ajrih, ing mangke ragengong, amiturut pra ngulama kabeh, lan mituhu ing kitab sayekti, kang trus dalil kadis, mufakat pra jamhur.
  62. Sami mesem sagung pra ngulami, utawi sagung wong, dene glethak agumlethak bae, pangucape Ki Kaji Ripangi, tan wani ngandhemi, ing panemunipun.
  63. Para murid atinira cilik, myarsa guru keyok, banget luput guru panemune, anunutuh ing ragane sami, ngrasa guru iblis, tekade kaliru.
  64. Namung kanca Krapyak pra ngulami, maksih greget batos, dereng wonten lega wardayane, aningali Ki Kaji Ripangi, panedyaning ati, maksih arsa nekuk.
  65. Yata bedhug wau anguneni, Jeng Tumenggung akon, mundhut dhahar tan dangu praptane, tandya dhahar ngulama priyayi, wusnya dhahar sami, sigra bubar mundur.
  66. Ing samarga ngulama proyayi, samya gunem raos, Jeng Tumenggung agung derajate, karya terang ruweding agami, Ki Kaji Ripangi, oleh ajar tuhu.
  67. Selamine neng desa ngunggri, pan dereng ketanggor, Jeng Tumenggung kang ngajar samangke, yen ta aja den ajar tumuli, kadalurung pesthi, tekade kang luput.
  68. Lamun datan arsa memareni, polah kang linakon, pesthi antuk ukum ingkang gedhe, Jeng Tumenggung sampun nguningani, lampah kang tan yekti, wong amrih bubujuk.
  69. Kang saweneh ana kang nauri, ing pambatang ingong, kaya nora mareni polahe, lamun maksih, wisma aneng desi, wus kalakon dhingin, kadukan wong agung.
  70. Parandene nora den mareni, kejaba tinempong, lawan kinen wisma negeri kene, neng astane Tumenggung ing ngriki, kados-kados mari, yen kinanthi ratu.

PUPUH VII
KINANTHI

  1. Kuneng wau unduripun, warnanen tuwan kontrolir, Lamres saking Kabupatyan, datan kawarna ing margi, laju mring loji ratanya, njujug Kantor Sekretaris.
  2. Kang kadya residhenipun, tuwan Van de Pul linuwih, ambek santa sadu budya, agung palamarteng dasih, misuwur liya negara, adil tur alus ing budi.
  3. Dene Sekretarisipun, tuwan Fislar kang wewangi, wicaksana budya arja, sembada pekik kang warni, rikala wektu semana, Residhen tindak kumisi.
  4. Marang Batang bawahanipun, wauta tuwan kontrolir, panggih Sekretaris Fislar, tetabeyan mundhut kursi, tuwan Lamres lon aturnya, lah ta menis Sekretaris.
  5. Ingsun angaturi weruh, Jeng Tumenggung dina iki, ngumpulaken pra pandhita, Kaji Arab lan priyayi, kebak aneng Kabupatyan, miwah janma kang ningali.
  6. Marga ana Kaji luput, aran Mukhamad Ripangi, wisma dhusun Kalisasak, kareh ing Batang negari, karya gitaning ngakathah, dadya oreg kang negari.
  7. Denya nacad saminipun, ingaran datan sayekti, pratingkahe janma Islam, lan salat Jumuwah masjid, inggih winastan datan sah, kaping tri sujanma kawin.
  8. Datan den sahken sedarum, Ki Tumenggung milaneki, ngumpulaken pra ngulama, kinen mufakatan sami, ing mangke pang sampun terang, sisip pun Kaji Ripangi.
  9. Wus kathah janma ngguguru, dhumateng Kaji Ripangi, pra sami saekapraya, tan ajrih dhateng priyayi, karya semnaging negara, yen dadya kraman lir nguni.
  10. Kadi negara ing Kedhu, inggih wani mring Bupati, angadoni bandayuda, Bupati temah ngemasi, margine ngulama mulang, ing tekad datan sayekti.
  11. Kagyat dupi myarsa atur, wau tuwan Sekretaris, tan mawi catur pariksa, Tumenggung tan den timbali, sigra akarya nuwala, Ki Tumenggung den prentahi.
  12. Nuwala kelangkung bendu, dhumateng Kaji Ripangi, Ki Tumenggung dhinawuhan, kinen angulihna aglis, pinasrahena Bupatya, ing Batang kinen anjagi.
  13. Tan kena lunga puniku, saking desa wismaneki, tan linilan mulang janma, wong ngguguru nora keni, pulisi kinen anjaga, nuwala dadi kinirim.
  14. Tan winarna aneng enu, Bupati Kalongan tampi, nuwala lajeng akarya, srat mring Batang kang Bupati, Ki Arya Puspadiningrat, ing Batang ingkang Bupati.
  15. Tandya kinen mangkat gupuh, wau Ki Kaji Ripangi, ingiring duta Bupatya, samarga kawelas asih, dhawuh sikuning Hyang Suksma, denira laku tan yekti.
  16. Dene ngaku alim agung, ngaku badake Jeng Nabi, Muhammad niyakaning rat, ing Jawa datanpa sami, pramilane wong agesang, den enget den ngati-ati.
  17. Aja dumeh bisa muwus, nadyan mung sakecap ugi, yen tan pantes lan wong kathah, yekti anggawa bilai, misile makluk punika, kabeh tinitah Hyang Widi.
  18. Lir samodra lawan alun, lembak lumembak kaeksi, kang raga upama sarah, alune kang Murbeng Urip, kenyataane Hyang Suksma, ingkang upama jeladri.
  19. Golong gumolonging ranu, upama urubing geni, kenyataane Hyang Suksma, ingkang upama jeladri.
  20. Tan liyan Hyang Susmanangung, jumeneng kelawan puji, pujine kang sifat mulya, mulyane amunpangati, kang karya sabab raharja, agarjani gung dumadi.
  21. Ing samarga marga nutuh, nenggih Ki Kaji Ripangi, ya iki Kenthol Jariyah, kang gawe cintaka mami, karya rusak wardayengwang, Ki Tumenggung sanget runtik.
  22. Ki Jariyah marganipun, angumpak marang ing mami, wadul ngadu-adu basa, sun turut ambilaeni, si Jariyah nora layak, besuk pantes sun surati.
  23. Kuneng kang kawelas ayun, Jeng Risidhen Van de Pul prapti, Ki Tumenggung wau sigra, asowan Residhen nenggih, lajeng sami tetabeyan, nulya tata lunggyeng kursi.
  24. Sedaya niskara katur, solahnya Kaji Ripangi, ing purwa madya wusana, wutuh tan kirang tan luwih, denya mbeg apeksa guna, anacad sesami-sami.
  25. Milanipun amba gupuh, angumpulken pra ngulami, amba aken musawarah, ngaken leres lan Ripangi, wusana inggih sanyata, Kaji Ripangi kang sisip.
  26. Janma kang ningali penuh, kumedah samimiyarsi, ngulama mbenerken tekad, reh tiyang sami agami, pan inggih Pangulu batang, kang mutusi ing prakawis.
  27. Awit saking yitna ulun, reh mbaureksa negari, katempah tiyang sapraja, yen kelajeng tan prayogi, temtu anulari kathah, wantu abdi tuwan Jawi.
  28. Yen wonten wong ngaku luhung, kelayune sipat kuping, dherakalan sami rahab, winastan sanget linuwih, angasoraken negara, pinunjul ing Nungsa Jawi.
  29. Kaping dwi kuwatos ulun, yen damel rusuh ing negri, tan wande akarya susah, priyagung kang greh negari, tuwan Residhen ngandika, sedaya tan wonten sisip.
  30. Ki Tumenggung kang panemu, alempeng tur amatitis, Gupremen langkung narima, Tumenggung ngasta pulisi, Ki Tumenggung truksinira, rumeksaa pra ngulami.
  31. Parentah Kangjeng Gupernur, setruksine kang Bupati, kasebut pasal ping rolas, sagunging para Bupati, inggih ingkang pinasrahan, ambaureksa agami.
  32. Sagung wong Islam puniku, temena denya nglakoni, mungguhing agama Islam, sampun mawi analisir, Bupati ingkang kuwasa, mardiya sabawah neki.
  33. Pasal sawelas winuwus, sagung priyagung Bupati, pra sami mbaureksaha, aywa kongsi anak janmi, mbujuk ngicuk pakumpulan, sedayane ingkang janmi.
  34. Ngarah lelakon tan patut, adol jimat japa sami, miwah lakon liyanira, kang niyat ngapus mrih angsil, amakoleh marang arta, miwah barang saliyaning.
  35. Yen Bupati myarsa iku, ana wong wani nglakoni, nerak struksi Jeng Nata, Bupati nyekela aglis, aturna Residhen nulya, sinareng kelawan tulis.
  36. Kaji Ripangi niku, kalebu nerak struksi, artikel kaping patbelas, kadi kang kocap ing nginggil, wajib Tumenggung marmanya, amriksani lan natrapi.
  37. Ki Tumenggung sampun mundur, yata kang winarneng kawi, kang kocap jroning wirayat, sujana sami mengeti, jenenge Sri Naranata, wajib kang nata agami.
  38. Ratu wajib anggeguru, mring ngulama para mukmin, kawruh panggawe utama, lawan panggawe kang sirik, resika terus wardaya, ewuhe wong dadya aji.
  39. Pan wus sinungan luhur, maring Hyang Kang Murbeng Urip, ratu kalifah Hyang Suksma, sinrahan isining bumi, karahayoning narpati.

οοο¤οοο

Titi repen cariyosipun Kaji Ripangi,,,
Dhusun Kalisasak Kabupaten Batang.

PUPUH VIII
M  I  J  I  L

  1. Munggeng pamijil rengganing repi, pangrupakeng repot, rasika ta ruk sang aksanane, rawiting atma kang tan utami, tuna kataman mrih, ruhara tan ruruh.
  2. Ginati smaya pandayeng sandi, guna sandiyeng don, marda sadu widibeng angene, mangka kang ngunandika ing nguni, pikena ngenani, manguneng mangun kung.
  3. Purwaning para wira wirahi, tan agya anggayoh, pupuling piluta pepaline, pandayengsih kaswasih malatsih, sarana ngranuhi, ring karanarjayu.
  4. Tanpa timbang tembung tibeng tembing, yen jujul kaprojol, yen lulusa wuwus temah tangeh, tumuruta wiriding utami, lebar yen tan bersih ambabar tekabur.
  5. Mangka sirat sumirat sarwa ris, rarse wawangson, anglir ranu rena karanane, tuman kataman tan amikani, tita kena kanis, ing teluh nalutuh.
  6. Sayogya ngling nahan nadpadeng sih, sumiweng asengoh, sarwa sumyar sumirat manise, kadya lunglungan kelangening sih, darpa sirating sih, saha saben santun.
  7. Kadya katsan amemangun runtik, markatak karontog, sura saru anis mamanise, kawigar guguler ninitani, wiraganira nir.
  8. Ladat kendhat dhedhet angidheti, adedawa pan doh, ambebaya biyung ubayane, sangsayakeng buwana mengeti, sora saranani, kautameng tuwuh.
  9. Anekara kusuma mariris, tinutameng katoh, titih titi tinula tulaten, yen wus tatal tinali-taliti, den waled nuladi, mring labda dumlumdung.
  10. Bekaning baku oembukaning din, mingsar katamengsor, karaning tyas kang rengah rinongeh, ring kang tama teman angantepi, eblise lunga nis, taha maring tuhu.
  11. Dudutaning ruruntik katarik, rateng tyas markatok, tan kaulap sumelap sulape, mirir gina gimir kena sikir, tekad tanpa wangkid, tutur kabalabur.
  12. Lekasing cipta kang prapteng yekti, tumameng wireng don, sruning kapti kabyuhan wirage, raga karagan miruga ragi, wimbuh amimbuhi, kambah reh kajumbuh.
  13. Kagunturan murdasmara witing, westhine katongton, tan kenowah wuwuh wewatone, wahanane wingite mengeti, lupute nglimputi, anampad manaput.
  14. Kawawas tiwas tarpa nuwusi, wusana kalangso, datar tulus leles wewalese, lir wulu sana rekseng reksani, ngenes tan lumintir, kumentar katawur.
  15. Mawur mawurahan  ima wingwrin, rungrum tan awor, wus kewran liweran werite, raras magiras kadresan riris, ruhara tan aris, ring rus durgama rus.
  16. Wuwus mageses mangasiyati, pepenget tan kamot, wus kawuwung ing winga wingane, ngorakaken ing sarak sarenti, kasura kasarik, kurak tarpa caruk.
  17. Ring kang sestu pangestuning kapti, mumuri wireng don, tur kataman ing kautamane, ring reh risang nayakaning bumi,ing basa basuki. Bisa busanayu.
  18. Sarsab kasub kasumbageng bumi, ing bumintara bot, tar kawangwang nawengi wangene, tistis prameya angupaya nis, ing lok anglengkani, kumlungkung kalingkung.
  19. Wuyung tumiyung ngayang ngayengi, mayangi dhumoyong, ing tyas anadpada ing padane, malat kumilat sang kadi murti, murti mangerteni, ing punggung sawegung.
  20. Mangka rara sru mesor wiyati, rumareng kawuron, tan pawestu wusaka mesine, jayeng langen maluyu maya ngling, marneb manginebi, Nabi kang rinasul.
  21. Musthikeng rat marta meratani, riris surasa wor, tembak katambak prapta bengate, sih sinungga sunggama senggani, nanggung nanggulangi, kamot umatipun.
  22. Mintir kumitiring rat martani, tutur katertanton, lumunturing prapta ngantarane, ngari wuri wruh wahyuning rawi, ing pati patitis, kawuryan ing madu.

PUPUH IX
S A R K A R A

  1. Munggeng sarkara ing ukara nia, sasmita tan sumengka pustaka, ring tyas rujit karejete, lir antaka mawantu, rumara mrih saroja wiji, tan jajag jinujuga, jroning samodra gung, saleksa satus patuwas maniwasi, puwas musing wasana.
  2. Tyas arungan mirangrong tan aring, rangu-rangu mirong karungrungan, mirising tyas nir rarase, kasangsara kasarung murtining sang asewa ragi, rug wiraganing raga, gara gra gumuntur, widigda dakan kadakan, woding driya prawaya wuru mawingwrin, waler sangker liweran.
  3. Taru katrangan mantrining riris, geges kagagas prabawa giras, malum lamlam waluyane, genggah wiyoga gayuh, girayasen karugan agring, ewuh wuwuh tan owah, wimbuh sangsayembuh, sedhih kadhudhah kapradhah, konus ngesnes ngenes manasa nyata nis, liring lanas kahenas.
  4. Keguh menggah menggalaning galih, gelah-gelah manaputi kala, kalalu kalingan dene, aluran liwaripun, kang tetala wus katula, tula katelanjur, rumaket ngaku makripat, ambebeni kabangkat rumangsa bangkit, guguring gurunira.
  5. Setun setan sirat saji-saji, sujana datan sajana diyan, mikawis pasamoane, kewala nglesi wuwus, tyas sira tis kentas kawingkis, makiring sing rerasan, kayunnya raras rum, kayunnya keh kilayuwa, mula-mula ngelmune mangka ling-ling, malah ulah memala.
  6. Tuhu tehen gurnita tan aris, wus kajinis ing eblis sawelas, tan suba sita sebute, ing musibat sabitun, wonten kojah kang dadi warti, ngulama Tanah Jawa, ing nalikanipun, Susunan Prabu Mangkurat, awit dadya rerasan ambebayani, sagung para ngulama.
  7. Saliring rerasaning ngelmi, saking takluking kodrat iradat, kang dadya wit purbane, wus kaasurak kasuhur, tanpa wekas tekad binatin, temah cacad-cinacad, ajuwet acucut, pasisir wetan oteran, tanah Tuban Kaji Amad Mutamakim, dadi lawaning kathah.
  8. Sora saru ing sarengat Nabi, ing Cabolek padhusunan Tuban, ginereg ginarumung, dening para alim pasisir, pinenging ngrusak sarak, duraka ing ratu, ratu wenang aniksaa, pan minangka badal sang nayakeng bumi, bebaya ing ubaya.
  9. Nanging sira Kaji Mutamakim, datan keguh abakuh agagah, tan suminggah pakewuhe, wani ngurebi kukum, akeh ngukih pengkuh tan kokik, akeh ngulama prapta, ingkang apitutur, nakah angingu srenggala, asu kudus rolas geng ageng kang siji, ingaran Ngabdulkahar.
  10. Papat asu kikir alit-alit, pangarepe su kiki satunggal, ya Kaji Amad Mutamakim, wus rempeg pra ngulama, pantes katuripun, ing Kangjeng Sri Nata, ing katoge tan kena den pituturi, mejanani negara.
  11. Dadya para ngulama pasisir, andhinginken iber-iber layang, marang pra ngulama kabeh, Pajang Metaram Kedhu, ing Bagelan manca negari, sarta kang nunukilan, ing panganggepipun, telade kang ingandheman, Ki Cabolek ngaku Muhammad hakiki, wani yen den ukuma.
  12. Duk semana oter kang negari, dadya kontrag pasisir sedaya, pra ngulama kerig kabeh, bang wetan Kyai Bungsu, Ki Witana ing Surawesthi, lawan Mas Sidasarma, lan Mas Tibnom Kudus, pangirid para ngulama, ing pasisir praptaning Kartasureki, dereng prapta bicara.
  13. Kasaru grah Jeng Sri Narapati, Mangkurat Prabu pan lajeng seda, kagyantan marang putrane, Dyan Mas Prabayekseku, kang wus nama Pangran Dipati, gumatya ingkang rama, arja jenengipun, Sunan sumare Laweyan, ing adege anyar tinutugen malih, wus katur Sri Narendra.
  14. Kerig malih ngulama pasisir, kabeh datan wonten kalangkungan, Pajang Metaram Bagelan, manca negara Kedhu, sifat keni lafat sakedhik, tan kena suminggaha, kinerig dalem Kadanurejan, akekangsen lajeng katur Sri Bupati, mufakat pra Wedana.
  15. Ing pasisir lan manca negari, tuwin Wedana ing Kartasura, rempeg mufakat ature, sedhenging kukumipun, pra ngulama kabeh wus prapti, kayu munggeng geladhag, saosan atumpuk, lisah kalentik junjunan, meh binasmi Kaji Amad Mutamakim, ing nalika punika.
  16. Wedana jro ingkang mugareni, nenggih Rahaden Demang Ngrurawan, lan Sang Nata naksanake, kadang estri pinundhut, dadya garwanira nerpati, nenggih Ratu Kencana, Dyang Demang puniku, langkung kanggep ing Sang Nata, duk semana ingandikan marang puri, prapteng byantareng Nata.
  17. Angandika alon Sri Bupati, heh ta Bapang iya kaya paran, si uwan Patih ature, apa ta wus ngalumpuk, pra ngulama ing Tanah Jawi, Rahaden Demang Ngurawan, sigra nembah matur, inggih wus prapta sedaya, malah sampun pinanggihaken ning aris, rarase kang rerasan.
  18. Menggah ngelmi ingkang den raosi, para ngulama ing Tanah Jawa, kang kinerig pinanggihe, mung satus dasa catur, inggih langkungipun kekalih, punika pinilihan, sinanesken sampun, ingkang asor kalih duman, kang saduman punika ingkang pinething, kawandasa sekawan.
  19. Kawandasa pinilihan malih, angsal kalihlikur pinilihan, pinilih pepethingane, mung sawela pukulun, gangsal ingkang saking pasisir, ngulama Tanah Pajang, sekawan pukulun, manca negari satunggal, ing Bagelan punika ingkang satunggil, kang saged karya brongta.

PUPUH X
ASMARADANA

  1. Abdi dalem Pajang gusti, Majasem Pengging Kemasan, sekawan ing Kedhunggedhe, ngulama manca negara, amung ing Panaraga, ing Pagelan Samalangu, dene pasisir kang gangsal.
  2. Ing Surapringga kekalih, ing Garesik kang satunggal, ing Demak Kudus kalihe, punika ingkang pinithat, sami binekta ngiwa, sekawan Bupatinipun, gangsal pun wa Danureja.
  3. Ing pasisir kang kekalih, pun Dipati Jayaningrat, ing ngriki pun Wiraguna, lawan jasad kawula, binakta panepen pungkur, de pun uwa Danureja.
  4. Ingabaraken pra sami, menggah wewangkiding tekad, kang winates panganggepe, ingkang sedanga mufakat, ingkang kekalih nbandhang, mring Mutamakim kelayu, angandhemi tan suminggah.
  5. Abdidalem Pajang gusti, wonten kelayu satunggal, ngulama ing kedhunggedhe, tumut labuh binasmiya, tadhah ingukut tuwan, dhateng pun Cabolek tumut, saeka wus abipraya.
  6. Ngaken Muhammad hakiki, mila pun uwa apatya, sumanggeng karsa Sang Katong, mesem Sang Nata ngandika, endi gurune Bapang, si Kaji Cabolek iku, dene wani prayantaka.
  7. Raden Demang awot sari, pukulun duk aneng marga, abdi dalem tiyang gandhek, kang nimbali ngririd lampah, ngingalaken praptanya, pun Genthongumos pukulun, kelawan pun Ragahita.
  8. ngGih pun Kaji Mutamakin, pukulun duk aneng marga, pang inggih sampun rumaos, yen badhe manggih deduka, ing Jeng Paduka Nata, tan sedya gingsir serambut, eklasing driya sumangga.
  9. Ngandika malih Sang Aji, kayaparan duk neng marga, amicara lan wong gandhek, apa polahe ing marga, umatura Den Demang, pukulun pamuwusipun, sokur Sang Nata ngukuma.
  10. Anak Ragahita mami, kinarubut pra ngulama, pasthi yen sida den obong, kaya mambu kukus ingwang, saking ing Tanah Arab, ing kana nggon guruningsung, Seh Jen ing negara Yahman.
  11. Yen wonten salat Ngisa, datan nendra pakaryane, angura Sumawicitra, Bimasuci seratnya, ingkang kalih welas laku, pan sami lan Maduretna.
  12. Dinamel bramara keni, animpen sastra satunggal, sami sawelas lampahe, dinamela lebda jiwa, sengkek sang aprabu, heh Bapang iku kayapa.
  13. Wong micara ngelmu dakik, teka ngirib laku Buda, ya Bapang apa pakoleh, saru menawa kesasar, nembah Rahaden Demang, pukulun boten kasiku, menggah raosing ngelmi khak.
  14. Pan amung dinamel tamsil, boten binatin tinekad, naming ngalap ondhe-ondhe, kathah para wliyulah, kabuka ing ngupama, kang jinujug kalanipun, Bima nggebyur ing samodra.
  15. Pati badan angulati, guru telenging samodra, ambek pejah yen tan oleh, sedya pejah jro samodra, yen tan wruh ing kasidan, prapteng teleng samodra gung, pinanggihan Dewa Bajang.
  16. Cilik menthik sapeksi prit, teka aken majingana, langkung kagete pun Bima, punika kang kinarya, pangemut emuting wuwus, pun Mutamakim neng marga.
  17. Mesem ngandika Sang Aji, heh apa iki Si Bapa, lan para Wadana kabeh, rembug anuli kukuma, neng alun-aluningwang, sejati jatine ingsun, tan arsa anuruta.
  18. Ing ature uwa Patih, lan sagung kang pra Wedana, miwah ngulama sakehe, menawa ta iku Bapang, nedya den anggo dhawak, ngelmu kang mengkono iku, yen durung angajak-ajak.
  19. Nelukakan kanan kering, wong merapat manca lima, manca nem manca pitune, kabeh wus padha denajak, aja-na nganggo sarak, tan kena ginawa lampus, mung tirunen ngelmuningwang.
  20. Sarta belek manjing murid, yen ora mangkono ora, sun kudu ngapura bae, umatur Rahaden Demang, leres karsa Sang Nata, ya Bapang metuwa gupuh, dhawuhna dudukaning wang.
  21. Marang ing si uwa Patih, miwah kang para ngulama, tuwin paraWedana kabeh, den pepak neng Kapatihan, sira ngemban duduka, Demang Ngurwan wot santun, wedale saking jro pura.
  22. Animbali gandhek kalih, ingkang kinen rumiyina, mring Kapatihan sung awroh, lamun ingsun benjang enjang, marang Kadanurejan, praptaningsun pukul wolu, andhawuhaken parentah.
  23. Den pepak kang pra Dipati, aneng dalem Kapatihan, lan para ngulama kabeh, wus lajeng gandhek tur priksa, marang ing Kapatihan, datan winursiteng dalu, enjing Dipati Danurja.
  24. Amepak kang pra Dipati, tuwin sagung pra ngulama, wus prapta aneng daleme, Adipati Danureja, kilen para ngulama, nunggil Kiayahi Pangulu, majeng mangetan sedaya.
  25. Kang wetan para Dipati, majeng mangilen sedaya, Dipati Danureja ler, mangidul ing ngajengira, ngilen kedhik pan urmat, marang ngulama gung-agung, enggene kilen sedaya.
  26. Pukul wolu sareng prapti, Rahaden Demang Ngurawan, kang alungguh medhun kabeh, wusnya lenggah Raden Demang, wangsul panggenan samya, Ki Adipati agupuh, asreng pandhodhokira.
  27. Lawan Raden Demang aglis, andhawuhaken parentah, pan sarwi andik netrane, kumepyur tyas pra Dipatya, tuwin kang pra ngulama, telah parentah kang dhawuh, radi angampyak deduka.
  28. Putusnya deduka Aji, mung sumaur kalih kecap, Dipati Danurejane, lajeng anglengger kewala, pucet kang pra Dipatya, sedaya pra sami dhingkul, tuwin kang pra ngulama.
  29. Maha wikara mawerit, kataman singa wikrama, prakampita walikate, mawantu marga kruraya, mahambeg kawigaran, angken pragalba gul-agul, lumud syanita sudresa.
  30. Noleh nganan noleh ngering, kancane para ngulama, kang tinoleh ndhingkul kabeh, nadya kang para Dipatya, Mas Ketib Anom ing Kudus, bangun alin-alinira.
  31. Makruraning tyas mawerdi, wimba diraning wardaya, anetepaken surbane, amingkis rasukanira, mingsed maju rong cengkang, Mastib Anom denya lungguh, wus moncol saking ngakathah.
  32. Solah gagah tembung ririh, kadya Raden Baliputra, tatkalanira kinongkon, ing Prabu Ramawijaya, angantep Dasamuka, karya cingak kang andulu, sedhenge bagus taruna.

PUPUH XI
S  I  N  O  M

  1. Angger kula nuwun duka, kami purun anyelani, ing dudukane Sang Nata, kang dhawuh Rekyana Patih, ragi kalintu kedhik, duduka dalem kang dhawuh, kagyat Rahaden Demang, Ngurawan sigra anolih, angarepken Mastib Anom kang micara.
  2. Mantheleng amalang kadhak, mangkrang rikmanireki, rikma kathah ngandhan-andhan, kadi putra Ngalengka Ji, prawira Sang Indrajit, kadya anuduka gapruk, mring duta Baliputra, praptane deksureng krami, Mastob Anom lan Raden Demang Ngurawan.
  3. Dangu awawan wicara, bangun anrok silih ukih, nimpuna angadu yasa, rame denta amrih titih, titikaning akrami, karaning krama winangun, apopor maputeran, yen menggaha wong ajurit, rame deder-dineder ider-ideran.
  4. Dadya kang para ngulama, pandhikule sami tangi, miwah kang para Dipatya, tangine kagyat miyarsi, ingkang lumawan ling ling, Mas Ketib Anom ing Kudus, kelawan Raden Demang, Ngurawan  ngandika wengis, ingkang endi sira narka kaluputan.
  5. Dudukane Sri Narendra, kang dhawuh ing uwa Patih, Mastib Anom aturira, inggih angger kirang uwit, wiwinihing prakawis, mila Ki Dipati matur, dene para ngulama, sedaya punika sami, kang umatur dhumateng uwa paduka.
  6. Mila purun umatura, pun uwa Rekyana Patih, awit saking pra ngulama, yekti santosa ing pikir, lerese kang dadya wit, dinukanan Sang Aprabu, tegese pan kawula, sedaya punika sami, atampia dudukane Sr Narendra.
  7. Angakak Rahaden Demang, Ngurawan angentrog wentis, dene alega tyasingwang, iki ana kaum lanji, wanter wani ngemasi, ambarek bisa kaluruk, acandhang asembawa, yen jagowa wiring galih, mubal putih abare pindha garudha.
  8. Lah iya ingong kewala, kang dadya wakil Sang Aji, aduduka marang sira, yen pagene ta sireki, aweh ruweding bumi, gawe rurungoning Ratu, ujar durung sembada, sira matur ing wa Patih, apa amrih dudune para ngulama.
  9. Gawe rurunganing praja, arep delajating bumi, wus entek dukaning Nata, Mastib Anom aturnya aris, langkung nuwun kapundhi, duduka dalem kang dhawuh, nanging inggih sadaya,kang abdi punika sami, langkung dene tanpa niyat anedyaa.
  10. Angribedi panjenengan, yen kaleresana sami, ing lahir batin rumeksa, sasaged sageding alit, pan wajibing ngaurip, sami rumeksa ing Ratu, karahayon tulusa, angimami Tanah Jawi, nunten wonten tingkah kang saru katingal.
  11. Yen upami kalajenga, boten wande marepeki, gempil derajating praja tan wande anunulari, pan inggih boten keni, ingangge pribadinipun, abdi pudaka Jawa, kang nebehi saking sunatul Jumuwah.
  12. Dharekalam sami rahab, pelayune sipat kuping, Adipati Jayaningrat, mesem sarwi lon anjawil, marang Ki Arya ririh, metoni iku mantumu, wani deder wicara, datan ulap aningali, wani nglawan lan Raden Demang Ngurawan.
  13. Yen mengko manusa Jawa, mangsa bisaa cumuwit, aningali Raden Demang, sasat malekat Ngijrail, takona wong nagari, Raden Mlayukusumeku, mesem muwus iriban, kula kang kerep kepanggih, tur samuwus pang inggih sami wadana.
  14. Parandene terataban, tyas kula lamun kepanggih, kadi ningali macan, sanajan neng pancaniti, yen nuju Senen Kemis, aglar punggawa gung-gung, yen langkung kakang emas, rep sirep tan walang sisik, nadyan peksi miwah kekayon sedaya.
  15. Pangraos tumut amaras, angres wingwrin kang waringin, punika wong boten jamak, derajate angluwihi, kakangmas Mangkubumi, duk wonten ing Purwalulut, nyambut demel jro pura, bubuhane den parani, pinariksa mring kakangmas Raden Demang.
  16. Mung sakedhap sarwi liwat, labet maksih gegeteri, tyase maksih terataban, kakangmas Mangkubumi, nggen kula den parani, angandika tutur-tutur, marase dereng ilang, ketege maksih ketawis, sumyar-sumyar angandika pegat-pegat.
  17. Kulo ngaturi poyokan, mring kakangmas Mangkubumi, sampeyan kadi pun kula, ing rayi sampeyan ajrih, mangsa puruna inggih, andhendha mring kadang sepuh, saure ngusap jaja, heh dede pabenan adhi, sinten wonge tan ajrih ing Adhi Demang.
  18. Dhimas Malaya Kusuma, boten anyana wak mami, duk Adhi Lurah mariksa, dhateng ing bubuwan mami, kula tan dabe ati, nyana wonten kang sinaru, Dhimas ati manira, kabeh wus ana ing jawi, katujune tan suwe liwat kewala.
  19. Punika kapernah tuwa, kakangmas Mangkubumi, dede sentana langsaran, sentana pamer sayekti, pramdene liwat ajrih, ing kakangmas puniku, baya pesthi ginanjar, ing derajat angluwihi, mung punika wong Kudus purun anglawan.
  20. Mangke yen boten deduka, Ketib Anom nyata luwih, wong wani angrangkul macan, wau kang awawan pikir, rame rok silih ukih, dadak dinadak mrih tanduk, manawung ngadu yasa, Mas Ketib Anom tan kokih, sinenggrangan mring Raden Demang Ngurawan.
  21. Mastib Anom aturira, angger paduka menawi, anenetah mring kawula, bilih boten mituturi, mring Kaji Mutamakim, punika paduka dangu, wonten ngarsa sampeyan, kawula krep andhatengi, apitutur anyegah saruning tingkah.
  22. Nedha rika sumaura, mumpung neng ngarsa bendara, punika nggene toh pati, Ki Cabolek nahuri, layop-layop angalentuk, inggih yektos pun anak, andhatengi mituturi, nging kawula prapteng maot tan suminggah.
  23. Saking bodhone pun paman, mung wejang guru kaesthi, wus kawibawa graning jiwa, tan saged mrih surat malih, ati kedah netepi, Mas Ketib Anom asendhu, lah iku pikir apa, anyenyengit apenyakit, ngendi ana asu ingaran Dulkahar.
  24. Angger asune satunggal, winastan pun Kamarodin, satunggalipun Dulkahar, gumer kang sami miyarsi, Demang Ngurawan nenggih, ngentrog wentis sarwi ngguguk, Ketib Anom sru mojar, rika uga boten becik, mindhik-mindhik agawe guyon negara.
  25. Wong amrih kalokeng kiwal, peksane kudu lumuwih, aja tangguh ing pratingkah, lah alihen gunung Mrapi, gunung Prawata nuli, tumpangna ing gunung Lawu, sangganen astanira, sabarang panggawe iki, aja tanggung ngiwakaken jiwa raga.
  26. Anyengos adu arepan, asune pinadha nami, lawan pangulu ing Tuban, Dulkahar asune malih, pinadha jeneng ketib, si Kamarodin puniku, dudu wong tetemenan, neracak ratuning nyengit, sejatine pakarti angudubilah.
  27. Angger milane kawula, sudama matur Wa Patih, Adipati Danureja, supados tranga pinanggih, angentarna wewatir, pan inggih jenenging Ratu, lamu anyingkirana, kang sarwa sunating Nabi, kasangsara nirna sarusaning sarak.
  28. Angger kang kocap ing kitab, nenggih Abaruselatin, jenenge Sri Naranata, pan Ratu penataning din, yen wonten amimirid, nyunyuruh amrih tinurut, lamun kelampahana, Ratu doh sunating Nabi, yekti ilang memanise kang wadana.
  29. Angger kalamun wontena, ratu boten manis rai, pesthi nir aruming praja, amung arus anyenyengit, dadya sureming bumi. Tumus aruse tan putus, punapa tan rineksa, katertantoning Narpati, inggih angger pan Ratu atining jagad.
  30. Pan ati ratuning badan, mekaten angger upami, sayogyane beciking ati, mulane wong ngaurip, wajib rumeksa ing Ratu, obah osiking praja, pakaryane Narapati, kadya badan molah pakartining manah.
  31. Kaluputaning Narendra, sinandhang ing wong sabumi, jer Ratu atining jagad, ati rusak badan serik yen sirik tan ketarik, neluh nalutuh ing Ratu, Raden Demang Ngurawan, sidhakep sarwi seleh kris, matur marang Ki Dipati Danureja.
  32. Wa Patih kula kasoran, si Kudus mbandakalani, merep bisa ngabar bisa, tangkepe deres patitis, salin dhawuh puniki, duduka dalem kang dhawuh, wau dhateng pun Uwa, pun Kudus ingkang nadhahi, angguleng prang mangsah anguger bandara.
  33. Agagah boten giyagah, terampil boten angruwil, wani ngamuk boten mamak, awegah kula ningali, arespati patitis, gitik seru boten saru, sudibya ing biyuwa, bisasabi ngupiyatin, boten kaguh andadosken sulupiyat.
  34. Tinempuh ing sulupiyat, kinarya tis ngupiatin, boten saged anerajang, akeron ing kanan kering, rinupak marepeki, ingomberan bisa mabur, gawat kaliwat liwat, amungsuh wong Kudus iki, darodosan karinget sarang kasurang.
  35. Raden Malaya Kusuma, umatur sarwi worsari, kakangmas puduka bayar, kawula ingkang nampeni, duk ucal tandhing ngapit, kangmas temah den sapuluh, gumer kang pra Dipatya, luwaran saking prihatin, rambet rambet cahyane para ngulama.
  36. Rahaden Demang Ngurawan, ngandika sarwi anolih, Dhimas Malaya Kusuma, destun kula boten ngimpi, prapta nemu pepanggil, ngandherek mulih ngendhuruk, Uwa Patih kawula, umatur ing Sri Bupati, pan sedaya inggih sami ngantosana.

PUPUH XII
K I N A N T H I

  1. Kinanthi ing kunduripun, saking daleme Kya Patih, Rahaden Demang Ngurawan, kertarta duta Narpati, datan kawuwus samarga, sapraptanira jro puri.
  2. Ngabyantaranira Prabu, Rahaden Demang wotsari, katur solahe dinuta, miwiti malah mekasi, langkung anuwun pun Uwa, wonten nanggulang toh pati.
  3. Pun Ketib Anom ing Kudus, kang saged angadukawis, barang reh inggih kawula, kasoran rebat prayogi, atangginas boten lanas, patitis boten angruwis.
  4. Atangguh boten anguthuh, olahe langkung prayogi, pan kadya angaben sata, abdi dalem pra Dipati, sareng cul tandhing kawula, pan inggih lajeng angapit.
  5. Boten dangu den sapuluh, kawula tan saged gitik, ginitik ngering anganan, ginitik nganan angering , yen angabar kadi gelap, sumaput angsal rerai.
  6. Satunggal paperepipun, kelangkung saking amanis, amisrani sanegara, Sang Nata ngandika aris, payo endi ucapena, Rahaden Demang wotsari.
  7. Kula ngalingi pukulun, mring pun Kaji Mutamakim, nunten mantheleng mergagah, sarwi lambene kumitir, netra rekta parisura, akekes amba ningali.
  8. Tembungipun langkung sendhu, sampeyan angger ngajani, polah makaten punika, gih pun Kaji Mutamakim, yen mekatena sampeyan, angger kang ngrisak negari.
  9. Pan inggih wajibing Ratu, rumeksa sunating Nabi, yen ratu anebihana, kang sarwa sunating Nabi, ical manising Wedana, amesumaken negari.
  10. Sayekti negari arus, Ratu boten manis rai, sabarang den tindakena, amung sangit anyenyengit, Sang Nata kaselak latah, si Kudus ambebayani.
  11. Kang umatur dereng tutug, selak gumujeng Sang Aji, yen kaya mengkono Bapang, payo padha anglakoni, ingsun metoni Jumuwah, warahen Si Uwa Patih.
  12. Gaweya panggonaningsun, terancang sajroning masjid, Jumuwah ngarep sun medal, puniku nujuling kina, kawiting salat mring masjid.
  13. Ngandika maling Sang Prabu, heh Bapang sun wiwit wling, mengko sun pikire pisan, ing kalamangsane nguni, jeg ana wong cecaturan, iya na ing ngarsa mami.
  14. Si Jayaningrat kang matur, guguyon ing ngarsa mami, sampeyan dalem punika, sarwa ngarsakaken Gusti, gambuh lawan ringgit tiyang, punika kirang satunggil.
  15. Tarebang uwong pukulun, ingsun gumuyu tannya ris, heh Dipati apa ana, tarebang cinara ringgit, sun wetara nora kaprah, ature si Adipati.
  16. Inggih abdi dalem Kudus,  pun Arya mantune santri, pun Ketib Anom wastanya, ngadegken terbang wong Gusti, pun ingsun kaselak latah, sun nyana anggegarohi.
  17. Malah tuture maringsun, Si Jayaningrat Dipati, iku dhalang ngiras wayang, Si Ketib Anom ngawaki, kang dadi Wong Agung Menak, murdeng prang surayeng bumi.
  18. Nuli arsa ingsun pundhut, Si Cakraningrat ngalangi, ature sampun akarya, barang kalangenan Gusti, ing karabat Rasululloh, sayekti ambucal taklim.
  19. Pan abdi dalem rumuhun, pun Bapa dipun awisi, tarebang lampahan Menak, ing Madura boten keni, mung Amad lawan Mursada, kelawan Asmarasupi.
  20. Punika lampahanipun, tarebang madunten Gusti, amung winaca ing serat, punika tan den awisi, pun abdi dalem pun Uwa, wasiat saking Mantawis.
  21. Iku wurunge sun pundhut, mengko ta Si Kudus iki, pikire wani kandhas, Raden Urawan wotsari, inggih pikir brenggarowa, ngandika Sri Narapati.
  22. Dhasar moncol rada mencul, samencul menculing santri, lah iku manjing prakara, atadhah wani ngawaki, apragola ngadu yasa, kalebu wong sewu siji.
  23. Apa ta ulese bagus, Rahaden Demang wotsari, inggih abagus agagah, dedeg prakosa prayogi, kados putra ing Wiratha, Arya Seta Senapati.
  24. Yen sampuna dados kaum, pantes nguyunana baris, tetanggulang satru sekti, menggahing ngelmu wirasat, punika ingkang netepi.
  25. Kadya Pragalba gul-agul, ladak lair ladak batin, wong kumedut kandel manah, abanter purun prang rai, pantes ingkang amengkua, ing gelar tumercep sami.
  26. Glara dumuk angun-angun, miwah braja tikswa lungit, tuwin mangkara candrasa, agelara kagapati, wangun makaten punika, sabarang glar amantesi.
  27. Ngandika malih Sang Prabu, ya Si Kaji Mutamakim, patute wonge kaya pa, Rahaden Demang wotsari, kadi Cantrik Wisangkatha, anrenggiling api pati.
  28. Boten kalebet ing catur, dhapuripun ukur urip, awon mathethe kang warna, anyikruk lamun alinggih, pasamuwan ing ngakathah, kadi wong den supatani.
  29. Teka wonten antepipun, kawula boten andugi, sami samining tumitah, dadak wonten kang pinethik, gawok karsaning Hyang Suksma, mekaten kinarya Kaji.
  30. Sinungan pepeking rukun, sinung wrin astana Nabi, Jeng Gusti Niyakaningrat, yen sampuna dados Kaji, pantes tiyang kulak merang, utawi tyang wade pitik.
  31. Ngandika mesem Sang Prabu, iku Bapang wus pinasthi, tinitah dhapure ala, sinungan atine suci, mungguh karsaning Hyang Suksma, piniji sinungan suci.
  32. Raden Demang awotsantun, milane wau Sang Aji, tiyang alit angrampiyak, akerep dipun tudingi, kados sakit ngangkat nanjak, dinulu amempis-mempis.
  33. Kadya Baladewa bendu, abendu dhateng cemuris, pun Mutamakim punika, dhapure memper cemuris, pabena ing jawi dadya, Ki Cabolek den jujuwing
  34. Pun Ketib Anom ing Kudus, nepsunya yayah sinipi, dumeh asune satunggal, winastanan pun Kamarodin, satunggilipun Dulkahar, mila gung anggigit lathi.
  35. Sangsaya genipun nyikruk, kaki Amad Mutamakim, Sang Nata mesem ngandika, iku Bapang karsa mami, sakeh kang dadi rerasan, dhawuhna Si Uwa Patih.
  36. Sun sirep parentahingsun, aja na kang angrasani, kang luput wus sun apura, kaki Amad Mutamakim, yen mindhonana pratingkah, kang nora kaprah ing bumi.
  37. Ing kono sida sun ukum, ya Si Kaji Mutamakim, ngong gawe pangewan-ewan, aneng alun-alun mami, ing mengko apuraning wyang, iya sun pundhut amiji.
  38. Lan maning parentahingsun, dhawuhna Si Uwa Patih, kabeh wong sajro nagara, Wedana Kaliwon Mantri, lawan sagung pra sentana, den werata undhang mami.
  39. Aja na ingkang  guguru, ngelmu kak sajro nagari, muruka jabaning rangkah, ing kana ingsun lilani, lamun ana wani nerak, ing parentah ingsun iki.
  40. Aja atatakon doseku, sun lunasi jasad mami, aneng ngalun-aluning wyang, dadiya tontonan mami, wong Kartasura-diningrat, den kalakon undhang mami.
  41. Sajroning papacuhingsun, kelawan Si Uwa Patih, ngupayaa wong ngulama, pan  ora ingsun wangeni, oliha sapira-pira, nuli den pacaka sami.
  42. Panggonan Jumuwahipun, nuli pinanciya sabin, mangsa bodhowa Si Uwa, memantes boboting bumi, nyelawe wewangening wang, pangarsa ingkang prayogi.
  43. Pangisore anelung jung, iku desa kang abecik, kang kira kelar angangkat, ing Jumuwah aja laip, Kedhu Pagelen Mentaram, ing Pajang ingsun wangeni.
  44. Oleha wong patang puluh, ngulama kang becik-becik, sakiwa tengen nagara, aja doh enggala prapti, kemita saben Jumuwah, ana ing panepen mami.
  45. Dene ta ing liyanipun, Kedhu Pagelen Mentawis, aja kudu pinilihan, sokur oleh ingkang bangkit, wis Bapang nuli metua, Rahaden Demang wotsari.
  46. Wus mijil saking kedhatun, ing Geladhag denya nitih, turangga nyirig adheyan, kumepyur wong urut margi, anarka yen ana karya, Rahaden Demang wira-wiri.
  47. Rawuh Danurejan sampun, prapta tedhak saking wajik, Rahaden Demang Ngurawan, kertarta duta Narpati, wus manjing ing paregolan, mudhun kabeh kang alinggih.
  48. Wusnya Raden Demang lungguh, wangsul malin nggene sami, dhasar wong agung wiraga, gorareh anggegeteri, andhawuhaken parentah, gelare amemedeni.
  49. Netrandik angkara mretu, kang rema sapanggul buntit, respati lungguh ngadhaplang, awak nembaga sinangling, amandeng durung tumandang, gumyur ingkang den dhawuhi.
  50. Saingga Prabu Tamtanus, Sri Mahrajeng Yunani, duk angemban kang pustaka, Wong Agung surayeng bumi, mring Ratu Kaos nagara, dhawuh ing Narpati Jobin.
  51. Duk tinampan suratipun, pedhange lajeng tinarik, netra gumilintir kumentar, mandeng ingkang maos tulis, ing kanan kering kacahak, saking kobeting panglirik.
  52. Malah ing upamenipun, Raden Ramadayapati, puniku Raden Anoman, kasub kasumbageng bumi, wus nama duta utama, nalikanira tinuding.
  53. Anukmeng Ngalengka sadu, nenggih kinen amanggihi, putri Mantili Direja, enggene sajroning puri, aneng taman Ngargasoka, Anoman sawusnya panggih.
  54. Pacak beda pamrihipun, sikaranen aja wiwit, destun saking yun uninga, angadoni jayeng jurit, kadreng yun wruh boboting prang, prajurit reksasa pati.
  55. Kinembulan ing prang pupuh, akethen reksasa mati, tan regel wulu salamba, Raden Ramadayapati, punggawa putra keh kena, lajeng ngunandikeng galih.
  56. Ingsun banjurena gempur, prajurit Ngalengka iki, durung boboting prawira, yen ingsun ngasorna jurit, angrusak kramaning jagad, ngendi ana wong sawiji.
  57. Teka anggempur prajagung, ngilangken kramaning bumi, kena renguning Bethara, sun ngalah sapisan iki, iya dimekne binanda, ingaturaken Ratuneki.
  58. Dadi antuk liru wuwus, lan Si Yeksendra sun mangkin, pinanah anuli kena, katur ing Dasamuka Ji, ing wekasan pinilara, ngunadika ing tyas malih.
  59. Si rahwana liwat cubluk, dene ingsun den larani, dadi oleh mengko ingwang, rong pangkating prakareki, iki Ratu bodho mamak, kudu mungsuh Ratu mami.
  60. Iku dadine katunu, kedhaton Ngalengka gusis, sirna ing panggawenira, Raden Ramadayapati, wau ta Rahaden Demang, Ngurawan lamun tinuding.
  61. Sekala kandhuwanipun, sariranggep Narapati, mengkarog asalin warna, tuhu lamun angajrihi, wau ta ing lampahira, dhawuh timbalannya manis.

PUPUH XIII
DHANDHANGGULA

  1. Ririh aris pamedharira ngling, marang Adipati Danureja, kang dadya rerasan kabeh, pinundhut sirepipun, ing samangke karsa Sang Aji, kang luput ingapura, yen amindho besuk, langara marang sarengat, yekti dadi pengewan-ewaning bumi, siyasating Narendra.
  2. Nuli noleh mangilen macicil, sami kumepyur para ngulama, amandeng andik netrane, keh ilang bayunipun, pra ngulama asalah tampi, dhawuhing pangandika, asareh tur arum, heh sagung para ngulama, ingkang liya Kaji Amad Mutamakim, atampiya timbalan.
  3. Ingkang dhawuh timbalan mring mami, iya Bapang lah sira waraha, kang para ngulama kabeh, liwat tarimaningsun, rehning padha tinuweng bumi, rumeksa palimirna, ing keratoningsun, katempuh ing kebatinan, ingkang kaya kaji Amad Mutamakim, iku wong kekandhangan.
  4. Angregoni panjenengan mami, pan kalebu wong ambanting kothak, meh nora angimanake, marang keratoningsun, sawijine ingkang sesawi, iku wong aneracak, nanging wus sun puhung, gumantung apuraningwang, sami nuwun ature kang para hakim, langkung kalingga murda.
  5. Nulya ngadeg wahu Ki Dipati, Danureja andonga kabula, gumuruh gumer amine, gantya Kyai Pangulu, ngadeg donga luwar prihatin, Raden Demang ngandika, heh Tib Anom Kudus, Sang Nata amundhut kojah, saanane mengko wartakna ing mami, sun aturne Sang Nata.
  6. Rekyana Patih angacarani, angger inggih punpaa dhahar, yen wus telas timbalane, raka paduka Prabu, Raden Demang alon nahuri, mangke pan maksih kathah, ingkang dereng dhawuh, kang dhawuh dhateng sampeyan, kinen damel terancang sajroning masjid, Sang Natha tedhak salat.
  7. Kang timbalan waraha Wa Patih, yen dililani marang Si Uwa, ing Jumuwah ngarep kiye, iya ing niyatingsun, tedhak salat marang ing masjid, Dipati Danureja, wau duk angrungu, anggero denya karuna, lajeng ngadeg angdonga sakurollahi, Ki Pangulu ingatag.
  8. Miwah para ngulama mbelani, ngadeg sedaya sami andonga, gamer gumuruh gorareh, sagung para Tumenggung, pan sedaya sami anglirik, Mas Tib Anom Kudus, nyamping srung langking kesa, apaningset kasa kembang surat wilis, tinutup ing kalengkam.
  9. Harja sareban bareci kuning, bathokan papak cinara Arab, amemet adu mancunge, rasukan wungu salmur, ragi cekak jubah sultani, ngelabang kapipitan pamangkinging dhuwung, tembalo pendhok suwasa, cara Banten anggubed sarungan keris, wau kang tasbeh merjan.
  10. Ragi megos pangadegireki, telapaka ing ngajeng kang kiwa, kang tengen aneng wurine, rong tebah tebihipun, suku ngajeng lawan ing wuri, tur mangsa jinaraga, nanging kang andulu, pra dipati arerasan, dhasar banget wong iki kadug wiragi, sapolahe sembada.
  11. Dene kaya wong anata baris, arsa ngangsahaken ing ngayuda, Mas Tib Anom pangadege, dhasar bagus abesus, kang akeh angelomprah, ngadeg cara indhuk, sawusnya katam andonga, lenggah malih pra ngulama lan apatih, Raden Demang Ngurawan.
  12. Noleh ngetan ngandikannya aris, heh Adimas Malayakusuma, paran dadi garundele, suwe mene sunrungu, ingkang rayi matur wotsari, kangmas boten punapa, gunem awon nganggur, Rahaden Demang Ngurawan, meksa ngukih hehe Adhimas boten becik, dora ing kadang tuwa.
  13. Raden Arya Mlayakusumeki, pa gumujeng sarwi matur nembah, inggih kangmas sayektine, Mas Tib Anom ing Kudus, ingkang sami kula raosi, pangadegipun beda, duk andonga wau, lan ngulama kathah kathah, nggene ngadeg kadi wong anata baris, arsa ngangsahken yuda.
  14. Pantesipun dadosa Bupati, teka owel adados ngulama, Raden Demang sru gujenge, ngentrog wentis angguguk, matur marang Rekyana Patih, Uwa pun Adhi emas, Mlayakusumeku, nalare kuwalik sumpah, pangrasane ngulama becik Bupati, dados ukara.
  15. Dika adhi sun tutur tuturi, lagi pengrasane awak dika, santri becik Bupatine, ing sayektining wuwus, lan Bupati abecik santri, kang padha pepariman, ngemis turut dhusun, lan dika becik punika, sampun mungguh ngulama kang wus Bupati, punggawane Hyang Suksma.
  16. Luhur pundi punggawaning Widi, lan punggawane Ratu dunya, niku dhimas upamine, Mas Tib Anom ing Kudus, dhasar bagus puniku dadi, punggawane Hyang Suksma, wontena sapuluh, Bupati luhur ngulama, ing batine becike dunya adhi, inggih para ngulama.
  17. Mila dhimas sayogya para Ji, wajib ngurmati para ngulama, Dewa Resi pangiwane, myang para punggawa gung, sayogyane milu sih bekti, marang para ngulama, mapan iku prelu, kang rumekseng kabatinan, yata sagung para ngulama anglirik, marang Rahaden Demang.
  18. Iki silih wong landhep kadyangin, yen mungguha dadia wowohan, wong agung kawongan duren, medeni lahiripun, sarirane kabeh dadya ri, yen bener nggone mecah, ing jrone mumud, alegi lamun pinangan, nora watir kangmangan kena ing eri, lemes lunyu kewala.
  19. Nora uwas kalelegan eri, yata Rahaden Demang Ngurawan, andhawuhaken malihe, wa patih malihipun, kang timbalan Sri Narapati, aja na amicara, wong nedya ngguguru, ngelmu ingkang kekenthelan, ing ngelmu khak amuruk sajro negari, kajaba ngelmu sarak.
  20. Amurukna sajroning nagari, yen muruk khak sajabaning rangkah, sun lilani sakarepe, yen nerak undhangingsun, ingsun lunas siyasat mami, Kyana Patih sandika, kang den sami angupaya, wong ngulama sendyan mung ukur keni, ing lafal sarta makna.
  21. Nuli padha pincaka sabin, sapatute panggonan Jumuwah, anelung jung anyelawe, kang becik sawahipun, kang akelar kang aja laif, pangangkate Jumuwah, timbalan Sang Prabu, ing Tanah Pajang kewala, milihana ngulama kang becik-becik, antuka kawandasa.
  22. Dene Kedhu Pagelan Mentawis, aja milih ngulama kang bisa, Uwa Patih saantuke, mung sagede pinuwung, nadyan inggih mung ukur urip, yen saged lafal makna, nuntena pinundhut, milane ing Tanah Pajang, pinilihan kang caket lawan negari, ing karsa Sri Narendra.
  23. Saben Jumuwah kemit agilir, ing panepen sajroning kedhatyan, pinanggihan ing karsane, samya ngresakken ngelmu, munggeng ngrasanira Narpati, Dipati Danureja, sandika jumurung, Ki Cabolek Uwa pinundhut amiji, ginadhuhken kawula.
  24. Sampun telas inggih Uwa Patih, nulya Adipati Danureja, angejepi ing jurune, dyan papundhutan rawuh, kalih atus ambeng kang prapti, tan wonten kang bineda, ing pangrampadipun, angijeni pra Dipatya, pra ngulama cinara ambeng Bupati, Dipati Jeyeningrat.
  25. Angejepi punakawan aglis, angubengken acar kikiriman, saking ing pamondhokane, lan wonten sisanipun, kang lorodan saking jro puri, saben pukul sedasa, nenggih praptanipun, marang Kajayaningratan, kadhang pukul sawelas denira prapti, sadhahare Sang Nata.
  26. Sapitan pitik wulu kemiri, lawan gepukan dhendheng menjangan, kang saking Rawa asale, dhaharipun Sang Prabu, wonten kantun sisane ratri, binekta sareng acar, Raden Demang dulu, mesem denira ngandika, sapitane ing ngriki Paman Dipati, puniku kula sukak.
  27. Mesem ature Sang Adipati, sumangga angger kantun punika, Arya Mlayakusumane, andulu sigra matur, kang mas paran ingkang wewadi, dene esem-eseman, iwak kang pinundhut, lawan Paman Adipatya, Jayaningrat kang mas kula adhudhumpil, nuwun kucah sampeyan.
  28. Lawan dereng uninga ing wangsit, ulam punapa dene agawat, mawi kejep pamundhute, Raden Demang gumuyu, kaya kucing adhimas iki, tan kena tinungkulna, sapinten puniku, wau ratri saking pura, pan lorodan paringane Man Dipati, norantek iku baya.
  29. Nanging dhimas kula boten pangling, sawab kula wau bengi dhimas, gandhek ingkang nglampahake, sapitane puniku, kang marahi kula tan pangling, heh Paman Adipatya, Jayaningrat iku, saben praptaning lorodan, tidhak habis sinantap sama sekali, Sang Adipati turira.
  30. Inggih angger paringan kang enjing, boten telas ulame kewala, ingkang kula ngengehake, pan kangge sontenipun, ingkang sonten pan kangge enjing, Raden Mlayakusuma, amarani gupuh, marang nggene Raden Demang, nora nganti panakawan kang ngladeni, tinampenan piyambak.
  31. Sarwi angling denira nampani, iki dadine kang tapak asta, saking pura pinangkane, Raden Demang amuwus, ya mulane wong anom adhi, sok mbodhokaken aja, marang kadang sepuh, arame kang dhedhaharang, Ki Dipati lakune cara pasisir, sajroning dhedhaharan.
  32. Ulam prapta asalin sumalin, anget-anget tan atumpa-tumpa, kang adhahar sedayane, abangun bangun sekul, wus adangu tuwuk pra sami, linorod kang ambengan, kadya amemantu, Adipati Danureja, urmatira mring wong agung ngulameki, tuwin wadya Sri Nata.

PUPUH XIV
S  I  N  O  M

  1. Tyasira kadya sinekar, sagunge para Dipati, tuwin kang para ngulama, purwaning reh memarasi, dukanya Sri Bupati, wusana amanggih ranu, kentar maruta ganda, asrepe wantu wewangi, prapta wedang ingkang sarta nyenyamikan.
  2. Rahaden Demang Ngurawan, pangandikanira aris, lan Mas Ketib Anom mara, pamundhute Sri Bupati, kojah marang sireki, manira kinen angrungu, supayane dadia, ing pangeling-eling mami, ngalap saking ngibarat carita tama.
  3. Mas Ketib Anom turira, raka paduka Sang Aji, punapa ingkang kinarsan, kojah Arab miwah Jawi, yen kawula pinardi, sasaged saged umatur, nanging mangsa pelaga, wantu dhusun ingkang abdi, angandika Rahaden Demang Ngurawan.
  4. Paman rika ucapena, prakara kojahing Jawi, apa ana kuna-kuna, panjenengan Ratu Jawi, Demak Pajang Mentawis, wong salah ing ngelmu kakum, Mas Tib Anom aturnya, pamirsa kawula alit, inggih wonten angger sami anyapisan.
  5. Kang kokum ing Giripura, Ki Seh Siti Jenar nguni, kokumipun saking pedhang, alam Padamekan Gusti, kokumipun binesmi, pan inggih Pangeran Panggung, dene duk alam Pajang, Ki Bagedad dipun warih, sami ugi warastra pi lawan toya.
  6. Dene karaton Mataram, Panembahan Senapati, lan Panembahan Kerapyak, dereng wonten kang marengi, nunten kang wayh ugi, duk jenengnya Sultan Agung, wonten kokum satunggal, nggih ngrisak sarengat Nabi, mila duka Sultan Mukhamad Mentaram.
  7. Linabuh wonten Tunjungbang, tyang saking manca negari, padhusunan Wirasaba, dhukuh ing Wanamarteki, mantunipun Ki Bayi, ing Wanamarta pukulun, lagunya Nembangraras, Gustinya Nyai Centhini, bisikanya Kiyahi Seh Amongraga.
  8. Angakak Rahaden Demang, Ngurawan angentrok wentis, miwah kang para Dipatya, gujenge dene amawi, nyebut Nyai Centhini, carang adhapur puniku, satengah ana ngucap Ketib Anom nyata luwih, ting barendhil denya asimpen carita.
  9. Bangun sukaning wardaya, wong agung kang sami linggih, Rahaden Demang Ngurawan, gumujeng anolih-nolih, kang tinolih nyakikik, Arya Mlayakusumeku, samya suka miyarsa, Ketib Anom solahneki, kadya manggung carita ringgit jabelan.
  10. Netrane nelaga muncar, sarwi lambene kumitir, sembada apari minta, puspanom gumanda riris, sumedhep anyedhepi, kadya Seh Ngabdulah Ibnu, Mubarak ahli kojah, kocap jro Kitab Nawawi, lagya yuswa selawe tatu kang jaja.
  11. Mas Tib Anom aturira, sunan kang sumare Tegil, Mangkurat Mangkubuwana, dereng wonten kang nglampahi, mung Kaji Mutamakim, angger ajeng sisinau, gumer ingkang miyarsa, sedaya sami ningali, Ki Cebolek ingkang pinandeng ing kathah.
  12. Mas Tib Anom aturira, Pangeran Panggung ing nguni mila kokum aneng Demak, serak dipun orak-arik, Sultan Demak ngejengi, miyos aneng alun-alun, lang sagung pra dipatya, para wali para mukmin, kadya gunung kayu duk kalawan lenga.
  13. Amubal aingkang dahana, kadya angayuh wiyati, Pangeran Panggung duk ingatag, kinen manjinga jro geni, mecat canela kalih , binuwang ing geni murub, kirike cinethetan, pun Imam kalawan Tokhid, kalih pisan kirike manjing dahana.
  14. Buburon neng jro pawaka, kikirik pun Iman Tokhid, ngalor ngidul katingalan, guguyon sajroning geni, wulunira tan gigrik, kalis ing pawaka murub, wus dangu sinongsotan, kirik medal saking geni, samya nyakot ing canela siji sowang.
  15. Eram kang sami tuminggal, Sultan Demak ngandika ris, heh paman kirang utama, inggih sampeyan pribadi, sampun awakil kirik,manjinga dahana murub, Pangeran Panggung mojar, Ki Jebeng sampun kuwatir, nggih manira dhewe manjinga pawaka.
  16. Pangeran Panggung seksana, anyangking daluwang mangsai, denira manjing dahana, prapteng jro lajeng alinggih, pan sarwi anunulis, neng jroning dahana, murub, kadi wonten tigang jam, sirepe kang ponang api, panganggite suluk apan sampun dadya.
  17. Kang Suluk Malang Sumirang, panganggite jroning geni, sinawung ing Dhandhanggula, sumirang amurang wsethi, anrang bebaya westhi, angripta kedhot kukuncung, medal saking dahana, Sultan Demak methuk sami, uluk salam sawusira jawab asta.
  18. Kang Suluk Malang Sumirang, ingaturaken Sri Bupati, Pangeran Punggung nulya kesah, saking ing Demak negari, lelana nut pasisir, kirik kalih datan kantun, tumut saparanira, pun Imam Kelawan Tokhid, lah punika Ki Cebolek kang den arah.
  19. Gumer kang sami miyarsa, sangsaya suka ing mburi, arame ambal ambalan, tan weneh denya ningali, mung Kaji Mutamakim, kang dadi tibaning guyu, angger nyana siyosa, khukume Ki Mutamakim, sokur wande apan Ratu kuwajiban.
  20. Amarasaken wong edan, amulyakaken wong agring, nulya wonten gandhek prapta, Gadhingan Darmasuteki, mbekta tadahan kalih, Raden Demang jujugipun, dhawuhing kang timbalan, raka paduka ang aji, satadhahan Ketib Anom pinaringan.
  21. Ki Cebolek satadhahan, Raden Demang angungkabi, ing serbede pinariksa, awarna badhe kulambi, apan tadhahan siji, marang Ketib Anom Kudus, atelas kawan kasa, wadi darma leja putih, nyampingipun pan inggih sawi nyekawan.
  22. Bathik mari kang sakebar, menyan kobar lan garingsing, kang sakebar ceplok padma, ngin sami mendhala giri, badhe surban angalih, karsa sami alus-alus, dene paringanira, kaji Amad Mutamakim, kestting ireng grim ireng malyo sangkelat.
  23. Pan ireng sekawan pisan, nyampinge salobog garit, latar ireng kapat pisan,  datan angundha usuki, lawan paringaneki, mas ketib Anom ing Kudus, boten untap-untapan, yen pangkata kaping katri, dhinawuhan kang sami tampi paringan.
  24. Kalih sami maring ngarsa, Raden Demang ngandikaris, salamet paring Narendra, anuwun langkung kapundhi, parigel anampani, laku dhodhok unduripun, astanira kang kanan, ginawe anampak jobin, ingkang kiwa kadamel nangga tadhahan.
  25. Kadya undure tandhingan, ing kalangan beksa rangin, mesem kang sami tumingal pamujine dereng mari, sedaya pra dipati, marang Mas Tibanom Kudus, apatan nate beksa, parigele angenteni, atitiron Ki Cebolek sedyanira.
  26. Awidhung pan ora bisa, meh kongsep anuli mari, temahan akekadhalan, lir sinentakl pra dipati, miwah parepat alit, ambata rebah kang guyu, sawusnya sami lenggah, punakawan sami nglirik, Ki Cebolek bangun samya latah-latah.
  27. Katut malih pra dipatya, ana kongsi merbes mili, Raden Melayakusuma, nyakikik ametek galih, man kaji Mutamakim, bok sampun melu ing payu, upama Baladewa, cemuris melu kikinthil, karoncalan ing tindak nora kecandhak.
  28. Apunten andika paman, neracak amemoyoki, inggih dhateng wong ngatuwa, paman sampun dados galih, si paman iki kolik, cilik-cilik teka kaku, nadyan cilik lemesa, ana parigele kedhik, gumer malih lir ndulu wong beksa dhadhap.

PUPUH XV
G A M B U H

  1. Kueng tak kang winuwus, diwaseng surya wus manjing luhur, abubaran pra ngulama pra dipati, Raden Urawan puniku, ingkang andhingini bodhol.
  2. Wadyanira kumerung, ingkang basahan wong kalihatus, satus punakawane ingkang njajari, angebeki kang lulurung, tan kena nambah liyan wong.
  3. Pra dipati neng pungkur, saking dalem Kapatihan mbrubul, prapteng lurung sowang-sowangan lumaris, mung kang para ngulameku, marang Pakauman golong.
  4. Kyai Cebolek tumut, mring Kademangan lumakyeng pungkur, sapraptane Kademangan Mutamakim, pinrenah kiwa nggenipun, munggeng panepen lor kulon.
  5. Pinurugan yen dalu, mring Raden Demang anunggal laku, pinrih wutah sabarang kawruhireki, Ki Cebolek kawruhipun, wite angantepi kawroh.
  6. Neng Yahman anggeguru, Seh Jen kang mangka paguronipun, daerahe angblegi Dewaruci, puniku duk nujulipun, keh Dewaruci kedhaton.
  7. Mas Tib Anom ing Kudus, ngandikan mring Kademangan dalu, Mas Tib Anom nggawa Layang Dewaruci, nging dereng saha praptanipun, kaselak kelangan babon.
  8. Praptaning pukul wolu, baju pranakan putih akuluk, cara Jawi langkungan rasukaneki, paringane sang aprabu, salmur wungu tur kinaot.
  9. Mberanyak yen dinulu, Raden Demang pribadi methuk, pelataran kinanthi astanireki, sarwi gumujeng angguguk, Mas Kudus salin nggonanggon.
  10. Heh dika Paman Kudus, lamun dika yen dadiya nganggur, sayekteni inggih pinundhut mariki, amomongsa sang prabu, ing gunem dadya pepathok.
  11. Binekta ngiwa sampun, prapteng panepen pinanggih lungguh, dherakalan Kyai Kaji Mutamakim, wruh Raden Demang kang rawuh, kelawan Mas Ketib Anom.
  12. Kinen tata alungguh, ingatutken apan dadya rukun, Mas Tib Anom lawan kaji Mutamakim, wus salaman nulya gupuh, umatur Mas Ketib Anom.
  13. Angger inggih puniku, pun Kaki Cebolek andelipun, rerasane inggih Serat Bimasuci, kula ambekta pukulun, ing ngriki sami winaos.
  14. Raden Demang anjumbul punapa paman saged puniku, maca Jawa dene nggawa Bimasuci, Mas Ketib Anom umatur, ukur-ukur boten butoh.
  15. Den Demang ngandika rum, pundi layange kula yun weruh, ingaturaken Raden Demang anampani, dupi winiyak angungun, Rahaden Demang atakon.
  16. Punika Paman Kudus, dereng jarwa taksih Kawi lugu, paran Paman wageda maos puniki, umatur sarwi gumuyu, wau Ki Mas ketib Anom.
  17. Dhuh angger kamipurun, yen angger mundhut bangsapatreku, adeksura yen tan sila tumpang inggih, ukaranira kabekuk, ukele atemah bengkong.
  18. Katelah katelanjur, wonten ing dhusun pun paman unggul, pan ugungan satemah rada kumaki, wonten praja dados ithuk, Dyang Demang ngling manis alon.

PUPUH XVI
DHANDHANGGULA

  1. Lah ta Paman prakwis puniki, yen gadhaha rikuh mring kawula, sampun mawi pindho gawe, nulyaa wit angidung, sila tumpang denira linggih, anembang bangsapatra, arum swaranipun, dek Sena andhungkar arga, pan anglebur raseksa dadi weweri, lagyantuk tigang pada.
  2. Ya ta lajeng dipun pardikani, cinara tapsir sarwi anggagrak, winangun fingil fangale, muptada kabaripun, tinaleteh tiniti titi,kang jumlah mutarilah, rurujukanipun, sangsaya awela wela, ilang saking tuna tunaning pangerti, dadya onte-onteyan.
  3. Langkung saking pangungunireki, wau Rahaden Demang Ngurawan, njentung-njentung sadangune, nimbali dalu-dalu, Ki Jaraga lan Salwarini, katri Suranegara, katur praptanipun sedaya lajeng ngandikan, Rahaden Demang Ngurawan ngandika aris, lah padha rungokena.
  4. Mas Tib anom Kudus mardikani, ing lakune iya bangsapatra, lawan seje kawitane, Mas Tib Anom matur, angger kala jinujug inggih Bima nggebyur samodra, dyan winaos gupuh, punika kang rinemenan, ing pun Kaki Kaji Amad Mutamakim, nanging karud ing murad.
  5. Ki Cebolek kinen mardikani, mopo datan saged wus kungkulan, ing darajat prabawane, Mas Ketib Anom matur, sampun keyok pun Mutamakim, menawi dereng telas, angger gendhingipun, aprang catur lawan kawula, kulantosi wangsula mring Arab malih, amerauwa kitab.
  6. Punapa malih raosing Kawi, Bimasuci kalawan Wiwaha, kang samya keh sasmitane, ngemper raosing ngelmu, yen patitis, kang narbukani, kadyangger Kawi Rama, punika tasawup, Ki Cebolek medhatiya, Layang Kawi keringen ing Tanah Jawi, kulantos pirang dina.
  7. Kula angger boten nekaburi, sejatine ambebujeng setan, pun Mutamakim lupute, setan ingkang andhadhung, anggebang kang ngelmi dakik, lembut lembuting setan, pun kaki puniku, dereng kathah maca kitab, mila gampil angger tinarik ing eblis, angangge cacah cucah.
  8. Dadak kirik ingaran Komarudin, lan asune ingaran Dulkahar, wong agung ing Arab angger, inggih uwiting ngelmu, yen nglebura saraking Nabi, kang wajib rumeksaa, pikukuhing laku, tan lyan sarak rasulollah, kang minanga wiwinih ngelmu sabumi, tan keni sumingkira.
  9. Raden Demang angandika aris, uwis kaki Mutamakim sira, ngungkeba delamakane, Mas Ketib Anom Kudus, sira iku wong dosa pati, angengkel maring sarak, dudu timbangipun, Ketib Anom lawan sira, kalimane tur wicaksana ing Kawi, angungkuli ing sira, kalimane tur wicaksana ing Kawi, angungkuli ing sira.
  10. Dadi sedheng wong kaya sireki, yen cinemplungena ing bangawan, tan enjooh kudu agawe, pakewuh wuwuh-wuwuh, becik jajal tarung tan bangkit, gumeter sariranya, Ki Cebolek ndulu, ing rengune Raden Demang, sigra dennya ngrungkebi sukunireki, Mas Ketib Nom turira.
  11. Angger ngelmune punika becik, langaripun saking kirang wadhah, tipis gerobog pathine, nulya tadhahan rawuh, amisalin kulambi nyamping, lan kuluk kanigara, sarwi ngandika rum, Paman dika salin kopyah, kanigara eman baguse sayekti, angangge kopyah Jawa.
  12. Salin kuluk sangsaya dumeling, lawan sup ijo rasukanira, lajeng kinen nutugake, nenggih pamaosipun, mardikani Srat Bimasuci, punika kang pinurwa, ing nalikanipun, Bima kinen umanjinga, nenggih marang talingane Dewaruci, sinawung ing Sarkara.
  13. Lah mara Wrekudara aglis, umanjinga ing jro garbaningwang, Sena sru kapita tyase, awasana gumuyu, pan ngguguk aturireki, dene paduka bajang, kawula geng luhur, inggih pangawak parbata, saking pundi margine kawula manjing, jenthik mangsa sedhenga.
  14. Dewaruci angandika aris, gedhe endi sira lawan jagad, kabeh iki saisene, kalawan gunungipun, samodrane alase sami, tan sesak lumebua, ing jro garbaningsun, Wrekudara duk miyarsa,esmu ajrih kumel sandika turneki, mengleng sang Rucidewa.
  15. Iki dalan talingan ngong kering, Wrekudara manjing sigra-sigra, wus prapta ing jro garbane, andulu samodra gung, tanpa tepi nglangut lumaris, liyep adoh katingal, Dewaruci nguwuh, heh apa katon ing sira, gya umatur sang Sena inggih atebih, tan wonten katingalan.
  16. Awang-awang kang kula lampahi, uwung-uwung tebih tan kantenan, ulun saparan-parane, tan mulat lor kidul, wetan kilen boten udani, ngandhap nginggil myang ngarsa, kalawan ing pungkur, kawula boten uninga, langkung bingung ngandika sang Dewaruci, aja maras tyasira.
  17. Byar katingal ngadhep Dewaruci, Wrekudara sang Wiku kawangwang, umancur katon cahyane, noleh wruh ing lor kidul, wetan kulan sampun kaeksi, nginggil miwah ing ngandhap, pan sampun kadulu, lawan andulu baskara, eca tyase dene sang Wiku kaeksi, aneng jagad walikan.
  18. Dewa Suksmaruci angling malih, aywa lumaku andulua, apa kang katon dheweke, Wrekudara umatur, kang rumiyin ulun ningali, cahya mancur gumawang, tan wrin westanipun, tan dangu anunten sirna, inggih nunten wonten malih kang kaeksi, ireng bang kuning pethak.
  19. Angandika Dewa Suksmaruci, ingkang dhingin sira anon cahya, gumawang tan wruh arane, pancamaya puniku, sejatine ing tyas sayekti, pangarreping sarira, tegese tyas iku, ingaranan mung kang sipat, kang anuntun marang sipat kang linuwih, ing sejatining sipat.
  20. 2waspadakna iku kang patitis, trusing tingal ing rupa ywa samar, pangwasaning tyas empane, wit tingaling tyas iku, anengeri marang sejati, enak sang Wrekudara, amiyasa wuwus, lagya medem tyas sumringah, dene ingkang ireng abang kuning putih, iku durgamaning tyas.
  21. Pan isine jagad amepeki, iya ati kang telung prakara, pamurunge laku dene, kang bisa pisah iku, yekti bisa amor ing gaib, yeku mungsuhing tapa, ati kang tetelu, ireng abang kuning samya, ambuntoni cipta karsa kang lestari, pamoring suksma mulya.
  22. Lamun ora kawilet ingkang tri, yekti sida pamoring saria, lestari ing panunggale, poma denawas emut, durgama kang munggeng ing ati, pangwasane weruha, siji sijinipun, kang ireng luwih prakoswa, panggawene kasrenen sabarang runtik, andadra ngambra-ambra.
  23. Iya iku ati kang ngadhangi, ambuntoni marang kabecikan, memurung laku gawene, dene kang abang iku, iya tuduh nepsu tan becik, ing sabarang penginan, metu saking iku, panasten panasbaranan, ambuntoni marang ati ingkang eling, marang ing kawaspadan.
  24. Ana dene kang arupa kuning, pangwasane nanggulang sabarang, cipta kang becik dadine, panggawe amrih tulus, ati kuning ingkang ngadhangi, mung panggawe pangrusak, binajur jinurung, ingkang putih iku nyata, ati anteng mung suci tan ika iki, prawira  karaharjan.
  25. Iya iku kang bisa nampani, ing sasmita sejatining rupa, nampani nugraha dene, ingkang bisa tumanduk, kalesteren pamoring gaib, mungsuhe pan titiga, tur samya gung-agung, balane tanpa wilangan, ingkang putih tanpa rowang amung siji, mila anggung kasoran.
  26. Lamun bisa iya nyembadani, mring susuker telung prakara, sida ing kono pamore, tanpa tuduhan iku, ing pamore kawula gusti, Wrekudara duk myarsa, sengkud pamrihipun, sangsaya birahinira, carya marang kawuwusaning ngaurip, sampurnaning kasidan.
  27. Sirna kang patang prakara malih urub siji wewolu warnanya, sang Wrekudara ature, punapa wastanipun, urub siji wolu kang warni, pundi ingkang sanyata, rupa kang satuhu, wonten kadi retna muncar, wonten ingkang maya-maya angebati, wonten abra markata.
  28. Dewa Suksmaruci angling aris, iya iku sejatining tunggal, saliring warna tegese, iya na ing sireku, tuwin iya isining bumi, ginambar angganira, lawan jagad agung, jagad cilik tan prabeda, purwa ana lor wetan kidul puniki, kulon luhur lan ngandhap.
  29. Mirah ireng abang kuning putih, iya iku uruping buwana, jagad cilik jagad gedhe, pan padha isenipun, tinimbangken isining bumi, yen ilang warnaning kang, jagad kabeh iku, saliring warna tan ana, kinumpulken ana rupa kang sawiji, tan kakung tan wanudya.
  30. Kadya tawon gumana puniki, kang asawang lir puputran denta,lah payo dulunen kuwe, Wrekudara andulu, kang asawang puputran gadhing, cahya mancur kumilat, tumeja ngunguwung, punapa inggih punika warnaning dat kang pinrih dipunulati, ingkang jatining rupa.
  31. Dewaruci anauri aris, dudu iku ingkang sira sedya, kang mumpuni jagad kabeh, tan kena sirandulu, tanpa rupa datanpa warni, tan gatra tan satmata, iya tanpa dunung, mung dumunung mring kang awas, mung sasmita ananging jagad mepeki, dinumuk datan ana.
  32. Dene iku kang sira tingali, kang asawang puputran mutyara, nguwung kumilat cahyane, angkara-kara murub, pan pramana arane iki, uripe kang sarira, prmana puniku, tunggal dumunung ing raga, nanging datan melu suka lan prihatin, enggone aneng raga.

PUPUH XVII
ASMARADANA

  1. Asmaradana gumati, badan nglumpruk yen tininggal, raganira banjur bosok, ya iku ingkang kuwasa, anandhang rasaning dat, ingaken rasa satuhu, dening Hyang Kang Murbeng Jagad.
  2. Inguripan d Hyang Widi, sinandhangken aneng sira, iku mangka waranane, maring kang miseseng karsa, sukdmane kang sarira, mertandhani ing satuhu, jinaten tunggal pinangka.
  3. Sirna iku kang pinanggih, uripe suksma kang nyata, kaliwat tan pepadhane, umatur sang Wrekudara, pundi ingkang sanyata, Dewa Suksmaruci muwus, nora kena sira priha.
  4. Lan samata-mata kaki, yen durung sarta nugraha, gampang angel pirantine, sang Wrekudara turira, kula nuwun jinanrwan, Dewaruci alon muwus, sedheng semono kewala.
  5. Wrekudara matur malih, yen makaten karsa Tuwan, kula neng ngriki kemawon, mupangat badan kawula, datan sedya amangan, lan boten sumenja turu, tan ngrasa ngelih karipan.
  6. Lan boten keraos sakit, sedaya badan kawula, wus sirna ngeres linune, puniki jaman punapa, mung nikmat lan mupangat, kula boten purun metu, eca ngriki kewala.
  7. Boten arip boten ngelih, mupangat awak kawula, medal punapa keng pinreh, Dewaruci run ngandika, pan iku nora kena, yen ora lantaran lampus, sireku isih manusa.
  8. Tan kena kekel sireki, pan iki panedyanira, banget alabuh kepaten, lagi nugraha sapala, ngresiki atinira, lagi jamaning pitulung, nora kena banjur rena.

PUPUH XVIII
P A N G K U R

  1. Pinangkur sang Wrekudara, aturira mring Dewa Suksmaruci, kawula tan ajrih lampus, lan Tuwan pejahana, wonten ngriki kawula asanget lumuh, agantuki kamanusan, sampun eca aneng ngriki.
  2. Sangsaya birainira, wrekudara pengkuh kudu nglabuhi, Dewaruci wlas angrungu, sambate Wrekudara, heh ta sira Wrekudara aja lumuh, pan sira durung kinarsan, tangeh ing patinireki.
  3. Aja umung Wrekudara, iya dudu anggon-anggon kang gampil, luwih saking angelipun, tan kena salah terka, amung ati putih ingkang katon mau, singgahna ireng kuning bang, ngantepana ati putih.
  4. Aja ngadekken sarira, ywa karaket wiyasaning ngaurip, sikepen dipun apengkuh, kawisayaning pejah, ingkang sira sedya luwih weritipun, sesengkeraning buwana, duraka yen anggegampil.
  5. Yen kemba pamanthengira, misih toleh kawisayaning urip, sakedhap lalia iku, sayekti siya-siya, tur sikara marang ing badanireku, nora misra wuwuh papa, lah iku den ngati-ati.
  6. Tinangkebaken saksana, Mas Tib anom kendel pamaosneki, sarwi alon denya matur, angger kula sumangga, bilih wonten ing padikan liyanipun, pundi ingkang ingugeman, mring pun Kaji Mutamakim.
  7. Punika kalangkung gawat, pepacuhe inggih pun Dewaruci, punika aksaranipun, sinten ingkang mardika, bilih nyimpang saking aksaranipun, suwawi paben aksara, inggih ta pun Dewaruci.
  8. Amemacuh dereng mejang, Raden Demang Urawan duk miyarsi, tumungkul sarwi wetu luh, sewu pangungunira, graiteng tyas pagene, sariraningsun, nora angaji duk bocah, temahan aniniwasi.
  9. Angel temen ing pratingkah, nora kena gugon pajuning ngelmi, datan kena wowor sumbu, tan kena lalawora, Mas Tib Anom amuwus ing wong tetelu, sarwi nyodhokaken layang, punika dika tingali.
  10. Heh Raden Suranegara, Ki Jaraga Kiyai Salwarini, andika pan padha jamhur, bujangganing nagara, dika pikir Dewaruci pacuhipun, sesengkaraning buwana, lah punika kadipundi.
  11. Katiga sareng saurnya, mangsa borong putrandika Jeng Gusti, katiga pan muridipun, dhateng putra andika, Mas Tib Anom amuwus sarwi gumuyu, nggih Kanjeng angger punapa, ngriki kang pra tameng kawi.
  12. Rahadyan Demang Urawan, sarwi mesem wau dennya nauri, Paman saweg sisinau, sami tuntun-tuntunan, inggih amung tiyang titiga puniku, kadhang kadhing tyang sekawan, lah Kakangmas Mangkubumi.
  13. Mas Tin Anom wuwusira, boten nyana jeng angger wong apekik, kelangkung utamanipun, wong agung ambarowa, pamugari saged gegedhuging tembung, pantes ugi pinitayan, ing raka Sri Nagapati.
  14. Lah suwawi ngger punika, miwah katri inggih kiyai kyai, Man Cebolek dereng patut, punika tunaria, mentas luput murade anggung kaliru, angger myarsakna kewala, padha tuwa kang amikir.
  15. Dika tetepaken sapa, Dewaruci daweg dika wastani, punapa Bathara Guru, utawa yen sanesa, dene mangke katemu murad kang luput, lawan ingkang kaleresan, ki aksara kang mengahi.
  16. Kyai Jaraga lingira, ing pangraos kula ta sinten malih, kajawi Bathara Guru, Mas Tib Anom lingira, dalane katemua beneripun, katemu layang punapa, Bathara Guru nuruni.
  17. Asaradan Bomantaka, lan Wiwaha Rama Bratayudeki, tedhake Bathara Guru, jawi pratikeling prang, wong atapa amrih luwih aprangipun, amaringaken kaprawiran, gawene Sanghyang Pramesthi.
  18. Punika maksih kalipah, dereng tumon Hyang Guru anedhaki, manusa ingkang manekung, kang amrih ing kasidan, ngelmu ingkang amrih utamaning lampus, lamun Hyang akongkonana, Narada ingkang tinuding.
  19. Priyayi tiga turira, pan sampeyan sinten pun Dewaruci, Mas Tib Anom gumuyu, tiwase murad Jawa, nuli labuh mburu butuh nuli ngutuh, punika menggah kawula, sang Bathara Utipati.
  20. Bathara Sukma Kawekas, Sanghyang Wenang dene sang Dewaruci, iwak kewala puniku, wader utawa urang, isenipun salebeting samudra gung, dinadak ingkang kinarya, warana dennya manggihi.
  21. Kinarya rupa manusa, mung saemprit cilik amenthik-menthik, dene sang Wrekudareku, linimput ing nugraha, mila sirna ing cipta kadonyanipun, mirsa nikmat lan mupangat, upamane para wali.
  22. Mila samya mengeng dunya, kawimbuhan dene kalimput ing sih, suwawi angger pukulun, punapa sampun eca, pan makaten kang abdi ing muradipun, gling Raden Demang Urawan, Paman sampung pindho kardi.
  23. Manira tumut kewala, lah ing kono Jaraga Salwarini, apa melu kaya ingsun, kalih matur tur sembah, numwun inggih andherek langkung panuju, Mas Tib Anom malih mojar, pepacuhe Dewaruci.
  24. Kang sinengker ing buwana, mungguh iku aja sira gegampil, lamun nggegampang sireku, anemu siya-siya, asikara marang ing badanireku, nora misra pageneya, wus antuk reh kang sayekti.
  25. nDadak anrak ati rusak, lah ta ndaweg ngriku sami binudi, katiga sareng turipun, nuwuh barkah sumangga, Raden Demang Urawan nambungi arum, Paman ndaweg banjurena, murad kang sampun patitis.
  26. Pan punika kabar munlar, pamuwuse inggih pun Dewaruci, bargaswara tegesipun, inggih kabar carita, kang sinimpen wau sajroning pepacuh, lamun si nora werita, apan Sanghyang Utipati.
  27. Maksih akarya kalipah, amingita ing ngelmu kang awerit, sarak lakokna kang kang pengkuh, Bathara Girinata, nggih punika angger kang upami rasul, aniksa kang murang sarak, inggih sampun denlilani.
  28. Apan ta ingkang kinarya, ambaboni ratu ing dunya sami, yen wontena cemplang-cemplung, njujug Suksma Kawekas, miyak tebeng rusak Suralayanipun, mangsa wonten kang nganggepa, manusa mring Hyang Pramesthi.
  29. Mampir kono asli apa, aku wis wruh nggone Hyang Utipati, nggih punapa damelipun, ngadegaken kalipah, Sanghyang Guru akalipah ratu-ratu, yekti mangsa jumenenga, kabeh ratu  sor wiyati.
  30. Yen wontena kang nggegampang, bisa weruh ing Sanghyang Utipati, rusak gegaweyanipun, Sanghyang Jagad Pratingkah, Sanghyang Guru lan punapa karyanipun, pan karsane Sanghyang Wenang, gawe warananing bumi.
  31. Yen wonten ingkang anyipta, Sanghyang Guru ingkang mungkasi urip, ingupamakaken Hyang Luhur, murad aburakrakan, ngayab-ayab pradika tan wruh ing dhapur, apa tan maca Wiwaha, lawan Bomantaka nenggih.
  32. Pratandha maksih warana, suwargane pan agung den lurugi, lan padha na bojonipun, pira-pira pra dewa, lan manusa akeh padha atetemu, pratandha maksih kalipah, pan iku Sanghyang Pramesthi.
  33. Ingkang padha kinarepan, ing manusa kang padha amrih yekti, kang sinedya tanpa dunung, tan warna tanpa rupa, pundi oleh tiba ing Bathara Guru, amung warana kewala, Hyang Guru akarya malih.
  34. Awarana Batharendra, apan iku kang agung den lurugi, marang ratu kang marusul, Maharaja Bomantara, nadyan isih satriya wani anglurug, putra Ngalengkadiraja, Indrajit met widadari.
  35. Ingkang wus datanpa warna, Sanghyang Wenang Bathara Utipati, punika sayektinipun, kang mangka Hyang Wisesa, Raden Demang Urawan ngandika arum, wus tan ana kaluputan, pradika lempeng pratitis.

PUPUH XIX
M  I  J  I  L

  1. ING PAMIJIL DENNYA MATUR ARIS, Ki Mas Ketib Anom, punapa ngger nggih linajengake, pamejange Dewa Suksmaruci, De Demang nauri, daweg Paman laju.
  2. Yen weruha Kaki Mutamakim, sarune kelakon, pesthi dhingin ingsun ukum dhewe, aneng daleme si Uwa Patih, durung sun arteni, kaluputanipun.
  3. Mengko tetela luput sayekti, matur mas Tib Anom, inggih saking nderwolone angger, luput sapisan nadyan ping kalih, kautaman nenggih, apuraning ratu.
  4. Raden Demang mesem ngandika ris, ndaweg Mas Tin Anom, banjurena Paman pamejange, Dewaruci mring Wrekudareki, Mas Tib Anom aglis, anambungi laku.
  5. Prawiralalita kang ginendhing, swara rum gumolong, sarwi kumitir epek drijine, ingkang kiwa nitir-nitir wentis, dinulu respati, meda wuwuh patut.
  6. Muwus aris risang Dewaruci, den parek ngarsengong, sira ukih-ukih iya dena, amrih nyata ing dat kang sayekti, tan ana nguripi, mung pribadinipun.
  7. Beda lawan uripira iki, ana kang karya kon, uripng Hyang lan karsane dhewe, anane tan antara mangseki, tanpa rupa yekti, tanpa swaranipun.
  8. Tanpa gatra norana ngemperi, iya tanpa enggon, tanpa netra alepas tingale, langit kapitu kelawan bumi, dhasaring jeladri, tan ana kang luput.
  9. Tunggil pinangka kinarsan sami, sakehing katon, sapakarti ing buwana kabeh, dadi lawaning karsa sayekti, apan tanpa lathi, pangandikanipun.
  10. Lathinira iya kang kinardi, datan antareng don, tanpa netra miwah pandulune, netranira iya kang kinardi, talinganireki, kang den nggo pangrungu.
  11. Panggonane wun aneng sireki, tan njaba tan njero, yektining dat manusa dat sayekti, kadi pucuking pring, nalika denadu.
  12. Pan makaten tatrapipun ugi, lir kayu denobong, ananing kukus geni sartane, inggih wreksa tumut mratandhani, upama jeladri, banyune lan alun.
  13. Minyak munggeng ing puwan upami, mangkono dennya wor, kadi madu kelawan manise, iku pamoring kawula Gusti, sartanira yekti, kanugrahanipun.
  14. Ingkang mobah meneng lawan mosik, nugraha sayektos, yen wus patitis ing panunggale, inggih gusti maksih dadi gusti, kawulane maksih, ya kawulanipun.
  15. Yen wus awas pareng amarengi, respatining pamor, kang sinedya ana sayektine, iya sira ingkang meranani, salir warna warni, wus aneng sireku.
  16. Kadya molahaken ringgit, mangkono Hyang Manon, panggung jagad manusa wayange, molah lamun pinolah rageki, satingkahira lir, tumindaka muhung.
  17. Kang wisese amisesa sami, tan antara amor, sakarsane sareh sareng gawe, kang misesa ngujar tanpa warni, warna wor pana wis, neng warnanireku.
  18. Lir paesan kang ngilo dat jati, kang munggeng pangilon, wayangan iku pan kawulane, metu saking rasane dat jati, edat kang darbeni, karsa pakaryeku.
  19. Nunten bedhug dawa anguneni, Raden Demang alon, kendel maos prapta pundhutane, sareng dhahar wus anutug sami, linorod mring puri, ketan kolak maju.
  20. Matur marang Raden Demang amit, Ki Mas Ketib Anom, Paman sesuk bengi bali maneh, esuk kula amatur sang aji, rehning sami mikir, neng ngriki sabedhug.
  21. Raden Demang sigra marenthahi, ngater Mas Tib Anom, tigang dasa tri punika tinge, budhal saking kademangan aglis, lampahira prapti, ing pakuwonipun.
  22. Wong Kademangan tridasa bali, datan kawiraos, dalu enjing Dyang Demang sebane, prapteng pura ing ngarsa sang aji, Dyang Demang wotsari, kula wau dalu.
  23. Satimbalan dalem sami mikir, lan pun Ketib Anom, estu kawon pun Kaji Cebolek, tan nguntap saha kethering pikir, nggenipun nututi, kantu nyamut-nyamut.
  24. Inggih raosing Srat Bimasuci, rinawit ing pamor, kang ginubah ing reh panunggale, langkung kobet murad nganan ngering, amemet patitis, pun Tib Anom Kudus.
  25. Pikir rikat mantep apatitis, atatas cumeplos, titi tibane pantes arentes, nanging inggih Serat Bimasuci, ing wektu punika, awis ingkang tutug.
  26. Angandika alon Sri Bupati, agoleka babon, ingkang tutug sapa ingkang duwe, Raden Demang Urawan wotsari, langkung angulati, nanging dereng antuki.
  27. Awis-awis sanajan rumiyin, awis simpen babon, abdi dalem pun Paman tan darbe, Cakraningrat ramanira nguni, langkung remen kawi, Panembahan Sepuh.

PUPUH XX
S  I  N  O  M

  1. Sri Nata Seda Karapyak, prandene boten nyipeni, amung Rama Bratayuda, tan asimpen Bimasuci, awis kang remen sami, Bimasuci sepenipun, Pangeran Herucakra, boten darbe Bimasuci, mung rasane dumeh tan amawi apranga.
  2. Sami kawi jarwa, inggih Serat Bimasuci, amung raose kewala, muradene pan awingit, angandika Sri Bupati, ya Bapang yen wus katemu, rukune kang rerasan, nuli tulisana aglis, lamun tepung rasane kelawan Kitab.
  3. Sun nuli arsa uninga, yen durung Bapang aja wis, nggonira akukumpulan, saingga wus angruntuti, wiji-wjinen sami, pra ngulama pra Tumenggung, miwah para Wedana, kang tuwa-tuwa tinari, pethilana Pasisir Mancanegara.
  4. Nadyan sanak-sanakira, ingkang prayoga tinari, lan pra Dipati kang tuwa, den rempug panggawe iki, ngulamane kang becik, kang rempeg sarta den rembug, aja na telanjukan, krana ing panggawe iki, luwih gedhe wong ambeneraken tekad.
  5. Kariya nguntal kewala, aja kalelegen ing ri, ing besuk panguntalingwang, sun karsakaken tumuli, raden Demang wotsari, inggih sandika pukulun, abdi dalem Wedana, ing ngriki amung pun Kaki, Wiraguna inggih sawab saking tuwa.
  6. Nadyan inggih sami tuwa, abdi dalem pun Dipati, Citrasoma tuwa laha, yen menggah raosing ngelmi, inggih dereng ngudhoni, katungkul nggenipun minggu, lir tugu sinukara, ingkang asring angudhoni, abdi dalem Adipati Jayaningrat.
  7. Asring angandheg kang rikat, angrikataken kang rindhik, yen sampun adu ajengan, kang rebut ing raos nuli, lamun amungkur gangsir, lajeng api-api ngantuk, mangke yen sampun kemba, kang rebat raosing ngelmi, tangi saking pangatuke ngobrak-abrak.
  8. Lan nedha sampun akemba, kang rebat raosing ngelmi, wong arebat ngelmu rasa, den akas den wani mati, mbok padha ting pacicil, tiruwa Tib Anom Kudus, anggagrag tur apanggah, sira iku Mutamakim, pijer kaya pitik pileren kewala.
  9. Tanglet malih kang bicara, piyambake ngantuk malih, gumujeng Sri Naranata, pangantuke iku wadi, dudu ngantuk sayekti, anginjen lakuna padu, yen padu marengana, rerasan iku kumlenis, nuli senteg cinathet sinimpen manah.
  10. Sira kang padha kelangan, ika pijer anyeleri, si Dipati Jayaningrat, warahen si Adipati, durjana anyeleri, nunggoni wong padu ngelmu, dheweke iku padha, ingkang dadi wakil mami, yen ta pijer ngantuk maning ingsun dhendha.
  11. Gegadhuhane dipangga, kang ambedhal den mriyemi, sun pundhut tempuhe papat, den anggoa dhewe siji, padha gajah Patani, kang tetelu ingsun pundhut, marang ing Kartasura, yen mari pangantukneki, nggone padha njenengi wong padu rasa.
  12. Si Dipati ingsun ganjar, kelambi jubah kang becik, kang aneh lan pra Dipatya, iya jubah sutra gajih, wong Banyumas kang kardi, sutradi pan sutra wuluh, lah wis Bapang metua, Rahaden Demang wotsari, medal saking pura ing satengah rolas.
  13. Sapraptaning dalemira, Rahaden Demang anuding, Sangkrib sira ingsun duta, mring kakangmas Mangkubumi, suwuna nyelang mami, kagungane Srat Rameku, kelawan Bomantaka, lan Wiwahaningsun nguni, kang ginawa iya marang kakangemas.
  14. Iku ta suwunen pisan, menawa kakangmas lali, matura ingkang sampeyan, waos kala malem Kemis, neng dalemipun rayi, paduka pahemanipun, Sangkrip tur sembah mentar, kidul wetan tan atebih, Mangkubumen kalawan ing Kademangan.
  15. Sangkrib tan adangu prapta, ing Mangkubumen amamring, regole wus tigang dina, tan kena menga kang kori, Sangkrib anulya bali, Rahaden Demang winuwus, kasupen welingira, ngandika maring Mas Konthing, sira Konthing nusula seba kakangmas.
  16. Si Sangkrib mau sun duta, iya ingsun ingkang lali, yen adhangan kakangemas, mengko bengi sun aturi, Mas Konthing awotsari, mentar Gandakusumeku, lulurah penakan, nenggih sutaning Bupati, Ki Tumenggung Yudanagara Banyumas.
  17. Kadya Bangbang Wijanarka, Mas Gandakusuma pekik, langkung dening kinasihan ingangkah sudarawedi, mring Rahaden Demang nenggih, kula kuli rinten dalu, wau ing lampahira, kapethuk lawan sun Sangkrib, Ki Mas dika punapa nusul mring kula.
  18. Milane mantuk kawula, ing Kamangkubumen mamring, regole mineb kewala, atetanya Ki Mas Konthing, punapa dika panggih, lan abdine ingkang kantun, Sangkrib alon turira, ngajeng wingking sami mamring, dangu nyureng eira Mas Gandakusuma.
  19. Dinagua ing bendara, atur dika kadi pundi, kaya wong binuru bajag, jamak wong lumaku kardi, ngarah dadi priyayi, bendara wong agung punjul, lungid prawira tama, ing praja tur pramugari, mangsa naa loro praja Kartasura.
  20. Kang kaya Rahaden Demang, Urawan wong senagari, kayu mati den sembura, ing bendara urip maning, nyembura kayu urip, nora mindho patinipun, teka cekak budinya, asuwita ing Bupati, nora mantra angadhang kocah derajat.
  21. Basa adhi wong suwita, lamun kinathik ing Gusti, tuwin ingandel prakara, yekti den labeti wuri, pan padha angulati, wong agung-agung ing pungkur, ingajak wangsul sigra, estu Mangkubumen sepi, mring wismane Kyai Andon Martayasa.
  22. Punika pan carikira, ing Pangeran Mangkubumi, nulya Kyai Puspajaya, pepatih wruh amanggihi, marang wismaning carik, Mas Gandakusuma pangguh, anak bilih dinuta, lampah andika puniki, in bendara Rahaden Demang Urawan.
  23. Angling Mas Gandakusuma, pan inggih ingutus ugi, badhe ngaturi kang raka, yen wontena mangke bengi, Kyai Puspajaya ngling, inggih sampun tigang dalu, boten ambekta rencang, mung punakawan kekalih, ragi wonten kasusahane bendara.
  24. Kados mangke sonten prapta, dene ngajengaken Kemis, wartine wonten ing Tumang, yun minggah Ardi Merapi, tindaknya cara santri, saking dalem lampahipun, saben saben tirakat, ing longkange Senen Kemis, atatanya wau Mas Gandakusuma.
  25. Punapa kanjeng bendara, asring atirakat inggih, sumaur Ki Puspajaya, ing mangke adheng sakedhik, sampun wateking nguni, saking kala timuripun, maksih wonten jro pura, boten towong saben sasi, saba lepen miwah jurang lawan arga.
  26. Lepene inten punika, nama pun Pepe satunggil, pun Telawong kang satunggal, pun Pepe kang ageng kedhik, pun Telawong kang alit, yen kala Jumuwah dalu, lepen inten punika, sinemplungaken ing nginggil, rong onjotan ginogohan saking ngandhap.
  27. Cineplungaken pukul sanga, pinanggihe bangun enjing, tegese ngarenah mata, nanging punakawan gilir, tan wonten kang kuwawi, nimbangi bendaranipun, sedalu aneng toya, tekan boten anggebibir, punakawan samya kekel agiliran.
  28. Kesaru pun Genthong prapta, anguwuh Puspajayeki, prapta aneng ngarsanira, Ki Puspajaya sru angling, bendara aneng ngendi, apa kondur dalu, Ki Genthong saurira, kinen amethuk turanggi, satengah nem mangke neng Tambak segaran.

PUPUH XXI
ASMARADANA

  1. Asmara sayah jeng gusti, duk dalu pukul satunggal, denira aprang lan mathek, neng kilene Jabung ngriku, rame denira aprang, angebeki sawah sajung, menthek sami abebegal.
  2. Ki Puspajaya sru angling, kowe iku apa lukak, angling Mas Gandokusuma, andika kendel Paman, dimekne atutur-tutur, saweruh weruhing bocah.
  3. Mas Gondakusuma angling, iya mara tutugene, apa sira weruh dhewe, pun Genthong sumaur sugal, pan kula boten pisah, saking Gobang angkatipun, ing dalu pukul satunggal.
  4. Wonten wong tuwa satunggil, kang ngateraken bendara, Wiragati ing Telawong, wong tunggu gubug semangka, bendara saking Tumang, kawan dinten tigang dalu, nggene wiwit boten dhahar.
  5. Wonten ing Telawong mampir, bendara kenging ing beka, mundhut siji semangkane, pan inggih arsa den dhahar, wanci pukul sawelas, kang tunggu gubug andalu, wong mbedhah ing pagerira.
  6. Amurugi briga-brigi, sarwi ngagar arit gobang, lajeng anyandhak sirahe, bendara kendel kewala, anutuh ing sarira, wong ala nuruti nepsu, iya mara patetanan.
  7. Jes pesthi dudu wong becik,kang nuruti nepsu hawa, mulane sedheng pinaten, iya mara patenana, ingong nora suwala, bendara sareh tan bendu, mung asrah pati kewala.
  8. Nunten si Badong anjerit, sambat bendara bendara, Wiragati myarsa kaget, binucal arite gobang, nguculken denya jambak, sarwi atetanya asru, lah ta iya iki sapa.
  9. Si Badong nangis nauri, Gusti Raden Mas Sujana, Pangeran Mangkubumine, kula anjomblong kewala, kamitenggengen mulat, Wiragati duk angrungu, aniba angrangkul pada.
  10. Inggih boten den dukani, malah-malah pinundhutan, Wiragati ngapura, lajeng nyaosi semangka, wus mantun ingkang karsa, mung abdi kalih kang sinung, kula kang nedha semangka.
  11. Lajeng kondur bengi-bengi, kendhel wonten dhusun Gobang, angantos bedhug dalune, pun Wiragati tan kena, cinegah angaterna, niyate wangsul ing Jabung, marengi pukul satunggal.
  12. Bendara kendel anuli, lenggah satinggil galengan, Ki Wiragati kang kinen, Wiragati wangsulnya, sapambalang boten langkung, lumayu agirap-gira.
  13. Gumriwis ingkang nututi, winetawis kalih belah, kumresek pating garendhol, Wiragati bebedira, ing gigir bau pundhak, rare umur patang taun, sami wayahe sedaya.
  14. Denira lumayu prapti, ing ngarsanipun bendara, bendara jumeneng kaget, Wiragati ana apa, sira angudam-ngudam, anggero sarwi matur, angger puniki punapa.
  15. Warnane kadi bebayi, akathah sami angerah, anggaruwek sarta nyakot, aperih badan sadaya, Pangeran angandika, ngudubilah baya iku, setan padha asikara.
  16. Mareneya Wiragati, anaa ing wuriningwang, nunggala si Genthong Badong, bendara duka kalintang, krurambeg sura mangsah, sigra cawet nyampingipun, nempuh nganan ngering nyandhak.
  17. Ingkang cinandhak binanting, wonten binuwang malesat, arikat cukat tandange, kadi Narpati Sugriwa, kinarubut reksasa, aprang tan kewran tan keguh, tuhu adining prawira.
  18. Sangsaya kathah kang prapti, boten sangsa sudaa, ewon tan ana kang moncol, apan tandur lagya mapak, kula samya neng ngandhap, galeng ngelirik prangipun, mundur satunggal cinadhak.

PUPUH XXII
D  U  R  M  A

  1. Mundur nganan ngering denya amrih papan, Pangeran Mangkubumi, anyabet ngiwa, nengen pikantukira, sami rowange pribadi, sasabetira, dangu denira jurit.
  2. Kadya Raden Bayuputra perangira, Dyan Ramadayapati, duk prang ing Ngalengka, neng Taman Argasoka, kinarubut ing raseksi, yutan awendran, tan kewran ing ngajurit.
  3. Mengsah ewon datan antuk amareka, ing Pangeran Mangkubumi, wonten malih prapta, mangsah angrubut ing prang, pyak manepak mangideri, angrok puteran, manempuh manampeki.
  4. Siyat-siyut sumiyut dadi sesawat, sabit ingkang sinambit, kongseb tan sesambat, aneseg kang prapta nyar, prapta kang ageng pribadi, sami kelawan, rarae mur kawan warsi.
  5. Nempuh ngarsa Pangeran sigra amatak, atine Surat Namli, sayahira siran, kuwat samangkin takat, kang sampun cinekel dhingin, binuwang tebah, kang keri nempuh wani.
  6. Bubar ingkang anempuh ngering liweran, sami anganan ngering, anebih kewala, prayitna Jeng Pangeran, belis lanat anggelari, pangeran tan obah, ngilen ajengireki.
  7. Kidul wetan neng ngriringane Pangeran, eca denira nglirik, tapak wewayangan, tan wonten napak lemah, Jeng Pangeran denya matak, Eklas lan Surat Yasin, atine kewala, lawan Surat Jumara, Surat Saba Surat Namli, nulya kapyarsa, bangbeng kang saking kering.
  8. Lir kitiran satus katempuh prahara, kagyat pun Wiragati, nangisi Pangeran, wau ingkang nerajang, ing kering nedya ngebyuki, ana kaliwat, saking sirahneki.
  9. Wiragati ingawe kinen menenga, api-apiya guling, aja walang driya, setan abot manusa, ngalor wangsul ngidul malih, bangbeng kewala, wonten satus wetawis.
  10. Solah rikat kados gelathik aneba, pitulunging Hyang Widi, supangating surat, ingkang sami winatak, ngalor ngidul tanpa kardi, bangbeng kewala, tan ana migunani.
  11. Gegamane sawiji datanpa karya, ana ula cinangking, ana kang sasawatan, kabeh tan ana nglabeti, marang Pangeran, sadhepa dohireki.
  12. Kang neng dharat kumresek sawah, pan nora den preduli, tan wani pareka, nggigila kering kanan, amung kang bangbeng ing nginggil, ingkang cinipta, pinaryitnaning jurit.
  13. Ananggiling prapti Kangjeng Pangeran, kadya antuk kaeksi, kang bangbeng punika, ngaler ngidul tan kendhat, saking ngandhap iberneki, amripit sirah, ingkang ageng pribadi.
  14. Dupi parek sinarengan gya cinandhak, gulune keni, pan ingikal-ikal, dene kang kathah-kathah, gumebyur sirna tan kari, dene kang kena, ingkang ageng pribadi.
  15. Sinabetken ing galengan kaping tiga, nggriyeng denira nangis, angling Jeng Pangeran, lah sira iki apa, rupamu kaya bebayi, sabaturira, kabeh kaya bebayi.

PUPUH XXXIII
ASMARADANA

  1. Asmaradana mangsuli, kang tinanya aturira, kawula ratuning menthek, ulus wus kasoran ing prang, inggih sedya suwita, ing paduka sang abagus, sakarsa datan suminggah.
  2. Pangeran ngandika aris, lah ta iya gawe apa, ngingu setan kaya kowe, sok angrusak wong sesawah, sira regeding jagad, ratune menthek umatur, Gusti kula dede setan.
  3. Pan inggih ing nguni-uni, dhedhemit setan punika, lan lelembut sedayane, awit saking setan uga, nanging sampun katrima, pun ejin pamisahipun, milane wonten jin Islam.
  4. Katelah lair Jeng Nabi, Jeng Rasul niyakaning rat, ngadeg kalipah kinaot, amengku kalih prakara, ejin lawan manusa, Pangeran dukane lipur, duk miyarsa aturira.
  5. Iya suningu sireki, nanging aja sok angrusak, maring wong sesawah kabeh, ratuning menthek turira, anuwun perjanjian, lamun pareng mangsaningsun, yen kathah wong doseng Suksma.
  6. Saben kalih ejung Gusti, kula sairing kewala, boten melarati angger, dene wong Jawa punika, yen wonten dados mengsah, dhateng paduka pukulun, kula suwun pepelihan.
  7. Sajung kula met sakikil, ing kawan taun kewala, sokur pitung taun angger, Pangeran angling anyentak, heh nora ngaku setan, pikir arep ngrusak iku, iya panggawene setan.
  8. Rathuning menthek wotsari, angger sampun sok duduka, ingkang abdi salamine, dadosa abdi tumerah, dipun emut ing titah, pepesthen saking Hyang Luhur, angger tan kenging nampika.
  9. Wusnya ngling kendel Jeng Gusti, nggraita dhawuh lah iya, aja kongsi rusak bae, sarupane wong sesawah, wus sah prajangjinira, katrima suwitanipun, ature dene kawula.
  10. Tan pegat ing siyang ratri, wadyamba rumekseng Tuwan, satunggal kalih tan towong, KI Wiragati ginugah, ratu menthek tur sembah, linilan sabalanipun, mulih mring kayanganira.
  11. Telasira Wiragati, dhateng Gusti binisikan, den werit panggawe kiye, aja sira awawarta, heh Wiragati poma, ratu menthek iku mau, wus kalah prang lawan ingwang.
  12. Lamun sira asesabin, wis aja sira sumelang, nora kena ama menthek, nulya kinen umantuka, ing bangbang wetan, pinaring reyal sapuluh, sangune dennya tirakat.
  13. Pamit nembah Wiragati, karana sareng raina, Gusti sarira kuwayon, alesu lupa kewala, mila mundhut turangga, Mas Gandakusuma sampun, pamit sigra antukira.
  14. Ing marga rembugan sami, matur cinekak kewala, wus prapta wau lampahe, jroning dalem Kademangan, panggih ing gustinira, duta kalih nembah matur, yen suweng wau kang raka.
  15. Inggih sampun tigang ratri, regole mineb kewala, Raden Demang langkung kaget, sami kadang naking sanak, kelangkung rukunira, Raden Demang asru muwus, kambilana si Kebobang.
  16. Mung mbekta gamel kekalih, lan kekalih peranakan, nyongklang adheyan kudane, Kamangkubumen wus prapta, Ki Andon Martayasa, lan Ki Puspajaya gupuh, ambukak regal wus menga.
  17. Tedhak saking ing turanggi, Rahaden Demang Urawan, ya ta ingkang winiraos, kang Bibi Kangjeng Pangeran, anak Mantri Panekar, apan wus turun tumurun, Ki Ngabehi Gandakara.
  18. Dene kang darbe tiliti, Ki Gedhe ing Parampelan, Ki Gedhe Parampelane, punggawa sentana Pajang, Tumenggung Parampelan, nurumakam si Kapandhung, Ki Ngabehi Gandakara.
  19. Pambajengira pawestri, pinundhut marang Sang Nata, Mas Ayu Tejawatine, titiga kadange priya, pejahira kang rama, gumantya suta panggulu, kang jumeneng Gandakara.
  20. Dadya arine tumuli, Ki Ngabehi Gandakara, Mas Ayu Tejawatine, kang kapundhut ing Sang Nata, punika anak tuwa, satunggal patutanipun, kakung Raden Mas Sujana.
  21. Nenggih Pangeran Mangkubumi, marmane prihatin dahat, binobotan ing ibune, ing Kapundhung den kenakna, mila wimbuh ing driya, anuwuna datan purun, marang kang raka Sang Nata.
  22. Dadya prihatin ping kalih, kelawan turangganira, siji dadi prihatine, Rahaden Demang Urawan, wau ing lebetira, pandhapa ingkang jinujug, Mas Ayu Teja asigra.
  23. Kasusu dannya manggihi, ing Raden Demang Urawan, Mas Ayu Tejawatine, Rahaden Demang tetanya, Ibu mring pundi kangmas, Mas Ayu Teja umatur, angger raka jengandika.
  24. Kesah sampun gangsal ratri, mung kalih kang punakawan, Rahaden Demang mesem taken, sampeyan mentas karuna, Ibu awit punapa, kang mangka hardeng pamuwun, inggih punapa kakangmas.
  25. Nimas Ayu Tejawati, alon wau aturira, dene raka paduka ngger, apan sampun karyanira, damele asring tirakat, lan sampeyan runtung-runtung, nauri Demang Urawan.
  26. Ibu kula sampun mari, wong sampun dadi punggawa, kakangmas punika makseh, umatur Mas Ayu Teja, mila kula ngger susah, dene pun Paman Kepundhung, tan kenging ingajak rembag.
  27. Angger pikir kula ngriki, aran sadherek titiga, salah satunggal kimawon, momonga raka paduka, karyane sring tirakat, yekti sami wong sapuluh, tumuta salah satunggal.
  28. Mila kula tamah nangis, inggih prakawis punika, boten ngiri kawula ngger,  kang sampun lumakyeng karya, pun Paman Gandakara, apan wonten adhinipun, kekalih salah satunggal.
  29. Sakenjing wonten ing ngriki, nggih pun Paman Gandakara, tekan tan kenging tinaros, mila kaku manah kula, angger panangis kula, anunten sampeyan rawuh, gumujeng Rahaden Demang.
  30. Ibu sampun walang galih, punapa dene kakangmas, menggah Kapundhung kemawon, mung sabin satus punika, wonten mantri panekar, benjing enjing kula pundhut, kula aturne kakangmas.
  31. Punika Ibu manawi, pan inggih kadang sampeyan, mangke purun ngetutake, inggih amomong kakangmas, si Paman Gandakara, dhasare wong tuwa cubluk, boten angolah lukita.
  32. Kakang emas Mangkubumi, sinten kang boten miyarsa, sami kadange sang katong, kinacek batin kelawan, kadange kathah kathah, anggepe kang dadi ratu, kinudang manggalaning prang.
  33. Sami kadange sang aji, sinten kang kados kakangmas, krama piangku kedhaton, pinundhutaken sentana, ingkang cangkok negara, ing Madiun rolas ewu, para ipene kakangmas.
  34. Kabeh ginawe Bupati, tur padha ingela-ela, kagawa dening ipene, Raden Sudarma Sewaka, miwah Raden Saputra, padha trah prajurit punjul, dinagingken mring kakangmas.

PUPUH XXIV
DHANDHANGGULA

  1. Apa tan wruh marang madu gendhis, Paman Gandakara wong badhigal, ing ratu tan wruh semune, dados kawula Ibu, cula culu miyak wawadi, si Paman Gandakara, tuwa tuwa gabug, kaping kalih kakang emas, padha-padha sentana alus kang budi, berbudi wicaksana.
  2. Andhap asor wani angarani, wus bituwah taliti Mataram, lamun alus pambekane, yekti badhe pinunjul, inggih Ibu mangke yen prapti, sampeyan angandika, wawartiya Ibu, yen kawula ingkang sagah, pun Kapundhung kula pundhut benjing enjing, saking mantri panekar.
  3. Sampun ibu inggih kawulamit, tedhak Rahaden Demang Urawan, kang Ibu angeterake, jawining regolipun, Raden Demang nitih turanggi, kabeh wong kalimunan, praptane lulurung, wus adat saben mangkana, apa dene Jeng Pangeran Mangkubumi, yen marang Kademangan.
  4. Padha tinggal ucapacaraneki, setun anggawa katelu bocah, wuwusen wau lampahe, praptaning dalamipun, Raden Demang sigra anuding, heh Panggung kumakua, mring Tib Anom Kudus, mengko bengi wurungena, aja mrene embene bengi den pesthi, iya malem Jumuwah.
  5. Lawan sira Cocot Robat Rabit, lumakua marang ing pondhokan, lan si Mintragna rowange, paman dipati mbesuk, Jayaningrat Jumuwah bengi, maranga Kademangan, timbalan Sang Prabu, katri caraka tur sembah, mesat saking ngarsane Gustinireki, Raden malih ngandika.
  6. Suratane Ki Nurkusasi, Nurkusasi sira lumakua, marang Pakauman age, besuk Jumuwah dalu, Kaki Winong konen mariki, Ki Nurkusasi nembah, lampahe duta sru, prapta dhingin kang caraka, pun Mintragna lan Cocot Robat Rabit, pakuwon Janingratan.
  7. Pakuwonnya sira Sang Dipati, Jauaningrat sajroning negara, nora mor lan lerehane, timbalanira Prabu, tan kalilan makuwon jawi, sakidul Wiragunan, pan pakuwonipun, let lurung ing Kemlayan, sakilene daleme Pangran Dipati, pakuwon Pakalongan.
  8. Dadya celak kelawan jro puri, elet Lojikebon lan Pacinan, prapta CocoRobat Rabet, lawan Mintragna masuk, panggih wau Sang Adipati, tamuwan duta nata, mantri gedhong ngutus, lan kaliwon kalih pisan, ajenengi ing jurune Ki Dipati, karya terasi dhahar.
  9. Apan wus adate Sang Aji, saben prapta Dipati Jayaningrat, ingkang nyaosi dhahare, terasi ing Sang Prabu, pan andadak denira kardi, pamondhokan kewala, dhahare Sang Prabu, duta prapta tur uninga, ingkang saking Raden Demang den timbali, wus prapta ngarsanira.
  10. Dereng matur duta mring dipati, selak tetanya Sang Adipatya, sira Cocot Robat Rabet, endi kemirinipun, pan bendara sanggup maringi, duta matur anembah, kula tan ingutus, amaringaken dherekan, pan ingutus sampeyan dupunaturi, benjing dalu Jumuwah.
  11. Iya aku Cocot Rontang Ranting, tinimbalan maring ing bendara, iya pa Jumuwah emben, apa Jumuwah sesuk, sigra matur emben puniki, Sang Dipati ngandika, matura Gustimu, manawa supe sampeyan, sampun sagah badhe maringi kemiri, mring pun Paman Dipatya.
  12. Lawan iki Cocot Rontang Ranting, aturena mring bendaranira, terasi tunggal dhahare, kang raka Sang Aprabu, lagi dadi ing dina iki, icip-icip kewala, mung sanedha iku, sampun munggeng talam pethak, sigra pamit Sang Adipati mbekteni, kekalih punakawan.
  13. Lampahira tan adangu prapti, lajeng marak ngarsaning bendara, dinangu lah apa kuwe, caraka nembah matur, nuwun inggih dhahar terasi, pun Paman Adipatya, wau duk kapangguh, kaliwon gedhong sedaya, Ardiguna pun Sumrap Ni Nalagati, sakenjing wonten ngrika.
  14. Anjenengi pun Paman Dipati, jurunipun kang sami akarya, inggih terasi dhahare, raka paduka Prabu, lan kaliwon gedhong kekalih, pinundhut ingungkaban, sarwi ngandika rum, kabagen pangarsaningwang, dene mengeh-mengeh kaya jenang wuni, mangsa bodho kang karya.
  15. Duta matur kawula tinagih, sampeyan badhe paring dherekan, pun gambir kalawan lemped, gumujeng ngandika rum, dhasar iya ingsun kang lali, endi dutane Paman, pan lajeng amundhut, ing dherekan tigang tapas, tigang atus sarwi ngandika aris, matura Man Dipatya.
  16. Aja wani-wani angetohi, ya si lemped pan durung karuwan, maksih nyelandri becike, anake gambir iku, pan wis katon akeh kang becik, anembah wus tinampan, duta sigra mundur, Cocot Robat Rabet turnya, pan pun Paman sandika Jumuwah benjing, manthuk Rahaden Demang.
  17. Wus sadaya kang dinuta prapti, kabeh sandika kang tinimbalan, kuneng diwangseng suryane, datan kawarneng dalu, anjing nuju ing dinten Kemis, aglar ing panangkilan, punggawa supenuh, adipati Demang Urawan wus seba enjing, ing srimanganti prapta.
  18. Lurah kabayan kang den timbali, prapta Raden Demang angandika, heh kowe metua age, mring panangkilan agung, dhawuhena ing Uwa Patih, ingsun amundhut sawah, satus si Kapundhung, Kapundhunge Gandakara, padha mengko mariya dadi panumping, yeku bakal sun karya.
  19. Iya dadi bumi sentaneki, Gandakara iya lamun tresna, angetutake pendheme, denetutra puniku, mari dadi mantri panumping, yen maksih kudu tresna, neng panumpingipun, ingong kang nglironi sawah, padha satus ing Kawiduran saiki, nuli den tanpanana.
  20. Lurah kabayan prapta ing jawi, oreg sagung uwong panangkilan, Rahaden Demang dutane, dhawuh mundhut Kapundhung, tur sandika Raden Dipati, katur sami sakala, nenggih wong Kapundhung, kang dadi gamel kapedhak, bekel Kawiduran sampun den tampani, marang Ki Adipatya.
  21. Rerep sirep wong sapancaniti, yayah kadi sinamber ing gelap, njegreg kang miyarsa kabeh, singa-singa kang krungu, dudu-dudu kang den dhawuhi, malu aterataban, Ki Gandakareku, gumeter, sawang kunarpa, Kyana Patih pamuwusira aririh, mring Dipati Janingrat.
  22. Heh Dipati padha angrawuhi, tuwin kakang Dipati Jepara, inggih bendara semune, wingi sore kapethuk, Raden Demang datanpa abdi, mung katiga turangga, lampahe anamur, mring daleme ingkang raka, pan kapanggih ing Kamangkubumen sepi, kang raka duk tirakat.
  23. Duk si Colek kapethuk ing margi, katlamunan tan wruh ing bendara, banjur tinitik lakune, mring Mangkubumen suwung, wus kinira banget prihatin, heh sira Gandakara, ingkang banget luput, kadangmu salah satunggal, aturene ing Pangeran Mangkubumi, amomong ing bendara.
  24. Mengko paran nggonira nututi, Gandakara wus sinamber gelap, pira bara mengko bae, yen bendara wus kondur, aranana pendhemirki, ya selawe kewala, lironana iku, mengko ingsun kang kongkonan, yen wus prapta iya ing daleme nuli, Raden Demang Urawan.
  25. Angandika wau Ki Dipati, sira bae Serandhil sun duta, tut wurinen sakondure, ing marga aja matur, ya si Gandakara sireki, melua atunggua, iya regolipun, ing bendara Raden Demang, dimen welas wusnya mangkana prapti, pukul satengah rolas.

PUPUH XXV
S  I  N  O  M

  1. Sinom ingkang winursita, Pangeran Amangkubumi, kadi ta sareng ing lampah, nanging tan genti winarni, kala praptanireki, ing Segaran wanci surup, ingkang methuk turangga, Ki Patih Puspajayeki, Carik tumut Kyai Andon Martayasa.
  2. Peranakan tigang dasa, tumut amethuk ing Gusti, ing dalune Kemis pisan, wus panggih kalawan Gusti, kendel sami alinggih, ing sangandhape gurda gung, Pangeran angandika, padha selamet ing wuri, nembah matur sira Patih Puspajaya.
  3. Inggih angger wilijengan, rayi sampeyan duk wingi, Rahaden Demang Urawan, prapta badhe apepanggih, lawan paduka sepi, ragi gatos semunipun, lampahe tanpa wadya, amung gamele kekalih, lawan lurah pranakan Gandakusuma.
  4. Inggih Ibu jengandika, angger ingkang amanggihi, adangu wonten pendhapa, winginipun dalu Gusti, ing Jagabayan sami, kagegeran milanipun, sedalu abusekan, raka paduka kang mawi, Pangran Danupaya ngresahi wong nanggap.
  5. Taledhek saweg anembang, anglabeti saking jawi, taledhek lajeng binekta, gumeder sami nututi, tan wonten kang udani, yen raka paduka umatur, Pangeran Danupaya, kang nututi dipun bedhil, samya wangsul uninga lamun Pangeran.
  6. Alon denira ngandika, Jeng Pangeran Mangkubumi, iku kangmas Danupaya, destun ora idhep isin, angrusuhi wong cilik, tanpa ngrasa dudu laku, jamak angenakena, atine wong cilik-cilik, asikara teka gawe kasusahan.
  7. Adangu denira lenggah, aneng sangandhap waringin, waringin Tambak Segaran, eca andangu kang abdi, Pangeran Danupayeki, punika kadange sepuh, apan elet sekawan, lan Pangeran Mangkubumi, ingkang dadya rerasan sajroning praja.
  8. Kalawan Pangeran Rangga, silarong sami ngresahi, Balitar Arya Panular, Pangeran gangsal pra sami, ngrurusuhi wong nagari, limalas sapuluh alus, dene kang alus pisan, mung Pangeran Mangkubumi, timur mula wruh nistha madya utama.
  9. Pangeran ingkang lelima, punika sami weweri, akathah panganten anyar, binandhang akarya sedih, nadyan sapuluh nenggih, yen mundhut wong wadon purun, nanging ingkang lelegan, winasesa dennya ngambil, mung Pangeran Mangkubumi lamun arsa.
  10. Perawan miwah welanjar, bapakane den ngengeri, anamur Pangeranira, nora  angaku priyayi, nglugas raga anyantri, saregep pakaryanipun, barang gawe cinadhak, terampil tur anguwisi, nora kongsi sasen-sasen nuli tresna.
  11. Den bagus tur acahya, legawa alus ing budi, saregep sabarang karya, kecangkol kang den ngengeri, asanget melas asih, milenggal pinendhet mantu, sawusira aningkah, nuli upacara prapti, satingkahe karya ngungun sanegara.
  12. Mung amendhet anak Cina, pinendhet kalawan wingit, tegese ngadu prawira, ing lakune maling sekti, maling wadon mara nempuh, cipta kawenangana, aja mati denkapati, ambareyot dandaning prajuritan.
  13. Cipta kapara ing tiwas, denajur sariraneki, rusaka aja katara, lamun ingsun Mangkubumi, nedya ambuwang lari, aja nglepeti sadulur, wani ambuwang jiwa, durung luput maling estri, mung sapisan kauningan sampun tebah.
  14. Tinututan Cina kathah, rame aprang pinggir kali, karainan kamanungsan, dipunetun den bedhili, tan keguh tan gumingsir, estrine narik lumayu, Pangeran ginendholan, Bapakane kang nututi, tunutan amemet malebet Deasa.
  15. Rinane dadi prakara, Pangeran Mangkubumi, lingsem mantuk mring nagara, jrih dinukan ing raka Ji, Desa kinepung maksih, mancapat maksih akumpul, Desa ingkang kanggenan, atitir wani ngukuhi, jer wruh lamun malinge Kangjeng Pangeran.
  16. Lawan nora maling brana, kang den malingi wus keni, Cinane rinapu kathah, atusan gegaman prapti, parapat amikiri, maring cik kang tunggu pintu, encik pan nora kena, iya wong amburu maling, lamun uwis manjing Desa ingadesa.
  17. Amungsuh kang duwe Desa, pasthi bekele ngukuhi, nulya bekel kang kanggonan, parapat kang baris jawi, pra sami den jawili, yen maling ingkang binuru, pan ora maling brana, Jeng Pangeran Mangkubumi, maling wadon anake Cina wus kena.
  18. Parapat barise bubar, Cinane tansah nututi, pagenea padha bubar, nauri apa pinikir, malinge maling sekti, nora wani angarubut, iya pinadu apa, ceceblungmu jer wus kinthil, kowe wani padunen maring negara.
  19. Pan dudu maling urakan, maling sekti sewu siji, kadange kang duwe praja, Cina lajeng mring negari, lajeng katur Sang Aji, pinaringan reyal satus, pan iku maksih bocah, saben durung ngrurusuhi, lilakena ingsun dadi besanira.
  20. Aja sira walng driya, ingsun kawinken tumuli, luwar tan ana bicara, ingkang rayi den timbali, kapeksa isin ajrih, pan lagi sapisan iku, meh saru ing nagara, sarira den supatani, nora mindho kaya kang wis kalampahan.
  21. Pan lajeng pinacak garwa, sinami garwane putri, Madiyun suteng Pangeran Raden Ayu Manikwati, nelangsa ing Hyang Widi, kacandhet apan wus ngelmu, wau ing lampahira, maksih neng ngandhaping wringin, mong-omongan lan abdi Tambaksegaran.
  22. Angantos pukul sedasa, lebete dhateng negari, dereng asepi wong liwat, pan ing Kartasura nguni, bedhug bengi pan maksih, ngarang-arangi wong mlaku, wanci pukul sedasa, kondur Pangran Mangkubumi, manjing praja meh prapta ing dalemira.
  23. Kagyat amiyarsa gangsa, ngandika iki ing ngendi, matur Patih Puspajaya, pangraos kawula Gusti, pemahanipun nenggih, pun paneket Martalulut, inggih Sutamenggala, kados taledhekan sami, angandika wis bocah padha dhingina.
  24. Jaraningsun ulihena, ingsun marani gong muni, menek kangmas Danupaya, mengko angrusuhi maning, sun tandangane mangkin, Ki Puspajaya umatur, inggih mangsa wandeya, nging angger kawula turi, kantun sepuh manawi kapareng tiwas.
  25. Kadarung tuwa elet gangsal, saingga elet satunggil, kenging ugi sinawawa, Pangeran ngandika aris, leta sepuluh wani, setan katon iya iku, ngendi ana Pangeran, sok nonton omah wong cilik, gendhung bar angrusuhi jaman karta.
  26. Teka nora duwe wirang, adhine kang dadya Aji, dheweke pijer ngalenthar, dudu praptane wong becik, saingga awak mami, adhine kang dadi ratu, lan durung duwe anak, tegese lara ing batin, pan dheweke ceceblunge wus gumrayah.
  27. Kang jamak dadi wong tuwa, gawea pitutur becik, marang ingkang dadi raja, mundur teka angrubedi, Puspajaya wotsari, pinten abdi ingkang tumut, iya papat kewala, punakawan roro uwis, wong tuwane mung si Andon Martayasa.
  28. Wis payo bocah muliya, ungkur-ungkuran lumaris, mantuk Patih Puspajaya, Mas Jayakatrangan kari, kang tut wuri ing Gusti, lurah peranakanipun, lampahira wus prapta, ing enggone gangsa muni, wismanira paneket Sutamenggala.
  29. Wus amor lawan wong kathah, Jeng Pangeran Mangkubumi, kang nanggap sugih sentana, lawan jawi den tuguri, waos kelawan bedhil, Pangeran sampun umasuk, tan ana kang nggraita, yen Pangeran Mangkubumi, latar wiyar njujug sangisor pethetan.
  30. Kapareng dangu wus prapta, Pangeran Danupayeki, kendel sakilen pendhapa, kudhung cindhe puspita brit, anyamping slamba pilis, dhasare Pangeran bagus, wus kadi Darmawangsa, sarira lir denongoti, ramping ingkang bau kadya pinataran.
  31. Pecahane kang sarira, kabeh kadi denongoti, kuciwane netranira, malenthis sakacang wilis, lawan peraen estri, alus pasariranipun, agungkuli wanodya, sapuluh bocahireki, Pangeran Mangkubumi neng kilen pendhapa.
  32. Bocahe namung sekawan, Jayakatrangan wotsari, punika raka paduka, aneng sakilen pendhapi, kukudhung cindhe abrit, abdine wonten sapuluh, iya Jayakatrangan, yen kangmas mengko ngleboni, aja taha pan iku Panngeran ala.
  33. Lamun ingsun wus malumpat, marang kalangan den aglis, manjinga mateni damar, si Andon Martayaseki, nuli barenga muni, padha lokana muk-amuk, yen wis geger busekan, aja na ngrawati mami, angrebuta umurira sowang-sowang.
  34. Yen uwis antuk satengah, beksane kakangmas mangkin, pan ing kono panjingingwang, wus mateng dennya perjanji, Pangeran Mangkubumi, tansah nggigit wajanipun, taledhek wiwit nembang, ana nguwuh saking jawi, asalina aja gendhing onang-onang.

PUPUH XXVI
PANGKUR

  1. Pinangkur kendel gamelan, nulya nguwuh saking kilen pandhapi, payo lekas sekar gadhung, gamelan muni sigra, buka rebab muni gendhing sekar gadhung, sigra Pangeran Danupaya, ing kalangan sampun manjing.
  2. Maksih kukudhung kewala, apan sagung wau kang wong ningali, yen Pangran Danupayeku, cipta ronggenge ilang, mangsa wurung ronggenge binekta kondur, anyuwani wong akathah, iki Pangeran weweri.
  3. Kang wonten wetan pandhapa, marepeki Pangeran Mangkubumi, jajanira kadi murub, wadane kadya rah, kawistara sumuke wong agung bendu, menga-mengo ngering nganan, yeku bangun alai-ali.
  4. Krodha reh sura angkara, wiba mretyuhrening driya tanpa aris, wawantu krurambeg nepsu, tan wrin byat durga lawan, tar kataweng wiryaningrok kang dinunung, yayah manempuh nggempurna, girindra sasra saari.
  5. Dikdik ketrug ara krodhanya, gora godha gora reh bajra pati, mabyangan kadi gumuntur, gambira nirbiyuwa, bari bari birawa bubar katawur, reg rug datansah weh arja, tuhun Pangeran Mangkubumi.
  6. Duk tumingal ingkang raka, rendhet rendhet ronggenge den sindheni, anyandhak wong keringipun, lambungira ingikal, binadhemken mring kang r aka sru gumebrug, bareng kabarubuh rabah, ronggeng lan Pangeraneki.
  7. Katri lan kang dadi sawat, dyan malumpat Pangeran Mangkubumi, tumaduk mambek sru nempuh, asta kiwa anyandhak, ing dhuwunge kang raka sampun karebut, suku kanan sarwi njejak, ing raka jengkunireki.
  8. Sigra Mas Jayakatrangan, anglumnpati damar kang den pateni, jaba alok amuk-amuk, gegere abusekan, Pangeran Mangkubumi anjejak ping telu, ing jejengkune kang raka, astane tinarik-tarik.
  9. Sawusnya lumumpat medal, wadya Danu Payan samya nututi, kori pan samya tinutup, lar gabah inginteran, ting jalerit wong wadon nangis gumuruh, tanpa non uleng-ulengan, beh rebah kedek kaplipis.
  10. Wau Pangeran Danupaya, rengeng-regeng tangi tangi kabanting, dadya lesaning lumayu, jejel uyel pendhapa, tumpuk dene pangungsene wong lumayu, abor saking jawi kathah, wau Pangeran Mangkubumi.
  11. Jumeneng ngandhaping cikal, Ki Mas Jayakatrangan wus anunggil, lan Raden Martayaseku, punakawan kang ilang, Pangran ngetan anebah kang jaro rubuh, rebah wus dadya jerambah, gunging wong ingkang umijil.
  12. Pangeran eca lumampah, lan kang badi Jaya katrangan nunggil, lan abdi Martayaseku, tebih ngaler angetan, anjog Kapandheyan prapta dalemipun, wau kang maksih gegeran, wus kathah kang antuk mari.
  13. Kang tinebah ing Pangeran, Mangkubumi wau kang sampun mijil, wus tata kang samya kantun, Pangeran Danupaya, neng pandhapa ngedhangkrang denira lungguh, ingkang darbe wisma lawan, sentanane ngadhep sami.
  14. Samya takon tinakonan, sapa mau malumpat saking jawi, kadya Gathutkaca ngrebut, bambang binegal buta, Pangran Danupaya njentung tanpa muwus, rengkeng-rengkeng kalingseman, dhuwunge ilang wus kambil.
  15. Ing Prawirasandikara, jengkunira kering karaos sakit, kang ngadhep padha gumrumung, dennya narka-narka, mbokmanawa Raden Demang ika mau, dene solahe arikat, yen dudua sapa wani.
  16. Jer pamugarining praja, ingkang raka den kapokken manawi, ana kang nambungi wuwus, dudu Rahaden Demang, ingsun awas duk malumpate malebu, pan Raden Demang Urawan, dhampak gagah sirireki.
  17. Raine kukup saptangan, apideksa alus kadya Setyaki, Arjuna tuwa puniku, ana empere uga, yen wong cilik sairib Ki Mas Badiyul, si Jayus mindha-mindha, amumurung angrusuhi.
  18. Sandhinge nauri nyentak, nora wani iya lamun wong cilik, baya Tumenggung Sadayu, Raden Suryadiningrat, wong Madura lagi siniyan ing ratu, sayekti wani kewala, karya pakerti kadyeki.
  19. Dadya sagung kang anerka, wus kaliya Pangeran Mangkubumi, leksana tan keneng catur, amung kang ladak ladak, ing negara lawan ingkang bagus-bagus, ana malih kang angucap, manawa Reksaprajeki.
  20. Yen ora  Ki Wiradigda, yen dudua ya Wiramanggaleki, sisihe nambungi wuwus, baya Den Bagus Pama, Raden Sumadiwirya ladake tangguh, yen oraa Puspadirja, mantri anom ing pasisir.
  21. Bocah satus sagitikan, sapa wani wus entek gedhe cilik, kang ladak kang bagus-bagus, sajroning Kartasura, kari siji panji anake Metahun, kelalen kari siji kas, iya Pangran Mangkubumi.
  22. Madiyun Raden Sudarma, kang wus nama Pangran Martalayeki, iku ladak dhasar bagus, iya wis entek pisan, nora nana maneh yen dudua iku, lah wis aja rinasanan, mangkana wus sareh sami.
  23. Jeng Pangeran Danupaya, mundhut parem sarira den paremi, kondure amundhut tandhu, getun kang darbe wisma, ana bisik-bisik wau kang andulu, wonten Mas Jayakatrangan, neng ngriku cacawet gilig.
  24. ngGih lulurah peranakan, Mangkubumen p[olahe dene wadi, wonten sinembah ing ngriku, aneng wetan pendhapa, den wedela kula wau boten pandung, lamun Mas Jaya katrangan, kang den tuturi anjawil.
  25. Wis sinirep iku uga, dudu ujar sira kalawan mami, wong tandang saking lor tutur, lurung kathah gegaman, tumbak bedhil kawandasa malah langkung, jibeg warung Kapandheyan, semune wonten denanti.
  26. Ingkang deniring katingal, Kenthol Cocot Robat Rabit pangirid, Kademangan bocah jendhul, gegere abusekan, dene mirsa wadya Kademangan agung, lawan kang ngirid gegaman, Kenthol Cocot Robat Rabit.
  27. Padha ngilekken sedaya, sadarbeke wus anarka menawi, anjarahi sawah iku, karya lingsem sentana, ingkang tuwa tuwa sami rembugipun, becik manggihana marang, Kenthol Cocot Robat Rabit.
  28. Ki Sutamenggala medal, sakancane ingkang tumut, manggihi, Ki Kalenthar putra Pulung, maring lulurung samya, Kenthol Cocot Robat Rabit sampun suwung, mulih marang Kademangan, ing lulurung sampun mapring.

PUPUH XXVII
M  I  J  I  L

  1. Sinawung ingkang gendhing pamijil, praptanireng regol, ndhodhog sampun winengan korine, manjing dalem Pangran Mangkubumi, kang pra garwa sami, amethuk lan ibu.
  2. Kadya Raden iya Pandusiwi, duk saking lungandon, pinet sraya amangun yudane, saking paprangan praptaning wengi, kang ibu nangisi, angger gusniningsun.
  3. Sampun sedheng marenana Gusti, anggung lunga andon, rayi dika mariki wingine, inggih kula sampun den sanggupi, nging sampun prihatin, kakangmas puniku.
  4. Saciptane yen kawula maksih, yektine kelakon, sedheng kendela kakangmas mangke, atirakat dennya saba wukir, saru yen samangkin, kangmas sepuh.
  5. Bilih senggrang pangabening eblis, krodha kang amberok, ujar cendhak kang dinawakake, wawangunan angewan-ewani, dene kang pinardi, sor angkara dunung.
  6. Apan rayi dika liwat gati, gawat kang linakon, mariki mung katiga gamele, Kimas Konthing Werti Wirawiri, nggene atitilik, malah kongsi dalu.
  7. nJujug si Andon Martayaseki, niti atetakon, ing esuke praptane sontene, inggih rayi paduka pribadi, kula den saguhi, amundhut Kapundhung.
  8. Malah inggih ing sadina benjing, rayi dika sagoh, sapungkure rayi dika muleh, nunten kula ing wuri ngluwari, nyebar udhik-udhik, mung reyal sapuluh.
  9. Mesem myarsa Pangran Mangkubumi, galihe cumemplong, sumaringah mimijah harsane, kuneng dalu kawuwusa enjing, nuju ari Kemis, pratingkah kang sampun.
  10. Linampahan ing Raden duk Kemis, ingkang kaliru nggon, pinartingkah ing Raden Demange, pan kalajuk panganggite kedhik, sabawang sumilir, wuri dadi ngayun.
  11. Ingkang ngarsa satindak ing wuri, nanging tan anyorok, datan kongsi rusak caritane, amung nggene kang kaliru larik, dhawuhipun nenggih, duk mundhut Kapundhung.
  12. Ing dalune Pangran Mangkubumi, dennya ngrabaseng rok, ingkang raka sinendhal dhuwunge, ing punika melamipun Kemis, anunten ing enjing, Raden Demang mundhut.
  13. Ing Kapundhung sabab ingkang nulis, kawur nuju keron, duk sinerat aneng kantor kilen, tan andipe sang nata nedhaki, kaget kanca sami, rawuhnya sang prabu.
  14. Iki apa ingkang sira tulis, unine mengkono, kang umatur punika rerepen, repen apa dene nganggo iki, nyanane sang aji, repen mono namung.
  15. Angrerepi marang ing pawestri, kang umatur alon, inggih kathah tegese rerepen, barang crita kang dede narpati, sanadyan negari, nadyan ngucap ratu.
  16. Lamun inggih pan cinuwil-cuwil, tan nunggil lelakon, inggih wenang winastan rerepen, rerepene ngelmu nukil-nukil, ngandika Sang Aji, iki repen dhapur.
  17. Iya Danupaya krise iki, pangandika katong, iya Bapa saking ndi ulihe, kang umatur gumeripun jawi, Pangran Ngabei, dhuwung antukipun.
  18. Angandika Kangjeng Sri Bupati, ing pangrunguningong, Pangran Bei pakumpulan bae, Yang Ngabei ndhawuhaken titi, sapa sanak mami, kang kelangan dhuwung.
  19. Para Pangeran limalas sami, kagyat mulat ndongong, boten boten sedaya ature, ting jelalat paran wadineki, kangmas Angabei, andangu kadyeku.
  20. Amung Pangeran Danupayeki, tumungkul rawat loh, iku Bapa cekak caritane, kurang omber landhungna sathithik, Eyang Mangkubumi, amung tutur.
  21. Marang Eyang Eaden Demang nguni, Raden Demang takon, dhuwungipun paduka turake, raka paduka kangmas Ngabei, inggih ingkang wajib, apan lurahipun.
  22. Nulya katur Pangran Angabei, dennya mrih apakon, dimen uning iku pandhugale, banjur matur Eyang Sri Bupati, kerisa anuli, pinundhut malebu.
  23. Raden Demang ingutus ndhawuhi, ing Eyang Sang Katong, Pangran Ngabei ngumpulna kabeh, sentanane yen wus pepak sami, tan ana kang kari, sentana nem sepuh.
  24. Tetakona kabeh mring kang rayi, kabeh ariningong, iya sapa kang ilang kerise, tinombokken taledhek si Ganthi, suwe tan nauri, padha ting palinguk.
  25. Suwe tiniti kang rayi-rayi, umatur wotsinom, kula boten kula boten kabeh, tekang Eyang Pangran Mangkubumi, melu anauri, awingit atambuh.
  26. Tungtung duka Pangeran Angabei, heh padha mengkono, anglepeti wong tuwa gawene, apa tinemu tingkah tan yukti, karya lakoning bumi, laku nora jujur.
  27. Ronggeng mono apa angluwihi, spandhaning wadon, apa dene kelawan bojone, lan ronggenge iya becik endi, wong ngudubilai, kang anut tan patut.
  28. Iki ana wong anemu keris, wus maning kedhaton, keris iku ing jaba kepriye, ingkang matur tan wonten miyarsi, keris iku ugi, iya Kyai Jangkung.
  29. Nuli senggruk-senggruk ingkang siji, tumungkul wetu loh, Pangran Ngabei sanget dukane, lah ta iku nyata kang ngawaki, Pangran Angabei, akon mundhut dhuwung.
  30. Pangran Martasana sigra ngambil, dhuwung kang denanggo, Pangran Bei aparentah maneh, parakna saka welahan aglis, kono sun putusi, ngong ati tobatipun.
  31. Cinarita ing kawandasa ri, nggenira ginedhong, soka welahan ing ngriku nggone, tamanira Pangran Angabei, dipun supatani, sareng damelipun.
  32. Yen mindhonana pakaryaneki, tan wurung kelakon, luwih saking iki siyasate, Pangran Danupaya ananggapi, pinaringaken malih, dhuwung Kyai Jangkung.
  33. Sarta parentah Pangran Ngabei, sentana tuwa nom, sapa kaya mangkono lakune, ingkang anom ingkang kari-akri, luwih saking iki, parentah Sang Prabu.
  34. Karyaa maning pangandika Ji, rerepen mangkono, yen wus dadi iya sawijine, iku kirimna marang Semawis, kuneng kang winarni, amangsuli catur.

PUPUH XXVIII
DHANDHANGGULA

  1. Sinawung ingkang sekar artati, nenggih Rahaden Demang Urawan, ing nguni kala kondure, saking paseban agung, prapteng dalem dutane prapti, Dipati Danureja, ingandika sampun, prapteng ngarsa atur sembah, kula nuwun pun uwa Rekyana Patih, inggih anyaosena.
  2. Tangisipun abdi dalem Gusti, inggih pun Ngabei Gandakara, yen pareng tyas paduka ngger, selawe pun Kapundhung, sakelangkung anuwun runtik, pun uwa Danureja, angger sakelangkung, punika pun Gandakara, sinaosken dhateng ing paduka Gusti, pejah gesang sumangga.
  3. Sapunika kantun wonten jawi, abdi paduka pun Gandakara, Rahaden mesem wuwuse, lah undangen malebu, Gandakara wus den timbali, saking regol wus mangkat, dulek netranipun, kongkonane maksih ana, parandene gumeter dennya lumaris, wus prapta ngarsanira.
  4. Janggutipun sumeleh ing siti, angandika aris Raden Demang, paman alinggiha kene, ature nuwun-nuwun, Raden Demang ngandika aris, prakara iku Paman, ingsun uwis sanggup, ing Kapundhung satus pisan, marang ibu parandene iya mangkin, yen wis katur kakangmas.
  5. Wong Kapundhung yen wis den tampani, ya ing mengko ta utusaningwang, lan Uwa Patih dutane, anembungaken iku, iya luwih begjanireki, ibu sadulurira, kangmas pulunanmu, ngisor galeng kabatinan, ing laire nora kena angarani, pan iya Gustinira.
  6. Nanging mungguhing Allah tan keni, ujar nyata keponakanira, dene kadangmu ibune, mangkene karepingsun, aranana desane nuli, ingong gawe pratandha, tapak tilisingsun, muni mangkene kewala, kakang emas yen lega sampeyan mangkin, kang den suwun punika.
  7. Dadi taha kakangmas puniki, iya lawan tapak tulisingwang, lingsem yen tan maringake, Gandakara anuwun, sembahira ngenem sukoni, Gusti pun Pajungutan, kang slawe puniku, lan pun Telabor punika, kang selawe pun Pundhung sekete malih, sumangga ing karsa.
  8. Ingkang kula saosaken nenggih, pun Kali Karas bayem punika, inggih Gusti pan selawe, Raden Demang nulya wus, karya tapak astanireki, sawusnya angandika, marang kang denutus, heh Bapa Aryadikara, asebaa mring kakangmas Mangkubumi, wekasku aturena.
  9. Kang anama Aryadikareki, inggih tiyang saking ing Semarang, kinarya suta ing Jungke, lulurah Martalulut, langkung dene dipun welasi, marang Rahaden Demang, wau welingipun, heh Bapa kowe barenga, iya lawan dutane si Uwa Patih, lawan Mas Gandakara.
  10. Gandakara sampun den paringi, kampuh mori lan badhe rasukan, sabuk tuwin celanane, sigra nampani gupuh, sarikutan luhira mijil, tan nyana manggih arja, ing pangesthinipun, tan wande manggih duduka, wus mangkana asareng dennya lumaris, ing marga tan winarna.
  11. Ing Kamangkubumen sampun prapti, kawuwusa wau Jeng Pangeran, pamitan seba Kemise, sarira maksih lesu, pan sakenjing dennya anganti, lan wadya paranakan, tri dasa akumpul, lan meranggi kawan dasa, kapedhake ingkang tuwa-tuwa sami, wonten selawe eprah.
  12. Mung selawe kang sami sesabin, angalih jung kang tigang jung lurah, dene gegajihan kabeh, sinamar wedalipun, sejatine saking jro puri, kang raka Sr Narendra, pan ageng sihipun, binatin kinudang-kudang, kang mangka toh ing rat westhi nanggulangi, kertangteng pabaratan.
  13. Kang gamelan niyaga ing kori, ingkang kanan anjuju turangga, titiga sami ageme, kang munggeng wurinipun, rare sami nyikat kendhali, lan ngucel-icel gemak palataranipun, akeh wong ngeluk gendhewa, lan memasah ngrempelas gandar jemparing, metheli badhe kapa.
  14. Ingkang kilen kori menga keksi, ingkang wonten surambining langgar, greji andodomi akeh,  ana larab baludru, lan rasukan jubah kinardi, kang badhe jumuwahan, paringan Sang Prabu, Pangeran aneng pendhapa, nyamping golang-galing jo paningsetneki, cendhe puspita rekta.
  15. Arja kuluk nigara mantesi, peparem mung semuning sarira, maksih katata lesune, wenes sarira alum, amekiki sayumbuh manis, kadya duk Miny=taraga, luwar tapanipun, ngandika mring Batharendra, neng Kaendran pinapuja sinemedi, badhe ingaben aprang.
  16. Parepat alit matur wotsari, pukulun jawi wonten caraka, warni kekalih dutane, ingkang satunggilipun, inggih saking pun uwa patuh, nanging kang wonten wuntat, pasanganing tanduk, dutanya rayi paduka, Raden Demang Urawan kang manggalani, gupuh Kangjeng Pangeran.
  17. Patih Puspajaya den timbali, gegancangan sampun kekulukan, sarwi abengkung kampuhe, prapta lajeng ingutus, aturana duta kang prapti, dutane abdi Demang, kang sawijinipun, carakane Uwa Patya, nembah mijil sapraptanira ing jawi, ndhodhok Ki Puspajaya.
  18. Asta kanan umanglung ing siti, nekem dariji ingkang sekawan, angadekaken jempole, ndheku tembungira rum, dhuh dutane wong agung luwih, nggih suwawi paduka, ingaturan laju, duta kalih sareng mangkat, kang ing dalem sah saking lenggahireki, tebih munggyeng kelasa.
  19. Duk katingal duta maksih tebih, Pangran sora denira ngandika, ing ngriki ngrikil ge-age, Aryadikara ndheku, nulya minggah atur wotsari, kinen linggih kelasa, Aryadikareku, tan purun kedah anyelak, amung Kyai Mas Jayakarta Surandhil, duta Kadanurejan.
  20. Munggeng lampit kelasa siningkir, Pangran ngandika lah lungguhana, kang kinen nuwun ature, Gandakara neng pungkur, muka kadi konjem ing lampit, Pangeran sagebyaran, nglirik Pamanipun, Ki Ngabei Gandakara, sigra Pangran ngandika marang ing dasih, aja neng taretepan.
  21. mBok sinamber gelap sira mangkin, gumer ingkang gumujeng alatah, akeh kang wruh sejatine, Ki Aryadikareku, pan si Gelap nama duk cilik, manembah aturira, angger lothung-lothung, dadya sen-isening praja, dene aawet angger sampeyan tingali, sarwi nglus wangkongira.
  22. Adhuh Gustiningsun wong apekik, dene kadi Klana Prabujaka, Panji Anom susupane, pundi nggen kawulantuk, ngupados sajroning negari, punapa Tuwan gerah, netra radi balut, bilih nembe lara kenya, kekathahen kang kathah dresaneng kingkin, dhuh babo eman-eman.
  23. Sesa rena murdangkara pekik, ngenesaken rum-rume kang praja, sampun agung wiyoga ngger, sinten kadya pukulun sami-sami kadang narpati, ambarek tur mbelarak, candhang wolulikur, abagus tulus santosa, ring kaharjan pasaja jatmika jerih, anukmeng puspita bra.
  24. Kawula ngger dinuta ing ari, paduka Raden Demang Urawan, kunjuka pangabektine, tuwin dhateng kang ibu, dene lampah kang kaping kalih, ingutus angaturna, dhusun pun Kapundhung, pan inggih satus sedaya, timbalannya rayi paduka ing nguni, wonten ing panangkilan.
  25. Paman Gandakara kang tinodhi, lamun sira tresna ngetutena, si Kapundhung saenggone, yen sira maksih kudu, iya ana mantri panumping, nya iki tampanana, kawiduran satus, dhusun sampun pinaringan, kanjeng rayi sampeyan ingkang maringi, Raden Demang Urawan.
  26. Sampun esah datan kawis-kawis, nunten Uwa paduka Danurja, punika nyumanggakake, dhateng rayi pukulun, amrih kuwatipun sakedhik, pun Paman Gandakara, ing kamatrenipun, yen purun rayi sampeyan, nuwunaken dhateng ing paduka Gusti, pun Uwa mung sumangga.
  27. Nulya ngaturken ing tapak tulis, saking kang rayi Rahaden Demang, tinampan tinumpiksa ge, mesem sarwi andulu, Gandakara ingkang den lirik, alon dennya ngandika, yen prakara iku, nora nganggo susah-susah, singa-singa yen selawe bae gampil, mangsa dadak angela.
  28. Adhi lurah aja walang ati, yen wis padha trima-tinarima, karo sadulure dhewe, pan padha pendhemipun, lawan Bibi arebut becik, ywn uwus sah kewala, ingsun ngaturi wruh, ing adhi lurah Warana, apa dene dutane si uwa Patih, matura aja susah.
  29. Basa ing saungkurireki, yekti Bibi padu garejegan, iya lawan sadulure, Paman Gandakreku, ingsun ora meli ngilalni, pan dudu pendhemingwang, Desa ing Kapundhung, pendhemingsun jagad Jawa, ing Kapundhung pan iku pendheme Bibi, lan Paman Gandakara.
  30. Aryadikara wus den paringi, kambuh celana badhe rasukan, lawan sapuluh reyale, rasukan kesting biru, lan celana sami nyatunggil, kampuhipun lorodan, sutra dhasaripun, kuning rejeng bathikira, winetara saweg kangge kaping kalih, mubyar anglir perada.
  31. Kimas Jayakarta ing Surandhil, pinaringan kampuh sumaningrat, apan balongsong dhasare, putih celananipun, rasukan sengkelat wilis, sira Aryadikara, alon aturipun, mangke dalu Jeng Paduka, ingaturan Jeng Pangeran ngandika ris, dhasar wus niyatingwang.
  32. Sami bubar Gandakara kari, tan kawuwus kabeh solahira, kang sami wau kinengken, katur marang kang ngutus, sasolahe weh sukeng galih, cinendhak kang carita, kang anyempal laku, wau ta Rahaden Demang, wus angutus paneket jro kang tinuding, Kiyai Palawenang.
  33. Iya marang Paman Adipati, Jayaningrat dika pareng awan, si Paman Dipati dhewe, kang akeh-akeh iku, ya kareben prapta ing wengi, Palawenang tur sembah, sigra lampahipun, prapteng Kajayaningratan, Palawenang wus panggih lan Sang Dipati, katur kabeh pitungkas.
  34. Palawenang wus sira mit mulih, ngarepaken satengah nem dandan, pan amung kedhik balane, tan medal ing lulurung, anarutus lulurung alit, sakidul Pangabeyan, wonten marginipun, anjog sakidul Ketandhan, nunten  prapta bubutulan kidul nenggih, bata ing Kademangan.
  35. Nitih tandhu kewala Dipati, wadyanira namung kawan dasa, mangke badhe sakundure, medal lulurung kidul, wadya ingkang nusul ing wengi, dene Rahaden Demang, mundhut gule wedhus, mengkana celak kewala, Kademangan lan Jayaningratan let ing, Pangabeyan Katandhan.

PUPUH XXIX
ASMARADANA

  1. Asmaradana winarni, Adipati Jayaningrat, benjing ngalihe pakuwon, nunggil sarereyanira, Pangran Selong praptanya, ingela ingugung-ugung, ing kadospaten pinernah.
  2. Tan kawrat sawadyaneki, nuwun Kajayaningratan, kang jembar sarta baguse, gedhong mubeng sering kanan, wangunan kabeh pelag, lawan kainggahan banyu, amubeng botrawinira.
  3. Kinen ngalah Ki Dipati, timbalane Sri Narendra, Pangran Selong panuwune, pangalihe Ki Dipatya, sareng lan Raden Demang, Urawan sinung jujuluk, anama Pangran Purbaya.
  4. Sareng ing wulanireki, antara ing tigang warsa, dennya salin Pepatihe, mangkana Rahaden Demang, dennya nama Pangeran, Pangran Arya Purbayeku, Alam Kanatakusuma.
  5. Mangsuli caritaneki, wau pratela kewala, nenggih ingkang winiraos, sapraptaning Kademangan, Dipati Jayaningrat, kendel ing pasowanipun, sjawining paregolan.
  6. Ngajengaken maning Mahrib, punakawan tur uninga, wus aneng langgar Gustine, pukulun pun Paman prapta, Dipati Jayaningrat, Raden Demang ngandika rum, Coco Robat Rabit sira.
  7. Si Kudhup undangen aglis, aturna Paman Dipatya, iya matura mangkene, timbalane putrandika, mangke sampeyan salat, ngriki aturana gebuk, inggih punika kelasa.
  8. Ronggenge saosna nuli, punika saos kang adan, Cocot Robat rabit medal, panggih Sang Adipatya, Cocot Robat Rabit matur, kang timbalan putra tuwan.
  9. Paduka salat ing nriki, punika saos kelasa, gebuke den aturake, lan kula saos kang adan, Ki Adipati nyentak, wong agunge rada mencul, bature mbok aja nubras.
  10. Angguguk wau miyarsi, Rahaden Demang Urawan, kang Dipati selak katon, manjing gapuraning langgar, sarwi sru wuwusira, bendara iki katutuh, gawe guguyon wong tuwa.
  11. Raden Demang angandika ris, lah Paman wonten punapa, Sang Adipati ature, gebuk lan ronggeng kang prapta, wonten ngajeng kewala, Raden Demang api tambuh, kula boten aken Paman.
  12. Menek akale pribadi, angurmati ing paduka, nggih pin Cocot Robat Rabit, lan mara Cocot duk apa, ingsun kongkon ing sira, Robat Rabit awotsantun, gumuyu pan sarwi kesah.
  13. Raden Demang ngandika ris, mring rare alit titiga, heh kowe dadi seksine, pan aku ora kongkonan, si Cocot mau ika, rare titiga wotsantun, pan inggih boten utusan.
  14. Kados kajenge pribadi, wau kalane miyarsa, Dipati jayaningrate, malengos sarwi ngandika, ya dalane uga, bebayi meksih kumencur, ngelmu gayeng wus ngulama.
  15. Bebayi Pajang Metawis, ngelmu gayeng mapan kalah, pasisir kaki-kakine, angguguk Rahaden Demang, gumer ingkang miyarsa, prapta Mas Tib Anom Kudus, lan Tib Winong sesarengan.
  16. Neng pregolan den timbali, prapta sesalaman nulya, wus muni bedhug mahribe, Nurkusasi lajeng adan, ngaras lakune dhendha, swarane lantas angungkung, sedaya wus ngangkat sunat.
  17. Raden Demang angamati, ingkang ambawani salat, kang kinen wahu Ki Winong, sampun ngangkat perlunira, Dipati Jayaningrat, ajajar kelasanipun, lan Raden Demang Urawan.
  18. Wusnya bakda salat sami, mahribe wedang rong rampade, Mas Ketib Anom kelawan, Ki Winong kidul nggennya, samya ngaler ajengipun, kang ler Raden Demang lawan.
  19. Jayaningrat Sang Adipati, Rahaden Demang Urawan, agawat bisik-bisike, pan Adipati angiras, pantes Paman kawula, dhewe ingkang tutur-tutur, ing karsane Sri Narendra.
  20. Kakang emas Mangkubumi, kinarsakken ing Sang Nata, tinanem Surabayane, binektan Mancanegara, ingkang gangsal negara, Sarengat Balitaripun, ing Japan lan Wirasaba.
  21. Kelawan nagri Kedhiri, binektakken ing kakang mas, dene Paman pasisire, inggih binektanan gangsal, ageng aliting praja, Garesik Lamonganipun, Pasedhaha Prabalingga.
  22. Gangsale inggih ing Bangil, dadi sapuluh negara, Kyai Jayaningrat kaget, anyelak denira lenggah, angger wonten punapa, raka paduka Sang Prabu, adarbe karsa mangkana.
  23. Punapa ingkang dadya wit, pun Paman ayun pratela, ing mangke kula titike, pinanggihing sambang renggang, raden Demang Ngurawan.
  24. Angling malih Ki Dipati, sampeyan wartosaken pisan, Sang Nata pangandikane, ing pundi nggene pinarak, animbali sampeyan, Raden Demang ngandika rum, neng panepen Tambaktoya.
  25. Wite kula den timbali, inggih wonten Sedhahrama, Sang Nata nyenjata bantheng, angsal satunggal kang pejah, sangsam angsal sedasa, maksih ngasta bedhilipun, lajeng dhateng Tambaktoya.
  26. Sapraptane Gunung Kunci, Sang Nata seleh senjata, anunten kula denawe, wonten ing kursi pinarak, dupi kula anyedak, Bapang kapriye budimu, polahane Si Madura.
  27. Bedhudhat bdhudit iki, atine akuthekeran, jebul pethanthang pethentheng, anjaluk dadi wedana, ing pasisir samona, muliha duk alamipun, Panembahan Seda Kamal.
  28. Pasisir pan den dheweki, dadi sasoraning raja, dheweke dudu Bapakne, wewangunane sarira, pan ora tiru Bapa, aten-atena kumenthus, wong kaya bongkot pring alas.
  29. Ping pindho ngaturi tulis, mring ibu ingkang dinuta, Si Benggring nggawa layange, iya agawe prakara, nora metu dedalan, wong selinthat aselinthut, wong ambeka ruruwedan.
  30. Marang Si Uwa Patih, pangrasane kawistara, ing Pakalongan mantune, ing Japara padha bongsa, lan Si Uwa Danurja, mulane nyempal angidul, Si Benggring bae dinuta.
  31. Ingkang pinaraban Benggring, apan Ratu Maduretna, maring kang raka sang katong, ingkang antuk Cakraningrat, pangandikaning Nata, ping pindhone layangipun, angreres kaduk mejana.

PUPUH XXX
S  I  N  O  M

  1. SI Sinom munggeng wijowan, iya wuwuse si Benggring, lamun boten tinuruta, dhateng kakang Sri Bupati, panuwune kepati, bilih atemahan mutung, mutunga ping nembelas, apa agawene praduli, kekejera iya ana ngantariksa.
  2. Nora gilap nora ulap, nora susah nora sedhih, wis lawas nora sun rawat, panjaluke sun tambuhi, nora angrasa sisip, mundur berung andalurung, si Jendral Mayusmaham, ana layange kang muni, panune nagri Madura mijia.
  3. Saabon-aboning adat, sawiyosaning negari, apan ingkang kelampahan, mijila saking kumpeni, tetela mindhik-mindhik, iku Bapang karsaningsun, lah iya kakangira, yayi emas mangkubumi, yeku arsa sun pacak neng Surabaya.
  4. Pasuruan Prabalingga, Garesik Lamongan Bangil, sun paringken yayi emas, lan maning ingsun gawani, bumi Manca negari, Sarengat Balitar iku, ing Japan Wirasaba, Kalimane ing Kedhiri, amepeka batin kapraboning aprang.
  5. Anggabaha pira-pira, wong becik ingsun bebayani, mbakayune neng Madura, wus wiwit rusak kang ati, cakraningrat ngrasani, angrabeni putri Wangsul, rabi kadange Nata, datan angudhakken linggih, angur baya rabi wong Nusakambangan.
  6. Mengkono saben angucap, si Cakraningrat ing mangkin, malah sok layange teka, njaluk mring Kartasureki, nora bisa nglakoni, memaru lawan wong Wangsul, lamun adhine ana, pedhak nggone Sueawesthi, pesthi purik si Benggring mring Surapringga.
  7. Sayekti den kukuhana, mring yayimas mangkubumi, lawan nuli den tataa, jalaran amangun jurit, sayekti sun totohi, etoh badan besuk ingsun, nanging ta kakangira, aja aja kelalen anjawil, iya marang si Kapitan Surabaya.
  8. Lah sampun punika Paman, timbalane Sri Bupati, ing purwa madya wusana, manthuk-manthuk Ki Dipati, inggih ngger wus kadugi, dene sun depan puniku, lan dede terombolan, dede aden-aden muni,  inggih saking kang karsa rakanta Nata.
  9. Angungun Sang Adipatya, angger den kekah ngaturi, ing raka paduka Nata, pun Madunten lare alit, rare umur kawan tahun, ambebana ing Bapa, wajib Bapa den jaluki, dereng-dereng punika pantes pinala.
  10. Anungsanga jempalikan, yen inggih maksih kaabdi, dipun santosa bendara, raka paduka Sang Aji, denamot ngamoti, ing wadyabala sawegung, lamun ratu bineka, ing sentana myang Bupati, angagema ing reh angger kang utama.
  11. Pan sabar sirahing tapa, kautamaning narpati, angapura marang wadya, kang ambekta mrih prakawis, yen nunten nggega kedhik, karya elik wurinipun, dhuh angger denapanggah, angadhangi angaturi, ing karsane raka paduka Narendra.
  12. Angandika Raden Demang, lah ta Paman Adipati, susahe manah kawula, ing karsane Sri Bupati, sok nari rare alit, manah kula ngelmu tekad, sok kula ingkang tinari, kula Paman dereng umur kawan dasa.
  13. Saweg sanglikur Paman, tigang dasane lumaris, inggih ing taun punika, kula umatur sayekti, dhateng Paman pribadi, mung rahab kula mring ngelmu, dene prakawis praja, sampuna katempuh nampik, dene datan dadi dandanan ngakerat.
  14. Punii rangkep pakaryan, timbalane Sri Bupati, pun Paman sarta kawula, kinarsakken anjenengi, kadi pundi puniki, makaten karsaning ratu, Dipati Jayaningrat, amandeng ngiling-ilingi, pan sedaya wangunane Raden Demang.
  15. Angungun ing kebatinan, Jayaningrat Adipati, alon wijiling wecana, salang gumun kula Gusti, dhateng angger puniki, temah lingsem ing Hyang Luhur,  cacak inggih pun Paman, mangke sampun kaki-kaki, maksih rahab seba ngiringaken bawat.
  16. Angger opyaking negara, Kartasura sapuniki, mung Raden Demang Urawan, papaku amugareni, kekes sagung Bupati, sasat Kirun wa Nakirun, prandene yen aseba, panganggone nora becik, arang-arang seba ngiringaken bawat.
  17. Angger awis kang anduga, ing wong Jawi puniki, mulat ing tatrap sampeyan, kampuh nora salin-salin, Selabog mari mati, namung sabukipun ukup, kamukten Tanah Jawa, mung dheweke lan pepatih, teka norangrasakaken kawibawan.
  18. Makaten angger satengah, panelangsane wong Jawi, jebule boten anduga, yen sampeyan mukti batin, nanging sampeyan mangkin, tan kenging nampik katempuh, sawab angger sampeyan, dede anake wong tani, kang puputra Panembahan Purubaya.
  19. Kalawan kang darbe wayah, Panembahan Purbayeki, kadi pundi yen selaka, sanes lair lawan batin, Sultan Ngabdul Karneni, Iskandar ratu pinunjul, ratu-ratuning jagad, angger ing dinten sawiji, aprihatin memper sampeyan punika.
  20. Alami tan siniwaka, datan mijil saking puri, wonten mantrine satunggal, anama Januwan Hakim, seba lumebeng puri, ngesuk nggenne ratunipun, Januwan Hakim nembah, mila paduka tan mijil, angandika Iskandar ratuning jagad.
  21. Kang dadi prihatining wang, hen mantri Januwan Hakim, dadi rasane tyasing wang, karatone dunya iki, pan nora anglabeti, mupangat ngakeratipun, Januwan Hakim nembah, punapa paduka nampik, karsaning Hyang paduka tinitah raja.
  22. Ambaboni ratu dunya, paduka Ngabdul Karneni, milane teka ngresula, nampik titahing Hyang Widi, boten tinitah pekir, paduka lumuha, mratilaken negari, mungkir ing reh punapa boten duraka.
  23. Ageng-agenge ganjaran, sami tinitah Hyang, tan sami lawan kalifah, kang tinuduh angadili, ing kawulaning Widi, yen pariksa lawan emut, dene wakile Hyang Suksma, tur kareksa maring adil, sarta wajib angrusak ingkang tan arja.
  24. Mangkana Sultan Iskandr, nggarjita miyos tinangkil, punika paduka aras, angger wonten kojah malih, bakda rasul anenggih, wonten ratu karsanipun, kesah kaji mring Mekah, kapethuk pandhiteng margi, tinakonan heh raja arsa punapa.
  25. Dika mijil saking pura,  kula arsa minggah kaji, saure ratu punika, pandhitane angling malih, punapa kang dika prih, ratune malih sumaur, inggih amrih ganjaran, agung ganjaraning kaji, pandhitane pamuwuse sarwi nyentak.
  26. Heh raja nuli baliya, ngadhatona dipun aglis, gedhe ganjarane raja, ratu nedya tinangkil, angadili ing wadya gung, mring kawulaning Allah, linggih saejam madhani, lan wong ganjaran wong kaji kaping sawidak.
  27. Angger kalamun paduka, meleng anujem ing galih, ing rah dhateng kamukminan, angetheraken negari, sinten kang dadya kanthi, ing raka paduka Prabu, angger inggih pun Paman, pamunjine siyang ratri, mugi Allah angreksa anetepena.
  28. Mangkana pandam pangauban, sagung abdi dalem Jawi, apan ta inggih paduka, trah Mentawis kang medali, ing batin ati mukmin, para ngulama gung-agung, duk wonten Kapatiyan, pan sedaya sami muji, ing paduka kaharjan kawirutaman.
  29. Rahaden Demang Urawan, pangandikanira aris, Paman ing batin kawula, inggih lamun aningali, ing sanak-sanak mami, para wedana gung-agung, seba ngiringken bawat, ginarebeg ing wadyeki, ingkang padha bungah amarwata suta.
  30. Baya munthung ngangah-angah, welas kawula ing batin, dene padha tanpa ngrasa, ilang ciptaning ngaurip, lamun pacangan pati, kekere, angangsak jagung, punika wus karuwan, siksa dunya den lakoni, kang mangkono ing pati tinemu benjang.
  31. Adipati Jayaningrat, ametel kang wentis kalih, dhuh Gusti sampun pinanjang, titahing Hyang napsi-napsi, suwawi amangsuli, rerasan punika wau, inggih Rahaden Demang, angandika rum amanis, kadi pundi Paman ing reh kang santosa.
  32. Sahingga Sang Nata meksa, boten kenging denaturi, kang rayi kedah pinacak, wonten nagri Surawesthi, tan keni denaturi, ngajap dadosing prang pupuh, matur Sang Adipatya, angger sampun mawi ajrih, lah suwawi seleh dhuwung atur pejah.
  33. Mokal yen boten kenginga, raka paduka Sang Aji, yen atur paduka kekah, jer karsa maksih piningit, kinosek tegesneki, batos sampeyan puniku, sujajale si Bapang, ngong tarine ujar werit, apan tuwa anggepe apa ta bocah.
  34. Milane angger kawula, wajib angisen-iseni, lebet dhateng sampeyan, gumujeng ngandika aris, si Paman angandhemi, apa kenceng karsanipun, Senen wingking punika, yatra kalih ewu mijil, mring Kamangkubumen wedale sinamar.
  35. Nauri Sang Adipatya, nadyan makatena ugi, yen karsa dereng kawedhar, pan maksih kenging ginendhing, dereng lair ing patih, angger maksih binarungkus, dereng ucul punika, pan maksih ngancang-ngancangi, kebatinan angger mung kalih sampeyan.
  36. Yen paduka nurutana, pan karsa maksih kuwalik, ngandika Rahaden Demang, Paman kuwalik kang pundi, nauri Sang Dipati, kuwalik ing mangsanipun, pamer dados langsaran, langsaran kang amameri, kadi pundi yen paneda tiningalan.
  37. Punapa westaning Jawa, dereng wonten kendhang-kendhing, nuli kadang dadi wayang, Ratu tan darbe Bupati, si Jayaningrat iki, babengkoke wolung ewu, dhasar wus pinarcaya, angreh kang para Bupati, teka eman nora tinempuhken karya.
  38. Angger kula nunten umbag, yen mangsane amantesi, titika kang dados anibani, pantes mung pecah daging, mung punika kukumipun, angremukaken tulang, sanes, nggenne anatrapi, yen wus tetes ukara tan kawireja.
  39. Lamun sampun sinabaran, nanging angger inggih ugi, anyabari wong Madura, lawan abdi dalem Jawi, yen Jawi kaping kalih, tibane yen kaping telu, abdi dalem Madura, ping pitu dereng nibani, wong Madura edane adina-dina.
  40. Gedhe cilik amenyunyang, sami nguyuhi penglari, sedheng angger kaping gangsal, pangapuntening narpati, kelawan den sarati, satatar caraning Ratu, tan seba tinimbalan, sarta lapur ing kumpeni, yen wus tita nadyan inggih mekatena.
  41. Prayogi binanjurena, pinrih njempalik pribadi,k yekti nunten katututan, ing nalare ingkang becik, raden demang nauri, dados boten aprang pupuh, dados karsane Nata, setun arsa wrin ing jurit, angayani tekabure si Medura.
  42. Mesem umatur anyentak, sarwi nyureng Sang Dipati, heh angger ugi sampeyan, aprang bae den karsani, agampang wong ngajurit, yen bener pratikelipun, angger dene sampeyan, wong agung aprang menawi, yekti nistha prang awit datan prayoga.
  43. Yen kedah aprang bocahan, yen tan kenging denaturi, inggih kang abdi papat nenggih, mancanegara kalih, kekalih pasisiripun, kang kinen angreh samya, ing abdine pra Dipati, sejatine angger kula boten suka.
  44. Sekalangkung nuwun duka, raka paduka Sang Aji, adarbe karsa mangkana, kang rayi kinarya ringgit, lamun kawula maksih, kawula ngalangken gulu, dadose tanpa karya, pun Jayaningrat puniki, Citrasoma Matahun lan Subrata.
  45. Yen Sang Nata datan arsa, kekathahen kang miyarsi, nggih sampun kula priyangga, kang ngadhemi kang ngawaki, nanging kawula amrih, gempala tyase den kawus, samya amrih musakat, ing wadya kang nedya lali, edan-edan pan abdi terah-tumerah.

PUPUH XXXI
DHANDHANGGULA

  1. Raden Demang ngling lir madu gendhis, Paman lamun katura Sang Nata, pun Paman kulangge tameng, ajrih kula umatur, mbok winastan kula kumaki, ing reh nistha lan madya, utama dereng wruh, nadyan inggih uningaa, maksih bocah pantes pun Paman dhadhani, sakedhik sampun tuwa.
  2. Kula mangke Paman angerteni, dangu-dangu arebat wicara, ing weweka rahayune, kaluhuraning Ratu, tumpangsone lampah sayekti, sarta antara mangsa, ing reh wektu-wektu, yen pun Paman anuruta, ing karsane Sang Nata dereng marengi, dede wektune Paman.
  3. Ing wektune kangmas Mangkubumi, tegese pamer dados langsaran, tumpangso mangsa enggone, ing karsane Sang Prabu, teka nunten nuduh kang rayi, Dipati Jayaningrat, durung remak rempu, Citrasoma Surabrata, myang Metahun gegedhuge pra Dipati, misih angreh punggawa.
  4. Mesem ature Sang Adipati, lah punapa damele bendara, den lelemu salamine, sinung kamukten agung, Pakalongan nama Dipati, Sang Nata mawi karsa, ing baya pakewuh, teka supe tinambuwan, tur lerese kula ingkang darbe kardi, dereng pantes wong praja.
  5. Sampun menggah kadange narpati, yen pantesa mantrine kewala, wong Kartasura wektune, pan inggih dereng patut, pan kasaru wau kang prapti, lulurah peranakan, Gandakusumeku, tur sembah atur uninga, yen kang raka saking dalem wus lumaris, ing ngriki dereng prapta.
  6. Amung mbekta abdine kekalih, lawan punakawane satunggal, Raden Demang pqandangune, sapa abdi kang nusul, Kimas Konthing matur wotsari, nggih pun Jayakatrangan, Raden Demang muwus, dingaren Jayakatrangan, bisa kari kanang emas iku mampir, omahe Kertitruna.
  7. Sang Dipati open matur aris, wong punapa aran Kertitruna, dene ta gumendhel angger, paduka narka lamun, angger Pangran Amangkubumi, mampir ing wismanira, pun Kertitruneku, Raden Demang mesem mojar, panegare Paman Wirataruneki, kang nami Kertitruna.
  8. Gawok kula kangmas Mangkubumi, panyimpene ing wadi kalintang, si Kertitruna purwane, wonten turangganipun, gula geseng memper lir teji, pancal panggung suka pat, sami wates dhengkul, panegar sa-Kartasura, boten wonten satunggil ingkang nyagahi, wegah wong sanegara.
  9. Panegar dalem sami tinari, ingopahan satus angenakna, sakenane turanggane, panegar dalem matur, sampun angger dede turanggi, kadi walulon buta, sinten ingkang purun, sampeyan sampun tantunan, ing kawula kapara tiwasa benjing, katura ing Sang Nata.
  10. Pesthi kula kang dipun kethoki, winastanan tan atur prakara, anggendholi ing karsangger, pesthi sedaya lampus, nggih panegar wong sanegari, sedaya kinethokan, ing raka sang Prabu, sentana pamer paduka, datan kenging kajiwan-jiwan Sang Aji, Gusti paduka bucal.
  11. Inggih mangsa kiranga turanggi, Gusti nuwun apunten kawula nunten kakangmas kondure, wau turangganipun, Paman dipun ajak nenepi, gulune kang turangga, lan lambunge denrut, inguger lawan sesaka, pan satengah wulan boten den pakani, dheweke boten dhahar.
  12. ngGene kebon kinen amageri, kakang emas asawang kunarpa, dadi tangisan garwane, wusnya pitulas dalu, turanggane kang den pakani, pisang mas tigang lirang, ing sadintenipun, kang sasira dereng dhahar, ing antara sawulan kakangmas mijil, nuju dalu kudanya.
  13. Lajeng jinajal dipun tegari, ingubengaken turut kewala, nunten dhahar kawitane, anunten saben dalu, tetegaran sawusireki, patang bengi anulya, binekteng lulurung, sawusira pitung dina, lajeng keni adheyan nyongklang anyirig, medhapan sarwa eca.
  14. Nunten rina tinitiyan malih, boten ewah sarweca sedaya, wus temtu lamun kenginge, nulya sinung jujuluk, turanggane pun Jayengpati, tan wonten kang sinambat, mung sariranipun, animbali Kertitruna, kang sinambat ngakuwa yen den takoni, singa-singa kang tanya.
  15. Kang ngenakken kudaningsun iki, Kertitruna sira akonana, sun opah reyal selawe, kampuh kelawan dhuwung, sabuk kopyah sarta kulambi, gunggunge kang paringan, ing pangaosipun, manjing wolung puluh lima, kinen ngaku kang kinarya aling-aling, ngenakaken kudanya.
  16. Lah punika Paman Adipati, kakang emas Adipati beda, kelawan kadang-kadange, Adipati amuwus, bocah becik nakal anggitik, mangsa borong kang raka, Kangjeng Sang Aprabu, kang rayi kinudang-kudang, Raden Demang denira tutur angenting, satingkahe kang raka.
  17. Iya Konthing kon nusul tumuli, jayakatrangan marang kakangmas, si Kertitruna wismane, tamtu kendel ing ngriku, kakang emas Konthing wotsari, Raden Demang Urawan, Paman sareng metu, wau kudane kakangmas, pawatangan oreg sagung kang ningali, kuda ingangge watang.
  18. Sakadange utusan anggili, pra Dipati pra samya tatanya, sinten ingkang ngengingake, turangga jeng pukulun, sauripun wingit amanis, si Paman Kertitruna, kang ngenakken iku, matura marang kakangmas, mring adhimas iya ingkang nelateni, amung si Ketitruna.
  19. Dupi miyos kaget Sri Bupati, tinimbalan sami nginggil kuda, kadya bedhaya solahe, wong sanegara ngungun, Kimas Konthing praptane malih, angger atur uninga, inggih sampun rawuh, Kangjeng raka jengandika, ing jawine galedhegan sampun prapti, Raden Demang ngandika.
  20. Resikana ing Paheman aglis, Kimas Gandakusuma turira, inggih sampun dangu angger, malih andikanipun, Ki Cebolek undangen aglis, ing kene angumpula, Mas Tib Anom Kudus, lan Kaki Winong wong tiga, iya mengko yen kakang emas wus prapti, wong telu ingsun undang.
  21. Sami tedhak lan Sang Adipati, pan angadhang ameng pelataran, ngajenge paregolane, tan dangu gandanya nduk, ratus ampuh amecalangi, prapta Gandakusuma, nembah sarwi matur, punika raka paduka, sigra majeng tundhuk kelawan kang rayi, adangu rerangkulan.
  22. Aluwaran Pangran Mangkubumi, noleh nganan kagyat atetanya, sinten punika ature, kawula ngger pukulun, raden Demang matur bebidik, pun Paman Adipatya, jayaningratipun, timbalan dalem punika, ingkang kinen njenengi pun Mutamakim, lan Tib Anom punika.
  23. Angandika Pangran Mangkubumi, sami lujeng paman Adipatya, inggih anuwun ature, lajeng ngaturan laju, ing paheman wetan pendhapi, kinelir ginapura, gedhongipun agung, lajeng ingaturan minggah, dhateng loteng praptane wong agung katri, sami sareng alenggah.
  24. Angling malih Pangran Mangkubumi, Paman Adipati kapal dika, pun Biru punapa makseh, Ki Adipati matur, inggih taksih tan purun salin, awekel dika Paman, katon telung Setu, amung si Biru kewala, nora salin punika weton ing pundi, paned atine Paman.
  25. Inggih angger wedalan ing ngriki, dene Kedu saking ing Bahrawa, Pangran Mangkubumi kaget, Paman kula gegetun, sikutade Kedu ngeblegi, mbok wetengane Paman, ingkang saking kedu, Ki Dipati aturira, inggih kathah angger ingkang amastani, kados dhawuh sampeyan.
  26. Dhasar ketara atine becik, dika jenengaken sinten Paman, Sang Adipati ature, inggih pun Sarahmadu, mesem Pangran Amangkubumi, bener wantu wong tuwa, aweh jeneng patut lan Bapange Puspadirja, kajeg-kajeg agedhe si Pulanggeni, jarane Puspadirja.
  27. Ingkang badhe kula angge nguni, anging gelane tyas kula Paman, teka kadawan gulune, Ki Dipati umatur, inggih ageng pun Pulanggeni, kaotipun akathah, ageng nanging sirung, dhuh angger duka sampeyan, ingkang mawi punika pun Pulanggeni, serune boten ical.
  28. Nanging besuse ingkang nitihi, angger abdi dalem Puspadirja, milane ical sarune, tiniten dangu-dangu, inggih angger kapanggih malih, Pangeran angandika, nggih satemenipun, wonten kang marahi kemba, nanging patut si Puspadirja nitihi, boten patut salina.
  29. Selak gumujeng atanya malih, lah jarane mantri anom dika, dhawuk bang sinten arane, punika jaran gubug, Ki Dipati umatur aris, nggih pun Pagong wastanya, dipunawis satus, mring abdi pun kakang, Surabrata rayi sampeyan ing ngriki, angger kang penging suka.
  30. Heh ta dika Paman Adipati, galap menang yen angadu watang, mantri anom  dika gedhe, ingadu lan wong bagus, Puspadirja kuciwa tandhing, mantri anom Jepara, jamak tandhingipun, Ki Dipati aturira, dede kula nggih rayi sampeyan ngriki, ingkang darbe timbalan.
  31. Raden Demang Urawan nambungi, boten wonten pantese kakangmas, yen wong anander tandhinge, yen pun Puspadirjeku, liya Pusparaga nandhingi, kadya Raden Wastha, putra Mandureku, atukar lan Dursasana, Pusparaga polahe abriga-brigi, Puspadirja mberanyak.
  32. Ngangge jarane si Pulanggeni, Pusparaga pun Pagong kudanya, salun-alun pantes dhewe, kang ajeng numbas satus, Surabrata ing Panaragi, kula kang menging suka, ical pantesipun, lawan sampun kawuningan, ing pantese wewatangan kang tinandhing, inggih kalih punika.
  33. Yen angembat watang angacari, Pusparaga alok senggak-senggak, Sri Narendra timbalane, lan pangembating lawung, Puspadirja yen ngacarani, kinen tangled kewala, timbalan Sang Prabu, winastan lir Pancawala, kalanipun inggih arsa den gitiki, dhateng pun Dursasana.
  34. Ya ta raden Demang animbali, Mas Tib Anom lan Ki Winong prapta, Ki Cabolek katigane, praptane kinen laju, maring loteng katiga prpati, wus sami sesalaman, wau duk andulu, Pangran Mangkubumi tanya, adhi lurah punapa inggih puniki, ing Kudus Ketib Mudha.
  35. Raden Demang matur kangmas inggih, Pangran Mangkubumi angandika, Paman katuran pambage, Mas ketib Anom matur, inggih angger saget kapundhi, prapta munggeng tadhahan, titiga sratipun, rama Wiwaha wekasan, Bimasuci raden Demang ngandika ris, Tuwan wiwiti kangmas.
  36. ngGih sandika adhi lurah mangkin, nanging pra dika solo pun kakang, dhi lurah kula yektine, remen Wiwahanipun, adhi lawan Bimane suci, wiwaha ngaras-aras, murad maksih semu, Bimasuci adhi lurah, thathok melok nyenyengit kula arani, kadi kathah wong rampal.
  37. Yen ta kirang wewekane adhi, agawe lengus kunus kaenas, angenes sirna manise, akethus amethengkus, Raden Demang mesem singali, sami esem-eseman, kaduga ing batinira, samya nglirik marang Kaji Mutamakim, ngalem dhateng Pangeran.
  38. Awit nembang Pegang Sulanjani, kang winuwus ambek kasunyatan, ing tyas ening lan regede, jebul ing tingal terus, upamane butheking warih, kinarya ningalana, ing wayanganipun, banyu buthek nora kena, banyu bening wayangan katon dumeling, punika winicara.
  39. Ulonipun nora pati becik, nanging ajeg akenceng kewala, alempeng ulet tembunge, yen wonten roasipun, pamaose dipun kendeli, rarasaning pandhita, sinudhang sinandhung, sira Wiku Mintaraga, kang ginambar ginelar ingkang rinawit, kang wiwit winangsitan.

=== TITI ===

Tamat cariyos Kaji Amad Mutamakim
kalayan Ketib Anom Kudus

 

 

SERAT TUGU


SERAT TUGU

Anyariyosaken dhateng lampahipun
Kaki Bandhang
Saka putranipun sakawan

Ngantos dumugi jumenengingngipun pandhitha ing nagari
SARUNG BRANA

Kadamel dening tuwan :
ADRIYAN BÉRNER DHISKARLI

Kaecap dening tuwan
GHA : SÉ : TÉ PANDHORÊP DANKO

Ing nagari Samawis
1870

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir
Sidoarjo,  6 Agustus 2017

ѺѺѺ

  1. Ana wong Jawa critané, Pak Bandhang iku jenengé, anak papat lan rabiné, angumpul jero omahé.
  2. Bocah papat jenengira, Siman Sidin, Simin, Sarya, tan ana liya gawenya, ing ngomah sadina-dina.
  3. Kocappa sira Ki Bandhang, ora mlarad déning nguwang,  karyanira adedagang, sakarêppé katutugan.
  4. Bumi kanan kéri, sugih kebo wedhus sapi, lumbung kebah isi pari, Amal tetel jroning pethi.
  5. Bocah papat karom mau, sinuprih padha maguru, sinangngonan nyéwu-nyewu, pinisah lawan kang ibu.
  6. Bocah papat padha pamit, sami bingah déning dhuwit, mung Ati kadya jiniwit,kang rama weling nyarêmit.
  7. Padha menyang tengah sawah, gawétenger jroning lemah, ing kono bakallé pisah, dhuwit mau gawé
  8. Siman mangulon parané, Sidin mangétan jujuggé, Simin ngidul lumakune, Sarya bener ngalor baé.
  9. Kocap Siman kang cinatur, mangulon kalantur lantur, mandheg ngaso sandhing sumur, pinuju ing wayah luhur.
  10. Ngéling éling dhuwitésewu, kang ginanjar dadi sangu, apa kang bakal tinuku, tanggung temen ameguru.
  11. Kapanggih lawan wong sila, tinakonan jenengira, datan gelem nahurana.
  12. Nini iku tan gegawa, amung gendul ngasta kiwa, jaba irêng warnanira, ing jro gendul isi tomba.
  13. Nini mau naurri, kowéiku bocah ngendi, tanpa réwang awak siji, tega temen ing bilahi.
  14. Lan sapa aran jenengmu, ing ngendi bapa biyungmu, apa dénélelungguhmu, menyang ngendi ing sejamu.
  15. Aku iki bocah tugu, Si Siman iku jenengku, dénébiyung lan bapakku, loro pisan padha mampu.
  16. Nanging aku arêp takon, sining gendul arêp tumon, tomba apa satemené, lan apa dadi gawéné.
  17. Nini manéanaurri, gendul iki weton bumi, turunan ing gunung candhi, tomba gedhé kang kaisi.
  18. Sarupanélara gedhé, kang wus kari mati baé, tan ana liya tambané, mung iki kang marékaké.
  19. Tomba dudu dedolanan, iki tomba temenanan, ora ketung wong palastra, yen lagik lakon sadina.
  20. Siman kagét amiyarsa, dénétomba iki guna, ingsun tuku yén kenaha, méndah bungahé
  21. Umatur marang Si Nini, satemenéingsuniki, arêp tuku gendul nguni, kang weton saka ing bumi.
  22. Ora kétung rêga séwu, yén awéh pesthi sun tuku, bok menawa nulung ingsun, lelakuku dadi dhukun.
  23. Muga Nini ngleganana, penganyangku kang semaba, bokmenawa ana beja, ing buri sun ganjar sira.
  24. Iya becik yén mangkene, aku gelem nglilakaké, gendul isi tomba gedhé, dhuwit séwu leliruné.
  25. Gendul sigra dén lungngaké, Si Siman bungah atiné, sarta lajeng dén pasarhké, séwu rupiyah cacahé.
  26. Si Siman wus anampani, gendul saka asta Nini, wau lajeng nyuwun pamit, wus genah étungnging dhuwit.
  27. Bablas baélelakuné, menyang sawah tetengerré, kang jinanji ing mauné, awit pasah golek gawé.
  28. Samona tan kinocappa, wus amulih éneng griya, gawa gendul isi tomba, ngenteni sadulur tiga.

— ѺѺѺ —

  1. Yata genti cinarita, SiSidin wau kocapa, kang mangnntan paranira, nyabrang kali jroning wana.
  2. Nasak alas nebak glagak, urip mati tinékatké, datan mangan datan ngombé.
  3. Satemenéarêp mutih, sarta ngelakoni ngelih, bokmanawa oleh wisik, sangking Hyang kang mobah musih.
  4. Dangu-dangu anéngngriku, sampun angsal pitung dalu, kocap ana swara krungu, wong tuwa banéné
  5. Kumarasak ing lakuné, nrajang glagah bener baé, nunggang manuk kang agedhé, gawa bondha néng gegeré.
  6. Kapapak wong tuwa sigra, Si Sidin atakon nulya, sira iku wong apa, nunggang manuk kang arosa.
  7. Apa sira iku sétan, ana ngalas tan gegaman, nunggang manuk kekebatan, nora mlaku ing dedalan.
  8. Kaki mau anauri, sabab mlaku nengngen nggiri, murih adol manuk iki, kang dok sawang sun tunggangngi.
  9. Karo dénéiki manuk, wus sawindhu ingsun wuruk, dhasar bagus nora busuk, Si Sidin gumuyu guguk.
  10. Gumun Sidin sarêng deleng, manuk gedhékang pinandeng, ing batin banget léseneng, gédhék-gédhék gerêng-gerêng.
  11. Nulya takon ing rêgané, ing manuk sinadé, wong tuwa nauri agé, séwu rupiyah sun culaké.
  12. Si Sidin pan lajeng ngétung, rupyah séwu tinggalundhung, kanthong loro padha suwung, nunggang manuk asemmamprung.
  13. Si Sidin mau mandhuwur, manuk-manuk ingkang mabur, ing batin awake lebur, naming bungah saya galur.
  14. Pujinémuga tutuga, ing ngomah katemu bapa, méndah bapa bungahira, weruh manuk gawa guna.
  15. Datan cinatur ing marga, wus mulih metu nagara, temu biyung lawan bapa, abungah anakké
  16. Kocap pawong tuwa mau, kang nampani dhuwitséwu, bungahé kaliwat-liwat, ateka oléh mukjijat.
  17. Metudalan amangidul, kanthongngira wus pinanggul, lakunéamengkal mekul, tansah rikat kaya drigul.
  18. Katemu lawan rabiné, dhuwitira pinasrahké, wong loro bangnget bungahé, ana beja teka dhéwé.

— ѺѺѺ —

  1. Wau malih kacarita, kocap Simin alelana,  prapta ngidul jujukira, arêp murih oléh beja.
  2. Ngisor ringin wit pinggir sendhang, néngkono angathang-ngathang, ngéling-ngéling duwit séwu, ing kanthong kinandhut mau.
  3. Éca turon rêngeng rêngeng, wau ngrungu swara gerêng, pinggir sendhang ing prenahé, mila kagét namataké.
  4. Begogok angucek-ucek, tangan sikil andherêdhek, nyona macan kang ateka, angelih golék mongsa.
  5. Ménga méngo ngawasaké, néngkono ilang atiné, ora nyana guwa gedhé, anggerêng énéng sendhangé.
  6. Guwa peteng kang akaton, mangkono rinubung tawon, SiSimin marani alon, jroning guwa kang tinonton.
  7. Dhepépéléngna uwit etal, tanana ingkang katingal, guwa tanpa wong satunggal, Si Simin ngupaya inggal.
  8. Guwa sapa kang agawé, kang sun tonton anéng kéné, dénépeteng sepi baé, tan ana uwong banene.
  9. Wau Si Simin kang néng ngriku, nora suwéamalebu, amimikir jroning kalbu, apa kang bakal katemu.
  10. Sigra bablas malebuné, kudu weruh ing watesé, apa dénésaisiné, aja tanggung ing gegawé.
  11. Awakkira tinikatké, mati urip wus bejané, sukur bagéoléh gawé, nemu beja kang agedhé.
  12. Bokmanawa guwa iki, isinéraja brana di, nora wurung anyugihi, sakéh amal amriyayi.
  13. Éca mikir jroning ngati, wau kapethuk wong Nini, rai pucet ngrasa mati, kanthongngira ing gré
  14. Awakkira andharoddhog, wis pinethi ing patiné, neng guwa dadi mangkéné. ѺѺѺ
  15. Nini wau atetakon, kowe sapa ingkang kongkon, wani ngambah ing kadhaton, mlebu guwa alon-alon.
  16. Simin anauri inggal, jroning ati nemu akal, mila kula atumingngal, ngucali barang satunggal.
  17. Nini malih anakoni, sira iku prenah ngendi, barang apa kang kok puji, yén bisa ingsun tulungngi.
  18. Yektosipun kula wau, tinundhung dening si ibu, sinangngonan yatra séwu, dén purih bisa maguru.
  19. Iya becik yén mangkono, sun tulungi sira mengko, iki ujut layang loro, samu barang ana kono.
  20. Éwa dénébarang iku, lironana dhuwit séwu, aja getun adedulu, kang mesthi dadi bejamu.
  21. Pikirên dhisik kang padhang, layang loro padha terang, aja getun asok uwang, samukabar agumuntang.
  22. Sarta ngendi nalara, pasthi bakal weruh sira, maca layang loro padha, kang gelakéjagat omba.
  23. Siman unjal ambegané, dénéiki guna gedhé, ngendi kabar weruh dhéwé, tan ana manah susahé.
  24. Iya becik sun dhuwiti, kanthong gedhéngasta kiri, sigra dén ulungkén Nini, kang gumujeng anampani.
  25. Simin wau pamit nulya, wus pinanggul layangngira, kocapa ing jaban guwa, lajeng mantuk suka-suka.
  26. Jingklak-jingklak jejogétan, nasak alas jujug ratan, pethenthengngan kaya sétan, awit suka ora mangan.
  27. Lelakunéginawéyang, lébéhané asor demang, sikili raje papangngan, nora wedi ing larangngan.
  28. Nora kinocap ing marga, Si Simin wus dumugi griya, bapa biyung suka-suka, bocah telu oléh guna.
  29. Kocap Nini kang néng guwa, dhuwit séwu wus atompa, nulya manthuk griyanira, tan sinipa bungngahira.

— ѺѺѺ —

  1. Séjémaneh caritané, bocah sarya lelakuné, ngalor iku ngener baé, tan ana siji réwangngé.
  2. Liwat marga kang asepi, jujugira gunung wedhi, metu alas kebak eri, ora mikir ing bilahi.
  3. Alas kono kang wus klakon, bebégal lan sagon-sagon, sigra wong loro kang katon, kang nyedhak Sariya alon.
  4. Sarya bacut ing lakuné, wong loro padha ngiringké, ana marga tan liyané, amung mikir pabégalé.
  5. Jejawilan ing kancané, mungguh kang dadi akalé, ambégal ana ing kéné, sarta murih ing amalé.
  6. Adhi wus menenga baé, sun papaknéuwong kiyé, pedhang keris sun ligané, kang mesthi inggal telukké.
  7. Wong begal nututi sigra, dén purih nyekel Sariya, pedhang larak ngasta kiwa, kang tengen ngliga curiga.
  8. Kagyat sarya sarê nolih, ngrasa binégal wong kalih, wau sambat ajejelih, nora kelar asuh linggih.
  9. Tinakonan bégak wau, sapa kowéing jenengmu, ulungna mréné barangmu, ja nganti pedhangku kali.
  10. Sarêng sarya ngrasa dhéwé, tanpa gaman énéng kéné, segra dhuwit dén ulungké, mung nyuwun pangnguripané.
  11. Atinétan waget adhem, pikiré kadi wus kerêm, seméndhéna ing ngisor asem, kang bégal atiné
  12. Suwé-suwéwus anemu, akal sangking jroning kalbu, karsa males begal wau, kang anyiksa ing badanku.
  13. Inggal sarya anauri, ingsun iki kok pléciti, kapriyébésuk ing tembé, yén tan bisa ngaturaké.
  14. Saban ingsuniki abdi, dén utus maring déwa ji, kinén numbas kébo sapi, lawan asok pajeg bumi.
  15. Wong loro sami nepsuné, iku aku badhokaké, dénén kowémetukéné, wus weruh larangan gedhé.
  16. Apa kowétéga pati, kok purih aku nelasi, lawan pedhang landhep iki, mesyat turum soka kaki.
  17. Sangnget gén kula narimah, dénékula boten pejah, naming kula nuwun tenger, yén kula kabégal bener.
  18. Asta kula katigasa, dén purih dados pratondha, ampun ngantos dados duka, gén kula ngaturken bondha.
  19. Wit jati ngajeng punika, ingkang rêbah tengah wana, damel gabjel asta kula, pinedhangna ingkang rosa.
  20. Wau wong kalih nauri, dénétegek wong puniki, dhuwité sawu téga pati, angelong tangan sawiji.
  21. Wau wong kalih nyaguhi, ngliga pedhang kang amandi, tinamakken asta kiri, kang tinumpangkén ing jati.
  22. Pedhang sinabetken nulya, astanétinarik sigra, kang pedhang ambles ing jati, sinendhanl sendhal tan kwawi.
  23. Sarya inggal amarani, anyandhak pedhang mandi, tinarik sarta begagah, si pedhang angantos klumuh.
  24. Cinekel pedhangngégedhé, wong loro dén amuk agé, pinaténan saréwangé, pinendhet malih dhuwité.
  25. Tujunéora amati, malah bathi pedhang siji, lawan keris ingkang mandi, sarya inggal nurut margi.
  26. Lakunétinutukaké, menyang gunung wedhi kaé, dén purih dadi bejané, mila mlampah agé-agé.
  27. Éca tindak kloyong-kloyong, lengnger-lengngel amalompong, wau kang suku kajeglong, ing gunung sajroning rong.
  28. Tinarik sikil kang siji, sinuprih bisa atangi, nanging saya ambles bumi, tan katon awak lan rai.
  29. Lowok wau kang néng kono, wus séwy taun samengko, dénéjeroné rong iki, tan kena tinukur jalmi.
  30. Mila sarya babar pisan, klebu kono katiwasan, ana dalan kabégalan, néng kénékajégal sé
  31. Katula-tula lakuné, mawu binegal dhuwité, saiki kaya mengkéné, baya kéri mati baé. ѺѺѺ
  32. Kalengnger wus kaya mati, jepapang ngisoring bumi, dhuwit séwu kanan kéri, sami mawut carub siti.
  33. Kocapa kang ngreksa kono, aranira jim sithoklo, mila inggal amarani, ngucali kang dhawah siti.
  34. Kagyat thoklo amiyarsa, dénéiki wong ber désa, gawa amal pira-pira, dén purih ginawé
  35. Si thoklo banget welasé, mring Sariya ing ngajengngé, jin nujung tangan sikilé, tinumpangkén ing pangkuné.
  36. Dén grayang saryw wus mati, rêmuk karêbah ana siti, inggal thoklo ngrogoh jampi, kang néng cupu ngasta kiri.
  37. Wau lajeng tinambanan, ing sikil dumugi tangngan, saekal ababar pisan, mila sarya guragapan.
  38. Kocapa sarya kang pinangku, kagyét sarêng andedulu, ngéling-éling dhuwit séwu, kang mawut tibané
  39. Amamikir jroning ngati, aku iki anéng ngendi, apa aku uwus mati, dénépinendhem ing bumi.
  40. Rumasanétangi turu, untu kancing kadya bisu, ajrih uwong kang  amangku, manawa mungsuhé
  41. Jim si thoklo anuturi, aja sira wedi-wedi, aku iki kang nambani, awakmu kang bakal mati.
  42. Ayo gage gék tangiya, mengko sun takoni sira, lelakumu golék apa, anggagawa sakéh bondha.
  43. Anauri si Sariya, temenéaku cilaka, wus bin sariyagal dalan kana, ora wurung ambles tela.
  44. Saiki apa karêpmu, wus mawut dhuwitku séwu, murungakéamaguru, mulih ngomah kaya asu.
  45. Mindah bapa lédukani, bondha ilang katon bali, jim si thoklo anahuri, aku wongngé kang nulungngi.
  46. Dhadhung iki sun udhar, jenengngétambang kamtular, aja kowé duwé samar, iki sira ingsun ganjar.
  47. Karo dénétali mau, iku medéni satuhu, ora weruha kang lara, mengko tali dadi guna.
  48. Yén arêp weruh gunané, udharên bongkot pucukké, talénana ing ngastané, mring kang sakit sasuwéné.\
  49. Dénésira yén tan kena, weruh marang ingkang lara, tur konca dhéwé bab susahé, sarta madhangké
  50. Iku sira ngati-ati, bongkot dhadhung ngasta kiri, nyebut tatambang kamtular, jeneng iku dadi ujar.
  51. Ana jim mengko wus masthi, kang jebol songka ing tali, nyadhong dhawuh mendhak dheku, mring kang ngasta tambang mau.
  52. Masthi sira dén ujari, sakitira kaweruhi, mring kang mombong tambang ili, kwasanékapati-pati.
  53. Jenengngira jim si Pupon, wus ajulik tur rakaton, si Sariya ngupaya alon, saumurku durung tumon.
  54. Banget bungahéing ngati, sabab ana kang dén puji, ora mikir bondhonéki, kenceng banget mring sitali.
  55. Mendah suwuréwong tugu, yén aku jinujung guru, ora wurung kanggep ratu, sinembah sembahwong sé
  56. Karo jeneng ratu dhemit, kanan keri sugih dhuwit, tan ana wani cumuwit, padha wedi yén sunthathit.
  57. Wau Sarya angraritih, mring thoklo si nandhing linggih, tambang tali kang dén purih, iku dadékké
  58. Umatur terus  ing ngati, satemenéingsuniki, nyuwun jimat kang jinanji, kang wastha tambang tali.
  59. Jim si toklo anauri, iya becik sun wénéhi, janjiku tambang sitali, jimat turun songka kaki.
  60. Mung aku duwépanjaluk, prelu bangnget tur sadumuk, yén gelema sira iku, ngakonana yén anakku.
  61. Lamun sira bésuk susah, ing paprangan banget wegah, nyebuta kaki pratanah, sarta gegedruga lemah.
  62. Mesthi ingsun banjur muncul, songka bumi kang gemadul, nadyan mungsuh ngalor ngidul, ingsun sebul masthi kabul.
  63. Sarta ingsun duwéupas, ing musthaka jroning ngendhas, iku kena ingsun lepas, mring musuh sinuprih tiwas.
  64. Wau Sarya anyanggupi, barang panjalukkékaki, sigra tambang dén ulungké, mring si sarya ing ngastané.
  65. Nuli inggal nuwun pamit, atinékaya jiniwit, tanyona dadi mangkéné, yén dinulu ing susahé.
  66. Inggal Sarya dénateraké, si kaki anéng buriné, jebol bumi metu nglatar, mila Sarya banjur bigar.
  67. Mendhek dheku pamit nuli, anyaoskén sembah bukti, ing bapaknératu bumi, kang lajeng tinilar nuli.
  68. Sinigek wau lampahnya, si Sarya samarga-marga, wus dumugi tengah wana, kemutan cilakanira.
  69. Nanging sarêng grayang tali, keslamur émuting ngati, rêngngeng-rêngngeng turut margi, wus kaliwat gunung wedhi.
  70. Wau ing telung dinané, wus tumeka ing ngomahé, jujug sawah tetengngeré, sadulur papat klumpukké.
  71. Sami padha tinakonan, apa kang dadi kebegjan, apa manéh kaslametan, wau sami sila mapan.
  72. Si Siman nuli carita, apa kang dadi bejanya, mila lajeng matur sigra, lawan sadulur tatiga.
  73. Lah padha delengngen iki, rupanégendul sawiji, gunané kepati-pati, sabab bingén wus nglabeti.
  74. Ing jero isinétomba, pinesthi marang wong lara, tan ana ing ngalam dunya, tomba kang mamadha ika.
  75. Barang jalma yén sun grayang, nadyan klengnger bisa padhang, yén tan nganti ngumbéiki, wus masthi waras tumuli.
  76. Yén arêp weruh rêgané, dhuwit séwu bingén kaé, barang sekti kéh gawéné, mongsa nganti nunakaké.
  77. Lah kakang apa gawamu, gon mulangnga amaguru, ingsun niki arêp weruh, apa kang dadi tumuwuh.
  78. Sidin lajeng anauhuri, satemenéaku iki, gawa manuk mung siji, kang sun tuntun énéng buri.
  79. Yén arêp weruh sektiné, manukiki kang agedhé, bisa gawa wong salawé, rosa tan ana samané.
  80. Lepas banget iberira, sarta ngambah jumantara, nagri ngandi kinarsakna, ing sajam amasthi teka.
  81. Gonku tuku uga séwu, wijil gunung  maha meru, saiba-iba bejaku, kagugung pari polahku.
  82. Lar Sarya apa gawamu, kaya kebotan pasungu, dénédhelek-dhelek baé, kaya kélangan bandhané.
  83. Sabeneréaku iki, dhelek-dhelek ngrasa mati, kaping pindho cilakaku, tayona manéh katemu.
  84. Naming aku gawa bondha,  gunung wedhi sangkanira, ujut réméh tur prawira, sapa nyona yén mangkana.
  85. Jenengngétambang kamtular, kaya inten pating glebyar, séwu dhepa yén sun udhar, jenengiku dadi ujar.
  86. Gawénéngéram-mérami, ambek sekti ing pribadi, lamun ana wong lelara, ingsun masthi weruh sigra.
  87. Nadyan ora weruh pisan, ana laran ing daleman, tali iki dadi gawé, dén gubetna ing ngasthané.
  88. Mesthi aku nuli weruh, sabab wus katiban dhawuh, sangking Hyang kang taluruh, jebol tali atumuwuh.
  89. Wau ta sadulur tiga, lenger-lenger nglaras pada, dénétali iku kuna, sayekti akéh gawé
  90. Jaka telu padha mlompong, si Sarya angrogoh kanthong, talinékaton gumalong, pating glebyar kaya barong.
  91. Sami éram sadulur tiga, ana teka luwih guna, kaya apa bésuk tembé, yén nganti dadi gawéné.
  92. Wau genti cinaita, si Simin ingkang pendhawa, kitap angasta kiwa, ngulesan bindhé
  93. Telu padhamanju samya, si Simin gelar kitapnya, tinumpangken pangkonira, nuli lajeng acarita.
  94. Lah iki padha delengen, kang sun asta tangan tengen, setinékaliwat-liwat, ing kéné lan jaman ké
  95. Karosa rumaning kabar, jroning kitap wus kagelar, ana dénégégér ngendi, pan masthi aku meruhi.
  96. Jagat lagit nagri ing grisa, tumekanédhongka éblis, nadyan dhelik bumi lapis, kabéh iku wus tinulis.
  97. Wau ta sadulur tiga, kang ngadhep sandhing kitapnya, sami éram atetanya, alah gelar kayeté
  98. Adhi wacanen kitapmu, kabar ngendi ingkang prelu, karo ngendi gégér gedhé, mengko padha nyambut gawé.
  99. Simin wau lajeng mempeng, maca kitap amandheleng, wau dugi mangsi cemeng, maca alon rêngeng-rêngeng.
  100. Lah iki padha rungngokna, ing nagara Sarung Brana, ingkang jumeneng raja, banget susah galihira.
  101. Putranira kang sawiji, jenengngéPurnamasidi, lara banget bakal mati, yén tan ana kang nulungngi.
  102. Lah Sarung Brana rathuné, wus metu dadi ujaré, sapa yogamarékaké, kapundhut dadi mantuné.
  103. Naming sapa kang nyanggupi, oléh inah pitung bengi, sinuprih bisa amutih, sarta ngelakoni ngelih.
  104. Dénéing pitung bengnginé, raja putri tan marine, aja ana molak-malik, masthi sikil mlaku dhisik.
  105. Ginantung sira wus masthi, tan kena dén apurani, sabab iku pasang giri, wus kundhang ing wong sanagri.
  106. Sadulur tiga kocapa, sami padha gunem rasa, apa kang dadi akalnya, dén suprih bisa amrona.
  107. Gampang baépratikelé, sektén padha duwé dhéwé, manuk gedhé iku baé, dén tungangngi ing gigirré.
  108. Masthi kuwat manuk iki, wus adatéénéng ngredi, dén momoti séwu kati, mandhak nuwuh tinunggangngi.
  109. Sarta lepas ing lakuné, mongsa nganti dadi gawé, Sarung Brana cedhak baé, ora nganti sepasaré.
  110. Ayo padha rinasakna, kapriyédadi énaknya, aja mikir awak inya, bab manut ombaking konca.
  111. Aja suwépadha mikir, koya bocah weton kapir, bocah tugu wus watakké, babanteran rêrêmbugé.
  112. Byar wus putus rêmbugikira, nuli sami tata-tata, kitap tambang gendulira, wus primpen kepék sadaya.
  113. Wahu lajeng sami numpak, si manuk anganggo tesmak, jaka papat padha ngamplok, ana geger kaya kadhok.
  114. Manuk dedel jumantara, lakunéamoring méga, kebatira kaya bledhék, swara kepék pating klothé
  115. Sakéh nagri padha katon, mila sami padha nonton, saumurédurung tumon, mila manuk laku alon.
  116. Wus katingngal soka prambé, nagri gedhéngrejakaké, apa déné kedhatoné, bagus tan ana samané.
  117. Wahusami ngéling-éling, kagyet katon bono keling, lajeng ta sami amawas, kedhaton kang kadya emas.
  118. Apa dénéomah réméh, pinroda jabané kabéh, ambek anom tur prawira, bono keling ratonira.
  119. Antara ing telung dina, dumugi ing Sarung Brana, nuli manuk tinuturi, kinén mandheg tengngah nagri.
  120. Cemlorot manuk samberé, kadya méga tiba dhéwé, wau wong ing dalem nagri, sami kagyét aningngali.
  121. Jujugkira ngringngin kurung, sakéhing wong padha ngrubung, miwah dhukun ingkang bingung, pating kloyong kaya lutung.
  122. Ana teka gawa kembang, tanapi wong awéh uwang, cah papat bungah atiné, oléh bondha pating sarwé.
  123. Tan ana dhukunyaguhi, marga wedi pasanggiri, yén putri tan bisa mari, amasthi ginantung mati.
  124. Bendhémuni ngalor-ngidul, wong sanagri pating brubul, padha nonton manuk gedhé, songka méga tumekané.
  125. Séjégenti cinarita, kang anom jejuluk natha, iya Prabu Sarung Brana, kang susah penggalihira.
  126. Ngéling-éling raja putri, putranékasih sawiji, banget lara ing saiki, panesthékké bakal mati.
  127. Natha miyos tamanané, amarga banget susahé, sinuprih nglipur manahé, nglalékna emutané.
  128. Éca miling-miling blumbang, aningali wader abang, kang obah gilang gumilang, byaring sisik kadya lintang.
  129. Ing ngriku alelenggahan, gugup lajeng sinowanan, gandhék kalih arênggosan, kang amatur babarêngan.
  130. Kagyét sang natha andulu, eong iki amasthi prelu, sang natha nulya ngandika, ana apa jroning pura.
  131. Wong kalih nembah aturé, abdinta ngawuningngakké, ing jawi wonten lelaré, sami jarot ing rupiné.
  132. Dhatengngira numpak peksi, ageng tan wontenyaméni, ujarira dhukun gedhé, miwah sagah mantunaké.
  133. Menggah putra dalem pejah, gesangngaken boten wagah, aturira sami genah, naming sami sawek sayah.
  134. Proyogi dipun timbali, praptaa ing ngarsa aji, tinanggapa aturipun, temenira dados dhukun.
  135. Sang Prabu lajeng ngandika, gelis padha timbalona, panakawan loro padha, kinén angirit lakunya.
  136. Panakawan wus kapethuk, bocah papat lengnguk-lengnguk, lagya ana  jimaté, kang pinesthi dadi gawé.
  137. Bocah papat kadhawuhan, nuli sami padha dandan, sanalika padha rampung, nulya mlampah runtung-runtung.
  138. Datan kinocap ing margi, wus prapta ing dalem puri, tinakonan ing Sang Prabu, dhukun apa sira iku.
  139. Sami nembah aturira, mila sami sowan natha, abdita dhukun sadaya, punika tan mawi dora.
  140. Ajrih sangnget ing Sang Natha, margi notohaken nyawa, naming mugi kayektosna, supados dados pratondha.
  141. Sang natha lajeng nauri, yén ta temen bisa mari, masthi sira mantu mami, sarta mrajani ing nagri.
  142. Naming putri ing saiki, tan kena tinonton jalmi, yén sira dhukun sanyata, badhénen apa kang lara.
  143. Kocapa ingkang sami nonton, kebak jejel kadya tawon, miwah dhukun ingkang kabul, pating jronggol kaya kuntul.
  144. Wau sarya gugup ngudhar, jimatétambang kamtular, bongkot pucukcinekeli, nulya maju mring Sang Ngaji.
  145. Mendhak mendhak matur sigra, punika jimatan kula, yén boten dados duka, mugi punika pucuk kaastaha.
  146. Sang natha nuli nuruti, karêpéSariya iki, cinadhak ing ngasta kiri, jimaté tambang sitali.
  147. Sariya gadhah panuwun, ampun Gusthi ngantos gumun, tambang ingkang Gusthi asta, gubetna putri astanya.
  148. Ulun masthi saged badhé, putra Gusthi ing sakité, miwah waged nerangngaké, ingkang adados sababé.
  149. Sang natha sigra nuruti, ngasta jimat tambang tali, datan gelem pinercaya, dénétali duwé
  150. Wau Sang natha nimbali, para bedhaya sawiji, cinekelan tambang tali, kang dén asta ing Sang Ngaji.
  151. Sang natha medal ing jawi, arsa weruh akal iki, mila lenggah ngawasaké, mring si Sarya kang ambadhé.
  152. Si Sarya bangngetésamar, mila nyebut ing kamtular, wau kagyét jim si Pupon, kang néngkono anggedhaton.
  153. Sarêng sinebut aranya, wau dhodhok mara sigra, naming tan ana weruha, mung sawiji Sarya ika.
  154. Jim Si Pupon wruh gawéné, mila ing gal nerangngaké, si tali tambang kamtular, cinekelan ing wong lanjar.
  155. Kagét Sarya angarungu, apa dora Sang Ngaprabu, si Pupon nauri seru, sira ngandela ujarku.
  156. Sarya matur ing Sang Ngaji, margi déning tambang tali, pasthi cinencaken abdi, para bedhaya sawiji.
  157. Sang Natha éram aturnya, dénéwong iki aguna, ngalahken marang pandhitha, Sang Natha angucan dhadha.
  158. Iya becik yén wus terang, sun léhétali sitambang, wau kocapa Sang Ngaji, lajeng blebet ing jro puri.
  159. Tambang nulya dén gubetaké, raja putri ing ngastané, wau ta lajeng tinilar, Sang Natha jumeneng nglatar.
  160. Jim si Pupon metu dhéwé, misik Sarya agé-agé, miwah malih nerangngaké, apa kang dadi sakité.
  161. Sang Natha lajeng ngandika, Sarya aja kongsi cidra, yén putri ta bisa mari, masthi sira mantu mami.
  162. Sarya nembah aturira, temenipun putra natha, sakitipun kénging guna, rathu sétan kang nyikara.
  163. Rathu sétan karan wau, apeputra larébisu, ngedhaton ing rêdhi lawu, sekti medéni satuhu.
  164. Ambek julik tur prawira, tan wonten ingkang nyenyoma, ratu wruh durung winarah, naming dalem boten wegah.
  165. Abdi dalem boten gumun, sabab masthi saged mantun, naming dalem kalilanan, mriksani ing sakitira.
  166. Sang Natha amasrahaké, putranipun ing ngastané, mandhak Sarya dén lilani, amondhok ing dalem puri.
  167. Bocah papat padha nata, jimatanéingkang guna, nulya Sarya mlaku ngarsa, kang tiga ngiring wurinya.
  168. Sarêng dugi ing  jro puri, Sarya klawan ingkang rayi, katuntun déning Sang Ngaji, lumebet ing kamar putri.
  169. Sami éram aningngali, gebyaring raja branadi, datan wonten ayaméni, rathu sugih kaya iki.
  170. Bocah papat jejagongngan, sami mikir ingkang terang, apa dénénutukaké, sapa kang gentén gawéné.
  171. Déréngngipun natha kundur, Sarya inggal gugup matur, Sang Natha  kayét ngulatké. ѺѺѺ
  172. Yén boten dadosna duka, sadaya kaprintahan, abdinta éstri jalera, linarangngan mlebet pura.
  173. Patih lajeng tinimbalan, gugup dhateng gurawalan, wau lajeng aprintahké, Si Sarya ing karêpané.
  174. Sang Natha jengkar akundur, susahipun wus kaslamur, wau ta kocapa dhukun, papat sami padha rukun.\
  175. Nuli Sarya masrahaké, mring Si Siman ing marine, iku duwétomba gedhé, kang isi ing jro gendulé.
  176. Siman lajeng anyelaki, pasaréhanéSang putri, sarwi ngincupkén astané, Sang putri angulataké.
  177. Gumun Siman aningali, sakitipun Raja putri, kantun kulit lawan balung, tumeka atiné
  178. Wau Siman pangraita, dénéwong kaya mengkana, apa ta bisa mariya, yén ngumbé tomba aguna.
  179. Yén andulu ujar Nini, kaya-kaya bisa mari, aja tumeka wong lara, mati bisa mari uga.
  180. Nembah dhukun aturané, abdi dalem mantunaké, sakitipun Gusti kula, ampun ta kalontra-lontra.
  181. Siman wau angarimuk, dén suprih darsa angunjuk, tomba gedhéing gendulé, kang ngéramké panggawéné.
  182. Rapa putri anuruti, ngunjuk tomba ingkang adi, wau ta ing telung jamé, angarasa salirané.
  183. Rumongsa yén bisa mari, sakitipun kang girisi, ing ngriki tan wonten dhukun, kang nambani bisa mantun.
  184. Saekal angrasa ngelih, animbali éstri kalih, kang caos ing rinten dalu, ing ngandhap saréyang wau.
  185. Wong kalih gugupnyelaki, saréhanéRaja putri, kadhawahan kalih sami, kinén nimbali Sang Ngaji.
  186. Naming sami dén pinengnging, déning Siman kang sumandhing, margi ajrih yén kagyéta, saya banget ing lelara.
  187. Siman wau nangletaké, punapa dados karsané, Sang putri inggal nauri, ngrasa perih jroning ngati.
  188. Siman lajeng ngrogoh kasang, amendhet salering gedhang, cinaosken Raja putri, ingkang gugup anampani.
  189. Nulya kadhahar tumuli, gedhang ingkang langkung legi, saekal rumongsa mari, arsa medal jaban puri.
  190. Malah badhédedolanan, arsa menyang patamanan, naming linarang Si Siman, marga lara kang dén é
  191. Kocapa séjédinané, ing kaputrén panjujugé, arsa nemoni putrané.
  192. Kagyét Sang Natha mriksani, pesaréyanéSang ngaputri, kayata ora alora, guling kalih kanan kiwa.
  193. Cahyanémamelas banget, kaya lintang barêng séket, pangebyaring énéng nglangit, Sang Natha kadya jiniwit.
  194. Tan betah suwéngadhepi, trisnané kepati-pati, lajeng rinangkul sang dé
  195. Kocapa limang dinané, wus pulih kaya mauné, tan sawiji kaciwané, Sang putri mundhak ayuné.
  196. Sang Natha suka tan sipi, ora nyana bisa mari, miwah wong ing dalem nagri, kalilanan amriksani.
  197. Kebak jejel ing kedhaton, déning wong kang padha nonton, sakéhing dhukun kang kabul, sami jrunthul ngalor ngidul.
  198. Sang Natha printah susuka, winangngenan pitung dina, kedhatonku lawan jaba, samya bingngah wong nagara.
  199. Wau ta ing pitung dinané, samya bubar susukané, Sang Natha asiniwaka, bocah papat padha sé
  200. Sang Natha rubet galihé, kapriyékaputusané, sarta sapa kang wajibé, kang mungguh dadi mantuné.
  201. Sang Natha amasrahaké, lawan Sarya tuwa dhéwé, apa kang dadi énaké, kinén ngrembuk ing adiné.
  202. Umatur sami amésem, Si Sarya atinéayem, amung abdi dalem kula, kang wajib mantuning Natha.
  203. Sang Natha wau nauri, aturéSi Sariya iki, aku uga anglilani, yén adhimu anglegani.
  204. Saéstu nglegani sami, margi dalem kang ngwajibi, déning sektinipun tali, waged mantunaken putri.
  205. Si Simin nuli macucu, kapriyéaturmu iku, apa putri bisa mari, yén tan ana tomba mami.
  206. Apa aku tanpa guna, kang nambani saben dina, Si Sidin nauri sigra, tanpa manuk kaya apa.
  207. Apa kowébisa mréné, yén aku tan nambangngaké, lawan manuk kang agedhé, séwu rupyah ing rêgané.
  208. Iya becik bocah telu, ngunggulakéing ngawakmu, lamun ana kitap gedhé, apa krungu kabar kiyé.
  209. Sapa krungu angin-angin, anjaba songka Si Simin, aku wajib satemené, sabab weruh sadurungngé.
  210. Bocah papat garêjegan, kudu arêp padha menang, suwémetu basa ala, mila pinengnging Sang Natha.
  211. Sang Natha gumuyu suka, asta kalih nangkep dhadha, apa dénéSang ayu putri, gumuyu sanget ningali.
  212. Sang natha nulya ngandika, aja padha dadi gatra, ingsun arêp takon sira, apa sira duwé
  213. Sabab ingsun nora bisa, ngrungokkérêmbug mangkana, wong tuwamu iku mesthi, kang bisa milih sawiji.
  214. Mula aja dadi ati, yén sira sun tundhung bali, matura wong tuwanéki, kinén séba ngarêp mami.
  215. Mengko iku bisa milih, marga kang nurunken getih, Si Sarya gugup nauri, lerês paduka Sang Ngaji.
  216. Bocah papat mit nuli, wau prapta jaban puri, lumancat manuk si beri, kang mumbul dhuwuring bumi.
  217. Kocap Sang Natha cinatur, wau ta jengkar akundur, tinayap para ing dalem puri.
  218. Kocapa kang sami matuk, sami padha numpak manuk, sekti tan kena kinira, mila ngambah jumantara.
  219. Kaya bledhék ing lakuné, wus dumugi soka prembé, nalika ing telung dina, sami anjok griyanira.
  220. Katemu ibu bapakné, bocah papat kéh omongngé, apa dénébab susahé, kaaturké ibu bapakné.
  221. Kang rama bungah atiné, inggal nata rêrangkepé, tan gelem ngenténi suwé, marga éling mesir kaé.
  222. Wau sami tata-tata, barang kang bakal ginawa, wus rampung sadaya iki, lajeng sami numpak peksi.
  223. Mumbuléamoring méga, si manuk banget akurda, nalika ing sadina, dumugi dalem nagara.
  224. Jujuk tengngahing kadhaton, si manuk clorotéalon, kocapa kang caos puri, samya kagyét aningngali.
  225. Barêng weruh yén Sariya, gugup dhadhak nembah sigra, marga pandhitaning natha, kang jejuluk guru putra.
  226. Wong caos dén ngandikani, kinén matur ing Sang Ngaji, ing saiki wus abali, dhukun papat wonten jawi.
  227. Wong caos umangkat sigra, nuli matur ing Sang Natha, ingkang sawek siniwaka, lajeng kagyét amiyarsa.
  228. Sang Natha gupuh nangleti, wong sowan kali sesami, apa ta ana preluné, dénégugup amaréné.
  229. Wong kalih nembah aturnya, mila sowan ngarsa natha, dhedhukun kang mantuk sami, sapunika wonten jawi.
  230. Sang Natha nulya ngandika, apa ta kanthi wong tuwa, wong kalih natur inggal.
  231. Kocapa  wau Sang ngaji, kemutan ingkang jinanji, mila nimbali pawéstri, déniring medal ing jawi.
  232. Pinapak kalawan Sarya, miwah malih ingkang rama, umajeng ngarsaning natha, nyaosken sembahanira.\
  233. Sang Natha kéwedaa galih, margi bingngung ing pamilih, kaki bandhang kang tinolih, kang sawek atata linggih.
  234. Pangandikaning Sang Natha, kaki hya mongsa bodhowa, marga kowéjeneng bapa, iku wajib amranata.
  235. Umatur Ki Bandhang nuli, sarta nyembah ing Sang Ngaji, mugi dalem kalilanana, andangu laré
  236. Kaki iya sakarêpmu, ingsun manut ing ngujarmu, ala becik kang tinemu, marga wis dadi janjiku.
  237. Mugi Sang Natha nyerêpi, génipun dalem nangledi, nuli Sarya tuwa dhéwé, kinén majeng ing ngarsané.
  238. Dinangngu déning bapakné, apa kang dadi karêpé, apa dénépanggawéné, aku ingkang mutusaké.
  239. Bapa marga putri mari, déning jimat Thambang tali, bokmamanawa tanpa kiyé, sapa ingkang wruh larine.
  240. Jalma tan kena sawiji, kalila  nyedhak Sang putri, kang iku wus dadi janji, sapa wruhmantuning Gusti.
  241. Saiki apa susahé, wus apadhang aku dhéwé, kang wajib dadi mantuné, marga weruh sadurungngé.
  242. Ki Bandhang anuri alon, meko sira ingsun takon, jimatan tambang tali, wijilésongka ing ngendi.
  243. Yén kowétakon si tali, jimat mijil gunung wedhi, gunané kepati-pati, séwu rupyah rêgané
  244. Iya becik rêmbuk iku, naming marga dhuwitésewu, oléhmu songka ing ngendi, lan sapa kang menhi.
  245. Bapa dhuwit bingnngén kaé, oléhku songka ing kowé, rikala ku lunga lelona, tumeka oléh ing bekja.
  246. Ki Bandhang umatur nuli, kulawan ingkang déwaji, Gusti mugi kasekséni, aturéSarya puniki.
  247. Yatra séwu sampun terang, marganpun sangking ingwang, mangkégampil pratikelé, miwah pranata kang saé.
  248. Sang Natha suka ningngali, aturéSi Bandhang kaki, lajeng wau kasekséni, rêmbuk kang nganéh-ngané
  249. Gumati Simin pangulu, dénawékinén amaju, tinakonan karêpira, apa kang dadi aturnya.
  250. Rungngokna dhisik ujarku, aja ta dadi atimu, tumekanégarêjegan, sabab aku wajib menang.
  251. Oléh kabar songka sapa, Siman Simin Si Sariya, lamun ana kitab ingsun, guna apa dadi dhukun.
  252. Ora weruh Sarung Brana, yén ana lelara ala, iya bener kang nambani, ming aku wajib dewé
  253. Dénépanjalukku ika, muga aku kakersakna, munggah mantuning Sang Natha, sabab aku janjé
  254. Aku arêp anyurupi, kitab iku songka ngendi, mengko Simin aku wongngé, kang mranata nalar kiyé.
  255. Dénékitap sebut mau, oléhku songka guru, leliruné dhuwit  séwu, kang kokéhké dadi sangngu.
  256. Ki Bandhang nolih Sang Natha, umajeng wau ngarsanya, sarwi ngunjukken pariksa, kang rinembuk babing yatra.
  257. Iya kaki sun sekséni, kandhanéSi Simin iki, dhuwit séwu ing margané, tumekané songka kowé.
  258. Gumanti Sidin amaju, dén takoni dhuwit séwu, rikala sinangngokaké, apa kang dadi bejané.
  259. Dhuwit kang wus kok paringké, dak tukokkémanuk gedhé, bokmanawa tanpa kuwé, apa ana bisa mréné.
  260. Ing wusana aku iki, kang dhuwur dhéwékasekti, arêp ora oléh putri, apa lumrah adil iki.
  261. Masthi aku ora nrima, marga padha bisa teka, ing nagara Sarung Brana, déning manuk kang kuwasa.
  262. Lah bapa mangko bodhowa, aturku ingkang samana, Ki bandhang nauri sigra, aku ingkang amranata.
  263. Genti Siman wus pinanggil, iku ingkang anak ragil, tinakonan ing bapakné, dhuwit séwu bingngén kaé.
  264. Iki rama gendul siji, isinétomba kang adi, déné mungguh rêga mau, bingngén kaé dhuwit sé
  265. Aku ingkang mulasara, Raja putri ingkang lara, aja ana tomba kiyé, mesthi tiwas ing sapréné.
  266. SaréhnéPutri wus mari, aku nagih ing prajanji, muga bapa ngrampungana, panjalukku kang samana.
  267. Siman wus menengnga baé, aku bakal ngrampungngaké, dak matur  dhisik Sang Natha, sabab iku kang kuwasa.
  268. Umatur Ki Bandhang sigra, lawan Prabu Sarung Brana, aturanéSi Sariya, apa déné bocah tiga.
  269. Saréhnésami ngaku, anampéni nyéwu-nyéwu, rêmbuk wau gampil mawon, Sang Natha nangngledi alon.
  270. Kaki apa ing karêpmu, énakkébakal katemu, apa déné salah siji, kang mungguh mantuning mami.
  271. Gusthi mugi kamirêngna, kang saéatur kawula, dalem nuwun pangngapura, Gusthi sampun ngantos duka.
  272. Saréhnésampun aterang, yatra wau sangking ing wang, kados ta wonten susahé, margi terang ing nalaré.
  273. Anjawi amung kawula, ka inggahna mantu natha, sabab ingkang gadhah bondha, kados kang dados aturnya.
  274. Ampuna dalem bandhani, yektos boten dumugi ngriki, napa malih dados dhukun, saéstu wandé
  275. Dénten Sidin Simin Siman, kang wajib minggah Pangngéran, napa dénten Si Sariya, Sénapathi ingngalaga.
  276. Dalem nrimah amandhitha, margi sepuh badan kula, Sang Natha nauri suka, iya becik yén mangkana.
  277. Puluh-puluh gék kepriyé, janjiningsun wus mangkéné, Sang Putri nrima abaé, sabab wus dadi bejané.
  278. Kocapa larésekawan, wus trima dadi Pangéran, Simin, Siman, Sidin Sarya, jinunjung lungguh sadaya.
  279. Wus anama Kangjeng Gusthi, wau nuli dén praboti, wong sanagri mendhak-dheku, mring Pangéran papat wau.
  280. Sang Natha sigra utusan, Bupathi Ngulama pisan, kinén séba sowanan, tan kena siji kliwatan.
  281. Wong kang ora tinimbalan, gugup nonton gurawalan, wus nglumpuk sadaya sami, Sang Natha medaling jawi.
  282. Geger gumuruh kedhaton, kebak wong kang padha nonton, nuli sami sinirêpan, tan kena jalma rêrasan.
  283. Wau ngandika Sang Ngaji, mring wong ing dalem puri, lah ta padha angrungokna, ingsun awéh kabar sira.
  284. Putraningsun raja Putri, ing saiki wus amari, rikalanéeméh mati, ingsun duwé pasang giri.
  285. Sapa-sapa marékaké, Raja Putri ing sakité, iku wus dadi bejané, amrajani nagri kéné.
  286. Lawan rabu putriningsun, kaarak ing ngalun-alun, supaya apadha gumun, bejanéwong dadi dhukun.
  287. Nulya Sang Natha marani, Ki bandhang kang lenggah ngarsi, sinandhingken ing Sang Putri, suka Sang Natha ningali.
  288. Iya iki mantu mami, gunanékepati-pati, ing ngélmmu nujum wus anelas, mula aja ana uwas.
  289. JenengngéGuru pandhitha, ingsun kang maringngi nama, aja ana wani-wani, mring Pandhitaningsun iki.
  290. Sekti tan ana madhani, wong sanagri banget wedi, éram sami aningali, prkara anéh-ané
  291. Lawan sapa kang kapregok, néng dalan amasthi dhodhok, tan kena wani nyak-inyok, apa manéh gawé
  292. Ki Bandhang atinébigar, rinaja-raja ing ngunggar, gumanti kocap Sariya, kalawan sadulur tiga.
  293. Sang Natha malih ngandika, dénébocah papat ika, jenengngira Kanjeng Gusthi, aja ana wani-wani.
  294. Sarêng sampun pandikané, nuli dhawuh ramé-ramé, salapan dina wangngené, wong nagri bunngah atiné.ѺѺѺ
  295. Sarêng sami sampun bibar, Sang Natha lajeng ajengkar, tinayap para pawéstri, lumebet ing dalem puri.
  296. Pangéran papat kocapa, wus kabagi lungguhira, mila lajeng kundur samya, ing pondhok kedhatonira.
  297. Bingngahira tan sipi, bejanékepati-pati, wong sanagri padha gumun, ngasi pirang-pirang taun.

titi
— ѺѺѺ —