alangalangkumitir

Javanese Manuscripts

BABAD MANGKUBUMI


Ing sakonduripun sanget kaduwunging penggalih tuwan Eseman ingkang maru, bupati kang jumurung rembag kang lenggah wadana ngantos wonten ingkang pejahipun kalawe.

Saking aturipun bupati ingkang jurung rembag wau, sarehning tilas Oprup Surakarta amemundhuta sawetawis kados angsal. Punika menggah prakawisipun Pangeran Prangwadana, inggih semanten ugi sanget kaduwungipun dene noyanipun telas.

Semanten tuwan Panredhe wonten Betawi kathah prekawisipun, anunten ngajal. Sampun kagentosan Komasaris Jendral, sarta misuwur badhe mertamu dhateng ratu sekaliyan.

Tuwan Oprup Iseldhik anglangkungi bingahipun, ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sareng mireng yen badhe wonten tamu Kamasaris Jendral. Raden Tumenggung Natayuda kaapunten, wangsul lenggahipun lami Kaliwoning Patih. Raden Tumenggung Martanagara lumebet dados prawara sekawan, semanten Ingkang Sinuhun animbali Oprup Iseldhik kadangu badhe wonten nama punika.

Ingkang pangandika, “Arep ana gawe apa? Nanging ing kene ora ana apa-apa, lang ingsun wis karuwan yen kabawah dening Kumpeni Jendral. Amung aja gawe malu bae”. Aturipun Oprup Iseldhik, “Ingkang punika kula boten mangertos, pangandikanipun Sultan makaten. Kaliyan dereng kantenan tamtunipun, sebab kula dereng tampi serat. Sanadyan tamtu mertamu, punapa ingkang dados sumelang sobat Kumpeni lan Jawi?”.

Ingkang Sinuhun angandika, “Iku mesthi ewuh luhuring kaurma* an. Yen banget ngungkuli Gupernur, ingsun pasthi ana kiwa”. Oprup Iseldhik melehaken pangandika wau,” Sultan sampun angraos piyambak, estu sepuh Kumpeni karatonipun. Nadyan Komasaris Jendral tamtu boten purun wonten kiwanipun tuwan Sultan”.

Ingkang sinuhun langkung awrat galihipun, Oprup Iseldhik suda tresnanipun lajeng pamit mantuk. Kacariyos Oprup Iseldhik pamit dhateng Idlir ing Semawis anuwun tempo nggenipun jagi Nagari Ngayogya. Sabab asring . seliringan kalayan karsanipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Boten wande dados aseman, manggih dedukanipun Jendral. Lan sampun nate kasendhu dhateng ing tuwan Besar. Sabab lampahing nagari kagalih sesrama patrap, keranten kaprayogi sawetawis karsanipun kadherek. Dene ingangkat ratu, Kumpeni priksa yen mursal, kuwasa nglungsur tuwin damelan teksih kasumitra.

Mila ing sawetawis den mong, saking dening rumeksa tentreming Nungsa Jawa. Tuwan Oprup Iseldhik tinurutan, njagi kantor Surabaya dados Sekeber lenggahipun. Ingkang gumantos Oprup Pandhenbereh, ananging dereng mupakat ngantosi kuntrak pengangkat.

Ingkang Sinuhun lajeng suka, dening dhateng Oprup Iseldhik boten condhok. Nujoni dinten Saptu, Oprup sowan lan Pandhembereh, namung taksih dados Bekahur, lenggahipun kursinipUn mawi kasuran kasami kalawan Oprup. Saking karsanipun Ingkang Sinuhun ing benjing masa wandea mawi. Tuwan Oprup Iseldhik sanget nesunipun, kasuranipun kadhupak dhawah ngarsa daIem. Nanging penggalih dalem ugi leres ingkang nepsu. Tuwan Oprup lajeng pamit mantuk, para bupati sangetpengungunipun.

Ing sawusing kurmat, Oprup Iseldhik pasrah sorog, pamit kesah saking Nagari Ngayogya. Amitungkas dhateng Raden Tumenggung Natayuda, “Becik kang ngati-ati, karo dene maneh Pangeran Natakusuma kenaa dirungokake saka nagara kadohan”.

Ing semanten Oprup Pandhembereh kacariyos, inggih boten patos rujuk akaliyan Ingkang Sinuhun. Asring sliringan margi saking piyakahipun Ingkang Sinuhun. Para bupati manglahmanglih saking ewed ingkang linampahan, yen pinuju Oprup nesu kakresakaken ngrapetaken. Yen Oprup lega, pinakung panuwunipun. Kangjeng Sultan boten panggah, mubeng sabarang ingkang rinembag, singlar angampunging bala.

Tuwan Oprup mutungi pasang, ngantos angaturi rembag dhateng Gupernur ing Samawis. Ngrembag Kangjeng Sultan, prayogi linorod sinahnan ingkang respati. Kumpeni kaluhuran winangun kalawan aprang, Idlir Sakeber boten rembag. “pandhembereh kumawawa angrembug. Dudu bobote anyalini ratu, durung trang kang gedhe, sisip dahuru jaman agawe tuna, pasthi nemu paukuman”.

Parentah amung lereh-lirih, ngaturi pratela sabarang solahing ratu masa borong Rat India. Pandhembereh sareng mireng sakalangkung ajrihipun, Kangjeng Sultan boten priksa yen dipun maha. Semanten Komisaris Jendral ingkang kawartos rumiyin dhateng Semawis, saha lajeng suka serat dhateng ratu sekaliyan,  nembung badhe amertamu.

Rat India Nagri Welandiingkang sami pitungkas, kakarsakaken apepanggih sedaya para Raja-Raja ingkang prasobat dhateng Kumpeni anglulusna kapenedan, ngiras papriksa kantor Kumpeni ingkang wonten Tanah Jawi.

Yen lega Ratu kekalih, angrumiyina pepatihipun, tunjuk muka dhumateng ing Semawis. Barang reh kang sumelang, rinumbug rumiyin. Ing benjing bilih pepanggihan sampun wonten ingkang simpen galih, patih kalih mangkat dhateng Semawis.

Patih Danureja kenging rengu, saking wewelingipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan kathah pabelanipun. Komisaris Jendral langkung duka dhateng Oprup Pandhembereh, “Yen mengkono, Tuwan Ingglar, peten tengah. Gawenen tugu nagara, wates Sala lan Ngayogya. Ratu loro konen gawe loji, sapa kang mbangkang ora gelem nggarap, iku wis tita alane, sedheng rinengkuh satru”.

Komisaris Jendral lajeng dhateng ing nagari Bangwetan. Patih Surakarta tinarima ananging boten amertamu. Patih Danureja antukipun suntrut, Idlir Singglar amertamu dhateng Surakarta tuwin Ngayogya andadosaken loji tengah nagara. Dhusun Kalathen ginarap roroning tunggil, kacariyos sampun kalampahan sarta kaenggenan wadya Kumpeni, tetindhipun kumendham. Mawi demang jagi tunggu enggon, Ratu kekalih sami urunan.

Kacariyos Jendral Setratel tilar dunya, Idlir Wise ingkang gumantos dados Gurnadur ing Nagari Ngayogya. Raden Rangga Mancanagari ngajal, anakipun gumantos lajeng kapundhut mantu dening Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Dhaup ingkang rayi Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Anom .Amengkunagara, lan sampun cinetha tiyang nujum kang alul petangan. Yen benjing dados ratu sapadang-sapanginang tamtu anglakoni dadi ratu. Alas Pethik kang dipun enggeni, sampun dados pocapan. Rangga Pethik benjing yen dados ratu, amiwiti rengkaning bumi. Samanten Kyai Adipati Danureja ngajal, Raden Tumenggung Martanagara ingkang gumantos, nunggak semi dhateng ingkang eyang ananging sanes wewatekanipun.

Ingkang eyang ambeg mulyarja, Raden Martanagara ragi gumunggung. Ingkang Sinuhun langkung asih dhateng mantu tetiga, Raden Tumenggung Sumadiningrat, Raden Rangga, Raden Patih Renggengkara, putra jaler anggepipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Kangjeng Gusti Pangeran Dipati ing galih sugun-sugun dhumateng ipe tetiga, amulet sih para ipe den pasrahi, ingkang sarira tinitipaken. Para ipe sami sumungkem dhateng Kangjeng Pangeran Dipati, ingkang rama galihipun sakalangkung mengkak. Dene para ipenipun sami suhud dhateng Pangeran Dipati.

Sabarang karsanipun den palangi dhateng ingkang rama. Pangeran Adipati langkung kaken ing galih, dene ingkang rama boten maklum dhumateng ingkang putra. Mantu tetiga asringasring dhinendha picis, saking galih benter.

Raden Rangga, Raden Sumadiningrat sami ajrih benggang lan Pangeran Dipati, amung Patih Danureja saya anjar’ag trapnya. Den ranggoni Pangran Dipati gelarnamar maras tebih lan patih. Bindondhet wrating tresna, dados sabyantu mangan upas barang ngemasi. Ingkang Sinuhun mangu ering, karsanipun ingkang putra den palipir den kewat, dipun semoni. Deres manggung rinaosan, Raden Rangga, Raden Sumadiningrat ingkang manah mandhek tumolih. Menawi ing benjing kantun lan patih, sihipun Pangran Dipati yen sampun jumeneng ratu dados rebut dhucung ngaturi tur sesinglon.

Ingkang Sinuhun mireng wegah, kang galih sampun ering dhumateng ingkang putra Pangran Dipati. Asring-asring kang paman Kangjeng Pangeran Natakusuma kadamel ngrogo batosipun, Raden Patih yen den pilaur ingkang paman sudarma yektos. Danureja nangga setya Islam, medal saking umat Rasulullah.

Yen awrata dhateng ingkang paman, boten liya ketang pyuhing manah amung Kangjeng Gusti. Sanadyan dhateng rama dalem Ingkang Sinuhun, yen tan yukti apeputra ing Kangjeng Pangeran Dipati utawi salinkarsa, putra Hya ingkang dipun badheni labih bicara rungsit, Enggala Kangjeng Gusti jumeneng Ratu, temahan sinatru boten keweda dhateng ingkang rama tuwin dhateng ingkang paman.

Epyuhing galihipun Pangran Dipati, boten sela-sela dhateng patih masrahaken raga jiwa. Kacariyos marasepuhipun Pangran Dipati, Raden Sasradiningrat mrina. Ngaturi penjawil dhateng Kangjeng Pangeran Natakusuma, cethaning wong pepetengan, ajar tapa ing gunung Wilis. Yen ing berljing Pangran Dipatijumeneng ratu, sabbyantu nunggil galih kang paman ngembani ratu, mulus kawijayeng rat.

Yen wong agung kalih sengit, saestu kocar-kacir melasaken Nagri Ngayogya. Gumujeng kang tinuturan, ingkang pangandika, “Nora sedya, nora ngimpi ngembani, awake dhewe ora sampet  sakabehe. Ora peget cuwalan, tur nora cukup. Kakang Sasradiningrat asung pemut, trima kasih. Yen saestu njangka, dede reka daya. Mantune kang dipengetna, yen mamrih karya sayekti. Sigug wong kebawah, gampang wisesa kang misesani” Andheku kang sinung sabda, tembungipun, “Ajrih matur, asring boten kadhahar. Salah galih kawastnan mamrih ungguling putra dalem estri, bicara tanpa wusana”.

Sasradiningrat sampun mantuk, semanten Kangjeng Pangran Natakusuma, sampun kathah ingkang putra kakung putri tan dreman yuswanipun. Sepalih ingkang seda, sepalih ingkang rahipun pait. Wonten kakungnama Raden Mas Salya, sedheng sampun diwasa dados kanthinipun ingkang raka sepuh piyambak. Putra telenging galih, kala dutane duk wonten kabar lampor geger gumuruh Nagara Ngayogya. Yen metu budine benjang tedah ngontragaken nagari. Nalika kang ibu meh anyidham, wonten kapal angrik, ngupadosi ingkang ibu. Kados kandhuhah najar, kang katrajang bubar tumunten kaprajaya dhateng Kangjeng Pangeran Natakusuma. Kapal wau pejah, wonten tiyang ngimpi, ajar njaluk ruwat ngupados ingkang dipun ngengeri. Kacariyos Oprup gantos Pandhenbereh, pilenggah Oprup ing Surakarta, Waterlo ingkang gumantos wonten Nagari Ngayogya. Saya resah, Oprup sugih sambutan.

Kangjeng Sultan remen pepara ing wana, ardi Banyakan kadadosan Indrakila kang nami. Sakilen Kreseng Kanigara namanipun kinantha pesanggrahan, margi pinrapat.

Nuju mangsa rendheng mempenging jawah, kidang menjangan sami nebih. Ingkang Sinuhun langkung cuwa kang galih, pra bupati kabageyan urun ngiseni bebedhagan, pandamelan awratipun anglangkungi.

Bupati mantri sami ngresula. Ingkang Sinuhun, nuju mesanggrahan nyare ing Kanigara ing ardi, badhe nimbali putra santana numpu sarta dhahar eca, kenthing dinten Kemis eniing.

Semanten Pangeran Natakusuma kagungan tiyang magangan ing Mangundipuran, Wiryatruna, saos bekti matur wadi. “Saking jrih munjuk, kawula lit sanget mrina ing Kangjeng Gusti sabab badhe bineskup dhateng ingkang raka dalem.

Ingkang Sinuhun wonten ardi, margi para sekawanan punika prantos pasangan. Kangjeng Gusti ingapus krama, baris pendhem tinedah keping. Ing margi badhe abrubuh, kula mireng piyambak, boten nyambut pamireng.

Marengi Kyai Tumenggung ngrembag sabab punika, ingkang Sinuhun parentah. Kula siluman, nalikeng kabar rehning paduka tinarka boten sumuyud ing raka dalem. Dados kelilip ing wingk.ing, sum.edya kaimpes ing wana.

Kejawi saking karsa dalem, prayogi dipun oncati, tengkar prabawaning prang. Begja singa. tiwas Kangjeng Gusti ngrebat nagari. Tiyang Ngayogya kathah sami sakit manah, boten sumungkem ing raka dalem, Ingkang Sinuhun.

Kangjeng Pangeran sareng mireng, kumepyur galih pepanggihan. Partisara ingkang kagalih, lan angraos saral. Dados kathung lan boten kagungan abdi ingkang prawira, lan boten angraos galih silib.

Semanten Kangjeng Pangeran Natakusuma dumugi ing semados. Kemis enjing tindak piyambak tanpa abdi, amung lan gamel buntut kapal, ingkang abdi kantun sadaya.

Sareng dumugi ing ardi, tiyang satunggal dereng wonten. Wanci jam sekawan, sareng byar para sentana sami dhateng ndherek Kangjeng Gusti Pangeran Dipati. Taken ing paman, wangsulanipun ajrih kantun. Semanten sampun miyos Ingkang Sinuhun, saha den iring prajurit estri, putra santana sampun bodhol, tuwin prajurit lebet sami mbebedag.

Ingkang Sinuhun langkung suka. Sesampunipun kendel anunten dhahar, ingkang Sinuhun kondur. Lan asring-asring miyos ardi wetan Indrakila. Tuwan Oprup katimbalan, tuwin lelangen ing seganten.

Samanten Ingkang Sinuhun sampun kondur, Kangjeng  Pangeran Natakusuma rumiyin, kabar badhe pinrantos wonten ngardi Kanigara. Kenyataanyen wong bebangus, akaling Mantri Prameya saking kawraten ing damel mamrih mayar.

Yen Pangeran purun mirong, nadyan kathah para sentana, dununging sih swarga amung satunggal punika. Pangeran Natakusuma pantes rame lan ingkang raka. sagendhinge katadhahan. Wong Ngayogya enggal suyud, wong cilik gampang memecuk sapada dikinawulan. Rewange gunem, pikir lan Ki Wiryatruna lan sampun dados Mantri Panuwa, patine ketonjokan sinuduk ing kancanipun.

Kacariyos Raden Tumenggung Natayuda mentas saos nandhang sakit, mung sedalu lajeng ngajal. Rerasaning wong, boten liya kajawi Raden Patih kang misayani. Sebab yen taksih kang uwa, sabarang kajengipun cuwa. Yen sampun sirna, boten saksak ajengipun dados. Nagari Ngayogya kagem tingaIanjer Tumenggung Natayuda ngemoning Pangeran Natakusuma.

Entheng abot sinangga kang rama satru ati. Lenggahing Natayudan lami dereng kagentosan, kados wonten ingantosan karsa dalem Ingkang Sinuhun.

Dene Raden Tumenggung Natayuda, tilar anak jaler kekalih, anunten gumantos. Ingkang sepuh nunggak semi nama Natayuda, ingkang anem nama Nataprawira. Kaliwon Patih Bekel lowong, mangka wakil Pangeran Dipakusuma ngalih dhateng njawi.

Kathah bupati anyar, sami liyeran linggih. Kang rinaket dhateng Ingkang Sinuhun, abdi kadipaten Panji Purwadipura Gedhong tegen pinisepuh.

Semanten Kangjeng Pangeran Natakusuma, tilaripun Raden Tumenggung Natayuda sanget prihatin. Raosing galih upami tiyang lumampah kapejahan obor ing margi. Lan kados baita, layaripun tatas, juru mudhi boten gumilir, pancer juru pandoman tatas. Juru semprongipun bawur, angin anglangkungi keras. Boten wande gonjing, katempuh pakewed, lan boten wande kabentur parang.

Semanten Raden Adipati Danureja sampun salin, sajak angisin-isin dhateng Pangeran Natakusuma. Dening Natayuda sampun ngajal, dhedhukune wis ora ana. Kados mekaten semunipun, Raden Patih saya maludag boten wonten kang dipun pakeringi.

Kacariyos, satilaripun ingkang sami sepuh, kantun ingkang para nayaka anem. Mantu tetiga, bupati kencong, sami rebat sihipun Pangeran Dipati. Dhasar sami sugih sumekta bandha, ngrumanteni wisma. Kelangenan ipe nem Raden Rangga anglangkungi beripun, buda mangreh Mancanagari.

Tansah angatur-aturi’kang sarwa edi, Raden Patih kewedan temah kasmareng dyah tur kaponakane. Sinandi den margani dhemit sumesep puyuh, penggalihipun Pangran Dipati dhateng Raden Patih.

Sareng kauninga, Ingkang Sinuhun langkung dukanipun. Lebet anggenipun anampeni penggalih, enget ing kina Trunajaya lan Pangeran Pekik.

Raden Patih dhinendha picis, bapakipun sanget pinendir lan asring-asring kinabaur-kinaburaken. Raden Patih sakalangkung prihatinipun, sedya pinolih boten pakantuk wewah karuntikan. Pisungsunga kang luwih yen dudu iku.

Kacariyos ingkang putra Kangjeng Pangeran Natakusuma ngabdi dhateng ingkang Sinuhun langkung kanggep. Lan sampun kawentar yen badhe kapundhut mantu dhateng Ingkang Sinuhun. Raden Patih jail paekanipun, ingkang kadamel ndhadhani silip, Raden Mas Sabirilan. Kangjeng Pangeran Natakusuma sampun kapanggih, matur dhateng ingkang raka anuwun dhuwung kadamel mirong.

Yen sampun santosa, kula sumangga darmi nglampahi. Mila kula marsudi sanget, sakit manah kula dene Ingkang Sinuhun boten ngopeni dhateng ing kula. 

Kangjeng Pangeran Natakusuma boten kalentu, tampining galih estu yen punika bujuk. Ingkang rayi cinepeng astanipun sarta kapopor, ingkang pangandika, “Katon apa, ujarmu kaya ngame. Aku ora gelah ing ratuku, dene kowe kaya wong baring” Ingkang rayi sanget arjihipun, sampun balaka yen sandining patih kangi aken anglobong. Kula yen angsal tandha dhuwung agemipun kangmas, kula kasukanan lenggah sarta yen rabi kabayangkarya.

Kangjeng Pangeran sareng mireng sanget getunipun ing gaUh, geteripun ingkang rayi den arih-arih sarta kaparingan yatra lajeng ndikakaken mantuk.

Kacariyos ing antawis lami, Raden Mas ginentosaken kabupatenipun. Ingkang uwa, Pratiwa jawi kiwa asring kasrimpet kasandhung margi, saking akaling patih prebawa saking sudarmanipun. Dening sumbaga guna, putus ing kawi, renggang rasa, kacaryan ing ratu. Drengkine saya ketara, keranten dipun akali yen ngungkuli sariranipun angraos wirang isin bapa tinandhing lan rama.

Raden Patih angait Bupati lebet. Arya Sindureja panas dhateng Pangeran Arya Natakusuma. Raden Sindureja mila tumuripun manawi beksa kinembar-kembar. Ingkang Sinuhun swargi, sanget kamayungyunipun. Ngantos dados galihanipun ingkang Sinuhun, punika nalika taksih Pangeran Dipati. Ingkang Sinuhun swargi mrina welas. Sinusupaken pinundhut sihipun, ingkang putra dhaup putri Kadipaten. Kaping kalih putrinipun seda, reraosanipun tiyang kathah, Sindureja saya mongkok piyangkahira, ing manah nunggil panceripun lan Pangeran Natakusuma. Sasolahpatrapipun ingemper den tiru, supe dhateng asalipun. Kancanipun mantri sami amengeti, sampun nyipta trah kusuma. Ngraosa kawula yektos, nanging kathah ingkang ngumpak, sabyantu lan Raden Patih. Lan sinanggupan lungguh sentana, benjing yen dados rekanipun sumilih Pangran Natakusuma.

Raden Patih abapa yektos bekti boten sela-sela, Riya Sindureja sengit dhateng Pangran Natakusuma. Nunten Riya Sindureja sakit lumpuh. Raden Patih ing manah langkung cuwa. Putra sentana sami kinait sungkema dhateng ing Kadipaten, ananging Pangeran Dipati taksih ajrih dhateng ingkang rama. Amung supados kathaha ingkang pisungsung, Raden Patih ingunggar-unggar, kawuron nggenipun amamrih sih. Raden atih ngepak dagangan, anglangkungi kathah sambutanipun.

Yen tinagih, malang kodhok tetawa picis ing jro kadhaton. “Aja kuwatir bab panyaur.” Para putra santana ing manah sami ketir dening kasagahanipun Raden Patih. Ingkang Sinuhun priksa yen patih kathah sambutanipun, cipta ambadheni ingkang putra badhe meksa dipun andhemi.

Semanten Pangeran Natakusuma saking watiring galih, matur dhateng Pangran Dipati, mugi den supeketna pun thole kalawan Prawara tiga.

Pangran Dipati wangsulanipun makaten,” Punika prakawis punapa?”. Kangjeng aturipun,” Mupung dereng, saking kuwatir kula”. Pangeran Dipati wangsulanipun,” Enggal sukaa priksa ing kula, kula ingkang abersihaken. Lan yen adhi Natadiningrat dados ipe, masa kula sanesaken kaliyan tiga punika”.

Semanten sampun luwaran, Pangeran Natakusma lajeng dhateng ing Danurejan nuju kang rama Raden Patih wonten, tuwin Raden Rangga. Ingkang pangandika Kangjeng Pangeran,” Si kakang Danukusuma mangka sahit. sarehning wong nom yen ana laiine saprayogane angelingna”.

Danukusuma sagah,” Yen adhimu iku besuk katriman putrane kangmas Sinuhun, aja ana kang benceng pikir. Kelut panasing wadon, meri padha sadulure. Sapira kamuktene wong ngaup padaning sinjang, lali marang sesanak. Yen nemu susah, tunggal wekase”.

Aturipun Raden Patih,” Dhateng leres rama, boten sumilir sarambut”, ucapipun sarwi mesem dhateng Raden Rangga wangsulanipun, “Dhateng kasinggihan”.

Semanten Kangjeng Pangeran Natakusuma sampun kondur. Kacariyos Ingkang sinuhun Kangjeng Sultan, Raden Ayu Sriwulan nama kangjeng Ratu Kancanawulan.

Ratu Anem, ingelih namanipun anama kangjeng Ratu Mas. Nama Ratu Anem, kaparingaken ingkang putra Raden Ajeng Sepuh, jumeneng Ratu Anem. Ingkang embok-embok sedaya Raden Ayu, Sumadiningrat kanamekaken Ratu Bendara. Ratu Angger kaparingaken dados namanipun Raden Ayu Patih, dene Raden Ayu Rangga nama Ratu Maduretna sarta sami kaparingan upacara.

Kacariyos, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan amemantu Raden Tumenggung Natadiningrat ingkang kapundhut mantu dhaup lan ingkang putra Kangjeng Ratu Anem. Marengi wulan Jumadilakir, Ingkang Sinuhun langkung suka kadumugen karsanipun.

Semanten putranipun Pangeran Ngabehi, putra estri kapundhut sinareng kepanggihipun Pangeran Jayakusuma. Tuwin anakipun Kyai Mangundipura kapundhut mantu anama Raden Jayadipura. Sekawan penganten putra dalem Ingkang Sinuhun, putranipun Yudakusuma saking peksanipun ingkang rama. Dene garwanipun ingkang Sinuhun tiga, dados pangaring. Putra jangkep tiga, Ingkang Sinuhun among ing garwa, pinarak dhateng loji.

Oprup Puterlo kang njagi pista ing Danurejan tuwin Srimanganti. Pangeran Ngabehi semu meri, Pangran Dipakusuma dados aseman tinerka angrojongi anjunjung ing lurahipun. Ngundhamana Pangran Dipakusuma, wicantenipun Raden Patih,” Ora ana ta weruhi, Liyane kejaba seka Kangjeng Gusti Pangeran Dipati. Dene liwat iuwih ngidhepken para Tumenggung”

Pangeran Dipakusuma wicanten dhateng Raden Rangga, “Keranten kula pepundhi, dening sami kang rayi Kangjeng Gusti tuwin ki lurah punika. Nama penganten, ageng alita ical sikuning nagari. Ngangge awisan saprayoginipun, saestu kenging. Punika adatipun, karsa Ingkang Sinuhun swargi”.

Raden Patih mireng, saya s§nget nepsunipun. Sareng sampun sami dumugi anggenipun dhaharan, lajeng bibaran. Pangeran Natakusuma utusan mriksa panggenanipun ingkang puttra, sareng dumugi Kepatihan utusan tinangkep ing Raden Patih.

Raden Patih sarwi jelih-jelih, sanget nepsunipun. Wicantenipun, “Jer rama ora ngandel menyang aku, aku ora wedi rama, wedi Kangjeng Gusti”. Utusan wau lajeng wangsul, Raden Patih matur dhateng ingkang eyang,” Kula boten saged nglampahi lampahan kados makaten punika, kula ajrih wayah dalem Kangjeng Gusti.

Rama, pun adhi tamtu enggal surut Kyai, Kangjeng Gusti tamtu enggal surut Kangjeng Sultan, mila Kangjeng Ratu Kedhaton sanget gethingipun dhateng Ratu Kancana.”

Pangandikanipun ingkang eyang,” Lumrahe wong nunggoni panganten disugun-sugun. Munduran teka dituturi, dawa cendhaking umur”. Kacariyos, Pangeran Natakusuma sareng mireng enget pitungkasipun Raden Tumenggung Natayuda rumiyin. Estu sanes watekipun kang eyang Raden Patih. Punika samanten Raden Patih, aremen angrong ing pawestri, para putri sami ginribig. Kacariyos Ingkang Sinuhun mireng solahipun Raden Patih, saya sangga runggi. Lan boten surut dhendha picis, sewu, kalih ewu. Raden Patih yen atur-atur penggalih dalem, trima lowung. Saestu Ingkang Sinuhun boten samar dhateng pamrihipun tiyang juti, Raden Patih saya njarag-njarag. Ciri wanci, lelahi ginawamati. ngGenipun nyengkiwing boten mantun dhateng kancanipun bupati, Dipun uwus-uwus dhinendha saya ndelarung, mantunipun amung sakedhap.

Kacariyos Raden Tumenggung Natadiningrat; kawulang dhateng Ingkang Sinuhun. Pangandika dalem,” Kang kenceng, aja gumedhe. Rasa sedheng, sapatute. Yen besuk dadi ratu, tuwa kowe dititeni. Yen loba mburu aleman, pryogane mung aja den sengiti. Yen raket, panas galihingsun. Wis, wadining Ratu rong prakara. Kadipaten, Kepatihan wakamu, Natayuda wong lebda dadine nyenyengit. Ana meningan pepatih, nanging ingsun wedi ngrasani. Batine wani menvang aku, dene Sumodiningrat wong sentosa, nanging pepikiran laku. Si Rangga dhasar jawal, nanging ladekediranggoni. Mung penjalukku marang kowe; di sepakon parentah anglokoni. Kowe kaponakanku, anake adhimas. Iku bae aja ngandelken ing ati. Ngawula, ya ngawula”. Raden Tumenggung, mituhu ing weling.

Kacariyos, Raden Patih langkung panas manahipun dhateng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat dumugi ingkang garwa. Sabab angraos sumbaginipun kantun tumempuh dhateng ingkang rama Pangeran Natakusuma. Ananging sandenipun sae, lan sedaya putra sentana sami karuket mamrih anggening mbaceri para Pangeran sinludhah.

Mila ing semanten, Raden Patih kathah sambutanipun. Lan ing saben dalu reroyoman. Amung Pangran Kusumayuda ingkang boten tumut, awrat tresna dhateng ingkang raka. Ananging dipun persudi, lan sabarartg patrap gampil kadamel rungsit, menggahing bicara ageng.

Kacariyos Nagari Batawi, Jendral Wise .kendel. Kagentosan Jendral Laut, nama Dhandheles Mareskal. Susuhunan Prasman Napoliyun ingkang ndamel. Lawan wonten sor-soranipun nama, Jendral Mayor Wekes punika ingkang jagarunani yen wonten pambenganing Jendral Dhandheles Mareskal, punika ingkang anyambeti. Lan sampun mupakat, pundi ingkang dados bawahing Kumpeni sadaya, ing Nagari Ngayogya ingkang pineleng. Kocap Ratu ing piangkah dhateng Oprup dipun rengkuh abdi, dhateng Kumpeni tanpa kering. Rembag badhe kasalinan Oprupipun, amilih Welandi ing Betawi nama Piteriglar. Punika ingkang sumarah, anyagahi andhesek nata Ngayogya.

Sarta bisa bicara, berbudi. Ing Surakarta inggih semanten ugi, Tuwan Pambram ingkang tinedah mantuk, wonten Idlir saking  Semawis, Idlir Aglar linepas, mung Landros kang tengga Surakarta. Ngayogya salin Oprupipun, Waterlo dhateng Surabaya. Ingglar Oprup ing Ngayogya, nunten sinussulaken prentah malih saking karsanipun Jendral kang nama Oprup Minareng sarta Minister namanipun atas kang anedah wakiling pangreh Gupremen. Mister Ngayogya anggentosi pangwasanipun Gupernur ing Semawis, lan sinung tandha bintang sarta winenang payung mas padhang bulan.

Lan Kangjeng Sultan lenggah jajar ngajengaken ing Ratu, Minister boten kenging trapipun, sami lan Kangjeng Sultan. Ing sanalika campur ing pundi-pundi nggen pinarak Kangjeng Sultan. Boten kenging angungkuli ing Minister, lan kenging manggung topinipun.

Yen Kangjeng Sultan minum, inggih boten kenging Minis ter angladosi. Lan yen Minister dhateng utawi mantuk, Kangjeng Sultan enggal jumenenga. Yen besiyar pethuk, boten kenging yen mudhuna saking tumpakan. Amung bukak topi, wenang Minister angagengaken urmat.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, sareng mireng sakalangkung kaget ing galih. Sanget pangungunipun, angraos dhinesek karatonipun. Ingkang Sinuhun nunten amasang lelungit, nanging Minister angirih-irih boten angragoni, prentah kadamel selotselotipun kemawon.

Kacariyos Jendral Wikes angejawi medal Surapringga, lajeng dhateng ing Surakarta. Kangjeng Sunan sampun kentir saaturipun Minister Pambram, boten suwala linampahan. Wonten Solo boten lami, nunten Jendral Wikes dhateng Ngayogya. Raden Adipati Danureja, Raden Tumenggung Natadiningrat methuk wonten ing Kalathen. Putra Pangeran Mangkudiningrat ing Kalasan pamethukipun lan ingkang rayi Pangran Mangkubumi.

Pangeran Dipati wonten Jenu pamethukipun, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan wonten Wanayasa. Sor timbang Idlir ing Semawis, amung kaotipun Jendral yen lengggah wonten tengenipun Ingkang Sinuhun. Boten antawis lami Jendral Wikes wonten Ngayogya, nunten wangsul dhateng Surakarta malih.

Kangjeng Sunan kaparcaya urmatipun anglangkungi, ing semanten Jendral Wikes sampun mantuk saha lajeng layar dhateng ing Nagri Welandi.

Kacariyos Dhandheles Mareskal Gurnadur Jendral, badhe kuliling dhateng Tanah Jawi. Prajurit pinepak, kirang langkung saradhadhu pitungewu. Sabab bok menawi wonten prakawis, sampun suka srat dhateng Ratu sekaliyan Surakarta tuwin ing Ngayogyakarta. Nalika punika kaleres wonten nagari Semawis. Kacariyos Prangwadana sowan dhateng ing Semawis, katrima dhateng Kumpeni sinung tandha bintang dening Tuwan Besar. Ingangkat putra wuragil, mangsuk dados prajuritipun Kumpeni. Wondene namanipun Pangeran Arya Prangwadana.

Kacariyos Ratu sekaliyan sampun tampi serat, Kangjeng Sunan miturut sumangga pmaraka, Tuwan Panbram ingkang ndhalangi. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan ing Ngayogya, ing galih salah tampi. Ubeg sadhiya kuda, warastra. Horeg tiyang sanagari, sarta mirantos.

Tuwan Jendral sareng mireng, sanget runtikipun. Lajeng suka srat dhateng Ratu sekaliyan, yen panuju nggalih putra tuwin santana wontena kang dhateng Semawis supados sami ningalana pirantosing gelar yen tiyang Inggris andhatengi.

Surakarta anglampahaken niyaka santana, Pangeran Mangkubumi. Ing Ngayogya ingkang tinedah, Rangga Prawiradirja kinanthen Pangeran Adinegara, Pangeran Dipakusuma kalih ngiras Surati.

Sampun dhateng ing Semawis, lajeng amangsuh ing Tuwan Besar. Ananging Jendral semu ewa dening manthelang lajeng ndikakaken ningali galadhi, lajeng ndh;kakaken mantuk.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, tumimbang sarapeksa. Jendral mireng sanget dukanipun, Pangeran Prangwadana pinalih prajuritipun. Ingkang sapalih mangsuk Loji Ngayogya,” Nanging aja salah gawe, yen durung masa” ‘Dumugi Ngayogya lajeng mlebet ngloji, Minister lngglar ingkang anyareteni.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sareng mireng, anglangkungi dukanipun. Para putra santana sami katimbalan, aprituwin bupati wadana prajurit. Ingkang pangandika, “Kepriye karsane Jendral penganggepe menyang sariraningsun, ngrasa temen ingsun iki kang ngangkat Ratu iya Kumpeni. Wedi, njarag tunggak kemadhuh. Digepyokake menyang aku Negara gumelar tan milu menyang akerat. Wong urip wekasan mati, audu wong lanang yen wediya tandhing Prangwedana”.

Sawega kang sami mireng, labuh ngasmaradilaga, paglaran binarisan. Raden Patih dhateng ngloji, mratelakaken dedukanipun Ingkang Sinuhun. Wangsulanipun Minister,” Sampun kuwatir ing galih, sebab Pangeran Prangwadana sampun mangsuk Kumpeni. Sampun tunggil saradhadhu kathah, sampun dede Jawi, kang abdi Tuwan Besar. Milane lumebet ing loji, ngungsi papan Semarang akeh pagering, Kula kang tumanggah, yen ngantosa ngrusuhi. Ujer Raden Dipati sok kurang pesaja ing Kangjeng Tuwan Besar, mangayale pepatih sabyantu Ratune sring dirasani”.

Kacariyos Jendral dhateng Surakarta, sipeng ing Salatiga. Ing Ampel kinecu bersih, lacaking tiyang awon dhateng ing Kedhu bawah ing Ngayogya. Kecu padha mreyayi amanggo pedhang Jepan, Jendral tumameng Sala pinuja rengga anglangkungi. Kangjeng Sunan pikantuk dhateng Kumpeni, boten lami Jendral dhateng Surapringga.

Patih Surakarta tumut, boten liya marunipun ingkang rinaosan. Nenajemi ngaben singat andaka, mendakaning prekawis lajeng suka serat dhateng patih Danureja aken ngupadosi kampak dene kecu anyenthulani Tuwan Besar.

Kacariyosan Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sareng mireng, kagurawaning galih sinayomaning Jendral tepang lan Surakarta, pepatih den reh ing patih. Putra santana bupati pratiwa sami kang katimbalan, saking penggalih dalem yen tamtu wonten prakawis. Manawi kirang cengkar, kadang kadeyan sami kawedalaken ginenah-genah panggenanipun. Wedalipun saking ngarsa dalem lajeng wonten Sri Manganti.

Raden Patih gedheg-gedheg, ing batosipun boten suwawi yen putra santana kakersakaken cengkar dhateng ing padhusunan. Inggih yen tamtu wonten prakawis, leheng sedaa wonten ing ngarsa dalem.

Kacariyos Jendral wonten ing Surawesthi tansah kasukan nutug, Patih Danuningrat semu kelajuk denya lebda micara langkung saking wewelingipun Kangjeng Sunan. Kathah narajang dhateng wewadi suwadining Ratu. Pambram kakersakaken nakeni antekipun Danuningrat, yen est’u Sultan Ngayogya pamursale menyang Kumpeni,” Wong Sala apa tan oncat?” Aturipun,” Inggih boten oncat, angsal nagri wangsul dados satunggal”. Tuwan Pambrem mangsuli, “Ora kena, nagara kagunganing Kumpeni. Karsaning Gurnadur Jendral mung dadiya tepa palupi, supaya Ngayogya lusuh galihe” Danuningrat ewed, amangsuli,” Anglendot ing Ratunipun?”

Kacariyos Tuwan Besar wangsul dhateng Surakarta malih, Wilter Idglar angaturi priksa yen Sultan Ngayogya sadhiya ing prang. Putra sentana sampun sami kinersakaken medal, pinarnah panggenanipun. boten ndhahar aturing patih tuwin Minister,” Tuwan Besar sanget ing dukanipun, prentah saradhadhu ginenah genah pabarisanipun turut ing margi. Pangeran Prangwadana samekta sadhiya, Jendral amangsuli serat pemut dhateng Minister ing Ngayogya.

Tuwan Besar angaring-aring tindak dhateng Kartasura, bebedhil cangkrama lan Pangeran Dipati. Danuningrat boten kantun lan sejanipun ing manah nyenyamar rawuh.” Tuwanku, ing saecanipun prang, taksih eca cangkrama lan dhahar roti, Tuwan Besar, langkung eca”. Dumadya sirna sihipun dhateng Danuningrat, weruh yen siniwering runtik, ulatipun kados mayit.

Kacariyos Tuwan Ingglar. sampun tampi serat, enggal marek Ingkang sinuhun Kangjeng Sultan. Atur priksa, yen Tuwan Jendral benjing-enjing badhe rawuh pinarak Nagri Ngayogyakarta pitungewu ingkang prajurit.

Pangandika dalem Ingkang Sinuhun, “Ing kene ana apa, mulane ingsun sedhiya ing biyen ingsun diwehi wruh bakal ana mung suh Inggris nekani. Roroning atunggal sabiyantu, ingsun uga sedhiya saos bantu”. Aturipun Minister, “Mila Tuwan Jendral kathah ambekta prajurit, sabab trang kang pamireng yen putra sentana kawedalaken pinatah papan ing dhusun”.

Pangandikanipun Ingkang Sinuhun, “Semonoa iku, ingsun ora ngarepake Gurnadur. Kang ora pegat dadi pangrasa mung wong Prangwadanan kang ana ngloji”.

“Rumiyin kula sampun pratela dhateng Raden Patih, kula ingkang nanggel bab tiyang Prangwadanan. Mila sabarang karsa, anantuna dhateng ing kula. Mokal Jendral mamriha dedenipun dhateng Sultan. Kula ingkang nanggel, dadosa banten prajurit kawis”. Ing pangandika dalem, “Trimakasih, bangsa bodhoa kang momong Ratu pesthi amrih becik”.

Minister matur malih, “Prayoginipun Raden Patih mundhiya seratipun Sultan, sarenga lampah kula amangkat mangke bangun enjing”. Ingkang Sinuhun langkung kayogyaning galih, Tuwan Ingglar sampun medal. Sareng wanci tengah dalu, sadaya sami katimbalan punapa dene para bupati. Ingkang Sinuhun lenggah ing panepen, lan ki pangulu sakancanipun pinisepuh.

Pangandikanipun Ingkang Sinuhun,” Iki Jendral arep teka nggawa bala, pitung ewu. Padha ingsun pundhut supatanira” Lajeng sadaya sami sumpah, putra sentana tuwin bupati.

Kacariyos Pangeran Dipati ing galih,” Kapiriye dadine ing wuri, Kangjeng Rama ora welas menyang aku. Dene renggang lan Jendral, ora bisa memetsih. Temah negarane, seje kang duweni. Yen mengkonoa Kangjeng Rama, awakku kudu bisa dhewe”.

Kangjeng Sultan ngandika malih, “Sokur-sokur adu tumbakcucukan, kaya iku kang kena supata”. Kocap serat dalem ingkang bedhe dhu’mateng Tuwan Besar sampun dados. Raden Patih sampun tampi weling dalem, Raden Patih nangga setya sarta aturipun, “Sinuhun yen taksih kula, mugi sampun kuwatir ing galih dalem”.

Panji Purwadipura ingkang andikakaken tumut dhateng Raden Patih, semanten Minister Ingglar lan Raden Patih ingkang dhateng Surakarta. Jendral sampun boten wonten, mantuk dhateng Samawis, Utusan kalih lajeng wangsul dhateng Ngayogya, katur ing Sinuhun sakalangkung kaduwungipun ing galih saha sanget lingsemipun.

Kacariyos ing antawis lami Tuwan Minister anyanthelaken atur, anyaosi prayogi mugi Sultan atura pratandha ingkang warna arta. Wonena saking kalih kethi, dhumateng ing Tuwan Besar. Dene Kangjeng Sultan, kaloka kajanapriya sugih. Amrih pikantuka ing sudara, sarehning Tuwan Besar mangsa punika kathah karsanipun. Atur kula punika mugi kadhahara, saking cipta mangudana ing panjenenganipun Sultan.

Ingkang sinuhun lajeng nimbali ingkang putra Kangjeng Pangeran Dipati lan para bupati ingkang sami anyepeng parentah. Pangandikanipun,” Prakara rembuge Ingglar, iya banget tarimaku, ananging yen semono kake.han, Sanggupku limang leksa, iku nama nyambut. Senadyan rembug prayoga, yen kakehan ora patut, ing satemah gawe mlarat”.

Aturipun rekyana patih,” Leres timbalan dalem, nanging yen angsal leksa kemawon, ingkang Sinuhun ragi kuciwa. Ingkang pitungkas Minister, Kedhik-kedhikipun kalihkethi, boten tuna. Apunten dalem, manawi lepat”.

Ingkang Sinuhun sareng mireng, kagugu yen patihipun sugih sambutan rumaos dipun akali. Kawedhar ingkang deduka, dhateng Raden Patih,” Anak putu nora layak, anyramakake kagunganingsun, pira lawase supata”.

Lajeng sami tinundhung medal, Raden Patih lajeng dhateng ing loji. Minister sareng mireng agedheg-gedheg, byar tangan,” Punapa den ucap sampun boten karsa ing priyogi, inggih sampun”.

Kacariyos antawis lami, mangsa adat maringi pisungsung pengangkat Jendral: lancang-mas lawan paidon-mas, dhuwung, gelas sami mas tuwin lapal.

Raden Patih ingkang lumampah lan Raden Natadiningrat, Tumenggung Sindunagara, Tumenggung Sumonagara, .carik dalem Kyai Prawirasastra, pengiriding lampah boten liya Tuwan Minister Ingglar, dragunder kaliwelas mirantos, utusan wakilipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Utusan Surakarta, Patih Danuningrat. Tuwan Jendral kala semanten mentas saking Surapringga, andandosi beteng muwara. Boten sah wira-wira Semawis Surapringga. Tuwan Pambram langkung kangge, kangge saking danarasa.

Kacariyos Tuwan Pambram, kajunjung lenggahipun anama Jendral Kecil, miwah Kum’endhur wonten Nagari Semawis. Ing Surakarta kaiiras saking Semawis, Minister Ingglar langkung merang.

utusan patih kekalih sampun dumugi ing Semawis, serat sampun tinampen tuwin pisungsung sedaya. Nanging Jendral nilar tetamu, mantuk dhateng Betawi. Ingkang mangsuli patih kekalih amung Sekretaris jendral, adamel srat trima kasihipun dhateng Ratu sekaliyan.

Lan pisungsun wangsulan sampun tinampen, lajeng sami mantuk.

Adipati Danureja dumugi ing Ngayogya, sowan ing ngarsa dalem. Mungel sekretaris Jendral kang mangsuli serat, kang kekalihipun ingkang Sinuhun ngraos kandhap den endhak. Lan ingkang Sinuhun mireng kala mangkat dhateng Semawis, Raden patih mawi wangsul dhateng ing kadipaten. Ginalih wewadosiun, anitipaken kang sarira.

Kacariyos sampun gentos wulan, Minister Ingglar saya wegah, lan merang. Sesarenganipun Pambram, sampun angsal damel, pamit dhateng lurahipun nuwun tempo ngenipun jadi Nagari Ngayogya.

Tuwan Jendral katuju kang galih, begadring Nagari Ngayogya. Saangkuh-piyangkuhipun, beteng Betawi den undur..Jagange wiyar, kapurancang. Anama Mister Nelis kutha inten binukarjembatan pinotongan.

Para rat sami mambengi, dening loji pusaka ing Kutha Inten Wiwitipun, Tuwan Dhandheles malah gusar sami ajrih sadaya. Kacariyos ingkang badhe Minister Ngayogya saweg rinembag, milih Welandi ingkang sapakon amung majeng lawan parentah. Sampun angsal nama Tuwan Wise, gumantos Minister Ngayogya.

Yen Grebeg dhateng ing sitinggil, kurmat mriyem gangsalwelas. Ingkang Sinuhun mengkak kang galih, nanging boten punapaa. Selamine Minister Wise, mendha bicara amung remeh kemawon.

Kacariyos Kangjeng Ratu Anem, wawrat pitung wulan. Ingkang Sinuhun sugun-sugun anyirami ingkang putra mawi kairing ing Kumpeni, putra sentana, bupati mantri.

Wiyosipun saking kedhaton sarta urmat mariyem ing loji, tuwin nahka’babar putranipun kakung. Ingkang eyang Sinuhun Sultan langkung asih, kaparingan nama Raden Mas Mahmud tuwin Pangeran Dipati Supragnya paring memanis.

Dene kang eyang Pangeran Natakusuma apitambuh, yen wonten ing pasemowan weweka, ciptaning kathah mera-meri ing bebayi, lumuh ujar sumakeyan.

Kacariyos Raden Patih gadhah mitra sarip ing Semawis, nama Tuwan Muhkamad. Dipun ken mersanja dhateng Natadiningratan, sesampunipun angunjuk wedang Raden Mas Timur marengi pinangku ingkang rama, kinudang dhateng Tuwan Sarip.

“Raden. Mas iki, besuk dadi Pangran Dipati Anom Amengkunagara”, dene pyuh telenging galih kang eyang Sinuhun Sultan. Raden Tumenggung mangsuli,” Tuwan teka memedeni, ngudang madukara wisa, boten dados renaning manah. Nadyan ngudang bebaya sipi, gedhe sesiku”.

Tuwan Sarip kumesar, panglobonge boten pikantuk, lajeng pamit mantuk. Kacariyos Tuwan Pambram saking Semawis aleket Nagari Ngayogya, manginten Kangjeng Sultan. Wonten margi pethukan lan Raden Rangga, Tuwan Pambram bukak topinipun, Raden Rangga kapalipun kesit, boten tumimbang bukak topi. Tuwan Pambram langkung Serik, ngantos katur Ingkang Simbun Sultam. Lajeng ndikakaken nyuwun apunten, Raden Rangga ingampunan dhateng Tuwan Pambram.

Kacariyos Tuwan Pambram sampun pulang ing Ngayogya, Obrusipun Jendral nalika solahing Nagari semanten sampun ngaturi priksa, yen Jendral badhe mertamu, horeg tetiyang sanagari lan Ingkang Sinuhun asring andangu sinten abdi dalem kang sanipun priksa ing Tuwan Besar. Ka.dos pundi menggah ing solahbawanipun.

Kacariyos Tuwan Besar dhateng ing Surakarta rumiyin, Tuwan Pambram boten .kantun, Rad India satunggal ingkang ndherek, Kolonel satunggal. Kangjeng Sunan pikantuk anitipaken kang putra lan ingkang rayi, Tuwan Besar sampun mangkat saking Surakarta dhateng Nagari Ngayogya.

Ingkang ndherek Raden Cakranegara Sastrawijaya, tiyang Ngayogya methuk ngurmati. Pangeran Mangkudiningrat, Pangran Mangkubumi methuk wonten Kalathen. Pangran Dipati ing Kalasan, Ingkang Sinuhun wonten Gawok. Ingkang boten pisah, mantu dalem tetiga. Raden Patih atur priksa, yen Jendral rawuh. Sinuhun enggal tedhak, Tuwan Besar mudhun saking titihan kareta lajeng atetabeyan. Mangkat kondur rawuh nagari, lngkang Sinuhun pinarak ing loji.

Ing antawis dangu Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan pamit kondur angsung tabe, nanging Jendral taksih lenggah ing kursinipun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan dados galihipun, lajeng sampun angadhaton. Raden Patih, kautus dhateng Minister, denten Tuwan Besar boten ngurmati, ngewahi panjenenganipun.

Ingkang njunjung Ratu inggih Kumpeni, satemah cinamah piyambak. Pangandikanipun Jendral, “Ya aku ingkang luput”. Nanging panggalih ken kena angeneng-ngenengi bayi abeka. Kurmat mariyem, rumiyin sangalas. Sapunika dadosa sangalikur. Tima kasihen, aja ambeka. Kurmat Jendral, telung puluh siji kacek sepuluh. Wis, aja njaluk maneh”.

Raden Patih sampun matur, Ingkang Sinuhun langkung suka. Ing semanten sampun rapet wong agung sakaliyan gegentosan purug-pinurugan. Dhateng ing loji, dhateng ing kadhaton. Ing nalika badhe konduripun, Tuwan besar, mawi dhateng kadhaton.

Ingkang Sinuhun langen prajurit estri, tegar ing palataran. Sartanipun Kangjeng Sultan inggih mawi tedhak ing loji, angsung selamet pulang. Saha langkung bonyo pangujenganipun wong agung sekaliyan. Raden Riya Sindureja dhateng ing Bojong, Tuwan Besar mangkat saking Nagari Ngayogya. Pangeran Dipakusuma kang ngrakit sugata rawuh ing Bojong, Tuwan Besar sampun binoja, pirena ing galih tarima kasih.

Jendral mangkat rawuh ing Secang, bebahan Surakarta. Bupatinipun Mangkuyuda, bapakipun Dipati Danuningrat kang dipun genah ngladosi pratiwa kalih Ngayogya. Dhatengipun sampun kedalon, Tuwan Besar taksih sare. Pinanggohan juru basa, kiwa prenahipun. Juru basa pitaken dhateng Raden Natadiningrat tuwin Raden Sindureja, “Punapaa Kangjeng Sultan, dene rerenggi dhateng kang eyang, kula boten kadugi”. Wangsulanipun Raden Tumenggung Natadiningrat,” Mila Kangjang Sultan kagungan jenggama, nalika prajurit Prangwedanan wonten ing loji. Dipun kathaha tiyang, sampun satunggal punika”. Raden Sindureja anyambeti,” Lan prakawis Danuningrat kala kinecu ing Ampel, su.ka srat dhateng ki lurah. Tembungipun kathahkathah, aken ngupadosi kecu sarta mranani basa mawi mungel inggih ugi angawis ing Tuwan Besar. Jer kaping kalih, sratipun sami damel panggrayangan.

Tuwan Wikes kala kondur dhateng Surapringga. Prentah mepa.k baita ngajak semadosan tepang rembag sakarongron ngedak kados parentah bukak meja. Jendral nunten miyos, sasampunipun dhahar Tuwan Besar pagujengan. Raden Tumenggung kang sinogok, “Ngayogya, banyak menjangan kakiknya dua. Sukak pasang pistul”. Raden Tumenggung nimbangi suka lan ningali kalangenanipun ‘Kangjeng Sultan. Jendral langkung gawok,” Lah, aku wis tarima kasih. Aja banjur menyang Semarang. Mandhega ing kene bae”

Raden kaiih matur sandika, Tuwan Besar lajeng minggah tidur. Juru basa Krisman anjawil Raden Tumenggung Natadiningrat ” Mangke dhatenga pondhokan kula piyambak kemawon, dede prakawis kang kabincanten punika.”

Kula nedha kapal, sasampunipun bibar kula lajeng dhateng pondhokanipun juru-basa.” Keranten Raden kula aturi, kula mengeti prayogi. Raden punapa boten gadhah karsa anitipaken sariranipun ing Kangjeng Tuwan Besar, mupung panggih piyambak. Raden Tumenggung, mantunipun Kangjeng Ratu Kancanawulan. Ratu ing wingking, Pangeran Dipati ingkang gumantos. Garwane Raden, Ratu Anem, mangsa wandeya den siya-siya, dipun temu kuwuk”.

Panasing galih kawedhar, Raden Tumenggung langkung kaget. Ngaturi Raden Sindureja, sampun dhateng. “Paman kula sencaya, begja kula katuju dene sareng lampah lan paman.” Tuwanjuru basa peling, amrih kula anitipna ing awak kula dhateng Tuwan, angger, dhateng ing Tuwan Besar wau, Selak kasesa, dereng kula wangsuli. Yen Kangjeng Gusti jumeneng ratu, boten wande kula den siya-siya”.

Wangsulanipun Raden Tumenggung makaten, “Inggih Tuwan jurubasa sanget trima kasih dene tuwan angsung penget. Ananging pangraos kula, boten ‘sedya boten ngimpi anitipna ing awak, Raosing manah boten sanes yen Kangieng Gusti jumeneng Ratu, inggih Ratu kula.” “Angger sami rayinipun, estu mangsa samiya lan ingkang rayi Kangjeng Ratu tiga punika, sabab tunggal ibu. Langkung begjane ngawula kedah den siya-siya, Alah kang mayangaken ing kawula”.

Juru basa mintak ampun,” Mugi sampun dados galihipun raden, amung gegujengan kemawon” “Inggih, ananging dede gegujengan”. Juru basa Krisman langkung getun.

Kacariyos enjingipun Tuwan Besar kondur dhateng Semawis. Raden kalih sampun mangkat mantuk, dumugi Ngayogya lajeng dhateng Danurejan sampun kapratelakaken sadaya nalika wonten Secang.

Wicantenipun Raden Patih,” Amung bab olehe angsung pemut Tuwan juru basa menyang adhi Natadiningrat iku bae, aja munj’uk menyang Kangjeng Sinuhun utawa Kangjeng Gusti. Dadi, teka nggawa wisa kejaba menyang Kangjeng Rama. Alabecik kudu ngentek”. Nunten sami sowan malebet ing kedhaton. Tuwan Minister anyaosaken trima kasihipun Tuwan Besar lan Raden Tumenggung Natadiningrat, Raden Riya Sindureja kamakluman boten dumugi ing Semawis. Ingkang Sinuhun langkung suka, Tuwan Minister sampun amantuk. Para prawira ngandikan malih, ingkang Sinuhun andangu, “Ana ujar apa maneh”.

Aturipun Raden Tumenggung,” Yen Tuwan Besar eram ningali kalangenan dalem”. Ingkang Sinuhun saya mewah sukanipun lan juru basa pitaken dening Sinuhun sandeya dhateng Tuwan Besar sandhiya samektaning prang Kula warti, liripun tiyang prangwedanan, boteh liya amung punika. Paman Sindureja anambeti,” Prakawis punika, pun Danuningrat seratipun kang dados pangraos”.

Pangandika dalem,” Bener Natadiningrat, Sindureja keladuk. Ya mung wong prangwedanan, kang dadi sangga runggi”. Lajeng sami tinundhung medal, enjing Pangeran Natakusuma tuwi ingkang putra. Keparing kang Sinuhun tedhak, karenan ing pawartos.

Kangjeng Pangeran lajeng sembuni, Kangjeng Sultan ndhedhes Tumenggung,” Boten wonten malih, amung punika”. Ingkang Sinuhun lajeng kondur. Kangjeng Pangeran sampun panggih lan ingkang putra, ingkang putra sampun matur. Linalar sadaya nalika wonten Secang, pangandikanipun ingkang rama,” Sokur kowe engetan. Kang kaya mangkono ing crita ngranggoni kaya Jayasungkana. Sareh nari wong tuwa, wedi lumancan ing bapa Ora liya panerkaku kang masangi kala piwulang. Yen mangkono kowe matur Pangeran Dipati, panengeran setya, balaka. Menawa nukma ing pangrahah, kangmas Sultan kinikiban. Menawa dukane kabutuh, satemah kowe kang pinurikan”.

Raden Tumenggung Natadiningrat lajeng sowan Pangran Dipati, sampun matur naiika cinoba ing Tuwanjuru basa. “Ingkang punika Gusti, mugi sampun konjuk ing rama dalem Ingkang Sinuhun. Yen ngantosa konjuk, kula sakelangkung ajrih”. Pangran Dipati sareng mireng, pyuh galihipun dhateng ingkang rayi”. “Tujune adhi, kowe pinter ora kena cinorok basa. Nadyan Ratu, ing wuri yen mengkono mangsa benera. Wong kaniaya, dununge nora nglulusake adat. Aku ora sela-sela menyang Dhi Ajeng, apa maneh awakmu. Wis aja nganggo sumelang. Kangjeng rama yen mireng, dukane ngambra-ambra. Mejanani ing karaton, rasa ngendhak pangwasa”. Raden Tumenggung, sampun ndikakaken mantuk.

Kacariyos, Minister Wise sanget enggenipun amulut galihipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Ngraos salah dhateng Kumpeni, sencaya aturipun boten yektos. Prakawis-prakawis pamedaling sararig burung, mbayar saleksa ing saben taun, pan nebasi susuh ingkang katur Kangjeng Sultan. Damel sandi, manawi ndikakaken anenuwun ujuran atasJendral kang parentah, pituwas anggenipun njagi Ratu. Kala Tuwan Besar rawuh, kabicanten boten ngraos. Ing satemah atur-atur ingkang warni dhedhaharan utawi kelangngenan. Ananging Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan boten kersa, kawangsulaken.

Tuwan Minister manahipun umob, cipta muksa, langkung merang. Dumadya nuwun tempo nggenipun njagi Nagari Ngayogya, sampun kalilan. Kacariyos, ingkang badhe kagentosaken Minister Ngayogya Petor ing Banten, anama Tuwan Moris. Punika ingkang sagah andhesek karaton Ngayogya.

Minister Wise, sampun mantuk. Tuwan Moris ingkang gumantos sampun katur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan yen Minister langkung jarot. Para bupati saking dhawuh dalem kakersakaken sami mangertos, angatos-atos.

Kacariyos wonten mantri dhusun nama Raden Tirtawijaya, tengga dhusun ing Tersana, ipenipun Pangran Dipakusuma. Pernah rayinipun Den Ayu Nayadiwirya, wonten ing Nglimpung den trimani kang rayi Kangjeng Ratu Kencanawulan. Raden Tirtawijaya ing semanten paben lawan tiyang pesisir Ngastina, tyang ing Tersana pejah.

Raden Tirtawijaya nedha diyating raja pejah, mawi serat wadining Kumpeni. Kados semutangabengajah, antiga kapit ing sela lungit.

Serat kacepeng Pelor Ngastina, katur ing Jendral asanget ing dukanipun. Lajeng paring srat dhateng Tuwan Moris, tembungipun kathah-kathah ngantep ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Tirtawijaya lan Jendral dipun piliha, yen pinelaur Kumpeni, Tirtawijaya kepejahana. Yen lepat saking panedha kula, Pepatihe Dipati Danureja kula titipaken umuripun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sareng mireng, langkung kampitaning galih.

Raden Tirtawijaya sampun katangsulan, lajeng kapercayakaken dhateng Tuwan Minister. Aturipun Tuwan Minister, “Kangjeng Sultan angiindhung kukuming ngelmi dereng katrap. Cipta yen kawedhara mundhut, pangraos roroning tunggal nanging dhalangipun boten wonten.

Ingkang dados dhalang pijer gupruk cempalane tinitir, dening Tirtawijaya kathah pambeganipun. Ing semu sami keraos”. Tuwan Moris wicanten dhateng Raden Patih, “Boten kayaa, ngewuhake matine wong siji. Yen kukum Jawa, teksih mubaham sampun tetingaling kathah. Wedang, .kinang iya mateni, paekan ora.tuku. Katur Ingkang Sinuhun, meksa boten kelu, kewedan dening garwa. Dados semanta ing kathah.

Pangandikanipun,” Prakara Tirtawijaya, patrapane amung ingsun buwang. Yen tekan patine, ingsun nora tumanggah. Agama kang ingsun wedeni”. Aturipun Danukusuma,” Ing kina kala pejah, pun Jangrana ngangkat Ratu kasuwun ing Kumpeni pejah wonten kamandhungan.”

Pangandika dalem,” Iya aku trima Danukusuma, nanging mengko karsaningsun takprasrahaken Kumpeni. Nadyan pinatenan aku aja weruh, ingsun ngilari duraka. Aran biyen nedya sunukum dhewe, dening pasrah pitaya Tuwan Besar ora sumlang maneh marang ingsun.

Yen manut adilingsun, nedya sun ukum kene. Menyang Semarang katon ing ake_h, nyilikake ati. Ngayogya ora kuwasa, pinrih patine. Gampang-gampanganing abot, byar angan Tirtawijaya paringena menyang loji.”

Minister Moris sampun tampi, lajeng mangkat dhateng Semawis. Raden Tirtawijaya kapejahan wonten Nagari Weleri, bangke kabucal pinggir margi kapupu anak putunipun.

Kacariyos Kiyai Dipati Purwadiningrat seda, margi saking gerah sepuh, kasarekaken ing Pacalan. Kemagedan kapalih, seba sebab putranipun kalih. Kang sepuh Raden Sasradipura, kang anem Raden Sasrawinata kapundhut mantu dening Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Kangjeng Natakusuma sasedanipun ingkang paman, cipta kados ical suhipun. Dene ingkang wayah sadaya ing manah sanget badhe wanuh ing Pangeran Natakusuma dipun aturi.

Kangjeng Pangeran enget sengadinipun yen boten priksa Pangeran Dipati, cipta kudu kenal lan dereng wonten adatipun yen sareng putra dalem ingkang binadhe Ratu.

Ajrih yen boten kauningan kakangmas Sinuhun Sultan. Tuwan Minister langkung gela, Pangeran Natakusuma atur priksa Pangeran Dipati. Entyarsa dening sinencaya ngantos ing pitedah. Tuwan Minister suka priksa ing Raden Patih, nggenipun ngaturi Pangeran Natakusuma boten karsa. Wangsulanipun Raden Patih, “Yen paringa priksa ing patih boten wonten ewedipun. Yen rama simpen galih, mila sengadi mawi adat. Nalika Tuwan Ingglar rumiyin, Pangeran Panengah panggih mawi pratela. “Kula inggih sae kemawon, rama punika saking sanget boten kersa. Pyayi kruci amumpungan.

Kangjeng Gusti semaya kaepeyaning Ratu, tuwin Kangjeng Gusti. Raden Tumenggung Natadiningrat mangsuli, “Yen presaben ki lurah, punapa nanggel sesikunipun Kangjeng Rama. Kangmas Panengah pyayi alit, gampil penanggelipun”.

Tuwan Minister langkung marsudi nggenipun badhe panggih Pangeran Natakusuma, lajeng anyanthelaken atur. “Dhawuh dalem Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan binawur ingarampak. Sadaya putra santana dhatenga ing loji, sarta ninundhang bupati. Antawis sami den aturi dhahar dhateng loji, pepak para putra santana.

Tuwan Moris aturipun dhateng Pangeran Natakusuma,” Mila kula suwun ing Kangjeng Sultan, saking kedah wanuh. Ciptaning manah tunggal bapa biyung Kumpeni lan prawira Jawi”.

Pangeran Natakusuma mangsuli, Trima kasih”. Sasampunipun dhahar, nunten amawi dedolanan kados lare alit. Ngobong sada kang kepaien brama, wonten ken lenggak-lenggok anunggang gelut tuwin merkangkang ngambung siti. Para putra sentana langkung dening saru, Raden Patih mendhet tigan tinampen Minister.

Pangeran Natakusuma kaaturan tigan, adegna ing kenap. Selayaning galih, tigan wiku-wikuning antiga, putih jaba kuning jero. Apatya winales wedhus, estri, biyung bibijinah boten pilih lawan. Lan ken nggites kutu, kutu sinunggi kepala. Pemalese memangsa ngrenges, ngacemil. Cinegah kaemutan, Pangeran Demang, tutuk ambayari suka, udreg lan Minister lajeng den cangar ing telor.

Bubaripun wanci bangun, Raden Sumadiningrat boten saged ningali dhateng putra sentana sadaya, den cecamah ing kekeran. “Warga putra iku kuncaraning Ratu”, katur dhateng Ingkang Sinuhun Kahgjeng Sultan. Kang jaja kadi tinotok dhateng Raden Patih, paraning rengu.

Raden Patih wadul dhateng Tuwan Moris, lamun Sumodiningrat kang ngoweh guyup. Minister njarem kang manah, lan manggih buk Oprup. Yen Minister rumiyin, yen wong njero ora layak. Sumodiningrat kang marahi anggladhi wisayaning prang, nora ngandel Gupermen. Tuwin yen weling atur serat saking Raden Patih, ketula wong njero kang ndedangii, nora gati rehing Jendral.

Nalika Mangundipura kang dadi kori, tuwin kala Ingglar srat saking Patih linanthelaken Purwadipura, boten katur seratipun. Mubeng suwe, boten konjuk dumeh Kangjeng Sultan tegar. Wicantenipun Tuwan moris,” Cobak, aku den ubengake arep weruh bae wonge kang malang Mesthi kongkon aku, tak kon banjur”.

Marengi dinten Saptu. Simbarjaya kang lumampah utusanipun Ingkang Sinuhun mundhut sesekaran dhateng ing loji. Lan nyaosi anggur kahh botol, Tuwan Moris boten purun tampi. Adat, margi saking Patih. Tuwan Moris langkung nepsu, dening mantri cumantaka gumuna apeksa kumawi.

Simbarjaya gumeter, badhe tinapuk gendul malencing. Kathah kala, dutane Kangjeng Sultan benggang lan sahudara.

Kacariyos Kangjeng Sultan ameng-ameng ing baluwarti lan para garwa, kang njajari ing lurung Minister, cinegat. Kapal, kareta dipun gendholi, padha wani wawalan. Kusir mecut, winales gitik, Pinisah wong pinituwa, Tuwan Moris nebut boten trima, boten wonten wusananipun. Dereng lami kapethuk malih wonten margi, sampun surup. Nuju Ingkang Sinuhun tindak dhateng Natadiningratan, kreta lajeng. Minister boten ngurmati, Kangjeng Sultan boten trima. Raden Patih notol dhateng loji, Tuwan Moris, mangsuli, boten priksa yen Kangjeng Sultan lan peteng mangsanipun.

Raden Patih bebuwuh, “Tindak menyang mantune kekasih, mila peteng geluyuran”. Ing antawis dinten, Mipro Minister kuliling kapethukan Ingkang Sinuhun. Kang ndhedherek sampun kaprantos, jajaran canggah kapandhi ngajeng. Kreta enggal nulak, kasanderaken. Tuwan Minister boten. Raden Patih mbebilah singlar, amung nuturaken dyatmikanipun pangeran Ratu Angger Anem, tindaka dhaterig loji. Lelingsen wanuh lan nyonyahipun. Langkung prayogi lan priyanipun ngiring, punika yen marengi Kangjeng Sultan, yen boten pareng inggih sampun.

Ingkang Sinuhun amarengi sonten, pinethuk ing kreta. Ing nalika punika wonten ngalun-alun boten mawi tumedhak, sebab kang garwa boten marengi. Lajeng atur priksa ing Pangeran Dipati, sarta dipun praceka. Negara Ngayogya, Pangeran Dipati loro. Nanging Pangeran Dipati waged ing galih, boten sumengit. Sampun sami dumugi ing loji, Raden Tumenggung kinanthi ing Minister.

Tuwan Minister wicantenipun, “Ing nalika punika, sinten tiyang ingkang tumimbang kados Raden Tumenggung. Mantu kekasih pyambak, mila yen wonten siguging Ratu den angrengkuh kang tumanggah. Lan ampun wedi-wedi matur, kula wong liyan brayan lawan Jendral yen suka prayogi yektos boten saking rumeksa. Cipta kula damel memangsuli kang sih welase Tuwan Besar, mbaureksa sarirane”.

Wangsulanipun Raden Tumengguh Natadiningrat,” Inggih, Tuwan leres. Estu boten nisir, ananging sinten kula, kamipurun angrengkuh”. Lajeng sami dhahar, semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan boten sah nahka sokhipun ingkang wonten ing loji.

Ing sesampunipun dhahar, anunten bibar. Utusan ing nalika wau sampun matur, ing sasolah patrapipun kala wonten loji, Raden Patih, Raden Tumenggung Natadiningrat.

Kacariyos Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, ing nggalih saya panas dhateng Raden Patih. Nuju masagrebeg, Kangjeng Sultan mundhut kurmat dhateng tuwan Minister yen miyos saking wingking. Kangjeng Sultan langkung meriu, yen ing Minister nganggo saangkatipun dhateng sitinggil. Kasompokken pabenipun, sampun kasaosan.

Nuju masa ngabekti, pepak kang pancen ngabekti. Ingkang Sinuhun sesmita, rasa pinemri, galih mungal-mungil. Nalika Pangeran Natakusuma ngabekti, rinangkul ingepuk-epuk,” Lah, iki kyai besan rewang momong putuku.” Lajeng ngandika dhateng Pangeran Dipati, “Sira iki, yen sun sawang kaya jambe nom pinaro lan si Danureja. SoJah semune ora silir. Wingi ingsun nimbali wayahingsun Den Mas Bagus milu menyang Danurejan”. Pangeran Dipati atur sembah, Raden Patih boten kumejot malah bingah, lajeng bibaran.

Kacariyos ingkang garwa Raden Rangga Kangjeng Ratu Maduretna seda, sinarekaken ing Ardi Bancak. Raden Rangga sekelangkung-langkung rinten dalu nungkemi kuburing garwa. Sesambatipun amung badhe tumut ngemasi, lan boten kenging sandhing gegaman. Laraning jiwa saya amrati. Ingkang para bupati, angsung pemut. Sareng sampun aring, gurunipun Raden Rangga dhateng, nama Kyai Kaliyah. Wicantenipun Kyai Kaliyah dhateng Raden Rangga,” Dene dhingin wis tak tuturi, aja ngresula nampani kanugrahaning Allah. Iki lagi wiwit, ing buri iki sihing Allah kang dhumawuhkuthaMaespati. Allah jumurung lan dianteni garwamu”.

Kacariyos Pangeran Dipakusuma asung serat dhumateng Raden Tumenggung Natadiningrat, penglayadipun ingkang Sinuftun, katur ‘Racne Patih. Kapriksa ing seratipun, tanduk anitipriksa. Amung wonten mungel angayuh basa, tanduk ringkesing aksara kathah. Ingkang prakawis sareng pangastutinipun ingkang wayah-wayah sadaya, prayojaning bekti sumengka ingkang eyang Kangjeng Ratu tetiga. Raden Patih langkung cumeri-ceri, serat ingendhak atur priksa.

Raden Patih angsal rambatan, ing nalika dhateng Semawis seratipun wonten kang angayuh basa. Kangjeng Sultan langkung dukanipun, semanten atur weling yen wonten kengkenanipun Pangeran Dipakusuma. Tembunging serat boten prayogi, mila ajrih Raden Patih angaturaken. Serat meksa pinundhut, sawitining angajeng-ajeng dening sanget kasusahan ati rena ing tulis.

Priksa yen patihipun nyengkiwing serat, kaparingaken Raden Tumenggung Natadiningrat, kakersakaken ngraosaken kang lepat. Ingkang Sinuhun ing nggalih, pepatih dahwen. Raden Tumenggung Natadiningrat ajrih ngraosaken piyambak. Sinencaya ing akathah, Raden Sindureja kang dados kori, tepang lan Raden Patih. Tur katur lepating srat pemut, dening asmanipun garwa dalem kacaruk. Sampun sami lepatipun lan Raden Patih, tuwin kala kautus dhateng Semawis Pangeran Dipakusuma kapatrapan dhendha kathah.

Sareng katur, Kangjeng Sultan lingsem. Kawelehing patih, puruging runtik dhateng Raden Tumenggung Natadiningrat. Kacariyos Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, ing sasurudipun ing kang putra Ratu Maduretna kados kecalan manik. Ing nggalih, Raden Ajeng Surati, anggentosi karangulu. Kados ginelak anggenipun badhe kapundhut besan. Semanten Raden Patih sasurudipun Kangjeng Ratu Maduretna, sakelangkung bingah. Sebab suda kalilipipun, lan anggumyahaken pawartos yen Raden Rangga kemantu malih. Lan damel paribasan, yen ungguh aku angur dipocot lan den trimani. Melasake Kangjeng Gusti yen jumeneng Ratu”.

Kacariyos Tuwan Moris angangkati, sabab gilang kalenggahanipun Kangjeng Sultan kasuwun mantunipun. Menawi boten anglilani, Minister neda lungguh wonten gegilang sami lan Kangjeng Sultan, netepi kang dados prentahipun Tuwan Besar. Tamtu boten kenging Kangjeng Sultan angungkuli cangkemipun Moris, mesthi boten panggih Minister lan Kanjeng Sultan menawi boten tinurutan. IngkangSinuhun Kangjeng Sultan, sarengmireng aturipun Raden Patih bab panuwunipun Minister,” Wis ndiklah, nora kena si Moris arep ndhedheh, ingsun ora kena ngungkuli, Dene Minister kang dhisik-dhisik nora nana naruciru Tuwan Besar wis priksa gegilang, milu nglunguhi. Ya kelakon temenan, ora temu-tinemu lan ingsun. Kerpiye kono, sanak-sanak, gilang blabag linabuhan gawe rentenging nagara.”

Aturipun para putra santana tuwin para bupati,” Inggih yektos yen kajeng, nanging sampun kangge lenggahan. Punika keprabon Ratu”. Pangeran Natakusuma aturipun,” Rumiyin nalika mindhak kurmatipun Minister sadaya, asayogi katimbangan Angger Pangeran Dipati, boten saru wonten ngarsa dalem, tetambel betah cukup”.

Pangandikanipun Kangjeng Sultan,” Iku payung ditimbangi anakira Ki dipati, payunge mlebu plataran”. Pangeran Dipati aturipun, “Leres paman, reh punika kula tumut wonten nggegilang, saru. Nampuri langkung ajrih”.

Kangjeng Sultan ngandika malih,” Banget nggone memedeni, agul-agul Tuwan Besar. Jendral mono, maksih kawulaning Allah, kaya sarira ningsun”. Aturipun Raden Patih,” Bilih boten tinurutan, kasuwengaken ing loji. Kabekta dhateng Semawis, jalan kaki tuwin drugunder.”

Pangandikanipun Ingkang Sinuhun,” Luwih karepe dhewe, asal aja cidra seka jenengingsun. Kumpeni isih sunsangga tunggon lan picis, prakara gilang iki pesthi sun labuhi lara pati, ingsun sandhang tuwan”. Tuwan Minister Moris langkung kawedhengan manahipun, anuju masa sowan para bupati sami dhateng ing loji. Wicantenipun Tuwan Minister,” Bok. ana kang ngrewangi, prakara gilang mamrih lunture Kangjeng Sultan”. Para bupati ajrih sadaya, Raden Patih mangsuli “Kejawi adhi Natadiningrat dening kekasih”. Minister wangsulanipun, “Mindhak ngrubedi, kejawi milih kang kedaging Pangeran Dipati”.

Raden Patih mrayogekaken, boten liya kejawi Raden Sumadiningrat, lajeng bibaran. Raden Sumadiningrat kaundang dhateng loji, nanging sanget ajrih. Lajeng pamit dhateng Ingkang sinuhun, kahlan ingkang sarta tampi piwehng dalem.

Raden Sumadiningrat sampun panggih lan minister, binoja pinrih mendemi. Nanging Raden Sumadiningrat boten supe, amung ngestu dhawuh dalem kang dipun kekahi. Lan boten samar ulahing patih amasang.kala pracik.

Nuju dinten Senin Raden Tumenggung Natadiningrat sowan ragi enjing, kapanggih lan minister kang wicanten, “Raden, kula ngresaya ibu jengandika. Dening kekasih Ratu Kencanawulan,prakawis gilang punika mugi medala karsaning ratu. Boten karsa  ngagem gilang, mindhak samun kang prakawis. Awit sakingboten karsa pyambak, yen kelampahan tamtu kathah pemangsul kula dhateng Raden Tumenggung”.

Wangsulanipun, “Trima kasih. Ananging bab prakawis punika, kula langkung-ajrih”.

Kacariyos nalika samanten kathah prakawising Nagari, kala ngelar beteng ngapit pagelaran celangap marep ing ngloji. Tuwan Minister boten trima, tinanggel ingkang anunggama lan abdi dalem sudagar kautus dhateng Semawis, tinaken belaka yen Kangjeng Sultan yasa maryem kathah.

Punika Tuwan Minister boten trima’, sabab larangan Kurnpeni. Lan Raden Ayu Natayuda marak, kapethuk ing margi kaliyan pudhakipun Tuwan Minister. Nunjang jajaran, ginebugan saged medal rahipun.  Minister boten trima, sampun kacepeng rinante tiyang Natayudan sarta ginebugan nunten kaluwaran. Nuju Kangjeng Ratu Mas tindak dhateng dalemipun ingkang putra. wonten margi kapethuk saradhadhu Ambon nunjang jajaran.

Nanging jejaran ering, udreg lan lurah Keparak estri, den agar ing lumayu, Kanjeng Sultan boten trima, den bicara ing Raden Patih. Sara dhadhu Ambon lajeng dipun res.

Kacariyos ing Nagari Ngayogya, kathah tiyang damel yatra reyal semat tanpa aji, amung regi ngalihwelas uwang. Minister srengen Raden Adipati, “Kadi pundi, Den Dipati, semat regane nganti ngrolas wang. Benere dhuwit kadhaton winratakna ing wong cilik. Dhuwit kadamel punapa, niku busananing nagara. Tin mpuk tanpa damel, lan akeh wong gawe dhuwit wang Kumpeni kang baru, wartane akeh linebur. Den Dipati den yitna. ing benjing manggih bilahi”.

Wangsulanipun,” Kula boten kainan, undhang-undhang den bendheni. Nemlikur teng, sedhuwit reyal pesmat reginipun. Kang damel yatra saya kemasan, gendhing, pandhe. Kang angreh Purwadipura”. Minjster mangsuli,” Kula boten ndeleng, liyane Patih”. Lajeng sairii maglaran, wedana lebet dipun ken medal, sampun kawartosan.

Aturipun Panji Purwadipura,” Kados pundi Ki Lurah anggenipun nyapih ing alit, damel yatra, ngupados siti payah. Marasipun manah kula, kang Sinuhun mundhut yatra, dereng wonten yektosipun. Kumpeni dereng anggalih, tiyang alit damel yatra dipun sendhu. Kula sumangga karsanipun Ki Lurah”.

Raden Patih mireng, wangsulanipun Panji Purwadipura langkung nepsu, lajeng sami bibaran. Dinten Kemis wonten duta kang dhawuh dhumateng Tumenggung Resanagara ginrudug den betheki. Prakawis yatra bandar kapundhut ingkang sapalih, Resanagara sagah. Ngantos antawis lami boten anvaosaken yatra malih, keton semat dereng cukup Tumenggung Resanagara nglindhung repotipun jimsing, Ingkang Sinuhun dhawuh sawarnining tiyang kang saged damel yatra kaIilan”.

Raden Patih manahipun kadi ginerus, langkung sengit dhateng Raden Purwadipura.

Kacariyos Pangeran Dipati mantu Raden Ajeng Pangarsa, angsal Raden Wiryawijaya putranipun Raden Wiryadiningrat. Nanging mung ijab kemawon, bawahan kepanggih wingking. Dening Raden Rangga susah anyar, katimbalan dhateng amung maleni. Nanging taksih leng-leng suntrut, Raden Rangga dhatengipun samudana dhateng Kepatihan.

Kawartosan saliring pakewed, prakawis gegilang. Aturipun Raden Rangga,” Boten saged mireng, leheng den abena sudukan, kakersakna anyuduk Welandi. Yen kantun samining bupati, suka lila, pun Rangga lajeng mantuk”.

 Sasampunipun ijab, Raden Rangga lajeng mantuk. Raden Patih dhateng loji, Tuwan Moris tinuturan yen Raden Rangga nantang Kumpeni. Ananging Tuwan Moris boten gumun, dening susahnya leng-leng kapegatan mardu. Raden Patih gela manahipun, nuju mangsa Mulud, Raden Rangga sampun dhateng sakancanipun.

Kacariyos Tuwan Besar parentah dhateng Tuwan Minister Ngayogya kang mancanagari, kajengipun ingepakan katumbas sadaya kabekta dhateng Surapingga. Tuwin tanah ing Surakarta, boten sanes tanah panggenan kajeng kajagi Walandi. Dhusun Pengrantunan lajeng den tedha, tinebas pisan suprih sampun dados kastori.

Katur Kangjeng Sultan, kang pangandika,” Asal aja dadi susahing cilik, jer upajiwane kayu. Sapa-sapa tukua, mesthi bayar murwat lan sareganing kayu. Amung desa kang tinebas, pinikir kang becik. Danureja lan si Ranggga rembuge kapriye”.

Aturipun Raden Rangga,” Yen katebus ewed ing wingkingipun, ing satemah dados prakawis. Kula pilalah tumut ngreksa balok-balok ingkang dipun rantuni, yen ical katempah sagah.”

Raden Patih mangsuli,” Mindhak rubed, terkadhang wetah dipun awataken ical. Temah anempahi, leheng sami bebasan. Seprandene dhusunipun alit lan kedhik cacahipun. Kalihdene malih, miturut mituhu Tuwan Besar. Yen panedhane nglanjak, sinten ingkang sagah pepalangan nanggung”.

Pangandikanipun Ingkang Sinuhun,” Lah, mulane pikiren kang aruntut. Amung sira Rangga, den apanggah aja kena den prewangi”. Nunten bibaran, lajeng sami karembag para ageng-ageng. Antawis ngantos lami ubeng-ubengan boten rampung. Raden Rangga awis sowan, dening teksih telasih kegagas ing garwanipun. Nuju mangun bicara sanggeman lawan Minister, Raden Rangga boten kaprentahan. Tiyang Danurejan, Ki Danukrama, supe. Raden Patih dhateng ing loji, enjing dereng wonten kang dhateng. Raden Patih wewartos dhateng Tuwan Minister, yen karig ngrubedi rembag punika Dhi Rangga Prawiradirja. Kangjeng Sinuhun sampun ngeli; pitajeng dhateng adhi Rangga, dhasar ladak antemipun Kangjeng Sultan Wong janget kinatelon, lan malih ngandelaken ingkang eyang tate prang pakewet. Boten kados awak kula, run-temurun momong kumpeni”.

Tuwan Moris sareng mireng, langkung nepsunipun. Sampun pepak para ageng-ageng, mung kantun Raden Rangga. Ingenggalaken wong Danurejan, sUngsun~sungsun. Raden Rangga boten ngraos kaprentahan enjing, lan wanci sampun kasep. Raden Rangga lajeng pambengan, sampun katur yen Raden Rangga boten dhateng gerah puyeng awatipun.

Tuwan Minister ngatak redenas angundang Raden Rangga, Raden Rangga langkung kaget salah tampi. Rencangipun ken sadhiya samektaning prang, kang yoga pareng lina. Raden Rangga boten basahan, amung crigan. Pusakanipun kang boten kantun, numpak kapal sesanderan dumugi ing loji. sampun lenggah sila tumpang odheg, tanganipun malangkrik. Tuwan Moris pitaken. “Raden Rangga mau brani Kumpeni”. Raden Rangga nungsung, lan kula boten kadhawahan.

Raden Patih gugup, noleh wingking taken rencangipun. Yektos menawi boten kadhawahan. Raden Patih ulatipun biyas, wicantenipun Raden Patih, “Empun adhi, kula njaluk ngapura saking awoning rencang”. Raden Rangga lajeng nangis sarwi wicanten,”.Ki Lurah, kula pejah gesang kapusthi ing patih. Kadamel putih, biru, jingga tamtu dados sakarsa sampeyan. Mengku prakawis balok punika, sumangga darmi kula tetengga kemawon. Masa boronga Ratu Kumpeni. Ki Lurah wrananing Ratu tuwin Minister, mangka wakilipun Kangjeng Tuwan Bes’ar. Angsal gilig sakaliyan, kula dhateng sandika nglampahi.”

Minister lilih penggalihipun, angsung tabe dhateng Raden Rangga, sarta mintak ampun lajeng sami bibaran. Kacariyos Tuwan Minister langkung remen dhateng Raden Rangga boten pegat pepanggihan. Lan den mintasraya bab prekawis gegilang, Raden Rangga boten sagah nanging supeket manahipun. Raden Rangga suka warti dhateng Minister, yen Raden Patih ngiwat tiyang estri saking Surakarta, badhe kasaosaken Pangeran Dipati, wonten ing Reksanagaran nggenipun”.

Minister boten ngandel, lajeng utusan. Nalika yektos, Tuwan Moris semanten sampun niteni cirinipun Raden Patih, ana raden wacika.

Kacariyos nalika punika Patih, pengulu, Kangjeng Sultan estu geseh. Pangeran Dipati sring tirakat, Raden Patih boten. kantun. Ingkang Sinuhun sareng mireng, langkung ewa dhateng ingkang putra, tuwin dhateng Raden Patih, tansah dipun raosi Raden Patih semu maras.

Kacariyos ing Surakarta, patihipun sinalinan. Dipati Danuningrat, sampun kapocot ginentosan Cakranagara. Wondene prakawisipun awit saking adhinipun dados demang dhusun nama Raden Jayeng pati, dados bebundhel tiyang awon.

Yen ngecu ngampak digdaya, nglantrah bawah Kumpeni. Sampun katur ing Tuwan Besar, lajeng kapundhut pejahipun Raden Jayengpati dipun kintuna dhateng Semawis.

Jayengpati sampun katangsulan, kakangipun Dipati Danuningrat, sanget isinipun. Ciptanipun manah, sampun ngantos waradin ing akathah, adhenipun nunten dipun pejahi lajeng kapetak sinuwuraken rnati nglamong. Kumpeni boten percaya, dhinudhuk bangkenipun, nyata Jayengpati. Sareng katur Tuwan besar langkung dukanipun dhateng patih,” Wong nora suhut pracaya”.

Punika prakawisipun Dipati Danuningrat nggenipun kapocot. Semanten Kangjeng Sunan nonjok srat dhateng ingkang painan Kangjeng Sultan ing Ngayogya. Ing mangke lintu patih adegipun Cakranagara, srat saking Surakarta, Minister sru suh ingangkah, ciptanipun manah angsal gegaman boten purun dipun timbali, yen Kangjeng Sultan teksih wonten gegilang.

Serat pinundhut, datan suka. Sareng katur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, panggalih dalem “aja kainan ing laku”. Pinethuk nampan mas, lan songsong agung marapit. Kang sarta Moris ngandikan, “Ananging Tuwan Minister mogok, yatalah wis dilalah gegilang arep diundur. Den kongsi mangga bathanga, ingsun labuhi. Mapan ana kang nglelawas menyang d.uta, anakmas Sunan. Minister kang makewuh”.

Kacariyos Tuwan Minister Moris nedya mutungi pasangan, inargi telas akalipun. Minister kesahan dhateng Surakarta, Semawis. Yen sepi Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, miyos ngalunalun ngrampok tuwin ngaben-aben. Kang timbalan Kumendham Belem ingkang” ngladosi. Saking penggalihipun Kangjeng Sultan minangka tandha asih Kumpeni, boten sedya renggang.

Kumendham Belem langkung bingah, Ingkang Sinuhun ugi langkung suka. Telenging penggalih amung Welandi ingkang boten sarju, Tuwan Minister Moris. Dene ing mangke saweg marengi wawalan praniti, kadi dene Jendral rumiyin yen Kangjeng Sultan kondur boten ebah. Sampun kahanan paekanipun yen kaaturan mangsuk dhateng loji, inggih tindak. Sawab kurmating Jendral kang ngangkat Ratu, dene Tuwan Besar boten kurmat. Wong padha saseneng-senenge linggih. Arsa mungkul Kangjeng Sultan, punika gelaripun karsa ingkang Sinuhun.

Dene Minister Moris badhe ngrupak gelar, Kangjeng Sultan bebontrek pasemon. dimen ngarsa ing layu. Mila asring-asring cangkrama, kiter ngaben sima ngalun-alun kidul tuwin mawatreja. Ananging mangke Purpupok sami umangkring, sami pengangkahipun. Tuwan Minister Moris anggeriipun wira-wiri dhateng Semawis, sowan dhateng Kumendur Pambram marengi pasamoan kitir mawatreja, para pratiwa pepak sedaya.

Raden Patih ngangge kapal saking Minister Moris, lorodanipun Kangjeng Sultan. Tuwan Minister atur-atur, titihan kore palangka. kawangsulaken. Kangjeng Sultan ngagem, boten kadugi. Kapal wadining galih, nalika punika dipun angge Raden Patih. Penggalihipun Kangjeng Sultan kawentar langkung dukanipun dhateng Raden Patih, yen sampun ningali dhateng ingkang putra Pangran Dipati, ugi kolu nguntabena ing pati. Animbali wadana prajurit, nama Prawiranata. Ngemban deduka, sampun kadhawuhan ing Raden Patih boten kalilan sowan-sowan, Ingkang Sinuhun boten sotah.

Kalilan ugi sowan, yen Raden Patih ngiring-iring Tuwan Minister Moris, yen amarengi ngandikan Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Ing mangke karsa dalem, ingkang nampeni sabarang prakawis Raden Tumenggung Natadiningrat minangka kori. Sadaya bicara saking loji, patih anyanthelna aturing Raden Tumenggung Natadiningrat tuwin paturanipun tiyang sanagari, punapa dene kukum ngadil. Sedaya tiyang weling atur, boten kenging margi Jiyanipun. Tuwin dhawuh timbalan dalem, boten liya marginipun satunggal Raden Tumenggung Natadiningrat lan sampun sami ugi lan kuwasaning patih.

Nanging sabarang prakawis boten kenging tilar patih. Patih damelipun kalih prakawis. Abdi dalem’ mancanagari kang paben ing nagri tetiga, pasisir Surakarta, Nagri Ngayogya teksih ginarap ing patih.

Sebdanipun dhateng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat, “Kowe bae adhi, dadi warananing Ratu”. Ingkang rayi wangsulanipun, “Kula malih Ki Lurah,, sageda”. Raden Patih ing nalika punika saged sareh, kathah kang keraos-raosing manah, Semanten Raden Danukusuma tinundhung saking nagari kakersakaken dhedhekah wonten ing Melangi dados bantenipun ingkang putra Raden Adipati.

Raden Patih, saya panas dhateng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat, dumugi lan garwanipun sengit dhateng rayi Kangjeng Ratu Anem, Tansah manggung rinaosan, winastan Kangjeng Gusti kekalih. Ingkang nama Pangeran Natakusuma ningah ingkang putra, ing galih samepyanipun rare wonten bandhulan, sanginggiling sumur. Dening putra dados kori, cipta nenutuh kang mangreh manawa nora tulus. Kaniaya marang bocah, bok temah wong asih dumadi lalis. Watake kang saben ora sah, rinumpaka ing ati. Ingkang putra lajeng ndikakaken sowan Pangran Dipati, Raden.Tumenggung Natadiningrat mituhu tuduhing rama, lajeng sowan Pangeran Dipati. Pangandikanipun,” Aja owah kaya biyen, uger Danurejan adhi bisa, apa kowe bocah cilik, amung langi nuruti deduka teka lakonana bae”.

Raden Tumenggung lajeng ndikakaken mantuk, sampunkatur sadaya pangandikanipun Pangeran Dipati dhateng ingkang rama. Ingkang rama sareng mireng, Iidok mono ira sisip rasaning ati.Besuk dadi bencana, tiwas kawistara sanegara. Mukti, wirya reraguman. Kang ngragum, sanak-sanake”.

Kacariyos, bumi Geladhag ing mangke kapundhut besat saking Raden Patih. Kyai Jaganagara langkung bingah, sabab cecenggringing Raden Patih winastan maro tingal.

Bumi Geladhag kaasta Ingkang Sinuhun piyambak, Kyai Jaganagara manahipun mongkok. Wonten mantri geladhag saking Danurejan, anama Jagadimurti. Kangjeng Sultan saya wewah kang deduka, dene mawi anama Murti, nayakeng dyah nama Murtiningrat. Raden Patih, cirinipun saya lebet, Nunten nimbali ingkang putra, Pangeran Dipati kaarih-arih kalih dinten kapeteking galih. Dumadya anut, animbah Sindunagara lan carik. Damel srat sayogi katameng Gurnadur Jendral. Wiyosipun, Kangjeng Sultan sampun boten karsa gadhah pepatih pun Danureja. Sarehning maksih rare, kathah kekiranganipun. Kang nggentosi pepatih Sindunagara, ugi sami nalaripun anak putu Danurejan. Ingkang damel srat Pangeran Dipati, ngrakit adangjyahipun. Kyai Sindunagara mundhi serat dalem dhateng ing loji. Raden Tumenggung kadhawahan wangsit pinenging kesah-kesah.

Karsanipun Ingkang Sinuhun sampun priksa serat dalem ingkang kabekta dhateng ing loji. Dhateng Kyai Tumenggung Sindunagara, dhihin prakara durung mesthi. Kaping kalih surasaning serat punika dede bab sariranipun, nanging wonten kengkenaning patih ngenggalaken sowan dadya lumampah, cipta tunggil wasita.

Raden Tumenggung Natadiningrat kang dhateng rumiyin, nunten Kyai Tumenggung Sindunagara. Serat dalem sampun katampen Tuwan Minister, rengrengipun kawaos Tuwan Jurubasa Gor. Tuwan Minister sampun mangertos sadaya, sawiraosing srat. Raden Patih nangis senggruk-senggruk, sabdanipun Minister dhateng Kyai Sindunagara,” Serat punika boten tetela ungalipun, Danureja ngabdi wong agung kalih. Kangjeng Sultan boten wenang mocot yen boten gilig sekaliyan Kangjeng Tuwan Besar. Cacading srat, dumeh nem. Rumiyin sangkaning lare, kajunjung dados patih. Danureja sepuh sapunika lan rumiyin. Kathah kekiranganipun, ingkang pundi kang boten pareng lan karsane Kangjeng Sultan. Prayogi katelakna, menawi kula diburu dhateng Tuwan Besar. Kula sanget ajrih”.

Kyai Tumenggung Sindunagara sampun wangsul saha sampun katur sadaya wangsulanipun Tuwan Minister. Ingkang Sinuhun dheleg-dheleg, kewedan karsa belaka, sompok wadining kang putra kang damel serat. Yen serat kadamela piyambak, boten mawi sancayaning putra. Kangjeng Sultan sampun ering, sabdanipun KangjengSultan,” Iya ora ana alane maning, benere wus ora arep iya wis rampung. Upama wong laki rabi, yen wus ora dhaup jodho, jamake uwis. Minister ndadak takon tetelane. “Dumadya srat dalem wonten ing loji, baul prakawisipun.

Kacariyos Raden Patih ing nalika punika supe yen kawulaning Gusti. Cipta badhe pulih getih, amemales lara wirang. Nora wurung ing tembe pinocot maning, pangulah danukrama lunga moyang, telabul ngelmu, anyantrik Wali kadi kuwasa, ingkang sreban gunje gepeng, tan teles ngambah laut, laku dharat nitih angin, duwe gelap tanpa udan, danukrama mangulon purugipun, langkung amati raga.

Kocap Raden Patih gegirih ing Pangeran Dipati, campur rasa jiwa satu. Aturipun,” Kangjeng Gusti, sampun pijer eca-eca lelangen. Sudibya putraning raja, teksih wonten ingkang mejanani. Jar jana guna kastawa manah, sumyur rum sanegari angendhih kuwagedan Kangjeng Gusti, nipis ing pageripun.

Kangjeng Gusti, Ngayogya jati katlusuban luyung. Parangmuka wonten ing canglakan, kula ajrih angaturna dening mangawit ing kadhaton. Sampun pijer mukti dhahar eca, danakrama tanpa hasil. Kathah-kathahing putra santana, taksih wonten anggegujeng ing Kangjeng Gusti. Upami kajeng mandera, lami-lami angendhih wit. Margi saking rama dalem kasengseming garwa. Tamtu badhe yen puwara, Kangjeng Gusti sampun dumeh suhud, dipun tetela. Rama dalem supe dhateng Kangjeng Gusti, lan ibu dalem susahipun punapa boten kagalih, ing mangke ngunduri sepuh, mindeng anggadho manah. Kalindhih Ratu sesengkan anyar, sinten yogenipun ngicalna sengkelipun ibu dalem, kejawi Kangjeng Gusti. Sapunika saya santosa, dhi Rangga badhe dipun petheti mangka pepulihing prang, kagulung nagri ngamanca. Mila nglantrah sumekta cadhang prang, pakewed. Ing saulat, gora godha supados ringkesa galih. Kangjeng Gusti, tepang lan pun paman wetan, sapunika sring-asring kepanggih pun Rangga lampah anelamur. Numpak tandhu kajang, tanpa rewang. Kados matengken rembag. Lan sinten sagah nulak gunane pun paman, ngarawit, pangulah putranipun adhi Natadiningrat.

Mulet galihipun rama dalem, lan boten kirang tresna ing wayah lan putra. Tepanipun Pangeran Mangkunagara, Pangeran Prangwadana inggih wayah kang dados Pangeran Dipati.”

Sareng mireng aturipun Raden Patih, temah supe welingipun ing swargi. Ical tresnanipun dhateng .ingkang paman Pangeran Natakusuma. Sakelangkung dipun sigeni, ingajengken sesiku. Pangandikanipun, “Iya adhi, prakara awakku, ngalangna ngujurna ora” deleng liyane, mung kowe, Biyen, mengko mungguh awakku, ora liya ngarep-arepku mungguh guna sektimu. Adarma kasrah, bang-bang, alum-alum, amis-bacin.

Gemah, rusak, dhedhak, merang, aku ora meruhi. Nanging aja lena, lan ta rasa aturmu mau bener. Lelejeme Kangjeng rama ketara, orahe tanpa reringa kagungan kekasih. Kegawa dhi ajeng Ratu Nom”.

Sampun prajangji sekaliyan, Raden Patih nangga setya, lajeng mantuk. Semanten Raden Patih, lir tiyang nekad. Jarag-jarag  prakawis, boten jenak wonten griya. Yen siyang cangkrama nambut reta, dhateng loji, langen mugut pantun, para putri ingajak. Kang eyang saweg gerah boten kaetang, wira-wiri kelangkungan boten mawi mampir. Kang eyang langkung serik galihipun, ngantos miyos kang prasapa, “Apa dudu putuku, angkuhe kagilagila. Apa kang tinemu”.

Raden Rangga Prawiradirja nalika punika kelangkung bekti dhateng kang eyang, nguraheni sakarsanipun priyayi sepuh. Tuwin sesaosan urmat busananing seda, nelangsa centhulane rumiyin.

Kacariyos Pangeran Natakusuma marengi sowan kang ibu lan Raden Rangga kepanggih. Raden Rangga matur,” Kula mireng kabar saking Mangkubumen, witipun ki lurah wewadul dhateng Pangeran Dipati katur dhateng Natakusuman, anunggang tandhu yen dalu wira-wiri. Rumiyin, sapisan kepranggul lampahipun ki lurah, sepisan sowan dhateng Kadipaten. Rencang kula sampun kula wangsit, den awatna tiyang estri kang tinandhu. Raden Ayu Singaranu, mantuk saking Kranggan maksa badhe kabiyak kang tandhu”.

Kang eyang gumujeng, suka, wekasan prihatin. Kangjeng Pangeran sabdanipun, “Mung sapisan aku seba, yektine. Karodene maneh wartamu mau luwih karsaning Allah. Yen rineksa, ora kena rinusak pepadhaning wong. Yen pesthi, druhakaning sesama sapa sanggup nulak bilahi. Ron sajaratil mustaha, kawula wus pinanci-panci”. Raden Rangga mangsuli. “Leres, pangandikanipun rama”.

Kacariyos ingkang rayi Raden Patih, kapundhut mantu Pangeran Dipati nama Raden Martawijaya. Ing antawis sampun lami, Raden Ayu kagungan putra. Pangeran Natakusuma tetuwi, sareng konduripun wonten margi kapethuk tandhu saking wetan kang njajari sekawan para nyai kedhik.

Pancenipun sampun samar, petenging dalu, pareng aken nyimpang. Sareng celak priksa yen Ratu Angger kang tindak. Kang abdi ndikakaken mungkur, Kangjeng Pangeran sumimpang. Wonten para nyai wicanten, “Nunjang bae, wong Natasuman. Ana Kangjeng Ratu tindak, wis celak tanpa kering”. “Boten pirsa, kula westani dede Anak Ajeng Ratu kang tindak”.

Langkung ngungun samargi-margi, ing nggalih uga seje tuture menyang kang lanang. Pasthi tuture yen dijarak. Nunten ing dinten Jumungah Paing, marengi gengipun peken, Raden Patih bakda Jumungah saking masjid. Dumugi ing radinan, bapakipun lumampah wingking. Wonten tiyang Natasuman, lurah prajurit truna kinanthi lan tiyang kadipaten belantikan tukar kapal, yen wonten Raden Dipati, nanging boten mireng. Raden Patih priksa  yen tiyang Natasuman. Lajeng cinekel, dipungebugi..Radenngunus waos, kapal ingkang winaos. Tiyang kadipaten kang gadhah kapal rnarbes mili, Raden Patih dipun engetaken bapakipun malih, malah tinantang. Raden Patih lajeng mantuk, sedaya rencangipun ndikakaken sedhiya piranti. Bok wonten dukanipun kang rama Pangeran Natakusuma, Raden Patih langkung kuwatir. Kasrat ing Pangeran Dipati, leheng rebat rumiyin, manawi karumiyinan. Amargeng resmining dyah; kang serat dimene mandi. Kangjeng Pangeran Natakusuma sareng mireng prakawis abdinipun lurah truna kinanthi, nunten nimbali putra Raden Tumenggung Natadiningrat ndikakaken lumampah dhateng Kepatihan. Sampun panggih lan garwa Raden Patih, sadaya sampun kajelentreh nalika kapethuk margi lan garwa Raden Patih. Wangsulanipun Raden Patih,” Ya adhi, matura rama ora pisan memalesi, bokayumu ora tutur lakune yen kapregokan tindake rama. Seka abdine rama, lurah truna kinanthi kang banget manasati, tanpa kering ing patih wrangkaning ratu.

Ing saikine, apuntene rama. Kapindhone aku ora weruh yen abdine rama”. Raden Tumenggung Natadiningrat sampun pamit, lajeng dhateng kadipaten. Panggih lan Pangeran Dipati, pangandikanipun. “Adhi, ana apa dene seba aku”. Aturipun, “Mila kula sowan, kautus paman dalem rama. Atur priksa, masa wandeya kauningan. Ing peken kagegeran, wonten abdinipun rama kaprawasa ing ki lurah. Kapalipun dipun tatoni, nanging kapalipun abdi dalem ing kadipaten ngriki”. Pangeran Dipati kaget, dene nganggo jaran kadipaten.

“Inggih Gusi, wantonipun linton anggen, belantikan tuwin kala pamethukipun sampun katur sadaya”. Pangandikanipun Pangeran Dipati, “Paman sung uninga menyang aku, aku nedha lan takrasakne kang yoga. Adhi, aja milu-milu ambeg runtike paman”.

Raden Tumenggung Natadiningrat sampun pamit, lajeng sowan ingkang rama lajeng katur sadaya. Lurah parajurit truna kinanthi, lajeng kapocot dening dados bebanten wisuna. Ing antawis lami, wonten Sarip mrasanja dhateng Natadiningratan. Sumitranipun Raden Patih.

Wicantenipun Tuwan Sarip, “Angger, manah kula nglokro, dene raka sampeyan Dipati sapunika panggih pepanggiling Ratu. Mutungi, jarag-jarag. Kula aturi sampun boten ndhahar pisan atur kula. Kula dipun oso-oso, langkung gela manah kula, Wajibing gesang, tumempel kang angsal wahyu. Boten liya angger, kang sayoga gumantos patih. Sanadyan angger timur, winongwong ing rama. Pesthi Ngayogya suyud dados janget kinatigan. Wangsulanipun Raden Tumenggung Natadiningrat, “Langkung saking kemokalan sebdane Tuwan, boten saged dados patih. Kados Ratu boten karsa, Kumpeni boten ngrembagi lan dede bibiting patih. Rama boten sarju, punika mung dados kori, Yen sampuna, mangga peksa. Menggah maesa, sampun ngoek. Boten wrat kangelanipun, tengah mangsuli sihing Ratu. Mung bilaine kang boten kuwawi manggul”. Tuwan Sarip mangsuli, “Pundi wonten, boten ginalih. Wajibing gesang minta kanugrahaning Allah. Mamrih indhaking sarira, kenging pinalar, kula ngengeri. Deres pawartosipun, yen angger dados patih. Dene Sindunagara mung wela.” Raden Tumenggung Natadiningrat saya tan sarju, Tuwan Sarip kawelantah semu kacuwik, lajeng nyuwun pamit.

Kacariyos RadenPatih sowan Pangeran Dipati. Aturipun, “Gusti, kula sanget kuwatir, prakawis ing loji. Yen kula pambengan, boten wonten ingkang njangkung. Pun adhi Natadiningrat, bilih kalebet reh kang saking paman dalem Pangeran Natakusuma. Wantuning guna, boten kawistara.

Kumpeni, manawi sumela kagungan karsa sanes. Prayoginipun, pun bapa kemawon dipun damel nelusup. Mung sageda tepang damel. Yen boten sapunika, sanget kuwatir manah kula. Pangeran Dipati sumerep, marengi, arta, katujon galihipun lajeng santun.

Raden Patih nuju ngandikan ingkang rama, Pangeran Dipati matur, “Pamrinanipun ingkang rayi, Raden Tumenggung Natadiningrat, sanget melasaken dening tanpa kanthi. Yen marengi kangjeng rama, prayogi uwakipun pun Danukusuma amonga”. Ingkang Sinuhun kewedan, wit dening dede kang karsa. Ing satemah. nuruti. Lenggah sewu, tambahing sabin ginempalaken lenggah Danurejan.

Parentah sampun dhumawuh, yen Danukusuma lenggah kaliwon miji. Semanten Raden Patih sanget anggubel dhateng Tuwan Minister Moris. Lan wewadul, ambeg suranipun Kangjeng Sultan. Lan bokmanawi, pyambakipun pinrih ing pati dene Ingkang Sinuhun.

Wangsulanipun tuwan minister, “Kadi boten tumama, Raden Patih, abdine Tuwan Besar. Yen kuwatir, kula ken jagi dragunder”.

Raden Patih, angres manahipun, “Lan yen kenginga kang gumantos leheng pun bapa pyambak, Kyai Danukusuma. Yen kula boten kinukup kumpeni, kadospundi Tanah Jawi? Mesthi, karisakan”.

Minister mangsuli, “Ampun, akeh-akeh kang dipikir. Kula ngrewangi Raden Patih. Saking banget panasing ati, prakara gegilang boten kodal”. Raden Patih, pamit mantuk.

Kacariyos, Cina ing Demak kinecu bresih. Tumpes donyanipun, kenging tiyang Demak. Sewu tigangatus, sedhiya Jayengsekar. Tetindhih, kaliwon satunggal. Angodhol, nelasah kampak. Lacak kajedheg ing Wirasari, tepang Grobogan, bumi Ngayogya, Gabus namanipun. Kaliwon, milungguh dhusun ing Gabus sinanggyan pretinggi prapat mancalima.

Jayengsekar rusuh, ngrayah, ngobongi griya, kagegeran. Dipun kathahi dhateng tiyang Jayengsekar, lumajar.

Mantri, keliwon, kantun ing Ngebyak cinekel sampun binanda. Lajeng kasaosaken, Raden Tumenggung Sasranagara marengi jagi, boten sowan dhateng Nagari Ngayogya.

Mantri kaliwon lajeng kaaturaken Raden Rangga dhateng nagari. Sampun, mangkat.

Kacariyos, landros ing Semawis angsung srat dhateng Minister Moris sarta bantu prajurit dhateng Demak mawi kumpeni tetindhihipun. Dhusun Gabus, kinepang. Tiyangipun sami dipun cepengi, angsal tiyang sanga. Pengulune katut.

Raden Tumenggung Sasranagara, semu ering. Dening Walandi Tuwan minister, sampun tampi srat saking Semawis.

Minister nunten bicara lan para bupati. Enggal anglampahaken putusan. Juru basa Gor, lan bupati satunggal Raden Sasrakusuma. Prentahipun Raden Patih, “Lamun kapergok lan kaliwon kebaktaa lajeng dhateng Semawis. Sampun ngantos dhateng Ngayogya. Juru-basa Gor lan Raden Sasrakusuma pepriksa dhateng Grobogan ngurus nalaring prakara.

Yen mantri kaliwon binanda, enggal uculana.”

Sampun sami mangkat ingkang kautus, sareng katur dhateng Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, sanget dukanipun. Raden Rangga kautus ngrebat Kaliwon Demak, prajurit kerangkat lumampah. Saking penggalihipun Ingkang Sinuhun, “Bok digawe saprayogane, sathithik aja sesoroh”. Temah duka dalem tumpa-tumpa dhateng Raden Patih tuwin sabapakipun, nunten wonten serat dhawuh pemut yen Raden Danukusuma boten kalilan sebab mangsuk pancaniti. Mandhega ing galadhag, Raden Patih langkung serik. Tuwan Minister sampun tinuturaken, semanten kang njujul Kaliwon, kapethuk margi. Dipun tedha juru basa Gor, kekah. Tiyang Grobogan inggih kekah, lajeng den srahaken ing tiyang Kranggan. Raden Sasrakusuma angerihi dhateng juru basa Gor, ingajak manuta, Prandene para bupati ageng-ageng lan kang njujul punika, mundhi karsaning ratu. Runtut lan Minister rembag punika, ugi angger ingkang kantun Tuwan jurubasa sampun ngeli. Kaliwon kasrah wong Keranggan, sampun dumugi ing Ngayogya. Raden Rangga suka-suka atur priksa dhateng Kadipaten prakawis punika. Pangeran Dipati sumingkir, lajeng ndikakaken anyaosana Kaliwon den rantun wonten Kepatihan.

Sareng katur, Ingkang Sinuhun langkung suka. Para bupati sami kakersakaken dhateng griyanipun Raden Patih amriksa Kaliwon Demak. Aturipun ndikakaken nyerati, saking karsanipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan amemales ing patrap. Tuwan Minister sareng mireng langkung nepsunipun, Raden Patih ngilikilik lan atur pemut dhateng Pangeran Dipati sampun tumut-tumut prakawis punika. Ambeg suranipun ingkang rama,. boten kandel dhateng Gupremen. Pangeran Dipati miturut, Tuwan Minister angsung srat dhateng Raden Patih nedha Mantri Kaliwon dening iku abdine Tuwan Besar. Lan sapa ingkang duwe atur ngrojongi Kangjeng Sultan, sapa bupatine. Sareng priksa, Ingkang Sinuhun enggal ndikakaken maringaken. Minister tumangap, sampun tampi. Kangjeng Sultan, mundhut tiyang sanga kang saking Gabus ingkang sampun kabekta saking Semawis. Aturipun Raden Patih “Tiyang sanga sampun tinetepaken kecu. Lingsem wagugen Kangjeng Sultan, semanten Tuwan Minister kang manah lir antiga kapiting sela lungit. Dening purun gantung srat saking Surakarta, gandhek ngantos tigang wulan wonten Nagari Ngayogya.

Kangjeng Susuhunan boten trima, Kumendhur pambram dhateng Ngayogya, badhe ngrampungi saklir kastori. Raden Patih ageng manahipun, para bupati sami prihatin. Ingkang sarta Raden Patih wewadulipun nelas, lan juru basa kekalih Tuwan Gor, Tuwan Krisman. Punapa raosing manah ingkang badhe katamakaken Kangjeng Sultan, sampun rinacik dhateng Kumendhur Pambram.

Raden Patih kang nenajemi ing saulat solah nangga setya, “Amung titip Pangeran Dipati enggal jumenenga Ratu. Ingkang rama megawana, sampun tiling lan Kangjeng Ratu kedhaton kasilep. Ratu sesengkan anyar, Ratu Kencanawulan, saturipun ginega dhateng Ingkang Sinuhun lan sanget sengit dhateng kuwalon Kangjeng Gusti Pangeran Dipati. Lan enget yen puputra priya, sapunika tepang lan besanipun, Pangeran Natakusuma, dhateng Kangjeng Gusti boten yukti.

Prajurit lebet kang nayaka, kadangipun Ratu Kencana, kalih sami nama bupati wewah Ki Rangga Prawiradirja, badhe kamantu malih. Kangjeng Gusti kesisan ing batos, ingkang leres mopoa, dados tanpa tolihan dhateng Kangjeng Gusti:

Ki Rangga kang manah saya malembung, Ratu Kencana sampun resep. Nanging ingkang sanget dados kawatir mung rama Natakusuma, pyayi miguna. Lembat putra dados pangulah sabarang aturipun, rembag kadhahar ing Sinuhun mingo ing Pangeran Dipati. Kula pinrihing pati, Kangjeng Sultan pangangkahipun yen Raden Rangga sampun rabi putri mangka agul-aguling panduk.

Karanten Kangjeng Sultan wangkal, pasang rehipun Tuwan Besar, ngandelaken mantu lan besan. Ing sapunika sampun katawis, prajurit Natakusuman, Kranggan, Natadiningratan tandha badhe purun ing tuwanku. Kula sampun kainan, rehning rumeksa nagari asal-asal sampun kapratela. Lan Kangjeng Gusti nelasaken yen tan wonten ingkang pangukup, Kangjeng Tuwan Besar dhateng ingkang wayah Kangjeng Pangeran Dipati. Kula boten awet dados patih, ngraos boten saged anglampahi yen teksih wau punika. Sukering praja dados kalilip, liya punika sampun suyud sadaya dhateng Pangeran Dipati tuwin dhateng Gupremen. Yen ical tiga punika, boten angel Kangjeng Sultan, alit kang galih, Tuwan Besar sakarsanipun dados. Kangjeng Gusti sumangga kang eyang, lan pitungkas yen wonten prakawis saking Kang Eyang Tuwan Besar. Sandi lair manut kang rama saking ajrihipun”. Tuwan Pambram mangsuli,” Trima kasih, lan empun akeh-akeh kang dirasani. Pesthi kula matur ing Jendral, ampun susah yen atur seka kula wis pesthi lamun ginugu. Dene ing saniki, perlune gawe kula mung prakarane Minister Moris gegilang lan layang.

Minister kang kula tutuh, temah ngadu-adu ing Ratu. Lan tempuh arta Cina Demak, kang kinecu wong Gabus lan ing Kedhu akeh kampak.”

Wangsulanipun Raden Patih, “Dhusun Kedu, boten nguwasani Sabdanipun Pambram, boten deleng Hyane ing pepatih. Inggih tuan, boten kula oncati. Asal Kangjeng Gusti jumeneng ing samangke, nuwun duka. Yen tuwan bicara wrana, dipun sumentor. Kangjeng Sultan remen gelar rewa-rewa, tuwin geladhi wonten alun-alun kidul. Kangmas Sumodiningrat kang rumojong, sampuri ged-geden.

Ingkang judheg, sumelanging manah inggih amung Pangeran Natakusuma. Nukma paekan alangkung lembat, lan tilar murwat sentana kados kang mengku nagara. Saatur-aturing patih Danukrama lan juru basa Gor, ingkang nyerati badhe katur ing Tuwan Besar. Sampun katur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, enjing Tuwan Panbram katimbalan pinanggihan wonten taman.”

Kangjeng Sultan kewedan dening gegilang, Pambram sampun nama Kumendhur dados Puhnak Jendral maSa gelema ana ngisor. Kranten sinamun ing taman boten mawi gegilang.”

Penggalihipun Ingkang Sinuhun, mangsa oraa gawa prakara agung, sipi gedhe tur mahaprana. Nantun dhateng ingkang putra, “Sapa bupati kang yoga ngadhep?”

Aturipun Pangeran Dipati, “Boten wonten kejawi adhi Danureja, Kakang Sumodiningrat, tiga pun Sindunagara”. Kangjeng Sultan miturut Tuwan Pambram, sampun tetabehan lajeng tata lenggah. Aturipun Tuwan Pambram, juru basa Krisman kang nggatosaken aturipun Tuwan Pambram, “Rehning mangke Minister Moris selaya lan Sultan, prakawis gegilang bok inggih tinurut aturipun. Dening adat, swarga, yen lenggah pendhapi kadhaton boten mawi gabancik gilang. Yen manggihi Oprup dipun timbali, sanes gilang, sela-sela renggang wijiling witana. Sampun nalurine kang rumiyin. “Moris netepi parentah Minister, sami lan Sultan. Ing sanalika, pundi nggen lenggah jajar, campur wangun kaurmatan. Temah mangke kasor lenggahipun, yekti ajrih parentah. Mila dados kastori,. bok inggih lutur galihipun Sultan. Sepele dados rembag, dening gilang bancik kayu asil punapa”.

Kangjeng Sultan nitya sumirat dadu,” Ya bener iku balabag, ananging manjing wiranging Ratu. Lan wus sun gawe segah kala Jendral rawuh den pinaraki sakaongron lan ingsun. Para Idlir kabawah, yen dudu karsane pasthi sinaru. Wis oran ana angin barat, ana babagan nusuli. Kang anjunjung Ratu ingsun, Kumpeni. Ingsun ora lali, maksih emut. Nadyan iku blabag, wus sun enggo. Ora ngeman wirangingsun, ingsun iki putraning Jendral didhedheli si Moris. Wirang deleng ing sapepadha”.

Wangsulanipun Tuwan Pambram, “Timbalanipun Gurnadur, kala pinarak Ngayogya boten patos angyektosi yen gilang kajeng. Kagalih gilang sela, tetep naluri. Sareng tetela yen tranging karsa, Kangjeng Sultan mantunana netepi prentahipun Minister. Yen boten kersa, loji Gupremen suwung kabekta dhateng Semawis. Juru basa manesel, nuwun tempuh sewu Demak kang kinecu tuwin Kedhu. Yen boten ical tiyangipun awon, Jendral karsa tindak pyambak birat tiyang kang samijurit”

Pangandikanipun Kangjeng Sultan,” Kejaba wus praniti, keprabonipun gilang trima lowung didol si Moris. Untunge dinulur ing Tuwan Besar. Loji Gupremen kang jaga Sinuhun, iku beneh cahak. Luwih karsane anguningani, asal aku aja cidra sesangganku tunggon barang tuwin picis, jaluk tempu sewu meksih mulur nalare. Desa Kedhu, pinundhut pilih margane rinusak jeksane dhewe.”

Begadring wawalan, temah sami kendel. Tuwan Pambram matur, “Kula mireng wartos rawat-rawat, yen Tuwan Sultan wonten ingkang tusuk. Dados sandeyaning putra, kosek lan Pangeran Dipati. Yen yektos, kula badhe mireng kaparingana priksa”.

Kangjeng Sultan langkung kaget, “Iku pawarta corah, dene dhingin Tuwan Besar angsung pemut, ingsun pinenging nggugu ujar kang ora yukti. Ki Dipati, apa sira ngrasa padudon lan ingsun”.

Aturipun Pangeran Dipati, “Boten pisan suwala, langkung ajrih”. Tuwan Pambram pamit mantuk. Ingkang sami sowan sadaya tinundhung medal, para bupati kang wonten njawi anungsung wartos. Raden Patih ‘ajarwa anggarjita, para bupati temahan prihatin. Tuwan Pambram sampun mantuk.

Kacariyos, Minister Moris kendel, ginentosan Minister Iglar dhateng Ngayogya malih. Wondene prakawis gilang, kadehik sewang kadamel sidhang siring. Yen Minister sowan pinanggihan ing sri menganti. Kangjeng Sultan teksih pinarak ing gegilang, naluri kang swargi.

Kacariyos Sekretaris Jendral, Tuwan Pirkes, dhateng Ngayogya mertamu. Pangeran Dipati lan para putra santana sami manggihi wonten ing loji. Amung kalih dinten, enggal mantuk.

Minister matur ing Kangjeng Sultan, wonten parentahipun Jendral. Sebab tiyang memara dhateng pesisir, yen boten mawi srat pas saking pepatih lan Minister tuwin kaji kang sami ngampungaken tedhak Rasulullah, yen boten wonten tandhaning yektos saking salasilah, den tepenga kasrah ing Gupremen. Boten kenging mbekta gegaman, bedhil siji dipun beskup. Kangjeng Sultan Surakarta, sampun ngestokaken anglampahi. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan merang anglampahi, dene mawi manut Surakarta. Pangandikanipun,” Dene nganggo tununtun seka Sala, apa ingsun iki kebawah anak mas Sunan. Ingsun lumuh niru, salah gawe. Kaniaya marang wong talabul eknu, den kon anyekeli. Yen ora aweh, dadi galap menang.”

Raden Patih tinggal pratela dhateng Minister. Semanten Kangjeng Ratu Anem, babar putra kakung. Saya kathah reraosanipun, tiyang ingkang sami anggeni. Dene sihipun Ingkang Sinuhun matambah dhateng Tumenggung Natadiningrat.

Kacariyos Raden Tumenggung Sumodiningrat, dosa ing Kangjeng Sultan, amejahi tiyang nama Brajalesana. Panasing manah, piniji lan Amatahir kautus nalika dhateng Crebon, kala bedru Kumpeni wonten karaman tiga.

Ki Sidhun Kuburangin, tembung kasbut wau kajengipun namanipun ing tetiyang tiga: Ki Sudhum, Ki Kulur, Ki Rangin. Wedananipun kasingkur, mila Raden Sumodiningrat ngincih. Lajeng kapesat medal lenggah mijil njawi. Sareng wonten kabar yen badhe- wonten Jendral mertamu dhateng Nagari Ngayogya sarta anggegirisi, Raden Tumenggung Sumodingrat wangsul dados nayaka lebet malih. Dimana ing Kangjeng Sultan, pinuji ing damelipun, pikandel agul-agul.

Semanten Lurah Blambangan mati, nama Ngabehi Dasamuka, ing impen nuju memet abdenipun Ratu Kedhaton. Dhusun dipun cekeli, wonten alun-alun kidul, kalunasan. Kangjeng Ratu Kadaton langk.ung merang. Lan wonten santananipun mantri Japan, dosa ing Gupremen, kanggenan saradhadhu saking Surapringga. Ngungsi dhateng Japan, kadakwa ngekahi saradhadhu kinurung wonten kemandhungan. Kangjeng Ratu Kadhaton sangsaya muadhut guna sektining mantu, Adipati Danureja. Mamrih kang putra enggal dados Ratu. Lan ing manah, boten kuwawi anahanakening maru, Ratu Kancana.

Dhateng ingkang raka kolu, Pangran Dipati inggih, kolu. Raden Patih sagah, srana tulak tumbal saujaring dhukun den lakoni sidhekah wreni-wreni. Anglabuh seganten, ardi, wong kasurupan, lan impen pinuji-puji. Tetumpeng gogohan den bekteni.

Mila rumiyin wonten nama Tirtasengaja, ngaken angsal gaib. Kangjeng Sultan langkung panas, dipun pejahi. Lan wonten tiyang nama Setrawijaya, Wangsakartika mung pocodaning marasepuhipun ingkang putra Pangeran Dipati. Lan wonten tiyang estri, nama mBok Kertakusuma ngaken meryayang dhayang. Inganggep guru dhateng Kangjeng Ratu Kedhaton, Kangjeng Sultan langkung ewa.

Gurunipun Pangeran Dipati, nama Ki Danakusuma, sami tiyang penceng kiblatipun. Saaturipun ginugu ing Raja putra, Raden anyagahi bab kang dhateng Welandi. Raden Riya Sindureja, kang sagah samarata putra santana dipun rampasi. Patih Japan, sampun den luwari saking Raden Patih, maraet sihipun Minister Ingglar. Semanten Pangeran Dipati, roroning tunggal lan patih. Tiga Pangran Hadikusuma, pocapane mangan upas bareng mati.

Putrining sentana tuwin para bupati kang ayu, Raden Patih mangangkah Pangeran Dipati kang mundhut. Kathah kang sami kentir, sabab sami dipun bandhani. Semanten Kangjeng Ratu Kadhaton, ningali polahipun Raden Rangga pacuk Den Ajeng Suratmi, sanget rudatin ningali kang wayah-wayah. Rame lan Ratu Kancana, sapatrapipun tanpa kering. Peparing sampun kathah, Ratu Kancana dhateng badhe mantunipun.

Kacariyos Raden Patih rembag lan Surakarta, Patih Cakranagara pratela dhateng Kumpeni wit salahipun Raden Rangga ngingu tiyang Pranaraga nama Wirabrata, bengkok kecu. Semanten Pranaraga, Mediyun sami gentos kecu-kinecu. Ing Mediyun mangun kutha, sedaya manca dipati sami anyambut damel. Mariyem wonten baluwarti ing Pranaraga, kawon angkok lan Madiyun.

Kacariyos Kangjeng Sunan wewadul dhateng Jendral, minta adil Gupremen: Nuju ngajengaken Garebeg Siyam, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan bicara urmat mariyem yen miyos, badhe kasuwun mantunipun, sebab dede angger Kumpeni. Raden Tumenggung Natadiningrat kuwur manahipun, dening den bebidhung. Tampa pemut saking Danurejan, lajeng kasaosaken Pangeran Dipati. Pangandikanipun, “Yen prakara urmat atas Kangjeng Rama pyambak, aku wedi matur”. Lajeng sowan dhateng sri menganti, kapareng sare Kangjeng Sultan. Serat kacanthelaken Raden Brangtakusuma, Raden Tumenggung lajeng mantuk. Sareng wungu, serat tiningalan.

Raden Brangtakusuma kautus dhateng Natadiningratan, ing sarehning urmat lamun miyos mantuk, Kangjeng Sultan langkung runtik. Lajeng atur serat ing Raden Patih, kepareng sampun mangkat sowan. Serat dipun tingali, Raden Patih gedheg-gedheg mirsa ungeling srat. Mawi mampir ing loji, kapanggih Minister sampun kawartosaken sadaya. Raden Patih lajeng dhateng pageiaran, pepak sadaya putra santana tuwin bupati.

Raden Sumodiningrat, Purwadipura andhawuhaken timbalan dhateng Raden Patih,yen urmat boten- mawi. Mangke yen Minister dhateng, Kangjeng Sultan boten jumeneng. Tumenggung Sindunagara andhawahaken dhateng Loji.

Minister sareng mireng mutung, masang angkah. Timbalan, boten sowan. Ing satemah baul, Grebegipun sepi sebab Kangjeng Sultan boten miyos. Bakda Grebeg, putra dantana tuwin bupati sowan ngabekti. Kangjeng Sultan andhawahaken,” Aja na narka, yen ingsun baceri Ratu lan Gupremen. Utawa ana kang ngandon-adoni, mamrih renggang. Poma pacuwaningsun, ora owah belengket.

Amung lagi rebut, udur-uduran aprakara urmat lan penjaiukingsun sapa kang tabeyana. Liyane Minister kang njaga ingsun, lan ora ningali Jendral. Amung pulmahe kang sun tingali, kang aweh urmat Minister Moris diga.we salah. Apa Minister galagala, mulane njaga ratu mesthi Walanda pilihan, cukup mangertine. Lan apa mulane Minister tak undang, nora teka. Apa ana kang gegasah, banget petenge galihingsun. “Aturipun ingkang rayi, Pangeran Natakusuma,” Leres pangandikanipun Ingkang Sinuhun”.

Mireng aturipun ingkang rayi, suka pyuh dhateng ingkang rayi. Cumeplong galihipun, ingkang pangandika,” Iku bener, ciptane adhimas. Sedyaku ya mengkono.” Sasampunipun dhedhaharan, lajeng sami katundhung sadaya. Sobating Patih, awewadul piyangkuhipun Kangjeng Sultan dhateng Gupremen. Pangran Natakusuma ngrojongi, malah cumacat Minister Inggiar Walanda baung. Raden Patih tansah nggegasah Minister, temah ical sedaya sih palimarma kang dhateng Pangeran Natakusuma. Sandi upayane dipun kencengi. Damel srat wewadul dhateng Jendral. Carik tiga kang ndamel tuduh pinangkanipun, Danukrama, Trunasastra, Tuwan Dritecara Welandipun tepang lan Pangeran Dipati, Cundhaka Wiryapuspita lan ingkang rayi, Pangeran Mangkubumi,

Amangsuli cariyos malih ing saderengipun bada Garebeg. prakawis Madiyun Pranaraga. Dhusun Ngembel tiyang ing Pranaragi, kapejahan tiyang Kranggan si Narayuda. Raja pejah, gandhek Pangeran Dipakusuma, Ja.yadipura, tiga Somanagara. Surakarta nguruni Bupati Tumenggung Arungbinang, utusan Gupremen Kaptin Krisman. Sami landrat, temtu tiyang Ngembel pejah. Kaptin Krisman adamel leresan sampun den ecapi, Arungbinang sampun suka tandha.

Pangeran Dipakusuma dereng, ajrih ing ratunipun, kedah atur priksa rumiyin, lajeng sami mantuk. Raden Rangga taksih wonten Ngayogya, sareng siyam Raden Rangga kalilan mantuk. Bak.da siyam, wangsula. Sesanggeman bakda, den leresi wulan Sawal, Raden Rangga sowan, katunjel Kumendur Prambam dhateng, mundhi serat Gumadur.

Serat supatranipun kekalih, kang satunggal bab Raden Rangga pinrih mintak ampun dhateng Bogor pinanggil Jendral. Srat ping kalih, rehning Kangjeng Sultan damel kori, Raden Tumenggung Natadiningrat punika, Jendral boten marengi. Sebab putraning sentana kathah ewedipun ing wewadosing kang rama. Boten sadu dados sesendhoning nagari, mabubrah tata. Cilakaning ratu, kasusahaning Gupremen. Yen boten anut, pesthi Jendral runtik mutungi pasangan rawuh ing Ngayogya, amangun tata lan patrap.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan langkung gugup sanget, kang paminta sampun ngantos Jendral mariki, supe subasita pamrih wong kang dudu. Saking kumetering galih, Kangjeng Sultan kapengkering lingsem, tinitih Kumendur Pambram. Raden Patih gumapyuk, ginubel ing sih ela-ela dhateng Pangeran Dipati. Sedaya ingkang dados pakewed, sampun kasumbageng manah. Sanak mantu, kulit daging nirtyeng purwa duksina. Cipta etang buruh, sanak-sanak abot telak. Kipa-kipa lir anyuthat wrejid cacing marang sanak kaponakan. Supe welingipun swargi, sadaya ingkang gadhah pengangkah saaturipun ginugu. Penyananing galih mokal, gepok kang sarira. Mila sedaya ingkang dados runahing putra Pangeran Dipati lan patih, cipta abuwang uwuh aja. Gendheng anyukeri dhiri.

Raden Rangga sampun kadhawahan lumajar dhateng Bogor, mintak ampun ing Jendral lan kancane tetiga. Raden Rangga nuwun kaanthi, ipe Pangran Dipakusuma. Kangjeng Sultan jumurung, anunten saling karsa Kyai Danukusuma kadamel kanthi. Pangran Dipakusuma sande, kathah pamrihipun Kangjeng Sultan. Karane bapa patih tinedah, yen lakune harja estu dados surati. Mapan landakipun Raden Rangga, marnrih jetmikanipun.

Yen Rangga kinarya sirna, aja ana bebaluhi dadi watir. Raden Rangga ngenes manahipun, den bebungah kartine den utus Ratu Kancana. Sungsungipun Raden Rangga ing manah nglaIu, ngraos kothor sampttn nipis pangabdinipun, Dening tanpa ta’ngsuI, ingkang mamrih byuha mahraja.

Kang masangi iuwang langkung bingah, mupung dhudha dereng kamantu maning. Den dhedheli dhadhahan, ilanga kabeh kang dadi keiilip. Mila ing manah, Raden Patih kesusu selak kudu salin ratu, 3umedya patih patah gul anung murba misesa, darma bae ratune mukti kadhaton.

Ngangkuh ratu kejaba Raden Rangga nekad liwung, bubuk antuk supana. Raden Rangga ing. cecengil, pinrih giris lir pejah sajiomng gesang. Saking mapuhining manah, Raden Rangga ngupados margi nggenipun kesah.

Nuju dalu Raden Rangga sowan ingkang rama Pangeran Natakusuma, nuinpak tandhu kajang, kepareng Raden Patih salengepan dhateng kadipaten. Sinapa trampil sauripun, ngaken Raden Ayu Singaranu mantuk saking mancanagari. Nanging ingsakalihipun, boten samar sami yitna tinanem ing manah. Wadosipun Raden Paiih, lajeng dhateng kadipaten.

Raden Rangga sampun sowan ingkang rama Pangeran Natakusuma, lajeng njujug lir wekaang panggih. Aturipun, ” Kula punika sampun ngraos bilahi dados pasrahan dhateng Gupremen, saking pitenahipun Danureja. Danukusuma sareng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat sowan ingkang raka, sebadanipun Raden Rangga dhateng ingkang rayi,” Pinten banggi adhinias, awet ningali warninipun kakang Rangga. Boten sotah pengangkuhe sitaha, iftanah kmasampunteias. Amung adhimas den saged suwita nagri Ngayogya. Pun kakang kados boten mantuk, lajeng kabucal. Majeng pejah, mundur pejah. Yen pejah ing margi, awis rencang ingkang bela. Lan keraos duraka, kuIa salamine gesang. Pun kakang tengeh ngecani manahing tiyang, tansah dame! sakit sak. Amung kedah nusul mbok jengandika. Fuji kula, yen pejah winalesa ing dalem dunya sadaya kang sami motangaken ing kula. Mayar alam akerat, suka. den rujita. Sampun aggendhong memala”

Kang rama ciptaning galih, guruning pracaya ing Allah, keciwadhag. Kawedhar sabda, angrapu,” Sokur lepas kawruhmu, ananging keciwa. Uruna prentahing Allah, lagi kinongkon menyang Bogor, Prentahing Ratu Bethara, nunggal prentahing Allah.

Ing nitipraja, dikon ngambungi pipining naga kang galak ora wiyang nglakoni. Sanadyan pati, sakit sabil ingkang nulya. Dudu si Danureja kang aweh lara pati, yen regag saka pitenah. Wong durung, kowe nglakoni, kawruh mateng bali mentah temah nora precaya. Lan sira isih nom, wajib amalar sihing ratu, kang kari aja cupet kurang ihtiyar. Yaiku, dadining gaib Allah, sipat rahman. Angsung pamintaning umat, angger boboding awak. Jaluk dudu walake, iku wong mamak duraka”.

Aturipun Raden Rangga, “Tiyang kathah, was-wasipun kanggenan ngelmuning setan, kirang amaitis ing Sukma”. Pangandikanipun ingkang rama, “Juwed, dene basamu kumethak. Lod-lodan, lowe. Pamupusan, wong urip budi ihtiyar. Endi ciptane kang mangsut, yaiku guruning nyata. Ora ana ngucap lara pati, linakonan”.

Raden Rangga atur sembah, kojah dhateng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat yen sariranipun katurunan songsong jene ing salebeting impen. Ingkang rama mireng ewa, kang galih sampun gela, narka yen anglamong. Lajeng katundhung medal, ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat kapendhet titihanipun sandi, kabekta dhateng ing Bogor.

Semanten Raden Rangga, lir wong mayangi solahipun lan sanget bekti dhateng kang eyang. Sedheng kang para bupati kalempakan ing Danurejan, angrembag nggenipun badhe dhateng Bogor den sarah panceding dinten lan putusan gupremen. Raden Rangga boten ngudhoni, sampun penangganipun. Amung sumangga kemawon, iajeng bibaran. Raden Rangga wonten margi tansah sesambat garwanipun, amung kedah nusul.

Kacariyos Pangeran Natakusuma, ngandikaning kang Sinuhun Kangjeng Sultan. Sabab ingkang putra lan Pangeran Dipati tuwin Raden Tumenggung Natadiningrat. Pangandikanipun Ingkang Sinuhun,” Mulane adhimas sun undang, ana layange Jendral. Sabab anakmu dadi lawang Tuwan Besar, ora rembug. lng mengko ingsun lakoni tulak bilahi, adhimas nyingkiri wong ingkang rame kang gumanti lawang vvakane Sindunagara. Ora ewuh, sapuluh-puluh ana setan ngiwi-iwi. Aja dadi atimu miwah Natadiningrat”.

Aturipun ingkang rayi, “Leres karsa dalem, kula langkung rumojong. Sampun rumiyina, mila yen puruna, matur sanget nuwun kangmas. Sareng pun Natadiningrat kinarsakaken dados kori, kula langkung watir. Mantuk sanget, pepondhas sasat katrahan ing nugraha raosing manah, kaowel bilainipun. Begja pun Natadiningrat”.

Ingkang Sinuhun kajron tampi, raos anglulu matur loba, “Adhimas, nora mengkono. Mung mari tepung prakara kang menyang Gupremen, yen nampani karsaningsun misih Natadiningrat.”Kang rayi matur persudi, “Sinuhun ketanggelan dadosa bupati mijen, manah kula langkung eca boten wonten kang munasika. Punika supadosipun”.

Anyambeti Pangeran Dipati, “Leres, paman. Dados resikipun adhi Natadiningrat,.manahipun saged eca boten cowong”. Asreng ngandika Kangjeng Sultan,” Kaya bocah katriwal, dadi miji sasat nganggur”. Aturipun ingkangrayi,” Asal teksih momong putri, mangsa kantosa katriwal”. Nunten Raden Brangtakusuma angemban timbalan dalem Ratu, dhumateng ing Danurejan. Raden Tumenggung Natadiningrat, mantun dados pintu ginentosanKyai Tumenggung Sindunagara. Ingkang rayi Pangeran Natakusuma tinundhung medal sarta pinoma-poma sampun ngantos dados galihipun. Kangjeng Pangeran Natakusuma lajeng kondur.

Semanten ing dalu, wonten daru ngaler ngilen dhawahipun. Enjing Tuwan Pambram mantuk, sampun pupus sadaya saliring bicaranipun. Ingkang Sinuhun langkung suka. Pedhak sonten tetegar, semanten Raden Rangga Prawiradirja ubanggi, kirang nem dinten mangkat nusul Tuwan Pambram, tata dhateng Semawis.

Denya ngandika ing Jendral, lajeng sowan dhateng Bogor Sandi ngirabaken bala wira-wiri wonten margi, nanging Raden Rangga boten tumut manggihi putra sentana bupati. Amung selamet ing paran, sampun jaga taha-taha sasolahipun tiyang Kranggan nggeladhi sarta mapan prajurit gentho kumebul,

Ing sabibaring tamu, Raden Rangga galenikan lan Pringgakusuma kalayan mantri njawi nama Ngabehi Pusparana, prenah kaki ing Sokawati. Raden Rangga sampun pracados, boten priksa yen kekalih punika dados pangulahing patih. Kang wau sampun pratignya mangan upas, bareng mati temah mandayeng jangji balik dhateng Raden Patih. Mangka pikandel ngawula padha pyayi, gleca-glece sasolahipun.

Raden Rangga winadulaken dhateng Raden Patih, wanci bedhug dalu Raden Rangga daut margi ing wingking ler wetan. Ambobok banon, kadamel margi baris kapalan, gumrebyug langkung kaget kang kamargan. Raden Rangga dumugi Jenu lereh, boten tinututan. Prajurit gentho kari, sampun oleh dangdanan.

Raden Pringgakusuma, Pusparana amung ngaterken ing margi lajeng dhateng ing Danurejan, dhatengipun Ki Martalaya atur priksa ing patih, langkung sumringah netyanipun. Enggal Raden Danukusuma dhateng loji, atur priksa ing saderengipun Raden Rangga morod, Raden Patih kang ngaturi penjawil.

Pangeran Adikusuma, Pangeran Mangkubumi, tunggilipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan kapinta ing galih. Para prawara ngandikan, ingkang dereng dhateng katimbalan Raden Patih. Kengkenanipun sumebar, lan nalika ingkang rama Pangeran Natakusuma lelejeming den waspaosna kang yektos. Kangjeng Pangeran sampun dangu sinowan ingkang abdi sampun katuran priksa dhumateng ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat.

Nunten wonten utusaning patih, anyaosi priksa lolosipun Raden Rangga, katunjel gandhek animbali enggal-enggalan. Kangjeng Pangeran sampun sowan, Pangeran Ngabehi sarenganipun. Ingkang Sinuhun nunten bebilas dhateng ingkang rayi, wonten terkaning batos. Ingkang rayi ing semu, tampi. Katujune pun Rangga boten wonten, dandosan kula den gabrul. Amung Natadiningrat kenging kapalipun satunggal, Ingkang Sinuhun semu mengkak sebab Ratu Kancana kathah kengingipun.

Nunten amatah punggawi, ingkang nusul nututi Raden Rangga. Raden Purwadipura, tetindhihipun prajurit lebet, sapratigan urunan tiyang sanegari. Bebantheng Ki Martalaya, Dipadirja putranipun Raden Arya Sindurja, Pringgakusuma. Nanging welingipun Ingkang Sinuhun, binujug sangkaning lirih, darapon Rangga elinga.

Pangran Natakusuma, boten. suwawi. Prayogi kabrubuh Ngayogya kerigan. Sokur kacandhak ing margi pun Rangga, yen boten kepapas ing benjing kathah pambekanipun. Kamadhihan ngajak sempal, Raden Patih mengo, sedaya boten wonten rembag. Ngetok budining praja, sawet gangga ketok ponjen. Inggih boten pantes, tuwin amicanten kagengen lampah.

Mila pamrihipun, Raden Patih purnaa saking Kumpeni. Dapak-dapak Kangjeng Sultan manggih ciri, den embut Rangga pinrih aweta. Dhawuhdaiem Ingkang Sinuhun, kang anglurug den pracayakna enggal dhateng minister lan anedha kanthi dragunder Walandi.

Raden Patih ingkang lumampah, lan ndik.akaken cecereng. Yen Kangjeng Sultan, nora tunggak milu-milu. Rangga, alane dhewe. Kejaba ing kana, yen ana sabyantu, ingsun ora pisan angajani. Apa maning Ki Dipati nora wruh, aja ngawak-awaki.

Raden Patih langkung rujuk, welingipun Ingkang Sinuhun, malih damel; yen sampun dhateng loji lapur, ken ngrayah pondhokan kranggan.

Raden Tumenggung Natadiningrat ngiring, sampun panggih minister, sinung kanthi Tomis Litnan kumpeni. Purwadipura sampun bidhal, Raden Patih lajeng dhateng Kranggan. Patih Singapadu kongsi abang biru, wira-wiri mundhi tumbak. Sakehing tiyang dipun cepengi, ingkang tengga pondhokan katalikung. Ingkang den genah malebet ing griya, Raden Tumenggung Natadiningrat, binekta carik ing Danurjan. Anyerati barang ingkang kantuh, yen sampun kepanggih cacahipun lajenga den usungi dhateng Danurejan.

Raden Patih boten tumut malebet, mite ugi wonten pamrihipun. Sesampunipun baresih, barang lajeng kausungan dhateng Danurejan. Raden Patih atur priksa dhateng ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Kacariyos ingkang dhateng Madiyun, Raden Rangga pinethuk Tumenggung Somanagara. Rerangkulan, dipun tangisi. Tumenggung Somanagara nganta-anta, “Pringgakusuma bareng gelema menyang Mediyun, kauiku ta pepurak. Ora nyana putune Pangeran Juru sanggup dadi dhalang gingsir.

Mutene lurahku Iimut, seka dheweke kang ngomyang. Ngaku oleh wangsit, kon madeg ratu jumeneng Sunan Alaga. Dining kanang sab, pepak dheweke kang ngarani. Saben dIna lurahku diicuk-icuk, baya angur mati mergagah.” Dhasar alas pethik, cintha kraton gedh.e, jangka kalih ketangga, sarah. topi bandera lelayu. Prathisthane wong prawira, mati ngrebut nagara. Tandha pembaiikipun, sampun kaurmatan.

Raden Rangga madek ratu, jejuluk Sunan ing Alaga, kekutha ing Maespati, sinidhikara para ulama, Raden Tumenggung Somanagara, Panembahan Senapatining baris nama Pangeran Dipati Surya Jayapurusa sampun damel punggawa sakawan. Saha nglampahaken serat, nelukaken mancanagari Surakarta tuwin pasisir  bawah Gupermen. Para tumenggung sami tampi srat, lajeng atur priksa ing ratunipun.

Bupati pasisir atur priksa dhateng gupermen, lereyanipun kang sagah nunggil sabyantu sarni cidra. Prabu tiron muringmuring, Jipang Panolan sampun kawon prangipun.

Kacariyos ingkang ibu Prabu tiron ngugud-ugud. Siyang dalu tansah muiar kang putra, dipun tangisi muwah santana estri. Ananging sampun liwung, alah mati kena wisaya angur matiya mregagah. Mesthi yen ngukup lamun menang. Tiwas neinu pati, wedi mati. Dudu wong perwira rebut nagara.”

Den tangisi tanpa gawe, durung karuhan yen mati. Prabu Rangga sampun nekad, dedameling Ngayogya dhateng. TumenggungPurwadipura boten purun ngesuk dhateng ing kutha, tebih pondhokipun antawis lampahan nem jam. Prabu Rangga ngluruk dhateng ing Magetan, semanten Raden Sasrawuiata marengi sakit, ngili dhateng ardi. Amung Raden Sasradipura ingkang methukaken, prangipun kawon. Negari ing Pemagetan, kabrokan. Tumenggung Purwadipura ing manah jendhel, ngantos tiyang mancanagari dereng wonten ingkang dhateng.

Amangsuh cariyos Nagari Ngayogya, kala Raden Tumenggung Natadiningrat lan ingkang raka Raden Patih angrayah ing Karanggan. Raden Tumenggung Natadiningrat ginenah ing lebet mangke cukul.

Ngabehi Pusparana, katilaran srat. Kekalih dhateng Raden Rangga rumiyin, satunggalipun dhateng Raden Tumenggung Sumodiningrat. Kang satunggalipun dhateng Raden Tumenggung Natadiningrat.

Purwa, Raden Rangga pamitipun, astuti dhateng Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Angaturaken manah kang suci, boten sedheng gumiwang dhateng Ingkang Sinuhun. Yen angsal brekah dalem, sedya ngumpulken tanah Jawi. Eman pinilih lan Surakarta tuwin pasisir. Wangsulipun, Raden Rangga nenuwun sampun ngantos Ingkang Sinuhun tumut-tumut amunasika.

Karanten sapunika pun Rangga yen menang prang, boten liya ingkang kula pekayaken amung Kangjeng Sinuhun. Memuri Eyang Rangga, sarta kang Sinuhun swargi. Yen tiWas pun Rangga, den bubuha sampun ngantos anglepati sarira dalem. Lan pitungkas dhateng Raden Tumenggung kekalih.

Ing sapengkeripun Rangga, jembatan Elo ken mutus. Suprih sampun andadosaken kuwatir mengsah saking Semawis, dene loji Ngayogya masa borong kang kantun. Tuwin rumeksanipun dhateng Ingkang Sinuhun, kapretandhan lak wungu. Pusparana, sinrahken ing patih. Raden Dipati langkung bungah, den angkuhangkuh srat kekalih mangka gegaman. Sampun masa srat dadi kalangan kali, cundhaka Pusparana.

Nuju Raden Tumenggung Natadiningrat sowan ingkang rama Pangeran Natakusuma, Ngabehi Pusparana dhateng, sampun panggih lan Raden Tumenggung. Srat kalih katur lajeng tumameng ingkang rama. Kyai Pusparana enggal katimbalan. Dinangu matur nalaripun. “Kula marengi gilir tengga ing pondhokan ing Kranggan, nuju wonten lare manggih srat kekalih awor uwuh. Sareng kula priksa, den capi, tingkeman sampun kabuka. Ungelipun, langkung ajrihning sipi, premana mawi nebut putra dalem. Saking dening rumeksa, boten petang yen kula kareh pun kakang Danukusuma.

Mila dereng koningan srat punika, ing mangke sampun katur, kula sumangga Kangjeng Gusti.” Pangran Natakusuma maos istipar, ngandika dhateng ingkang putra,” Layang iki caosna ing Pangeran Dipati. Nalaren seka Pusparana, sarta gawanen wonge”.

Pusparana matur, “Ajrih ing Raden Adipati, winastan malumpat palang” “Kangjeng Pangeran maklum ora teka, sira milua. Ngakua panedyamu, layang iki katur Danurejan. Kepapag dalan lan anaku, laku gati linakon belaka. Dadi kacekel layange, sampun ora pakewuh nunggal wekas rumeksa nagara”.

Pusparana atur sembah, Raden Tumenggung Natadiningrat enggal dhateng ing kadipaten. Raden Tumenggung canthel atur den timbali, atur surat sarta kanalar. Tiga pisan, sami api kaget. Pusparana boten den timbali, pangandikanipun Pangeran Dipati, “Layang iki pasthi katur rama Sinuhun “Raden patih tanggap, “Serat punika bilaeni, anyenyorengi rama dalem. Wadosipun Tuwan Minister, yen boten enggal katur sasat tenung ingkang kasipengan”.

Sebdanipun Pangeran Dipati, “Saiki wis tanggung, esuk takaturake kangjeng rama”. Raden Tumenggung Sumadiningrat, sampun dangu dhatengipun. Kaparingan priksa srat, anjola nepsunipun sanget. Rinapu Pangran Dipati, sarwi nempal sabda mamrih hardaya, sampun mirapet tarkaning wadi. Naggutuk lor, kena kidul ngandika dhateng Raden Tumenggung Natadiningrat,” Wis, adhi matura menyang ramamu. Paman, layang iki wis tampa gawe. Paman, aturana mramedha Mangkudiningrat kang duwe pokal nalika bareng, ngrarepake minggat. Si Rangga katemu lan adhimas Mangkudiningrat lan paman Adikusuma. Loro iku, ora ngenaki ati. Rina wengi, talikane paman aja pedhot”

Raden Tumenggung atur sembah, sampun bibaran lajeng matur ingkang rama. Sampun katur sadaya, Kangjeng Pangeran Natakusuma boten gumun. Amung maras ningali ingkang putra tuwin ingkang sarira. Enjing samingandikan, pepak putra sentana, bupati. Srat panggihan ingkang karembag, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan langkung gugup. Serat badhe kabesmi, Raden Patih kipa-kipa. “Mugi, kapreyakna minister. Tedah Ingkang Sinuhun boten sepen inggalih. Lan estu, tetela resik karsa dalem. Serat, lare alit ingkang manggih wonten pondhokipun pun Rangga kala karayah. Kula boten tumut malebet adhi Natadiningrat ingkang kula genah malebet. Kula kantun njawi ingkang mbalengrah inggih adhi Natadiningrat Serat punika tingkeman, sareng kapanggih ing lare sampun kabuka Langkung-langkung minister nggenipun mriyogi. Yen dhimas Natadiningrat mayar sabab boten tumut ngrayah pondhok”

Raden Patih semanta, sadaya angleresaken Raden Patih. Kangjeng Sultan menggah kumakalucem, netya semu putih margup sidhakep kang asta, Semanten telas sadaya tresnanipun dhateng Raden Tumenggung Natadiningrat. Boten wonten ingkang kantun, rasa risi kanggenan tuwin dhateng ingkang rayi Pangeran Natakusuma. Lajeng sami tinundhung medal, Raden Patih dhateng loji lan bapakipun, Raden Danukusuma, boten kantun.

Semanten Ingkang Sinuhun tansah mirangu, perlu nimbali ingkang putra Ratu Anem. Sareng kang putra sampun marakan, padamel amung den adhep. Saking genging tresna, upama dhaun kinulup kados den dhahara malih. Dening priya mangke, dados prakawising nagari. Ingkang putra langkung tresna, ing kakungipun.

Lan sampun patutan, kekalih sami jaler. Priye nggone misah, Kangjeng Sultan boten saged ningali ingkang putra lajeng ndikakaken kundur. Sareng sonten, putra sentana, para bupati sinumpah sadaya wonten salebeting kadhaton.

Tuwan Minister Ingglar nesek, sabab kang nglurug dening boten odhil. Purwadipura cabar, tinedha kukumipun cara Walandi. Raden Patih masengit, ngranggeni wewadul yen Raden Purwadipura nyambi wade keton pesmat lan dagangan apyun. Yatra patedhan dalem ingakal, boten kawradinaken dhateng kancanipun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, langkung duka. Matah bantu, anyalini senapati, Pangran Adinagara, Pangran Dipakusuma. Putra kademangan kalih, Wiryakusuma, Wiryataruna, lan 3amadiwirya tuwin Raden Citradiwirya. Sesampunipun sadhiya den precayakken ing loji, dedamel nunten mangkat.

Semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, langkung awis ingkang nggalih. Tanpa kantha-kanthi, dhinesek dening pepatihipun, den gegila dening kumpeni. Kangjeng Sultan angrangkul, mamet sihing patih. Saaturipun den lampahi. Pangeran Dipati langkung suka, amung mbebagusi kemawon.

Pangeran Mangkubumi, Pangeran Adikusuma sampun salin sajakipun. Nunten minister dhateng ing kadipaten, mangun rembag, nanging, Raden Patih boten tumut. Sesampunipun minister mantuk, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sampun tanpa karsa. Punapa rembaging patih lan putra Pangeran Dipati, manut kemawon.

Ingkang Sinuhun, langkung alit kang galih. Dening mireng saking aturing patih anggegiris. Semanten Pangeran Dipati, puhapa aturing patih, langkung nggenipun ambebagus. Kacariyos, Pangeran Ntakusuma punapa malih ingkang putra, Raden Tumenggung Natadiningrat sampun kadamel tebih, asring cinengkolong rembag.

Ingkang Sinuhun langkung cumene-cene dhateng ingkang rayi Pangeran Natakusuma tuwin dhateng ingkang putra. Semanten wonten srat dhateng saking Raden Sasradipura, yen Nagari Magetan bedhah rinisak tiyang Karanggan. Nunten ingkang Sinuhun parentah sadaya putra santana, sedhiyaa aprang badhe nglurug dhateng Pemagetan. Tuwin para bupati, tetindhih Raden Dipati.

Nanging dereng kantenan pancetipun ing dinten menggah angkatipun. Ingkang Sinuhun rewel ingkang karsa, ingkang kantun utawi ingkang kesah punika dereh genah. Karembag lan putra santana, tuwin para bupati ingkang ageng-ageng. Ananging rembag tanpa dados, lajeng sami katundhung medal.

Pangran Natakusuma, laju kondur ing dalemipun. Sedayaputra santana, sobating patih sami tumut dhateng Kadanurejan, sami reroyoman. Raden Patih, malang kadhak sarta amicanten, “Ala watir ing Madiyun. Dene watir ing Ngayogya. Besuk ana ratu loro, yen ora nuli kapapas. Lurahe rama Adikusuma. Nanggung maning yen gelema, terkaku kaya ora linyok”. Antawis sampun dangu, lajeng bibaran. Semanten Pangeran Dipati animbali Raden Tumenggung Natadiningrat. Ingkang pangandika, “Karane, adhi takundang. Minister Ingglar, kalane mrene anodhi menyang aku. Prakara layang temon, dadi sumelang. Kowe kagepok ing kothor, manawa si Rangga tepung lan paman, kekosodan ingkang dhuwur, Rengganga lan gupremen. Yen oter, mayar kang pamrih. Mokal si Rangga wania yen dudu, pengajane paman. Jeneng Sunan Alaga iki, jeneng wrana. Besuk kang sumambung jumeneng Prabu Alaga, Kakang Sumadiningrat tipis. Sira kandel, teka paman.

Nanging aku kang nanggung menyang awakmu. Yen dhasar Natadiningrat sedheng, pangawulamu sanakku belangkep. iku. Ya, aku dhewe kang mrewasa, ora susah gupremen”.

Aturipun Raden Tumenggung Natadiningrat, “Gusti, leres ingkang pananggel. Saupami sapunika, inggih kirang punapa sih dalem Ingkang Sinuhun. Tuwan paman dalem rama boten kekmpahan sisipa. Punapa tanpa patolihan, katresnan gendeng-ginendeng.”

Pangran Dipati ngandika, “Lah, mulane ingsun kiyat. Minister nganti tasentak-sentak”. Raden Tumenggung Natadiningrat, lajeng katundhung mantuk. Semanten, Pangeran Natakusuma, ingkang putra Raden Mas Salya, kakersakaken mbibrah pondhokanipun Raden Rangga kang wonten ing dhusun Bogem. Raden patih mireng, amicanten,” Dene sumeca-seca, kajaba Danureja mati wurung wruh tanah sabrang”.

Ing nalika punika, Ingkang Sinuhun ing galih langkung kasesa. Dening Rangga, lami dereng pejah. Adamel srat undhang-undhang, dhumawuh sadaya ingkang bawah Ngayogya.

“Ingsun mundhut uga, si Rangga enggala mati. Gehde ganjaraningsun, sapa kang nangkep si Rangga. Mantri, munggah bupati. Prawara, munggah panewu. Panewu, sun tambahi. Si Rangga, satruning bumi. Mungsuh wong agung tetelu. Dhingin mungsuh panjenenganipun. Kapindho, anak Prabu Sunan Surakarta. Ping telu, mungsuh gumadur. Nuli den sirnakna. Wis ucul seka kulit daging.

Satru mahaprana, gawe cilakaningsun. Yen aseje, kang oleh gawe gupremen tuwin wong Sala luput saka atasingsun. Sipi gedheing wiyata, gawe melaratingsun. Sapa kang ora mituhu, wong kolu, musakatingsun den padha rebut begja. Sapa ora sedya nglinapsuh, ora oleh brekating ratu. Manjing satruningsun, lepas wong Ngayogya tumurun putraningsun Dipati Mengkunagara. Ora andi ngawulakake serat undhang paglaran wulih-wulih”.

Semanten Pangran Natakusuma lan ingkang putra, Raden Tumenggung Natadiningrat, langkung dening prihatin. Gerah, kapit dening ratu lan gupremen. Nanging ing galih sampun sumendhe ing takdir.

Kacariyos, serat jendral dhateng. Rumpakaning patih, minister kang angsung papan. Mangsenipun, Raden Danukusuma. Drite ingkang anrat Danukusuma. Tandukipun, kumendur Pambram anusuk ing Jendral Dhandheles. Inganggep sarta memandeni. Kapratandhan, cap ageng Nagari Pranesman Jendral Rat Ageng Dhandheles Marsekal, sami ugi lang angusung pangwasa.

Sunan Bonaparte Ingkang Napaliyun, sayogi dhateng ingkang prasobat Kangjeng Sultan Amengkubuwana kaping kalih Ngayogyakarta. Wiyosing surat, kula ngantep dhateng Sultan. Dening Sultan sring nikelaken tedhaing gupremen. Minister tan pinreduli. Utawi Patih Danureja awak gupremen saaturipun, boten dhinahar. Lan srat panggihan ingkang dados yekti. Anyina yen Sultan mamrih cidra ing gupremen. Bupati ingkang kasebut srat kekalih, Sumadiningrat lan Natadiningrat, ugi sami dosa ing gupremen, pun Sumadininingrat anglurugana pun Rangga. Yen boten saged angrampungi, boten sumelang den lokken sadosanipun.

Sami pun Rangga, anglurug rumiyin Purwadipura. Langkung jahat, pinten kadare pun Rangga. Dene pun Natadiningrat punika, kula boten kainan. Pemut kula wanti-wanti in Sultan, prakawis kang mekasi bab Pangeran Natakusuma tetep kaliliping nagari. Kangjeng Sultan, amiyosna pangandika satunggal, Jendral lan ingkang rayi. Yen pinilih ingkang rayi, Kangjeng Sultan den prayitna. Kula tamtu, adhatengi ing Nagari Ngayogyakarta, sarta ngewahi tata. Dene welas ratu ing wingking.

Jendral tan lyan, saking mirma putra wayah saturunipun Sultan. Yen miturut ing gupremen, ingkang rayi Pangeran Natakusuma kula tedha saputranipun. Kinintuna dhateng Semawis sinimpen ing gupremen. Sultan sampun kuwatir, ingkang rayi boten sinung pendamelan mardika bawah gupremen. Amung kesaha saking Nagari Ngayogya”.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, njenger karuna. Luhipun darewesan. “Priye ki dipati? Kuwur galihingsun. Mangsa bodhoa, sira kang bakal mengku ing buri”. Pangeran Dipati njorogaken ing paman, aturipun, “Leheng ingkang kathah, lan satunggal kalih. Dening malih, slira kaprabon dalem. Manawi jendral mutik, sanes ingkang mengku karaton ing Ngayogya. Kangjeng rama punapa boten welas dhateng kula?”.

Kangjeng Sultan kelut, mantoning sabda,” Iya, bener sira, ingsun nanggung ora wani. Karo wis takdire adhimas Natakusuma lepas seka Tanah Jawa. Mung, Natadiningrat dene maksih bocah Apa ora kena pinisah? Sebab, adhimu si beng, banget tresna menyang kang lanang, Kemaraten, manawa gonjing”.

Aturipun Pangeran Dipati, “Estri, kenging cinukup. Angsal kang manah eca, gampil pulihing pawestri, Yen pun Natadiningrat, tamtu tresna ing paman. Kados boten kenging pisah, ndadosaken kuwatir manawi mbilaheni.”

Kangjeng Sultan ngandika, “Mungsuh prakara nggoningsun ndhawuhi menyang pamanira. Yen tak asapa pemogoke, dadi kasusahaningsun. Lan wedi walering swarga. Upama sun apusi, adhimas pinter lembut. Weruh kedhap kilat”.

Pangeran Dipati kewedan aturipun. Raden Patih-ngandika,” Boten kantun, bapakipun Raden Danukusuma, Pangeran Ngabehi, Pangeran Demang, Pangeran Mangkudiningrat, Pangeran Mangkubumi. Sampun sami kaparingan priksa, aturipun inggih sami boten kadugi nanggel aturipun raden patih.

Kejawi, kula kamandaka sinandi dados gegadhen. Yen Rangga sampun pejah, rama nunten kondur nggenipun wonten Semawis. Abdi kathah kedhik, sakarsanipun kalilan. Dene yen rama Natakusuma mogok, tamtu silip. Nadyan dados leleburan, tan ina paukumipun. Yen bangun turut, kula lan kyai ngiring sandika karsa dalem Ingkang Sinuhun. Lan boten kalilan mantuk kula utawi kyai”.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sampun amarengi. Sakelangkung sukanipun ing galih. Kang ngandikan sampun sami tinundhung medal. Semanten Raden Sumadiningrat, pinundhutaken sampun ing Tuwan Minister. Sampun ingapunten. Raden Sumadiningrat sampun dados kanthenipun patih. Semanten Pangeran Natakusuma, langkung prihatin lan ingkang putra. Raden Tumenggung Natadiningrat, ing galih langkung pratignya. Tinarka, angubungi mironge si Rangga.

Den bicara, toh umur. Yen saking kalabetan swargi sihe, dadi sesiku ^inulang. Kabeh iku, saka barkatan tinggalane wonguwa. lara wirya, panduming Allah. Wis tulis, lohmahpullah. Tinahanken ing galih, dhateng ing Danurejan nuju sami wontenipun bapa lan anak.

Pangeran Natakusuma, pangandikanipun, “Anak, mila kula dhateng, rehning rayine kesiku ing gupremen marga layang panggihan. Rayine masa bodhoa, anak patih. Dene tinarka sedheng ing ratu. Ian si Rangga, kena yen tinanggung, mawi supata, kula milu. Liya sefca niku, dukane Kangjeng Sultan Sinuhun, luwih Allah. Sumangga ing prentah”

Wangsulanipun raden patih, “Boten wonten prakawis malih, amung bab srat panggihan. Mangke rama rawuh, saha miyosaken pratignya. Inggih kula kang nanggel pun adhi. Prentah jendral, pun adhi ngandikan dhateng Semawis, dameMpun amung nrwun ampun. Kula kang nglarapaken, yen sampun nunten mantuk”.

Kasaru wonten hirdenas. saking loji, mintonaken prakawis anuwun indhaking urmat Pangeran Dipati. Kufoasaa sedaya prajurit, Kangjeng Sultan pasraha. Yen Raden Patih sampun, nunten den cap~ecap ageng Banaparte, raden esmu watir. Dene kang rayi priksa, tambuh nggenipun mangsuli. Semados pukul pitu dhateng loji. Pangeran Natakusuma pamit kondur. Sonten wonten gandhek andhawuhaken Pangeran Natakusuma saosa ingkang enjing. Winangsulan sandika. Sareng enj’ing Pangran Natakusuma sampun sowan nunten ingandikan.

Raden Tumenggung Natadiningrat kantun wonten pagelaran. Pangeran Dipati, raden patih, sampun dangu wonten ngarsa dalem, Ingkang Sinuhun, seret ngandika,” Adhimas, karane sun undang. Layange gurnadur, sira pinrih menyang Semarang, lan anakmu. Prakara si Rangga, balik sira kena rerasan. Mokal, si Rangga wani madeg ratu, yen ora sira kang akon. Dene anakmu, layang temon kang dadi yekti. Terkane jendral, ngreka puter nagara.

Sumadiningrat, wus diampun. Natadiningrat, jendral misih sumeteng. Yen ora metu lan sira kudu tundhuk muka, banget dadi watire. Yen Rangga wismati, sira pesthi nuU mulih. Danurja, Danukusuma ngiring yen muUh barang sira. Kapriye mungguh adhimas?”.

Aturipun kang rayi, “Pun Natadiningrat, prayogi nunten katimbakn”. Kangjeng Sultan, ngandika, “Gampang, Natadiningrat anusup ing buri, menawa salah tampa”.

Ingkang rayi, boten manesuli. Raden Tumenggung Natadiningrat inggal ngandika, “Sampun sowan”. Pangeran Natakusuma nunten matur dhumateng ingkang raka, “Kula miturut. Ing satedah Kang Sinuhun, kula lampahi”.

Kang Sinuhun ngandika, “Iku bener, adhimas. Aja salah tampa, kana kene bumine Allah”. Ingkang rayi, nyundhul atur, “Kula nglampahi tedah satimbalan saweling. Kula darmi lumampah. Saha malih, prakawis kesah kula pahit, panggiha urmat gupremen. Utawi, nistha kula sentana ratu, sampun sami walang galih. Lawan pitulunging Allah, kula saged sowan wangsul. Sampun nggahh gela”

Kangjeng Sultan ngandika, “Pesthi sira nuli mulih. Mung nganti patine si Rangga”. Ingkang rayi, andonga ing batos,” Ratu wrananing Allah. Sasebdane trus, Rangga mati aku mulih”.

Ingkang rayi matur malih, “Lan kula puniki sring seliringan lan pun Danureja. Ing mangke, wrating pangutus, lepat-lepat, pidana ing pejah. Mugi, kapundhuhna lebura saking parentah”. Kangjeng Sultan naidi, “Sapa wiwit maning ora becik”.

Pangeran ngandika dhateng patih, “Sampun lega, anak manah kuk, kaiden ingkang Sinuhun. Rebut balung tanpa isi, tuwas punapa. Diutus ratu, tumpang so selaya budi. Nunggil Ungsem ing ratu”. Raden patih ulatipun putih boten mangsuU. Pangeran Dipati ingkang mangsuli,” Aran sampun prayogi, Wau aturipun paman nenuwun ing kangjeng rama. Mugi sampun sumelang. Nadyan paman mangsuli, Insya allah, ngestoken. Boten kumedhap, kacipta satimbalanipun kang rama, kangmas Sinuhun. Sarta, emut weling kang swargi”.

Kangjeng Sultan, sareng mireng luh kumocor. Ing nggalih keraos, “Kepriye nggone muryani wedi ing tuwan jendral”. Sampun pancet menggah badhe angkatipun dhateng Semawis. Lajeng sami katundhung medal. Pangeran Natakusuma lajeng kundur. Semanten Pangeran Natakusuma boten simpen galih, pitajeng ing raden dipati. Pusakanipun waos, nama Kyai Buyud lan turunanipun, Kiyai Kaki, mangka srana tumbal tulak bilahi.

Lan malih, arta sewu reyal. Ingkang pangandika,” Yen Danurja, ati raharja. Aku, pasrah tumbak. Tulusa dadi pusaka. Yen si Danurja cidra, si Buyud dadiya tenung”.

Ingkang putra, Raden Mas Salya, ingkang lumampah. Waos kalih, sarta arta sewu reyal sampun katampen. Raden patih langkung bungah manahipun. Semanten, minister ngrumiyini dhateng Semawis. Ingkang Sinuhun, marengi. Sonten malem Setu Pangeran Natakusuma ngandikan bujana ing kadhaton. Ingkang Sinuhun, marengi supe dhateng kang rayi. Tetilaran ingkang rama swargi. Raden Tumenggung Natadiningrat, kaparingan supe ing pangran dipati. Sesampunipun dumugi, lajeng sami katundhung medal. Setu enjing, Pangran Natakusuma sampun sowan. Utawi ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat. Raden patih, sabapakipun, Raden Danukusuma.

Lajeng sami ngabekti dhateng ingkang Sinuhun, sesampuning ngabekti nunten bidhalan dhateng loji. Minister Ingglar, dereng  mangkat. Pangeran Natakusuma, sampun kepanggih lan minister. Wonten utusan dalem ingkang Sinuhun, aparing srat dhateng minister. “Ing mangke, ingkang Sinuhun paring kuwasa minister tuwin raden dipati mangka palmaking ratu. Punapa sareh kang ndadosken suka lega pajujunging ratu, ecaning wadyabala sadaya. Utawi, putra santana sayogya samya umiring. Saprentah, linakonana. Pema-pema, dhawuh dalem.” Minister manabda ing Pangeran Natakusuma,” Punika prentahipun ingkang raka Sinuhun Sultan”.

Pangran Natakusuma mangsuli, “Inggih, mapan sampun tanpa kajeng. Sumangga rehe kang adamel”. Nunten gegaman kang mangkat, Raden Danukusuma kang wonten ngajeng. Kangjeng pangeran utawi ingkang putra, wonten ing wingking.

Raden patih kang wonten ing wingking pisan. Sampun lajeng lampahipun, dalu lerep ing Klathen. Minister nungkak lin mipro, numpak kreta dhateng Surakarta.

Enjing Pangeran Natakusuma mangkat, langkung prayitna prajurit Danurejan. Dalu kendel ing Bayalali, enjing Patih Surakarta Cakranagara ngrumiyini.

Pangran Natakusuma, sampun mangkat wonten SaIalitiga sedalu. Enjing budhal lumampah Raden patih ngrondhe wingking, sumadosan lan minister dangu nggenipun ngantosi. Minister Ingglar nunten dhateng. Sarta wewartos saking Sala wonten prentah jendral boten kenging bekta abdi kathah kang sami dhateng Semarang.

Patih Cakranagara, kedhik tiyangipun. Sanes Patih Danureja, tiyang atusan. Wakiljng ratu, sabab ngirid pangeran. Namung ing sarehning badhe nuwun ampuning lepat, kirang jetmika ing gurnadur. Yen kathah mbekta abdi, datanpa damel. Leheng, sami ken mantuk.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “kiggih tuwan, ngentosi pun anakmas Danureja. Punika, ingkang kula turut”. Minister, nunten pamit angrumiyini.

Raden patih enggal dhateng sarta matur anungsung wartos,  Pangran Natakusuma, sampun wewartos sedaya minister ing rembagipun. Aturipun raden patih,” Wau, nalika kapanggih wonten Salahtiga boten anglairaken punika. Ing mangke wonten prentahing jendral. Ewed, yen boten Hnampahan. Lan sampun wonten dhawuh dalem Ingkang Sinuhun, Ingglar pu)makirig ratu. Arnung prayoginipun, abdidinipun rama utawi rencangipun adhi Natadiningrat wetaha. Ngakena, rencang kula. Utawi, kyai sonten rawuh Ungaran, sedalu kendel wonten ing Ungaran. Raden atur priksa yen wanci jam pitu badhe kapethuk k.areta. Lan estu boten kenging bekta abdi prajurit kathah. Mung ngampil panakawan ingkang kalilan. Pangran Natakusuma miturut. Enjing kareta sampun dhateng. Pangeran nitib kareta, lan Raden Patih, Raden Natadiningrat, Raden Danukusuma. Kareta pinecut mamprung. Para lurah Natakusuman, tuwin abdi prajurit kang sami tresna kathah kang sami nangis. Dene boten saged nututi.

Sampun rawuh ing Semawis, tumenggung Semawis methuk. Mesanggrahan griya Gemulakan. Tuwan juru basa amicanten, “‘Yen dinten punika pangeran tuwin raden dipati ken ngaso. Benjing Kemis, ngandikan ing jendral. Tumenggung Semawis, nuwun ngatas ing jendral estu. Wonten pundi, pondhokipun pangeran utawi ihgkang putra.

Kyai Secanagara, enggal dhateng sareng klas mayor. Aturipun, “Tamtu wonten’ ing Gedhong Papak. Yen Danureja badhe tumut tuwin Danukusuma sami kalilan”

Pangeran sampun nitih kreta, lan ingkang putra tuwin raden patih Ian bapakipun. Sampun dumugi ing loji, para tuwan langkung kathah. Tuwan brigedhir, nunten adhawuhaken parentah. Juru basa Krisman kangqgartosaken parentahing gurnadur, dhawuh ingkang wayah Pangeran Natakusuma mugi seleha dhuwung.

Kangjeng Pangeran mangsuli, “Paran, anak Danurja”. Aturipun raden dipati, “Boten kenging, kula mot dudukaning jendral. Angraosaken, boten kuwawi. Kula masa andeya gesang. Kedah labuh, badhe nglurugi pun Rangga.”

Raden patih, nunten kesah sabapakipun. Sowan dhateng loji Bojong, bicara lan gurnadur. Semanten Tumenggung Semawis anyaosi kothak pranti wadhah dhuwung. Aturipun Tumenggung Semawis, “Gusti, yen panuju ing galih, mugi, paringena. Saking cipta ngudrana, kenginga kula ajeng-ajeng. Pembalik, singgih ing wingking. Dening kang eyang kang mundhut.

Sinten malih kang tinurut, iya Kangjeng Tuwan Besar. Asal Kangjeng Gusti nggalih suci, kula ingkang ngrencangi” Dhuwung nunten kaparingaken, tuwin kang putra kalih sampun sami srah dhuwung. Raden patih, saunduripun saking loji Bojong, angungak ing Gedhong Papak. Langkung sukaning manah, ngraos ical kalilipipun. Barang ing Natakusuman kang saking Ungaran, lajeng bineskup inganggep jarahan, utawi barang Natadiningratan.

Para lurah tuwin prajurit sampun sami den brundhuli, lajeng sami mantuk enjing. Tumenggung Semawis anyaosaken abdenipun pawestri, Pangran Natakusuma, abdi jaler ken medal. Semanten Raden Mas Salya, sinandi grah ken medal manakawan ing raden patih. Tumenggung Sumawis kang masrahaken perlonipun, saking sanget welas ningali abdinipun sadaya.

Kacariyos, Tuwan Besar nggenipun bicara sampun putus, sami anyanggemi. Kumendur Pramban, Minister Ingglar, sekawan Raden Patih Danureja. Tamtu badhe nglungsur Kangjeng Sultan Ngayogya, ngangkat ingkang putra Pangeran Dipati.

Prajurit kumpeni sampun mangkat tuwin Pangeran Prangwedana. Kelathen den jegi, nanging jendral dereng mangkat. Semanten Tumenggung Semawis, katrima ing gupremen. Jinunjung, nama dipati.

Wanci pukul kalih dalu tuwan brigadhir lan juru basa ingutus jendral. Saking pamrina asih, Semarang kathah sesakit. Nagri pengangsalan, prayogi yen Rangga kondur Ngayogya:

Pangeran Natakusuma sampun mangkat lan ingkang putra. Kumetir upsir kekalih nama Tuwan Mantero lan kaptin kapal dumugi Nagri Lepentangi pukul gangsal. Pukul wolu rawuh Nagari Kendhal. Pukul pat sonten kendel. Nagari Batang.

Pukul kaUh dalu, ngaturan mangkat dhateng Nagari Tegal. Kendel Sedayu; Landros suka srat parentahipun jendral. Mangke dalu pukul kalih mangkat dhateng Carebon Nagari. Pangeran lan ingkang putra, sampun mangkat. Kumetir kekalih boten pisah dhateng Carebon Nagari. Ing sadumugenipun, lajeng kendel ing Alberek Nagari, gedhong caket lan loji.

Pukul kalih dalu, mangkat malih dhateng Nagari Sumedhang. Bupatinipun nuju sepi ngandikan dhateng Betawi. Amung patihipun, kang angladosi. Lajeng mangkat dhateng Jurugagung, kendel sedalu. Pukul kalih, dhateng Nagari Bogor. Lajeng dhateng, Misterkurnelis.

Pangeran lan ingkang putra lerep ing Albereh, pinanggihan  lan Tuwan Kurnel Obrus. Direkturipun boten wonten, lajeng dhateng kantor Baru.

Pangeran ingkang putra sampun manggen. Deriktur Iseldhik weling dhateng Welandi kang njagani Pangeran Natakusuma. Sampun sakit manah, witning kedah nunten panggih. Ajrih ing jendral, lan maHh yen dereng trang kang sayektbs kumetir kalih sampun wangsul. Antawis sedasa dalu, direktur Iseldhik tetuwi, sareng panggih gentos ciuman.

Pangran Natakusuma, anungsung wartos menggah bab sariranipun. Iseldhik, wangsulanipun, “Amung kadamel witing pangapus Rangga nggenipun ngraman. Pangeran tinarka angubungi. Sadhatengipun sudara mriki, pun Rangga boten lami nunten pejah, Prakawise kang sayektos, Pangran tinarka salah. Mamrih Pangeran Dipati, putranipun Pangeran Raden Tumenggung ngendhih Patih Danureja. Kathah nggenipun angranggeni, dupeh kadang Natayuda. Pangeran rosa, sakarsanipun. Kula sampun den takeni ing lurah kula. Kula matur sayektos. Selami kula wonten Ngayogya nembe las taun, dereng priksa pangeran yen naI:al. Lan malih, kang rama swargi sanget sih. Nunten, Kumendur Pambram, nyogok kathah-kathah. Aturipun, dupeh ibu saking Bumijo pinduhut ing ratu. Nora tempung lan Pangeran Dipati. Nanging kula kendel, boten surnaurs Kalihdene malih, yen dados susahing gupremen. Yektine, anak njegal bapa. Pepatih pusing kepala”.

Iseldhik tumetes luhipun. Margi sihipun kang rama pangeran, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan Swarga. Lajeng pamit pulang. Kacariyos, jendral tamtu dhateng Ngayogya. Kangjeng Sultan hnorod, ingkang putra Pangran Dipati kajunjung anama Kangjeng Raja ing Matawis. Purba, Patih Danureja. Minister, tumut mengku. Ingkang rama, sampun boten kuwasa. Anung, Grebeg siyam.utawi Mulud Besar, ken miyos jajar lan ingkang putra tiga. Minister ahgapit.

Liya wiyosan tiga punika, sampun tanpa damel. Pangwasa wonten ingkang putra. Tuwan Besar saunduripun saking Ngayogya, lajeng dhateng Surapringga. Nunten kundur dhateng Betawi.

Kumendur Pambram boten pisah. Semanten Pangeran Natakusuma den begadring. Langkung ewed, Pambram ingkang ngekahi. Direktur Iseldhik, kang dados tantinganipun Tuwan Besar kalayan Kumendur Pambram.

Sabdanipun Iseldhik, dhateng Pambram, “Kapriye, pangrasamu Pangran Natakusuma. Lan apa.dosane kang prana. Dene lawas ora rampung. Lawas ana kene, mesthi lara ati. Tepakna awakmu dhewe.”

Direktur Iseldhik kabrangas, supe Pambram sampun jendral kecil inggil-inggilanipun. Kala alit, Pambram ngenger direktur. Langkung merang asmu ering. Ing batos sanget nepsu, anjarem saserikipun dhateng Tuwan Dhirektur lseldhik. Lajeng bibaran.

Semanten Kumendur Pambram sanget ngupaya akal mersudi tepang lan Waterlo, Mnister Ingglar, Serat wira-wiri dhateng Crebon, laju dhateng Ngayogya. Dumugi ing patih, tuwin raja putra. Nalika punika, Pangran Dipati, Raden Patih, sasoroh arta utawi dhusun. Sampun ngantos kang paman, Pangran Natakusuma, kondur dhateng Ngayogya. Den bucala ing Bandhan, utawi ing Se!ong Ngambon. Ing mangke jendral dereng trang raosing panggalih. wonten mitraning welas ing Pangran Natakusuma badhe tuwi. Saking aturipun Dhirektur Iseldhik, Pambram pengging langkung kedhep, aturipun, “Pramila ing saaturipun langkung kedhep, margi saking mipronipun. Tuwan Iseldhik matur marsudi ing Tuwan Besar. Bab Pangeran Natakusuma lan kang putra, kasuwun manggen ing griyanipun. Keranten sapunika, ing manah langkung watir dhateng Tuwan Pambram pangulahipun.

Tuwan Besar boten amarengi, pangandika, “Direktur, warahen aja kuwatir. Pangran lan putrane enggal takpikir nggone mulih, mung nganti titane Ngayogya. Sultan miturut, apa mogok. Saiki sedhiya prang, Sumadiningrat kang marahi baris mapan. Nora tepung. Pangeran Dipati. Ing biyen wis miturut. Wusana ing sapungkurku, ora geleni. Yen Sultan ora lila sun srah putrane Pangeran Dipati, pasthi takbaleni. Rusak Nagara Ngayogya. Wus tamtu ancur. Yen pangran takulihna, sumelang pamrinaku ketawur dahuru jaman. Anatara harja, nagara pesthi ngudur nggawa pracayaku. Dhuwunge pangeran utawa putrane, aja kuwatir. Wis takpasrahake Sultan”.

Tuwan Iseldhik nuwun tandha asta suprih tetepa pangeran lan ingkang putra. Jendral nunten nurati, tinampen Iseldhik. Lajeng, kapenggih Pangeran Natakusuma nedahaken tandha astanipun jendral. Tuwan Iseldhik lajeng mantuk.

Semanten, agul-agulipun Tuwan Besar. Jendral Girnadir pejah. name Obrus Pragemim. Ing galih, Tuwan Besar kados kecaUui manik saardi agengipun. Lir sempal bafeu kering. Dening ngajengaken mengsah Laggris, semanten wonten koloneI utusanipun Susuhunan Prasman PeUcet, Nagari Betawi. Samuning dhawahken parentah, tigang dalu mantuk.

Kacariyos, Kumendur Pambram ginubel saking Ngayogya prakawis Pangeran Natakusuma lan ingkang putra simaa saking Nagari Batawi. Watir dening den badheni Direktur Iseldhik. Ingkang rembag sampun giHg. Kumendur Pambram, Minister Ingglar, Waterlo, Pangran pinrih wonten ing Carebon. Tengah-tengahing Betawi, lan ing Ngayogya. ing benjing dumugi ing seda.

Jendral, Ratu, sareng SinggIar, Waterlo, kang dados pangulah. Mipro Pambram angawaki, mamrih untungi.ng priya. Tuwan Besar sampun miturut dening pembananipun mipro Pambram. Enggal nenurat, Kskal Besar kang ingutus andhawahi Pangeran Natakusuma lan ingkang putra manggena wonten Cirebon. Prayogi Tuwan Waterlo kang ngemongi. Sami lan Direktur Iseldhik, pra sobatan lami.

Enjing Pangeran enggal mangkata. Sareng enjing, enggal mangkat. Kumetir kalih, sareyan sepuh, kopral satunggiI sampun dumugi ing Carebon. Tuwan Waterlo methuk. Sareyan suka srat, winaos ing Tuwan Landros. Sampun mangertos sadaya., lajeng amicanten, “Timbalanipun jendral, kuIa ken angreksa Pangeran wonten ing kitha rumiyin. Benjing wonten parentah malih. Pinten banggi, manggiha harja utawi ingkang putra. Jangan susah, ada sini”.

Pangran mangsuU, “Trima kasih”. Tuwan Waterlo lajeng pamit mantuk. Ing antawis pendhak dinten, Petor tetuwi ing pangeran. Sartanipun suka kabar langkung gati. Yen wonten kabar yektos, inggih boten samar kumpeni besar kang paring priksa. Yen Tuwan Jendral ngatas dhateng Kangjeng Sultan Nga ogya, bab pangeran putrane. Wangsulanipun Kangjeng Sultan, “Sampun, trima kasih: Boten arsa tampi, sumangga kumpeni.”

Sampun ingundur lenggah saking Ngayogya, Ratu Anom utawi ibunipun Raden Tumenggung Natadiningrat, yen sampun antawis dinten dipun kramakaken mahabupati. Ratu Anom badhe dipun paringaken adhinipun Dipati Danureja. Tuwin sadaya sakagunganipun Pangeran, sampun kajarah kausungan dhateng kadhaton.

Nanging Pangeran sampun prikra yen upaya-sandi. Amung mangsuli, trima kasih dening Pitor suka kabar. Ing antawis pendhak dinten malih Tuwan Waterlo nggenipun gadhah pamrih boten tumama dening Pangeran. Utawi putranipun. Wau, boten wontene kadya kang wau pamrihipun pejaha. Salah saking soIahipun pyambak.

Tuwan Petor lajeng minum bremduwin, enggal murugi panggenaning Pahgeran. Pinrenah ing gedhong Carebon, ingkang nglangkungi weridipun.

Sandenipun mengsah Inggris pakuwatir, yen wonten nginggil prayogi wonten ngandhap. Lan parentahejendral pisaha lan putra, boten kalilan tunggil.

Semanten sampun kapisah panggenanipun, abdenipun estri Pangeran sampun kawedalaken. Gedhong nunten tinutup. Petor damel pangulah rungsit, mistri ken mbaureksa, saben enjing boten. pegat sandi mrina suka jampi.

Ing saben-saben dheleg-dheleg, boten kolu angetrapna ing wisaya. Ing satemah mopo. Waterlo salin karer.ah. Wisaya, den wor dhedhaharan. Bupatinipun kang ngladosi ing sadinten-dintenipun, sakalangkung dening lembat. Angrencangi basa loba.

Sedheng ngunjuk her panas wanci jam gangsal sonten, jam nem Pangeran utawi ingkang sareng, grah sedalu. Pangran dhiri bengkak. Dhiri kaluwar dharah. Raden Tumenggung Natadiningrat, napasipun cekak. Mundhut tirta degan, boten angsal. Sareng enjing, wonten dhanganipun. Bupati kang njagi angladosi, sampun nampeni pirantosipun seda.

Kacariyos Walandi kang njagi, nama Jagupsari, Pangeran den tangisi. Pamicantenipun, boten saged ningali pangeran utawi ingkang putra. Ing sasaged kula ngupaya srana, tulak tumbal.

Pangeran sampun mulya, lir adat saben. Utawi ingkang’ putra Raden Tumenggung Natadiningrat. Jakupsari, anyaosi jimat sinerat ing singat. Pangeran mangsuli kathah-kathah “Trima kasih., datan kuwawa mangsulaken”. Semanten Petor, langkung kewedan enggenipun gadhah pamrih. Ambeg sura badhe dipun kasab.

Sareng pagut paningal, Pangeran ngandika, “Mugi tuwan untab^ken awak kula, sampun memanjang siksa”. Petor kanggeg sareng mireng, nunten kesah. Enggal kumendham dhateng, sarta angliga padhang sarta nudingi. Ujer Pangeran piyambak kang ciri, cilaka budi. Wangsulanipun Pangeran, “Punapi ing sakarsa. Mugi katamakna enggal ing awak kula”.

Bebanten Jakupsari dipun tundhung, dupeh raket lan Pangeran. Sinalinan Welandi langkung kasar, Pangran minta sliring kori, Welandi kang njagi mbekus, “Kula weii ngengani. Panas pisan, wong tinutup gedhong gelap”.

Semanten Pangeran utawi ingkang putra sampun boten ngraos panjang yuswanipun. Rinten dalu mung ngesthi seda, semanten selamenipun wonten gedhong. Lir tingkahing mukmin, kang sampun kas kang makripat.

Kacariyos Nagari Surapringga wonten jendral mentas saking jalanidhi. Cundhakanipun Susuhunan Prasman anama Jendral Yansennes. Gupernur nagari ing Ekap, mbekta prajurit pitungewu sami kulit pethak sedaya. Sepalih taksih wonten laut, sapalih ingkang mentas amung sipeng sedalu.

Enjing pangkat, kados den sawat-sawatna enggala rawuh ing Nagari Betawi, enggala rawuh ing Nagari Crebon. Ingkang ndherek jendral mayor saunggal, pusdhak satunggal. Sarta mbekta pethi alit, isi serat palekat. Jendral rawuh Karangtangkil, Petor langkung bingung. Tuwan besar andangu ing Petor, “Ing kene ana apa?”.

“Boten wonten kawis-kawis, prakawis wonten ugi pyayi Matawis. Rama lan putra, kang rayi Sultan ing Ngayogya nama Pangran Natakusuma. Putranipun, nama Raden Tumenggung Natadiningrat. Namung sampun kadamel putus ing jendral, dene ing sapunika sumangga.”

Pangandikanipun Jendral Yansennes, “Iya, nanging ing saiki durung atasku”. Sareng pulul kalih, mangkat.

Kacariyos Tuwan Jendral Dhandheles kintun bintang ing Pangeran Dipati Ngayogya. Bintang Retna Mandaya, tandha raja, Sanes lan rumiyin.

Jendral Yansennes, sampun rawuh ing Nagari Betawi. Ing antawis pepak sadaya ingkang para rat. Serat palekat kawaos Tuwan Pakis, sikretaris jendral.

Jendral Dhandheles mantuk ,dhateng ing Nagari Welandi, Pangeran Natakusuma lajeng katimbalan dhateng Betawi saking aturipun Direktur Iseldhik, punapadene ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat.

Tuwan Petor langkung merang ngraos yen badhe bilahi. Pangeran Natakusuma utawi putranipun sampun dumugi Nagari Betawi. Sampun manggen wonten prenahipun lami, sekretaris jendral kang asring tetuwi dhateng pangeran utawi Direktur Leldhik.

Kacariyos Nagari Ngayogya, Pangran Dipati abebana ing minister kathah-kathah pamintanipun. Sa’bab mireng yen kang paman Pangeran Natakusuma, wangsul dhateng Betawi. Mugi sampun ngantos kondur Nagari Ngayogya. Sertipun minister sampun lumampah, katur ing Gurnadur Jendral. Ananging boten kaparingan wangsulan.

Aturipun Minister Ngayogya dening Tuwan Besar, Tuwan Pakis sekretaris jendral lajeng dhateng pondhokipun Pangeran Natakusuma. Sampun kepanggih, sebdanipun sekretaris jendral, “Kula kautus Tuwan Besar, atur priksa .yen Pangeran Dipati Ngayogya dereng surut dukanipun dhateng kang paman”. Aturipun minister, “Pangeran boten kenging den konduma, tuwin raden tumenggung”.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “Dening Pangeran Dipati kepati-pati, rumiyin wonten punapa?”. Wangsulanipun Tuwan Pakis, “Rumiyin wewaduling jendral. Yen Pangeran rnamrih salahe Pangeran Dipati tepang Ratu Kancana. Tusuktusuk dhateng Sultan, Pangeran sring panggih pyambak. Putrane Raden Tumenggung, ngendhih lenggahipun Dipati Danureja. Pangeran mireng, legeg. Mangsuli, “Angger, Pangeran Dipati, Salamine dereng katingal duka dhateng kula. Pitungkasipun rumiyin, kyai kang swarga tuwin rama ken ngaken bapa. Yektos, kula boten kalilan basa. Sanget anggenipun angraketaken. Pinaring tandha supe dening kang eyang, Rama Sinuhun Swargi. Yen punika, estu saking Danurejan akalipun. Menggah welingipun swargi, adating kumpeni mangka pinisepuh sadaya antero.

Yen damel leres jejeg, boten goyang. Ruwet, alus dipun jum. Kang nakal den ungkal, wani den temeni. Ladak dipun dak, linyok den nyonyok. Mursal siningsal. Crah den angkah, epeh den puh. Kang goroh, ginurah. Kang jail, pinrail. Wong ala, ingala-ala.

Kumpeni badha, boten bodho. Wicaksuh, trusing paningal. Estu, sampun kauningan sadaya”. Idlir Pekis, langkung suka. Antawis dangu, sampun dumugi pamit mantuk. Lan punapa raosing galih Pangeran, kawrata ing serat sadaya. Tuwan Pekis sampun mantuk.

Kacariyos ing Nagari Batawi geger. Prajurit Inggris, ngambang ing sedanten. Pangeran Natakusuma lan ingknag putra, kaelih ing Nagari Bogor. Katiga Sultan Banten, sakawan kawitan ingkang ngateraken. Sarta animbali prajurit ingkang wonten ing Bogor. Prajurit Bogor, enggal mangkat.

Pangeran utawi ingkang putra tiga Sultan Banten, kareksa ing Tuwan Petor Pekis. Keranten adhinipun Tuwan Pekis sikretaris jendral. Amangsuli cariyosipun kala Tuwan .Iendral Sen, jumeneng anyar.

Seratipun Dipati Danureja, kathah kacepeng wewadulipun dhateng Tuwan Moris. Mungel yen Kangjeng Sultan, abunuh patihipun. Pangeran Natakusuma kang angrojongi. Milanipun sanget agubel ing Tuwan Besar, salina ratu angangkat Pangran Dipati. Tuwan Besar baru priksa, langkung dukanipun. Badhe rawuh Ngayogya amangun pranata utawi paturan. Sarta abekta Pangeran Natakusuma utawi ingkang putra, kasaru selak tiyang Inggris andhatengi. Lajeng prang wonten Minister Kornelis. Jendral Yansenes kacedan, lajeng dhateng ing Bogor.

Ing antawis dinten, lajeng tindak dhateng Nagari Semawis. Pangran Natakusuma utawi putranipun inggih lajeng dhateng Semawis, tiga Sultan Banten. Pondhokipun, anunggil para upesir.

Kacariyos ratu sekaliyan, sami ngatas panuwun parentah, saos bantuning prang, tetulung ing Tuwan Besar. Namung pamundhutipun Tuwan Besar, ngalihwelas ewu ratu satunggalipun. Ing Surakarta, Ngayogya amung anyaosi angalih ewu prajurit, ing penggalihipun Tuwan Jendral tanpa damel yen amung ngalih ewu.

Kacariyos Pangeran Prangwadana abantu prang, bekta prajurit kalih belah ewu. Sampun dumugi ing Karangsambung, parentahipun Tuwan Besar tinulak baris Srondhol.

Kacariyos ing Nagari Ngayogya ingkang Sinuhun Kangjeiig Sultan, selaminipun ingkang rayi Pangran Natakusuma kesah saking Nagari Yogya utawi ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat, sakalangkung ruharaning galih.

Sanget angajeng-ajeng mugi wontena karsaning gupremen amangsulaken ingkang rayi utawi putra mantu. Semanten kagungan karsa badhe meminta ing gupremen, mugi kang rayi tuwin mantu kawangsubia ing Ngayogya,

Nanging ingkang putra Kangjeng Raja ing Matawis saha Dipati Danureja, amopo yen ingkang kinunduraken kekudhung Tuwan Besar Dhandheles Marsekal.

Semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, sampun belah ngalih telenging sih. Pangeran Mangkudiningrat ginadhang-gadhang, pinuji ing galih kang sarta kawewahan lenggahipun. Ingkang raka priksa semuning rama. Ingkang rayi, Pangeran Mangkudiningrat rinaket, nanging ingkang rayi manglesi.

Kacariyos ing Nagari Semawis prajurit Inggris sampun rninggah. Pangran Natakusuma tuwin ingkang putra tiga, Sultan Banten kaelih Nagari Surapringga.

Kacariyos, Tuwan Besar Jendral Yansen sampun prang lon prajurit Inggris ing Srondhol. Ananging, perangipun boten pikantuk. Pangran Surya Prangwadana, murut dening prajuritipun risak kathah pejah.

Dene bantu Surakarta, tetindhih pangran kekalih sami songsong jene. Boten purun celak, kados tiyang ningali kemawon. Prajurit Inggris, langkung kapurunanipun. Kados saradula, boten kandheg pinetaran.

Jendral Jansenes nedya ngungsi Salahtiga, jembatan lepen Tuntang pinotong tiyang Surakarta. Pangran Surya Prangwadana sampun gendring, palajengipun. Wondene bantu saking Nagari Ngayogya sampun mangu-mangu wonten ing wingking. Angon ulat, nggenipun badhe lumajar.

Semanten bupati pasisir, kathah kang tiwas pejah nalika prang punika.

Jendral Jansenes, langkung getun. Trapipun tiyang Jawi sekaliyan, dene boten netepi jangjining kontrak. Semanten Jendral Jansen, sampun katengkep dhateng prajurit Inggris. Sampun tundhuk, kelayan pengagengipun.

Jendral Jansen, mintak ampun lajeng tabeyan kaliyan Admiral Inggris. Ing sampuning omongan, lajeng numpak kareta kondur dhateng Nagari Semawis. Parentahipun Admiral Inggris, sawarnining tetiyang Jawi sampun wonten geger, salah tampa. Boten munasika ing pyambakipun, mila Inggris angejawi saking aw’las bumi Jawa. Sumedya tetulung, wong Prastman agawe sangsara. Seka Jendral Dhandheles, kang agawe rusak.

Karsane Raja Inggris, pinulihake kaya ing kuna. Amung, netepi kang wis muni ing kontrak lan saiki ngalih jeneng gupremen.

Kacariyos nagari tanah wetan bawah angin, sampun kagulung ing Inggris. Kalayan sawarnining kang den niaya ing Jendral Dhandheles, sampun sami kaluwaran. Ingkang boten amung trah Mangkuratan, Natakusuma utawi ingkang putra.

Ing sadinten, boten sah kaUyan Tuwan Sekeber Ulbah, pengagengipun Nagari Surapringga.

Kacariyos prajurit Inggris, Tuwan Admiral Aproseldhik, kuliling sedaya tanah pasisir wetan. Para bupati sampun sami sumuyud, senianten dhateng Surapringga sampun mentas saking jabnidhi.

Tuwan Sekeberulbah methuk kalayan Dipati Surabaya sekaliyan. Ingkang ndherek Tuwan Admiral, kumendur satunggal, kamisaris satunggal, kalayan putra ing Madura.

Lajeng dhateng nagari, Tuwan Sekeberulbah matur, “Yen kanggenan trah Mataram, kang rayi Sultan Ngayogya rama kalayan putra. Ingkang nama, Pangeran Natakusuma. Ingkang putra, nama Raden Tumenggung Natadiningrat.”

Ingkang pangandika Tuwan Admiral, “hig besuk-besuk, muga katemu lan aku”. Semanten Sultan Banten, sampun kaantukaken negarinipun.

Sareng enjing, Pangeran Natakusuma kalayan Tuwan Sekeberulbah sampun mangkat.

Sareng panggih kaliyan Tuwan Admiral, pangran den cium. Utawi ingkang putra pangeran pinanggihan wonten salebeting kamar. Sebdanipun Admiral dhateng Pangeran Natakusuma. Juru basa ingkang ngartosaken, “Kadospundi karsanipun, dene atilar nagari?”

Pangran amangsuli, “hig sapunika kula boten gadhah kajeng. Mangsa borong, kang mangreh ingkang kawasa. Sampun tumimbal kapirig tiga, karsa Allah taksih gesang. paturan kula, sampun nelasaken wonten kantor Betawi.

Bilih winangun, nalaripun inggih matur nalar. Ingkang kula pratelani rumiyin, idhripun teksih sedaya. Yen pinerdata, kula punika sinten rencang kula pabenan. Jeksa, ainangku pabenipun. Kalayan kula, tanpa seksi. Sinten ingkang maelu dhateng kula. Ingkang maelu dhumateng kula, ingk_ang amamrih kagungan karsa kang murba nagari.

Ing pundi nggen kula, nungsung adil. Jeksanipun tumut anganiaya, angangkah pejahing tiyang.. Bineselan rerubaning sih. Kukuming landrat, ngangge dhandhang mungel kuntul. Jeksa sarnpun ngukup arta. Mung kantun sagah mejahi, kirang sakedhik meh dumugi ing pungkasan.

Nanging, taksih rineksa ing Allah. Menggah saking kajeng kula, mantuka lan wilujeng sarta adilipun jeksa kepala ing Rat Jawi.

Tuwan Albah, amantoni saking sanget salahipun Pambram, adamel onar kalayan kadamel kasugihan. Anggega tiyang, tusuktusuk. Anunten dipun tempeli, tinimbang kathahing yatra kang sampun kaartggep.

Yen kasundhul yatranipun, inggih enggal kaungkal. Saking cipta, sok sugiha. Aku wong liya, ora kelangan dadahdulang. Jendral Dhandhles giri-girinipun andi kianat, amung estri lan yatra.’

Yen pun Pambram estu tiyang palsu. Jendral Dhandheles punika nglangkungi ngrejasa. Campur raos, jiwa satunggil kalayan pun Pambram.

Ing suprandosipun sapunika, taksih gesang. Boten nuhoni ubanggi. Ingkang adamel srat putus pangeran saputranipun, dumugi seda inggih Pambram.

Pitulunging Allah, wisa boten tumama. Ingkang anamakaken kogel. Mung sapisan, pangeran ngantos sakit sanget. Admiral Pronseldhik mireng, tumetes kang waspa. Sarta cariyos, manawi Jendral Dhandheles ketangkep.

Sampun kabelok ing wesi geUgiran, lan donyanipun kelangkung agung. Kang rupa mas, dhuwit, inten. Suprandosipun, boten anggadhahi amung inung kang den angge.

Tuwan juru basa matur ing Pangeran, “Yen kirang tigang dinten, admiral layar dhateng Negari Betawi. Atur priksa, prakawising nagari kang wetan langkung karsanipun, jendral ing lebih besar.”

hig sesampunipun dumugi, nunten bibaran.  Pangeran ing sawedalipun saking kamar, para prawira bang wetan sami amanggihi utawi para sayid pambektanipun tuwan admiral.

Amangsuli cariyosipun kala Jendral Yansen Nesmen tan jumeneng anyar, boten sotah ing Tuwan Pambram. Lajeng kapocot lenggahipun Pulmak Jendral, sabab priksa yen jalaranipun minggah, margi saking mepronipun.

Kawangsulaken dados minister wonten ing Surakarta. Ananging Jendral Yansenes boten surut gusaripun dhateng Pambram. Lajeng pinocot, lenggahipun minister sapawingkingipun.

Samanten Nagari Surapringga, sawarnining kang njagi sampun prajurit Enggris sadaya.

Tuwan Sekeber Hulbah, angsung wartos ing Pangeran Natakusuma utawi dhateng Adipati Surapringga, yen direktur Iseldhig langkung kanggep dhateng Enggrisman. Kabar badhe mariki, ingkang sinung pawartos sakalangkung suka.

Kacariyos Nagari Ngayogya, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultansaking sanget kabyatan ing lingsem, kang sarira sanget susut.

Ingkang ibu Pangeran Natakusuma asring gerah. Dening pyayi sepuh, anglangkungi susah ing galih. Ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat winong ingkang eyang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Ing sanalika boten kenging sah. Ingkang parentah benjing ingkang wayah anggentosi ingkang rama Raden Tumenggung Natadiningrat lenggah ing Natakusuman. Sampun pinrail, dinum para putra santana.

Padaleman ingkang ngebroki, saking aturipun Raden Dipati, Kangjeng Raja. Miturut Pangeran Natakusuma, kang abdi wus buyar pindundhut Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Tuwan Besar boten suka. Keranten, Pangeran Natakusuma kawestanan dados kelilip.

Saking akalipun Dipati Danureja, semanten Pangeran Mangkukusuma, Raden Mas Salya kapipit dipun ken dalem ing Danurejan.

Semanten karsa dalem Ingkang Sinuhun, putra dalem Kangjeng Ratu Anem anama Kangjeng Ratu Ayu, tansah tinantun krama dhumateng ingkang rama.

Ananging sanget lumuh krama, liya saking kang raka Raden Tumenggung Natadiningrat tansah dipun antosi.

Putra dalem, Raden Ajeng’ Sepuh, anama Ratu Anem, samekta sampun Pangabehan.

Ingkang kapundhut mantu, kaparingan nama Raden Tumenggung Purbakusuma, pinutra danu, rinengga Rajamenggala. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan nalika penganten Raden Patih, wewah kasendhu. Kawestanan kirang urmat. Wondene ingkang nggentosi, wadana mancanagara Pangeran Dipakusuma, Ing semanten Nagari Ngayogya, tansah wuyung-wuyungan solahing bupati, mantri, putra santana, ing sarehning taksih gelura menggah dununging sumiwi.

Kangjeng Raja kalayan ingkang rama dredahsabab pang-wasa. satemah sakahhipun sami “susaK ing gaHh. Raden Dipati .ntos kuru saking kuwuwur manahipun.

Amangsuli cariyosipun malih, kala Jendral Dhandheles dhateng Nagari Ngayogya anglungsur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, anjunjung ingkang putra, Kangjeng Sultan langkung duka. Tan taha, musthi talempak. Para putri anggondhlei. Ingkang putra, Kangjeng Raja, amangsengi sarta mulet suku. Mugi Kangjeng Rama engeta. Punapa boten welas ing kula.

Ing satemah lilih dukanipun. Raden Sumadiningrat aturipun kedah pinethuk prang, nalika Raden Patih sambuni, boten katingal.

Jendral salaminipun wonten Ngayogya dereng kepanggih lan Ingkang Sinuhun. Amung asring pista dhateng kadipaten. Kangjeng Sultan asring nyelamur nginte. Sajakipun ingkang putra Kangjeng Raja inggih asring pista dhateng loji.

Kacariyos Raden Rangga, sapejahipun ginantung lan tabelanipun. Utawi Tumenggung Sumanagara kang garwa Kangjeng Raja, jinunjung nama ratu, katiga pisan. Ingkang Sinuhun, amung prajurit ingkang taksih, kekah kaasta pangwasanipun. Ingkang sarta, anglangkungi prayitna ingkang mengangkah kadho manahipun.

Kacariyos ing Nagari Betawi, ingkang jumeneng Litnan Guprenur Jendral ingkang nguwasani sadaya wadyabala Inggris, nama Tomas Setamprot Raplesen, kalih Tuwan Jakup Wilem Kransen ingkang minangka sikretaris rat.

Sarripun sami pangwasanipun, lan kang angsung pangwasa Kangjeng Raja Inggris. Sampun sami mupakat kang parentah atas bawah angin, sawarnine ingkang kabawah Negari Ingglan, yen Jendral Tumas Setamprot Raplesen mangka pangidhepipun. Kocapa ing Nagari Surapringga, admiral sampun layar dhateng Nagari Betawi. Semanten Tuwan Sekeber Ulba, sampun kendel.

Ginentosan Inggris, nama Kurnel Gibes ingkang nguwasani Nagari Surabaya.

Kacariyos Tuwan Gupernur Semawis, amriksani sadaya tanah pasisir sampun kawradinan sadaya. Wonten Surapringga kalih dalu. Nunten mantuk ing Semawis. Saha sampun dhateng karaton kekalih Ngayogya Surakarta.

Wondene ingkang nggentosi minister njagi negari ing Surakarta sapocotipun Pambram, Kurnel Adam sarta residhen, mantu minister, Dene residhen ing Ngayogya anama Tuwan Krapper, Minister Ingglar sampun dhongkol wonten Semawis.

Kacariyos, ing Nagari Ngayogya Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sampun puhh menggah kawibawaning ratu, saking Gupremen Inggris pengangkatipun. Adipati Danureja, manggih cela, kabendon ing Tuwan Gupernur ing Semawis. Kaliban nggenipun datan yukti, atur-atur dhateng Semawis warni mas inten, punika jalaranipun.

Ing seprandene boten sah mamrih silib. Boten sencaya dhateng ing ratunipun. Kacariyos, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan saya sanget crah lan pepatihipun Adipati Danureja. Ing satemah limut supe ingkang mungel srat prajangjining kontrak. Adipati Danureja kabunuh wonten salebeting kadhaton. Boten mawi amratela ing Gupremen. Wondene prakawisipun kapejahan, sampun kacariyosaken ing ngajeng wau sadaya. Raden Patih boten jenak ing nagari. Asring medal sajawining nagari, saking ciptanipun alabuh ing raden patih.

Kacariyos Tuwan Guprenur ing Semawis mireng Kangjeng Sultan amejahi pepatihipun. Boten anetepi prejangji kontrak yen jiwaning patih kekalih dados satunggal. Sampun supata ing Gupremen, patih dede abdine Sultan pyambak. Yen mawia pracaya, lapur ing Gupremen. Amesthi sakarsanipun tinurutan.

Semanten Nagari Ngayogya, siniwer ing weri supados anelangsa. Guprenur ing Semawis sampun anglampahaken prajurit gangsal atus sami pepilihan. Kangjeng Sultan tinantang ing semu, yen Sultan ngajak main sinapan, sesiratan, bum, murtir, Inggris bangun turut.

Tuwin amiturut manah suci, saatase kang eklas, aja manah siingsun. Gupremen Inggris padha ujar sapisan, amung toh potong. Yen Kangjeng Sultan mintak ampun, amesthi ingapura.

Semanten ratu sekaliyan sami reresahan rebat bawah. Corok cinorok padhusunan, sekalangkung dening truwu.

Kacariyos, ing Nagari Surabaya pageblug. Kathah tiyang pejah utawi sakit. Guprenur ing Semawis dhateng Nagari Surapringga. Kasusulan serat saking Betawi, tumameng ing guprenur. Aparing priksa, yen jendral badhe tumedhak ing Nagari Surapringga apepriksa ‘nagari ing bang wetan, lan pangeran ing Ngayogya kang dinunung Surabaya, utawi putrane.

Rad Indhia, gilig estu yen suci. Kena apus, sinikara den pengaruhi. Ing mengko Nagara Ngayogya mangkat ndhedher angkuh. Sayogyane Pangeran Natakusuma dadi panduk-pandam sesuluh Gupremen. Akale kang raka Sultan, Pangeran Natakusuma pinanggil ing Semarang.

Jendral arsa patemon ing Nagari Semarang. Tuwan guprenur enggal angutus Kapitan Dhewi methuk saha kareta. Pangeran Natakusuma sampun rawuh ing loji.

Sesampuning tetabeyan, sebdaning guprenur, “Kula tampi srat saking Betawi Tomas Raplesen Guprenur Jendral. Trang ing karsa ingkang parentah, Tuwan Pangeran ngandikan kondur dhateng Nagari Semawis, panggihan kang eyang”.

Pangeran Natakusuma amangsuli, “higgih, tuwan. Yen kula ngandikan dhateng Semawis sakarsa lir nugraha. Kadqs pundi karsaning jendral ingkang trang, punapa lajeng kawangslaken Ngayogya? Utawi kakangmas Sultan ingkang mundhut. Yen amung tulung mantuk, punapa dene sulaya kalayan kangmas, kula nuhun duka, leheng pintih pejah kang tebih Nagari Ngayogya. Cupet pocapanipun ingkang kantun-kantun”.

Tuwan guprenur mireng sumirat luh medal, kemokalan pangeran. Pangandikaning jendral, “Tetulung yektos, kondur lan urmatipun sarta amrih ecaning galih. Ing benjing, sampun ngantos wonten nagari taksih walang galih, enggal pratelaa.

Kula kang njagi Semawis. Mangke sonten pukul sanga, tuwan Pangeran nunten mangkat”. Kumetir Kaplinhanten ka’wangenan kaUh dalu dumugi Nagari Semawis.

Pangeran Natakusuma langkung suka sakarsaning galih, luwaran saking loji. Sareng sonten pukul sanga, Pangeran Natakusuma utawi putra sampun mangkat. Antawis kalih dinten,

Tuwan Gope, Guprenur ing Semawis, sampun mangkat mantuk dhateng Semawis, pinethuk sekretaris. Sipeng loji Bojong sedalu. Enjing manggen wonten griyanipun Dipati Semawis.

Tuwan Besar sampun rawuh ing Nagari Semawis. Sareng enjing, kasmayor kautus saha reta animbali pangeran tuwin kang putra. Sampun teka ing loji, Tuwan Besar teksih wonten salebeting kantor panggiban Tuwan Guprenur.

Jendral sampun angrenggani kantor, kang njagi mandhi rotan mas, amerapit ing pintu. Tuwan Pambram tinuju nelas pandangunipun yen wonten buk. kaselempit kapundhut sadaya. Nalika rawuhipun Pangeran Natakusuma, Pambram ken medal ngadeg njawining penjagen. Ing antawis, boten. dangu jendral miyos tansah juru basa Krisman.

Ing sesampuning tetabeyan lenggah, jendral nabda cara Inggris. Juru basa ngartosaken. Tuwan Besar ingkang timbalan salampahipun Pangeran utawi kang putra. Purwa wusananipun Tuwan Besar sampun trang sadaya. Langkung seneng suka pracaya dhateng pangeran tuwin dhateng kang putra. Jendral ngadeg sarta angawe. Pangran rinangkul kinanthi ing kamar, kori kinunci, Sesampuning bicara, Raden Tumenggung Natadiningrat katimbalar. malebet kamar, tuwan Gope kang ngirid.

Tuwan Besar ngambil surat saking Ngayogya. Ken inaos Raden Tumenggung, wondene tembunging nawala. “Ingkang surat Kangjeng Sultan Amengkubuwana saha Ingkang Putra Kangjeng Raja kang sudibya.

Awiyos kula suka priksa dhumateng Eyang Jendral yen patih kula pun Adipati Danureja, kula pocot margi kathah kekiranganipun. Kang nggentosi, budhakipun Tumenggung Sindunagara. Namanipun inggih naluri Dipati Danureja”.

Dereng tamat pamaosing srat rinebut binucal. Pangandikaning jendral dhateng Pangeran Natakusuma, “Kadipundi, raka ndika Sultan Ngayogya. Degsura, Jendral Inggris den gorohi. Kangjeneng Patih Danureja, ujare dilorod. Yektina dibunuh. Sedya ngungkuh Gupremen. Anake dhewe diangsa, jinabel panguwasane. Ratu ora nganggo pratela, yen mekoten sajenenge tinggal adat prejangjean Nungswa Jawa kabeh, atase Guprenur Jendral Pangeran kadipundi?”

Inggih, tuwan, kula ajrih anglahirna tedah tiyang tanpa nraos. Sanadyan temah layon, kula .pilalu yen dados karsanipun Tuwan Besar.” Kasaru Patih Surakarta dhateng, tunjuk muka bicara, kendel. Pangeran sampun pamit. Patih ing Ngayogya boten dhateng. Ing antawis dinten, Sultan ing Ngayogya den begandring malih.

Jendral alon sabdanipun, “Pangeran, kula bakak ati. Raka dika Sultan, lamun kenging amung kula lusa. Saking sanget welas kula rusake Tanah Jawa. Lan kathah damel ageng kantos ing Betawi. Sdheng titaning antara raka ndika Sultan engetane, yen saya muthingkrang boten wurung kula gepuk mangsa trang, udan inesthi kula baleni. Yen ing sapunika, pangeran kula cudaka matura rakane Sultan, yen arsa sanak wong Inggris sarta lulusing karaton. Kula amung nedha kalih prakawis.

Dhingin: Panguwasa ratu, kang tumurun ing putra mugi kawangsukia rekane Dhandheles rumiyin.

Kaping katih: Pejahe Patih Danureja mugi mintak ampun. Yen teksih karsa pyambak, menggah ratu inggih yen sampun tepang kula, wenang amemundhut. Rinembag kang prayogi langkung begiane Sultan. Nganggo ngewuhake kang putra niku, salah.

Yen empun puwas marang putra, kathah putrane Sultan ing benjang sami karembag yen sampun bedhami. Dene yen Sultan nurut, kula nuk nusul. Kula anteni lampah pangeran. Benjang, karuhane tumurude lan aduwa. Empun mbekta rewang, amung lan kumetir siji. Putrane pangeran, kula angreksa.”

Pangran Natakusuma anyagahi, “Sandika, rehing Gurnadur boten moneng ing sesana. Amung anyipta wekasing pitedah kautus”. Jendral langkung suka, “Muga kang pinter, ngarih-arih rakane Sultan. Dene yen miturut, Prakara bumi kang padha ingambil Jendral Dhandheles sesanggemaning putra, bokmenawa bisa batt”.

Pangran Natakusuma lajeng sinung warastra, enjing enggal mangkat. Sareng bibar sadaya ingkang sami bicara. Sareng enjing, nuju dinten Akad, Kapten Hanten ampun tampi srat urmat ing kumisi. Pangran Natakusuma, sampun mangkat saking Nagari Semawis. Kendel wonten ing Kalathen anyipeng sedalu. Enjing mangkat, Pangeran’ sampun anglampahaken srat dhateng Risidhen Kraper, langkung suka manahipun.

Kumendham tinuduh methuk, saha reta ngirid dragunder. Wonten ing Jenu, kumendham sampun kapanggih kalayan Pangeran.

Lajeng sami anumpak kareta. Rawuh Negari Ngayogya dinten Isnen. Nalika urmat, mariyem mungel. Usrek para ageng-ageng, sami salah grahita. Pangeran Natakusuma sampun kapanggih Tuwan Kraper, aturipun dhateng Pangeran, “Sarawuh tuwan ing Ngayogya, Pangeran, kumisi jendral lir sakit angsal jampi. Tuwin lampah peteng dalu, sinung damar lilin trangipun manah kula”.

Pangran Natakusuma amangsuii,” Trima kasih. Wondene lampah kula punika tuwan, kula kautus Tuwan Besar dhumateng kakangmas Sultan, Amung bab ingkang kalih prakawis boten winehng malih. Utawi serat inggih boten mawi”. Tuwan Kraper wangsulanipun, “Alah, srat daluwang, dening srat pangeran Inggris. Kang raka Sultan tetela yen akal tikus. Mau lawan macan”.

Tuwan Kraper lajeng mendhet buk tetunggakan prakawis nagari, tinedahaken Pangeran. Sesampuning tiningalan, Pangeran Natakusuma ngandika, “Inggih, tuwan. Ing nalika punika, dede garapan kula. Dhateng kula, amung nglampahi panuduh. Yen sampun, nunten wangsul dhateng Nagari Semarang”.

Tuwan Kraper wangsulanipun, “Tuwan Besar sampun dhedhawuh kula, boten susah Pangeran kondur Nagari Semawis. Tuwan Besar dhateng Surakarta, benjing kepanggih ing ngriki. Sampun sumelang ing putra, winong Dipati Semawis.”

Pangeran Natakusuma mangsuh, “Trima kasih”. Kesaru para bupati malebet ing loji, sami mbujung dhateng Pangeran. Tuwan Kraper nabda dhateng patih,” Punika Pangran kumisi Tuwan Besar, nojari kang raka Sultan”.

Pangeran lumebet kamar, Raden Patih katimbalan. “Kula niki kakang Danureja, ndika matur kangmas Sinuhun, ingutus jendral amirapet ing rengu. Sampun kaduk tampa, estu amrih prayogi. Yen kadhahar, samangke tumeka besuk kangmas ratu kula. Utawi boten ginalih, kula ndika siya-siya. Tinulungan Jendral Inggris, saprentahe kula mesthi nglakoni.

Den kongsi nuku umur, tekad pakoning Allah. Kula weruh, Ngayogya tulungan Gupremen”. Kyai Danureja gumeter. Bilih pareng, yogi Pangeran Dipakusuma katimbalan. Pangandikanipun Pangeran,” Ewuh, liyaning patih begandring bicara iku. Wekasan, yen kangmas boten ndhahar, wekas bilahi”.

Raden Patih pamit matur Kangjeng Sultan. Dipati Danureja sampun sowan matur sadaya. Ingkang Sinuhun kapintaning galih. Putra sentana kinerik.

Katuripun Kangjeng Raja, awon sae prayoginipun nunten katimbalan. Kangjeng Sultan rupak ing galih. Pinupus yen dados prang anak lan sanak, leheng anak kang gumanti. Enggal utusan raden patih. Pangeran Dipakusuma tembung animbali Pangeran Natakusuma. Tuwan Kraper, anyentak boten suka. Lan malih, yen malebet kadhaton punapa lenggah kursi punapa lenggah ngandhap”. Pangeran Natakusuma pangandikanipun,”

“Prakara pUniku sepele. Kula taksih amrih prayogine”. Sareng enjing Kangjeng Sultan sampun sedhiya badhe manggihi tamunipun. Partisara, sinamun pepak bupati, mantri, prajurit kebet prayitna miranti.

Pinarak ing srimenganti, putra sentana ken sembuni. Pangran Natakusuma sampun mangkat saking loji. Dragunder teji ngajeng. Prajurit Cipai mangapit. Boten sah kalayan Tuwan Kraper Sareng dumugi ngajengan lajeng ngabekti. Tuwan Kraper tabean lan Ingkang Sinuhun. Sasampuning pembage arja, Pangeran meh tumetes kang waspa ningali kang raka sanget manglih kungsut, risaking sarira.

Antawis dangu sami pengangkahipun. Nunten ingkang rayi matur, “Kula ingutus betul ing Tuwan Besar. Saha ingkang tabe kathah-kathah dhumateng kakangmas Sinuhun. Ingkang katih, dening malih sarehning sapunika puter-puter pranata.

Jendral Dhandeles witipun, enyerekken pangwasa dhateng angger Pangran Dipati. Ginentos Jendral Yansen, boten ewah.

Sareng salin kepala ing Rat Bumi, Tuwan Enggris atas kang kawasa.

Sinuhun anjabel karatoning putra, boten suda. Boten pratela Jendral Enggris, rengat pawong sanak. Yen sinuhun anut, mugi kawangsulna dhateng putra.

Yen jendral sampun bedhami kalayan kangmas, wenang anglahirna sakarsa. Rinembag kepala Gupremen, amrih pikantuk. Kalih, prakawisipun pejahing Patih Dipati Danureja.

Patih, badan palihan gupremen ratu. Sami kagungan abdi, Sinuhun rumaosa yen sisir. Mintaka ampun ing Tuwan Besar.” Legeg boten saged ngandika, satu pandurat gunjing mustaka. Andres sumirat kang luh. Antawis lajeng ngandika,” Kepriye, adhimas, Bapa lan anak upama banyu pinerang.

Paman, wis ora apa-apa. anakmu wis narima. Kari nutugake supeketku. Ora pisan nedya pisah lan Gupremen. Bingen, mengko, nedya belengket.”

Nunten Pangran Dipati matur, “Kangjeng rama, sampun nggega paman. Wirangipun anglangkungi yen pangwasa kawangsulna.”

Kangjeng Sultan ngandika dhateng kang rayi, “Adhimas, luwih panyukupmu mungguh kalingsemaningsun dadi ratu, apa maning anakmu Ki Dipati. Lan galihingsun banget peteng menyang sira. Ingsun njaluk muiih. Ping pindho, layangingsun tan oleh wangsulan. Banget kangenku, tuwin si Beng anakmu banget ngarep-arep tekane kang lanang. Ing satemah kinongkon anglungsur maning, ingsun ora bisa nglakoni”.

Kang rayi aturipun, “Kados kenging sinamun, suprih sampun katupiksa ing alit. Amung nama wangsul yen cundhuk kalayan Tuwan Besar”. Sinuhun ewed punapa kalayan jendral mirapet salir prakawis”.

Kangjeng Sultan gedheg. Pangeran dipati anyambeti, “Mugi, Kangjeng Rama kendela kemawon. Sanget atur kula, sampun nggega paman”.

Pangeran Natakusuma langkung nepsu. Ngandika sareng dhateng Raden Sumadiningrat, “Kula punika punapa den cara sentana jajar, wedi antakanira, boya ngalap opah. Matur wekasing rahayu. Boten dhinahar, sampun.”

Tuwan Kraper ngadeg, pangera.n jinawil. “Sampun boten kadadosan. Suwawi kondur dhateng loji”. Sampun pamit, lajeng medal. Sareng dumugi ing loji, enggal damel srat dhateng Semawis. Kapitan Hanten kang mantuk, atur priksa yen Kangjeng Sultan nduwa.

Semanten Kangjeng Sultan, ka!empakan para k.adang, putra santana, bupati. Estu dadi pakewuh kang ana sajroning loji. Pangeran Dipati langkung condhong kang rama sereng lawan kang paman. Parentah baris tugur sangubengi kang baluwerti.

Semanten kang ibu Pangeran Natakusuma, tuwin kang garwa putranipun ingkang teksih timur, sami dhateng loji utawi para abdinipun.

Kacariyos lngkang Sinuhun Kangjeng Sultan, kang galih saya kuwatir. Dene kang rayi panggah, boten kenging ingengkok liring. Tuwan Kraper angrojongi. Marengi Grebeg, kang rayi ngandika boten purun. Saya boten sakeca kang galih. Sedhih wor miris. Lajeng adamel srat, amung lan Pangran Dipati, Patih Danureja, Pangran Dipakusuma, gangsal carik. Serat wangsulan dhateng Tuwan Besar. Makaten tembunging srat,”

“Tuwan Besar. Sarehning adhimas ingkang pinutus sampun dhateng ing kaluputan kula, kang galih prakawis ingkang punika, kula miturut sadaya.

Ingkang rumiyin, panguwasa kula wangsulaken dhateng putra kula Ki Dipati. Ananging kedhik wira-wiri wirang rupiksa ing bala. Yen sampun pepanggihan, tamtu kula tedha malih.

Kalih, sisip kula mejahi Danureja. Sampun ngaken kalepatan kula. Kula minta ampun ing Gupremen. Ananging ingkang punika, kula sengit wirang. Sisip menggah dhateng adhimas Natakusuma. Kula suwun mantuka dhateng kula netepi lenggah lami.

Rumiyin, mangke, benjang, kula asih dhateng adhimas. Nanging yen adhimas teksih wonten ing loji yen tuwan rawuh Ngayogya, kula boten saged angampah.

Ingkang manah sangga runggi. Utawi para kadangipun sadaya gurup rembag kalayan kula. Sumangga ing penggalih”.

Tiningkem, cap Sultan Amengkubuwarta. Danureja, Dipakusuma, iriban lumebet ing loji. Wanti-wanti winekas, kang rayi sampun ngantos priksa. Kalayan Tuwan Kraper sampun kepanggih, nampeni srat. Prawara kalih sampun wangsul.

Srat lajeng kabuka. Karengrengipun wonten ngarsaning pangeran. Sesampunipun tinupiksa, Tuwan Kraper manabda,” Kadospundi kang karsa, Pangeran, raosing srat punika?”

Pangeran Natakusuma pangandikanipun, “Kula wirang, anglahirna. Sakajeng tedah, bot.en priksa ing awak. Rumiyin mila Kangjeng Sultan sadulure mung kula kang sineganan. Mila sampun kudangan swargi kangmas. Watekipun kados pandam kanginan. Dene kula sumangga Tuwan Besar kang mangreh Nungswa Jawi. Kula darmi anglampahi lan boten gadhah rembag. Tanpa kanthakanthi, kathung amung lan anak loro. Kang siji, kari Semarang. Boten langkung, ingkang kula ajeng-ajeng pitulunganipun Tuwan Besar kang boten mawi kuwatir kalayan ecaning manah.

Menggah wawrat timbang Tuwan Guprenur, yen sejaning gesang nracak,pinten tebihipun lambe ngandhap nginggil” Tuwan Kraper langkung suka.” Yen mekaten, kula nusul Tuwan Besar mbekta srate Sultan”. “Mangsa borong kang anuduh. Jendral sampun rawuh, Nagari Surakarta mesthi lajeng mariki”. Kumendham pinanggih, pininta ngreksa ing Pangeran. Tuwan Kraper, sampun mangkat kintun tabe Pangeran katur ing Tuwan Besar.

Kacariyos, ing Nagari Surakarta Tuwan Jendral bicara langkung pakewed. Patih Candranagara manggih cacad ing Gupremen. Pinten banggi ngukup.

Tuwan Kraper sampun dumugi Nagari Surakarta. Serat saking Kangjeng Sultan sampun katur ing Tuwan Besar. Lajeng bicara.Ing sasampunipun bicara, Tuwan Kraper ken mantuk rumiyin. Jendral adamel wangsulan dhateng Kangjeng Sultan Ngayogya. Ingkang kautus. Idlir Menting. Manah alus, tur ririh guna.

Tuwan Kraper, sampun dumugi ing Ngayogya. Pangran Natakusuma anungsung wartos. Wangsulanipun Tuwan Kraper,”

Idlir Menting meh dhateng. Welandi prameng guna tur ngrampungi saklir prakawis.”

Semanten Tuwan Idlir Menting sampun dhateng kalayan kapitan kekalih. Ing sesampunning bujana, Tuwan Kraper suka priksa Kyai Danureja. Wonten utusan nama Idlir Menting.

Wanci pukul sanga malebet kedhaton panggih Sultan. Semanten Pangeran Natakusuma ingaturan Tuwan Idlir malebet kamar. Sasampuning tabe, sebdanipun Tuwan Idlir, “Kula punika, kautus pinanggih kang raka Sultan. Ing mangke Sultan sampun miturut ing Gupremen. Salir prakawisipun kalepatan sampun miturut. Minta ampun sedaya, ing sapunika kang raka Sultan kang karsa Tuwan Besar sampun manggih prayogi.

Dene ing mangke, Pangeran asowana kang raka Sultan. Sarta den genging urmat. Pinundhutken tambah bumi ing raka Sultan, mangka tingal Gupremen. Yen Pangeran boten lega, anglahirna raosing galih. Tuwan Besar anuruti sasenengipun Pangeran Natakusuma”.

Wangsulanipun, “Kula, kados ringgit, Tuwan Besar dhalangipun Panggung. Punapa ingkang karsa tamtu kula anglampahi. Nanging ing wingking, yen wonten watiring manah amesthi kula pratelan. Sapunika malih saea, kathah tiyang sumengit.”

Idhr Menting mireng, hentyarsaning manah, “Yen sampun dhangan, kula tumut Pangeran malebet kadhaton panggih kang raka Sultan. Yen boten mangga, boten pineksa”.

Pangeran Natakusuma wangsulanipun, “Yen ing karsa Tuwan Besar punika, kula inggih sowan”. Idlir Menting langkung suka, “Punika tekad utama, enget ing sadherek sepuh”.

Sareng dumugi pukul sanga, bupati dhateng. Tuwan Idlir, sampun mangkat. Wonten sitinggil, pinethuk damar lilin. Pinanggihan wonten ing srimenganti. Kangjeng Sultan sampun tampi srat. Ungelipun cara Inggris, lajeng ingkang maos Tuwan Idlir piyambak. Sarta kamuradan roasing srat. Wondene ungelipun ing nuwala, “Ing sarehning Kangjeng Sultan ing mangke sampun miturut ing Gupremen, saliring kalepatan sampun mintak ampun, graning cudaka, kang rayi Pangran Natakusuma harja boten jalidra ing raka Sultan. Tuwin dhateng Gupremen, kang rayi Pangeran dumugi kang putra den kaniaya. Lampahipun tinulung ing Gurnadur, saha kapercaya ing Gupremen. Dados semelanging raka, dipun tedha wangsul mantuka kedhaton Ngayogya.

Ananging Pangeran Natakusuma tuwin kang putra sadhanganing manah, yen kraos sowan ing Sultan, sokur sewu, Gupremen titip sampun ngantos kasusahan. Benjing lusah, Tuwan Besar dhateng karsa amangun sumpah prejangjeyan ageng.”

Kang surat sampun tamat. Idlir Menting, anantun Pangeran Natakusuma,” Kadospundi, Pangeran. Kula ajeng mantuk dhateng loji, punapa kantun sowan kang raka, punapa kondur dhateng loji. Kula, nuruti”

Kangjeng Sultan gugup ngandika, “Adhimas, arep takjaluk lumebu kadhaton. Anake banget “kangenku, tuwin putune loro pisan wis padha gedhe. Lan karodene maneh, pada eling welinge swarga”.

Tuwan Idlir sampun tabeyan pamit mantuk. Kangjeng Sultan lajeng ngedhaton. Kang rayi boten kenging pisah. Tuwin Pangran Dipati, para garwa sami methuk. Ratu Kancana anglangkungi dhateng besanipun.

Ratu Ayu, pitaken ingkang raka. Kawangsulan teksih wonten Semawis. Sareng sampun dumugi, lajeng bibaran. Pangeran Natakusuma boten kondur ing dalemipun, wonten Natadiningratan.

Saking karsanipun ingkang raka Sultan, sareng enjing Kangjeng Sultan utusan maringaken sadaya sakagunganipun ingkang rayi kang wonten ing kadh’aton. Barang kang katriwal, kang Sinuhun singlar tan nguningani. Miwah dhuwung pusaka, kang kapendhet raden patih rumiyin.

Kangjeng Sultan kipa-kipat. Trekaning galih, amung sang anak anung ngaku nora weruh. Tuhu mencuri loro, Adikusuma Mangkubumi. Nanging Kangjeng Sultan boten karsa nalar.

Sampun dumugi ing ubanggi, enjing Kangjeng Sultan ewah adatipun kados ingkang sampun kalampahan. Semanten Pangeran Natakusuma boten tumut methuk.

Saking rehipun kang raka, sandi ngayemna kang sarira. Tuwan Besar sampun rawuh ing loji. Utawi Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan ubanggi benjing tindak dhateng loji amangun prejangji.

Kangjeng Sultan sampun kondur angadhaton. Sonten utusan dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma, Paring priksa yen benjing-enjing mangun prejangji pepageran. Pangeran boten kalilan tumut, kados kala methuk damelipun kangjeng Sultan pyambak. Jangji Ratu lan Gupremen. Kangjeng Pangeran sampun sumlanging galih. Kang tampi dhawuh matur sandika. Utusan, sampun wangsul.

Wondene pamrihipun Kangjeng Sultan mila kang rayi sinilep yen manggih urmating jendral. Dening resep dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma.

Enjing, Kangjeng Sultan sampun rawuh ing loji. Anunten damel srat kontrak. Urmatipun Kangjeng Sultan kantun kaping pitulas. Urmat kaping pitulas, urmat kaping pitulikur lepas.

Lajeng aprejangji, sumpah urmat maryem wanti-wanti. Sareng ngajengaken dhahar, Tuwan Besar pitaken,” Dening kang rayi, Pangeran Natakusuma boten katingalan”. Kangjeng Sultan, gupuh anuduh mantri kaparak aken dhawuh ingkang rayi. Soten Tuwan Besar malebet kadhaton badhe kapanggih kalayan Pangeran Natakusuma sakedhap.

Wondene wangsulanipun Kangjeng Sultan dhateng Tuwan Besar, “Adhimas mila boten katingalan anentremaken sariranipun.” Ing sasampuning dhaharan, bibaran. Sonten Tuwan Besar dhateng kedhaton. Kangjeng Sultan mangun suka kelangkung rumengga dhateng tamunipun.

Sareng dhadhaharan medal, Tuwan Besar anakekaken Pangeran Natakusuma. Kangjeng Sultan gugup, animbali kang rayi. Sareng sampun sowan, Tuwan Besar sanget murina. Angsung rembag ing Kangjeng Sultan, “Prayogi kang rayi, lenggaha nginggil wonten ing kursi ngajeng. Jajara paraupesir sedaya, kalayan lenggah bumi kedhik-kedhikipun sami lan patih. Kalih ewu, boten tuna”.

Kangjeng Sultan wangsulanipun, “Inggih netepi adat kemawon. Saru yen linggiha nginggil. Kalayan kangmas Behi punika, sanes adhimas, prenah nem. Tuwan Besar. ngawe Pangran Natakusuma. Kaparingan priksa yen rakandika Sultan lan Gupremen empun sobat lan Ngayogya jadi satu. supeket tak bolih pisah, Gupremen trima kasih, kula mulih Semarang. Layange Pangeran nimbali putrane pengandel, kula kang nggawa”.

Kangjeng Sultan ngandika dhateng kang rayi, “Layange adhimas, kang nggawa Tuwan Besar. Rasane kagedhen laku. BecikeDanureja kirim tulis menyang Natadiningrat”.

Pangeran Dipati anyandhak, “Mangke wingking karembag.paman. Sae anunten mundur, nunggil putra sentana”. Pangeran mundur enggal saking ngarsanipun kang raka Kangjeng Sultan. Tuwan Besar sinegah bujana datan karsa dhahar. Mung ngambil buah jeruk, pinanringaken Pangeran Natakusuma. Juru basa Krisman kautus andhawahaken pangandikanipun Tuwan Besar. “Pangeran sampun susah. Kang gaUh, kang eca. Tuwan Besar boten mangertos karsanipun kang raka Sultan. Dene boten pesaja dhateng kang rayi. Amung Tuwan Besar tuhu asih dhateng Pangeran. Ing saben satengah masa, kaparingan tigang ewu. Nanging kesrawung kathah prekawis, benjing mangsa trang jawah wonten pranatan malih. Pangran kang sabar, sokur narima sabarang karsa kang pinundhut Tuwan Kraper, sampun kadhawuhaken putra santana. Tumeling, nanging boten wonten mireng.

Tuwan Besar sampun pamit, anunten bodhol. Wanci bangun, tuwan jendral mangkat kondur dhateng Semawis. Seratipun Dipati Danureja, sampun mangkat, kang nimbali Raden Tumenggung Natadiningrat.

Ing nalika semanten, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan karaos-raos sihipun dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma. Pangandikanipun, “Amung sira, sadulurku kang lanang. Rewangku, lara kasmala. Sakehe kaluputaningsun aja dadi atimu. Narimaa, wus karsaning Allah.”

Enjing sonten, bujana mintir saking kadhaton kaparingaken kang rayi.

Kacriyos Tuwan Besar amung sipeng sedalu wonten Semawis. Lajeng layar dhateng ing Betawi. Utusan Ngayogya, sarta seratipun Dipati Danureja sampun dumugi tinampen Dipati ing Semawis. Katur Tuwan Guprenur, langkung duka. Dene kang surat aut kang kertas lan boten wonten tandhanipun Pangeran Natakusuma.

Boten tumrap srating patih tuwin Kangjeng Sultan utawi residen Ngayogya. Kang utusan katulak. Semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan tinotol ing Tuwan Residhen Kraper dening lepating utusan ingkang nimbali Raden Tumenggung Natadiningrat.

Kangjeng Sultan langkung gugup, enggal damel srat sarta prajurit lebet k.en mapak. Utusan sampun mangkat, wangsul dhateng Semawis.

Tuwan Guprenur sampun tampi sratipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, sarta residhen amertandhani sumekta lawankang methuk. Raden Tumenggung Natadiningrat, sampun pamit ing Tuwan Guprenur saha Dipati Semawis.

Dumugi ing Ngayogya, kepanggih tuwan residhen. Lajeng sowan ing kedhaton. Ingkang Sinuhun langkung oneng dhateng ing mantu. Sesampuning dumugi kaonengan ndikakaken kondur dalemipun kalayan garwa.

Kacariyos Raden Tumenggung Danukusuma sapejahipun kang putra, Raden Patih Danureja lajeng kapocot. Ananging duka dalem boten surut, saya amrati. Raden Danukusuma kapejahan, wonten ing wana Pacitan.

Semanten kang Sinuhun Kangjeng Sultan, sakonduripun kang rayi pangeran Natakusuma, kang putra saya melok kalayan patih nggenipun angakali anjegung panjenengan, wewah tambah kang bendu.

Abdinipun kang putra Pangeran Dipati kang sami priksa ing wadi, pinundhut cinepengan. Lurah pitu ginedhong, kalebet pikandel suranata sami kahmbang aturipun.

Kang satunggal kabucal ing wana agung. Kang nenem kaluwaran. Pangran Dipati mangunggut-unggut. Kagalih sampun alit. Rerengganing raja, ambok kang anjageni kasaosaken kang rama. Jejuluk, nama raja tuwin bintang boten karsa mundhut. Tansah nggegering kang manah. Temah kados anekad, Pangran Dipati pinupus. Mung cipta ngungsi gesang. Kang sarira pinasrahaken Kepala Buntut Babah Jim Sing, den bebaluhi sekretaris pasrah ing residhen. Sanget mintak tulung saking dukane kang rama. Maras yen dibunuh lir patih.

Semanten Pangeran Mangkudiningrat. ing gaUh mingis. Ngangkah gumantos ing raja putra. Babah”Jim Sing ingebang Pangran Dipati. Yen dhinahar aturipun ing Gupremen, pinunjung sabin sewu. Yen kang sarira tulus jumeneng Ratu Ngayogya, den kartuna sawiii sewawi, sumangga. Angger mung dadosa, nanging yen teksih kang rama boten saged anglampahi. Sebarang karsanipun geseh. Kang rama ambeg piangkuh dhateng Gupremen, tanpa kering.

Kang putra yen mambengana, nuwun boten anglat, tansah ingangsa-angsa. Rumiyin Patih Danureja sampun pejah wewah bapakipun. Tiyang kadipaten telas sadaya. Urmating raja katur taksih manginggi-inggit. Pangeran Natakusuma sadhatengipun, nenajemi kang raka kalayan Pangeran Mangkudiningrat. Mila Pangeran Dipati, yen sonten boten ngraos priksa enjing. Yen enjing, boten dumugi siyang saking sanget kekesing manahipun. Ingkang punika, sumangga ing Gupremen.

Pejah gesang amung ngungsi gesang. Tuwan Residhen Kraper welas. Jim Sing kon matur, muga kang sareh, lagi atur priksa ing jendral. Amung kedhik, aja rtgrasani Pangeran Natakusuma, kekasihe Tuwan Besar. Pangeran Dipati sareng mireng yen saged, analangsa dhateng kang paman. Nanging rikuh, dening kang rayi Pangeran Mangkudiningrat ingkang dipun Ungsemi. Lajeng ngundhangi sadaya abdinipun, sampun wonten purun dhateng tiyang ing Natakusuman, Kalayan sawarnining prawara kang dados gauhipun kang paman rumiyin, boten karsa katempelan.

Pangeran Adikusuma ketail. Amung kang rayi kalih, ingkang rinaket. Pangeran Panengah, Pangeran Mangkubumi, semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan katungkul among lulut kalayan tansah cene-cene dhateng kang putra.

Kacariyos, semanten Raden Tumenggung Sumadiningrat jinawil utusanipun Kangjeng Susuhunan Surakarta anama Ranawijaya, ken matur ing Kangjeng Sultan.

Pangandikanipun Kangjeng Sunan, “Paman Sultan, apa ora priksa. Paman Natakusuma kekasihe gurnadur. Sakarsane sinludah residhen. Darma tunggu barang jroning loji. Sasat kagungane paman Natakusuma kabeh. Patih Cakranagara ora nyilih mata, kuping. Weruh dhewe lagi ana ing Semarang anggepe jendral menyang paman Prabu. Muga kang saged momong kang rayi, den saged mulut tresna. Sabab, iku yen krodha kaya Narpati Mandraka. Kadi rane Candhabirawa. Wong Inggris, kelar badhog Negara Ngayogya. Lan ora wurung angembeti panjenenganingsun.

Nalasrewu, yen wis wedran, kaya priye dadine”. Kangjeng Sunan karsaning galih ngabeni subraja lungit, angadubata remuka sakarone. Semanten Raden Sumadiningrat, enggal matur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, yen pyambakipun kadhatengan utusan Surakarta, saking Kangjeng Sunan.

Ingkang Sinuhun Sultan mireng njenger, galih langkung barubah. Kang rayi arsa ginuled kang sayektos, was-was dhateng kang putra. Yen kaajengna, watir dening wali-walikaniaya. Lan wis gedhe d.angdanane kinanthi gurnadur. Ing galih keran-keron. sinukma ora siwah. Bobot lungguh sewu, kurang sawang luwih uwong. Dados Pangeran Mangkudiningrat tinuduh nalika kang paman kalayan kadangipun kang sami nunggil galih.

Semanten Pangeran Natakusuma sampun pindhah dhateng padalemanipun lami, awit saking karsanipun ingkang raka Sinuhun Sultan. Sabab kang rayi yen dereng ngalih saking Natadiningratan, kang galih boten sakeca. Kalayan sawarnaning ongkos andadosi dalemipun kang rayi, patedhan dalem sadaya saking sihipun. Ingkang Sinuhun sring tindak amriksani kang sami anyambut damel.

Kacariyos Raden Sumadiningrat panasten, boten sarju lan kang rayi Raden Jayaningrat. Yen ndulu asring katimbalan ing Pangeran Dipati, boten liyan ingkang rayi rinaosan amung Kangjeng Sultan, dening raketipun ingkang rayi.

Pangeran Natakusuma anglangkungi saking watir, boten wande abibrahaken nagari. Mila Raden Sumadiningrat wicantenipun, “Adhi, kowe matura ingkang Sinuhun. Sabab Rama Natakusuma rinaket. Aku ora suwawi. Utawa pinundhut rembuge ora eca. Wantu wis awak Gupremen. Mangsa ngartakna garasak ulat winor pengarah. Kayu mandira upamane menawa angendhih wit. Tekane saka sabrang iki solah tingkahe apa jenate ki patih Bobote, tikel sewu pamalese.

Katemu pirang prakara yen ora sedya malesi, wong wis nemu lara wirang”. Dhasare pyayi wegig, lembut sandine. Melas asih, mundhuk-mundhuk nggutuk watu. Yen lena mesthi jongorake. Kabeh sentanane Sinuhun, mung siji iku kang wani. Sabab apa, gendhinge kang raka kaduga anyembadani agal lembute. Prawara kadang kabeh rusak atine.

Sama Natakusuma, yen ginega ing Sinuhun darah Kedhu, kuwat angrontog nagara. Kang dhingin dhi Rangga. Nuliki Lurah kang mati wong padha ngrusuhi jaman. Aja cacak iku maning, metu budine mesthi jagad dahuru. Ngilangake tingkahe wong andon mukti, Nagara Ngayogya kocar-kacir. Karo dene maneh, Kangjeng Sunan wus ngaturi penjawil adhi Brangtakusuma. Yen welas menyang Sinuhun, enggal matura”. Wangsulanipun ajrih.

Raden Sumadiningrat nepsu, “Sapa wani matur, liya adhi. Sarta den sukani kapal sapirantosipun. Raden Brangtakusuma mongglok manahipun, purun matur. Kangjeng Sultan ing galih glana mor mukswa. Panas prih kadi rinujid, kagol enggenipun amendhet sihipun kang rayi, lajeng makung. Amung kang putra Pangeran Dipati tinedha jroning semadi, cupeta. Semanten Pangeran Dipati, saya sanget anggubel dhateng jim sing.

Nanging residhen taksih tengah-tengah. Kangjeng sultan tinodhi. Punapa kang tresna putus, yen sampun puwas miyosna pangandika, kados pundi kang karsa. Utawi, yen ingampun kang pulih dhateng putra, sampun ngantos angrewedi rembag.

Kangjeng Sultan tampining galih slingan. Tinarka Pangeran Dipati anyambat ngrogoh njajagi kang galih. Temah wangsulanipun basa cangkriman. “Biyen, mengko, kang sungadhang iya Dipati. Dene ala sapa wruh. Allah kang ngadili. Anak bisa golek bapa. Bapa bisa golek anak.”

Tuwan residhen boten mangertos, tinarka Kangjeng Sultan limut. Ingkang Sinuhun macut kang duka. Kang ibu Pangeran Dipati den betheki. Kang Ratu Kadhaton dadi lelaran. Pamrihipun ing galih, pyayi estri kakipun pyambak dudu atasing Gupremen. Supados kang putra kitir, anak molah sayekti kapradhah, biyung katempuh. Jer dheweke kang nggegasah memarahi.

Pangeran Dipati byuh, alangkung wirang adamel srat dhateng Jim sing. Lajeng Tumameng ing tuwan residhen, langkung mangres manahipun. Enggal damel srat katur ing Tuwan Besar. KaptinJim Sing saya agelak nenajemi wewadul ing residhen, yen Kangjeng Sultan badhe mejahi pyambakipun. Tuwin dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma sampun boten pesaja. Sanget nggenipun nyigeni, pundi kang raket kalayan Tuwan Jinenggaman langkung dipun gethingi.

Saking Kangjeng Sultan boten rujuk ing tuwanku, utawi pejahipun Peken Ageng, mila boten kalilan dhateng ing Peken Gadhing sadaya.

Residhen mireng, langkung nepsu. Mukane dadi getih. Enggal parentah kumendham ken ngetengi sadaya maryem ing loji. Sadaya prajurit Gupremen angati-ati, sebab yen Sultan sedya amrih ngukup kang rayi tuwin kadipaten, aja kenen. Inggal aku tulung pangeran. Jim Sing griyanipun jinagi prajurit Cipahi.

Tuwan Residhen lajeng kengkenan pengandelipun, nungsung wartos ing Pangeran Natakusuma. Aturipun Encik Amat, “Saking Kang tabe, kula kautus kang saudara anuwun priksa punapa Kangjeng Pangeran punapa sampun eca kang galih.

Kamireng saking loji, den angkah ing raka dalem Sinuhun. Kang punika, yen tamtu kaangkah enggala lapura dhateng loji, Pesthi prajurit Gupremen lajeng tetulung. Kalayan kagungan dalem arta kang teksih wonten ing loji, patedhanipun jendral rumiyin punika sampun la’mi dhatengipun.

Kalayan saking Tuwan Adam, sapunika ajrih njagi Nagari Surakarta. Ngraos boten kadugi, Tuwan Gope ingkang gentosi. Nagri Semawis tinilar Tuwan Garnam, ingkang njagi kawarti ing Gupremen ratu kalih sabyantu jangji sareng lebur ing prang.

Sabarang pamundhutipun Tuwan Besar ing Sala, Cakranagara pangulah putusan mantri nama Ranawijaya. Raden Sumadiningrat nyanggemi putusan. Kaji Brahim Kalayan mantri ketanggung mudhi sratipun Kangjeng Sultan. Dening pangolah. andel ipe dalem Raden Prawira diwirya.

Surakarta Pangeran Buminata, sosoging srat wira-wiri. Punika ingkang saudara angresaya dhumateng Kangjeng Pangeran. Mugi kacepenga tiyang kang dados sandi penglampah.”

Wangsulanipun pangandika Pangeran Natakusuma, “Mungguh panyekele gampang. Nanging aku isih kawengku ing ratu kangmas Sultan. Karo dene maneh, wong kang padha diutus darma nglakoni. Wong cilik wis wajibe. Wong ngawula, anut sakarsaninggusti. Yen tuwan residhen nari aku, banget nora rembug. Karane Gupremen Welandi ngadegake loji Kelathen anjagani tunggu nagara. Mangsa biyen ora kena ratu bebalangan tulis, yen ora pelawangan Welanda. Barang kangmas Sinuhun iki, Pangeran Dipati kang marahi dhawuh Cakranagara. Wong kadipaten dadi ular-ular. Jenenge Tirtayuda iku ana Cakranagaran. Utawa anakku sring kongkon-kinongkon. Nanging padha bupati, tunggal gawe among nagara, bab padu-paripadu.

Dene Tuwan Minister takon enake atiku, kepriye nggonku ora enak. Asalku Ngayogya, ciptaku rina wengi mung sudaraku kang tak deleng saking pulmaking jendral tumeka Rat Jawa anyatroni. Angsal jendral misih tresna, ora giris maras. Sarta wekasane, nglindhung Allah. Sarate. ngandel Gupremen. Apa ingkang takwedeni?”.

Encik Amat matur malih, “Kalayan malih, Tuwan Minister nyuwun priyogi babing bandar. Badhe kasuwun gadhuh, kaindhakan paosipun.

Ing Surakarta, Kangjeng Sunan sampun miturut. Yen raka dalem Kangjeng Sultan boten marengi, bumi-bumi sanggemanipun Pangeran Dipati dhateng jendral Dhandheles badhe dipun dhadhali sadaya”. Pangeran Natakusuma pangandikanipun, “bab bandar, aku ora sumurup. Mangsa bodoa sudaraku lawan kang duwe nagara”.

Encik Amat sampun pamit. Semanten nuju Mulud Grebegan, Pangeran Natakusuma boten sowan. Amung abdenipun prajurit boten ewah kados adatipun. Tuwin pengangge anglangkungi prajurit dalem. Para ageng-ageng, langkung panasmanahipun. Kangjeng Sultan, kang rayi rinaosan, “Adhimas, wis besar ati. Wong sarirane Tuwan Besar”.

Kacariyos Tuwan Minister ngangkatianuwungadhuhbandar, kawrat ing srat. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan kekah boten suka.

Terkaning galih cawang ro. Kang rayi Pangeran Natakusuma, Pangeran Dipati kang ambyantu minister. Tuwan Jan Kraper langkung nepsu. Lajeng sowan, para putra santana, bupati pepak sadaya. Aturipun Tuwan Minister, “Tuwan Sultan, bab prakawis bandar tamtu kula suwun gadhuh. Kangjeng Sunan Surakarta sampun miturut”.

Ingkang Sinuhun langkung cukeng, ingkang pangandika, “Nganggo wewatoning Sala, seje ratu seje tata nagara”. Tuwan Minister matur malih, “Kados boten wonten sanesipun, menggah panjenengan ratu ing Tanah Jawi, sigar emangka. Utawi Gupremen anggepipun tamtu asih tuwin urmatipun boten wonten kaotipun ratu kekalih. Ing mangke tuwan pyambak ingkang kedah bawur, lumampah kasanesaken kalayan Surakarta. Langkung sukur ampang gampil”. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan kapetek kang galih. Dangu boten ngandika, sareng badhe ngandika, pinapas ing tuwan minister, “Tuwan Besar timbalanipun, benjing trang jawah sawarnining bumi-bumi Kedhu, mancanagara kang sampun mungel ing buk ingkang dados pasrahan sanggemanipun kang dhateng Jendral Dhandheles rumiyin, kasaosna kang enggal.

Tuwan minister lajeng pamit mantuk. Sesampuning tabeyan, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan jenger muwun. Ngandika dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma, “Adhimas, ing sapungkurmu prakara bumi iku ingsun ora ngrasa amewehake buke. Jaluk capingsun, sun dipeksa. Dene olehe nuli ana ing loji. Ing mengko mecah gegedhohing ati”.

Ingkang Sinuhun gumeter sumamburat, kang galih sanget kuwur. Kang putra Pangeran Dipati, kados sinuduk kagapyuk. Kang rayi amung atur sembah, kang sami sowan langkung gumeter. Pangeran Dipati anangis. Kangjeng Sultan kecoh, nunten kundur. Semanten Raden Dipati ing galih, posing sanget kuwatir.

Tengah dalu pamempenging jawah, dhateng loji. Andadosaken rembag tansah Jim Sing sagah ngengani pintu. Tuwin saliring bumi-bumi pinundhut sadaya, narima dados ratu belanjan. Asal kang rama kesah saking Tanah Jawi. Punapa rehing jendral. Tamtu sandika anglampahi. Datan tahan yen pinurih pejah. Pangeran dipati nangis, sarta panggubelipun sanget Kang sarira celong kusut, saking awis dhahar tuwin sare.

Tuwan minister kang manah kados sinendhal. Langkung pyuh, gentos ciyuman sarta sanget pitungkasipun. Minister wantos-wantos dhumateng paman Pangeran Natakusuma, “Sukur saged ngrangkul, yen boten saged amung aja salah cipta, iku kekasih Gupremen. Aja dadi sandhungan, lan salahe kang rama Sultan, muga kang paman tinedahane.

Prakara bumi sanggemahe, sebab manawa labuh abot sanggane bilaine. Minister nemu dukane gurnadur. Pangeran Dipati ngeres, “Pamenggah kang dhateng paman sampun kasep, sanget su,mengit dhateng ing kula. Inggih mangsa boronga ing tuwan, mamrih prayogi”. Tuwan minister anyagahi angrapetaken andum pantes. Pangran Dipati sampun kondur, boten kantun P.abah Jim Sing. Tuwan minister enggal adamel srat wawekasan bicara, katur ing Gurnadur-Jendral yen dhateng Kangjeng Sultan sampun putus besar.

“Sayogenipun kang putra Pangeran Dipati pantes yen tinulung, amlasaken, pasrah ngungsi gesang. Punapa kang dados reh Tuwan Besar, saestu kalampahan yen sampun dados ratu. Sanadyan ing benjang gampil. Ing sakarsanipun Gurnadur, Gupremen. boten kaniaya. Nalar trahing luput, yen liya saking punika kang jumeneng ratu, kedah-kedah anyumektani tetulung sayektos.

Yen datan makaten kang praniti Gupremen, tedah anganiaya. Yen angsal kang wicaksuh manah, saking pengraos kula boten pikantuk. Ing wingking karembag malih, gampil. Wondene Pangeran Natakusuma, mahardika ing Gupremen. Putra wuragil, kekasihing jendral kados Pangeran Mangkunagara ing sapunika inggih Pangeran Suryaprangwadana. Sor timbangipun, menggah lenggahing siti kalayan antekipun dereng kantenan.

Tandhanipun dhateng gupremen, ingkang punika sumangga ing gurnadur. Sampun kula wawrat, saha malih mugi tuwan sediyaa prang dhumateng Nagari Ngayogya.”

Semanten srat sampun lumampah, anunten Tuwan Kraper kalayan upsir Ngayogya, kang sajak winawrat kabar karsanipun Kangjeng Sultan yasa maryem baru, waja, kejen, tembaga sari, kurang mimis sela. Semanten Pangeran Dipati, langkung sandeya galihipun. Boten panggih kalayan kang paman, ananging kang manah majeng mundur. Den aturi manawi boten kenging, lajeng utusan abdi estri ngaturi kang paman. Kepareng kang paman Pangeran Natakusuma boten wiyang. Margi saking kedah priksa watesing.galih kang putra Pangeran Dipati.

Ananging surti angatos-atos, kang putra sami ndherek tuwin samektanipun kang abdi. Pangeran Natakusuma rawuh kadipaten, sepi amung kang tungguk. Pratandha yen boten simpen galih. Aturipun Pangeran Dipati dhateng kang paman, “Mila paman kula aturi, saking paningal kula sarawuhipun paman saking Betawi, saking panyipta kula, upami jeksa ing pramudita senadyan dede damelanipun.

Paman priksa saha paben kula kalayan rama prakara bumi. Ingkang kapaben sumerep dados pasrahan dhateng Jendral Dhandheles rumiyin. Nalika Kangjeng Rama linungsur, kula kang pineksa nggentosi. Prentahipunjendral.boten linampahan, mesthi risak sadayanipun.

Dados kula pilalu, pangwasa kula tampeni. Yen sampuna kabetah rama sampun sepuh, kantun pinten kang yuswa. Kalih, tiyang sampun wajib kula.

Jendral mahabala, menuhi kekuwu wonten pondhokan Karanggan, anedha binayar beton. Susahing saradhadhu, mila partisara ing prajangji panjenengan manawi pun Rangga nggitik. Begja pun Rangga sampun pejah. Punika Gupremen sayahipun karegen. Anedha epah, kirang langkung kalih kethi yatra binayaraken Gupremen.

Tumunten jendral anedha malih, mancanagari kalayan Kedhu. Gupremen kang pacak baris, boten kabibaraken yen dereng sok dhusun.

Kula dipun undhang jendral dhateng loji, dipun ken damel srat prajangjen, pasrahan bumi punika. Sareng dados, dipun ken ngecapi, capipun kangjeng rama. Kula sencayakaken sadaya, sami rembag dumugi putra dalem kekasih adhimas Mangkudiningrat, tumut urun wudhu maringna cap.

Sanget ndadosaken susah, Gupremen kang tugur baris sunggatanipunlangkung kathah. Ing satemah tiyang Ngayogya mupakat, nunten cap kaparingaken. Idhep-idhep tulak bilahi, ing buri ana rembug. Sadaya inggih sami guyup. Ing mangke dhoging awon, kula pyambak. Punika menggah paman kados pundi?”

“Serat kalayan cap, punapa boten angger angecapi?” wangsulanipun ingkang paman. “Menggah ingkang punika, sami raosipun. Prenata Tanah Hendia, tandha asta, ciri cap. Barang prekawis, sepalihipun supata”.

Pangeran Dipati sanget mireng sebdanipun ingkang paman. Pangeran Dipati manabda malih, “Bilih paman anutuh kula boten amewehaken bumi. Gemet, resik punika nalaripun ing benjang yen pinaben ing jendral, paman mugiingkang wening”.

Pangeran Natakusuma mesem mangsuli malih, “Inggih, angger. Ananging dede damel kula bab nagari. Sadhateng kula, dereng sumerep Ngayogya solah bawanipun”.

Raja putra tembungipun ngasin-asin, ‘Sebab kening godhanipun kang wonten toya sumurup, mila rawat-rawut. Sapunika emut, welingipun swargi, paman sudarma kula utawi pun adhi sadherek kula yektos. “Anunten sugata medal, sesampuning dumugi, Pangeran Natakusuma lajeng kondur.

Semanten kapriksa dhateng Ingkang Sinuhun, manawi ingkang rayi dhateng kadipaten. Raden Tumenggung Natadiningrat ingandikan, dinangu nggenipun dhateng kadipaten. Sampun katur sadaya, yen patembunganipun mbebilas prakawis srat angecapi siti. Kangjeng Sultan langkung duka, males ambebilas”. Besuk maning, ramakmu yen gelem diundang Ki Dipati, pecah karo ingsun, apadene sira. Wantu kaprenah nom sira, yen ingundang wangsulana wedi yen ora katur marang ingsun. Wong wis muyab, bingung. Wis metu, teka manusa besuk, apa kang tinemu”.

Raden Tumenggung Natadiningrat atur sembah. Rayi dalem, kula ngandikan awrat kang galih. Rinaos ajrih ing Sinuhun. Dening putra binadhe aji, Kangjeng Gusti Pangeran Dipati pangaubaning witning purwaning sikara. Wonten pacuh sanget leganing kang galih”.

Raden tumenggung sampun tinudhung medal. Semanten Pangeran pati mireng yen den sotaken kang rama, methentheng r.ialah nantang. Beleh supatane malati. Pisuhe panasten, lengus menyang ahak ora ngenaki ati. Apa bedane, padha kawulaning Allah. Wajibing wong, ihtiyar tulak bilahi”.

Kacariyos, Pangeran Natakusuma ingaturan minister dhateng loji, kalayan ingkang putra sepuh Raden Tumenggung Natadiningrat. Tuwan minister aturipun dhateng pangeran, “Punikawonten parentahing jendral, kala wingi dhatengipun. Timbalanipun Tuwan Besar, ing mangke kang raka Sultan tita degsura, sumitra boten tuhu purun dhateng Gupremen. Jendral badhe nginggahi mariki, mawi mawa bala kulit item pethak, ngayoni kang raka Sultan. Ananging yen kapok, biangsut pesthi ing benjing ginalih malih.

Wondene menggah jumeneng ratu malih, sampun boten patut. Ingkang nggentosi dereng kantenan, kirang priksa putra utawi kadang. Ananging tuwan Pangeran tamtu mardika ing Tanah Jawi, kaluhuran punapa raja mengku pangwasa pyambak. Nagri pasisir, agung pundi ingkang tuwan senengi. Nadyan Ngayogya kemawon, sor timbang kalayan ratu. Karsanipun kangjeng Gupermen, para ratu kaprabonipun dipun uruti. Sampun ngegungaken angkah, kadosa para ratu pasisir. Punapa kang den pengini mung ratu njaga jagul, njaga kebon mung ginajih.

Sanes kalayan tuwan pangeran, putra waruju ing jendral tur kekasih”.

Pangeran Natakusuma alon pitaken mangsuli, “Sinten den angkat ratu? Sami-sami, luhung ngapura kang rama. Yen sampun kapok,  lulus boten licin kados kang putra”.

Tuwan minister sabdanipun, “Sampun marduli, sanes Tuwan Besar prentah dhateng kang sarira. Karaosna, suka tirma kasih saking sih wilasa Tuwan Besar. Yen boten arsa, kados pundi wangsulanipun. Utawi kogel dhateng kang raka Sultan dados mengsah Gupremen”.

Pangeran Natakusuma kendel. Dangu boten amangsuli. Enget wewelingipun kang swargi kala nabda pakepung Surakarta rumiyin. Kangjeng Sultan bebana dhateng Idlir Yan Grepe. Ing benjing sapengkeripun kang eyang, menggah Kraton Ngayogya kang mugi pinara tiga. Pangeran Dipati, Pangeran Ngabehi, Pangeran Natakusuma. Tiga punika, dados ratu sadaya kabawah Surakarta. Kalayan pangulu ratu tiga, nuwuna idin pangulu Surakarta. Kalayan malih wonten srat Gupremen kasrahna Surakarta.

Sunan ingkang andum ratu tiga Ngayogya. Mung punika, boten miyangkah nagari. Ingkang Sinuhun Swarga mireng, langkung duka. Putra tiga wineling, sampun ajrih karenah sampun wonten melik.

Pangeran Natakusuma lajeng mangsuli, “Trima kasih, punapa parentah Gupremen kula mituhu anglampahi. Ing panedyaning manah, amemales ing tuwin anak putu kula ing puja bekti. Sumambung, nanggulang repoting bapa ing pandamelan kang tulung sih”.

Tuwan minister langkung suka, “Tamtu, sampe ing putra wayah lulus sihipun Gupremen. Turun-temurun, tetepa cepeng lungiya anyilum.” Lajeng sami prejangji, sumpah. Sinten ingkang anyidrani boten manggih kayuwanan.

Tuwan minister mangka wakil sumpahipun Gurnadur Jendral. Tuwin Raden Tumenggung Natadiningrat atur sumpah ing Gupremen. Tuwan minister lajeng damel tandha asta. “Pangran Natakusuma, saking panuwunipun sebarang karsanipun Gupremen mugi kula suwun nuntenipun.

Manawi solah kawanguran, tiwas kacingklak ngajeng. Saklangkung nganeaya, yen lepat katikel pengajengipun susah. Kalayan kula, tiyang ngabdi sampun agantung dirgama.”

Tuwan minister langkung condhong. Inggih nunten kalampahan karsanipun Tuwan Besar. Sapunika sampun wiwit, icir lebeting nagari kirang kalih. Tuwan jendral rawuh Ngayogya, kontungipun kang raka Sultan. Pangeran Natakusuma, lajeng kondur ing dalemipun. Tansah abdenipun prajurit ginulang solah tingkahing prang sampun sumekta sangkep astraning prajurit.

Pangeran Dipati utusan Ki Wiraguna amaringi arta. Tembungipun, kaulipun kang putra Pangeran Dipati angsal kondur kang paman. Seket reyal kathahipun. Arta sampun tinampen, utusan wangsul. Semanten kang Sinuhun Kangjeng Sultan, pating selusup kang telik anuksma ing Natakusuman. Sampun katur sadaya ing sasolahipun kang rayi. Pangandikan, “Sukur, adhimas anyata yenjamprah”.

Semanten prajurit Inggris, ‘saya kathah ingkang dhateng saking Betawi, Bogor, Surapringga. Lebetipun icir yen dalu, sandi angungsi pangan Ngayogya kang loh jinawi.

Jendral taksih wonten ing Betawi, amatengaken rembag kaliyan Jendral Gilesse. Admiral hantem ing prang titir, mbedhah nagara, anyengkalak para ratu kang mecah Nagari Melaka, utawi Nagari palembang.

Ing loji sampun penuh prajurit. Jim Sing kang anyanggi segahipun, saking ciptaning manahipun adola kucir tinemah. Nadyan kantun kelambi momohan, amung sida prang.

Yen sandi prang, pasthi den talikung, tumpes sabrayatipun, Kocap Pangeran Natakusuma, saya sesek panggladhenipun prajurit. Matuhken kridhaning prang, sandinipun nggegirisi. Kang rayi Pangeran Adikusuma telikipun kang raka Kangjeg Sultan, ing saben dinten boten sah.

Kacariyos, Pangeran Adipati sanget mulet ing Raden Sumadiningrat tuwin Pangeran Dipakusuma rinangkul mudhari wadining kang paman. Supados manggih bilahi, cupeta lampahanipun. Ngamungna kang sarira kanishan ing Gupremen. Utawi, reka pitenah tampingan ngumpulna kecu kang julig, kendel, durjana. Sedya kinecu ing wengi dalem Natakusuman, kang pinurih layon kinebon amuk. Bawura, sapa wruh wong, kinampak.

Tampingan, Pajang, Mataram mopo sadaya. Aturipun kang mantri, boten wegah dhateng. Kang abdi sayektos mung walatipun dening kusuma anyar gcrah galih mentas angluwari tarak brangta. Tamtu darajadipun kombul.

Raja putra anyanggupi anyanggi saliring walat. Siparat, edan, buyana, tinembah kang sarira. Nanging para demang tampingan meksa mopo. Raden Sumadiningrat sampun matur ing Kangjeng Sultan, yen kang rayi Pangeran Natakusuma sandiningInggris. GaUh dalem Ingkang Sinuhun wayang-wuyungan. Dereng pracaya kang yektos, lajeng tindak tetuwi ingkang rayi. Samudana, boten kantun para wanodya tuwin para putra sami ndherek. Katingal kang rayi samekta, amung sakedhap lajeng kondur, Nunten pendhak sonten, Pangeran Dipati mertamu tambuhtambuh rikuh ing galih.

Rumaket mundhut hertih, kumesaja lalawora kepengin pinggang pedhang cara Inggris. Sinaosan, angres pangandikanipun Pangeran Dipati sampun kondur.

Semanten Sinuhun Kangjeng Sultan, rerembagan kalayan Raden Sumadiningrat badhe amangun sumpah. Dadakan, pating garubyug gandheg kontrang-kantring. Sowanipun icir, kang rayi Pangran Natakusuma kantun nggenipun sowan. Sareng dhateng, Kangjeng Sultan lega kang galih. Raden Sumadiningrat nembah, noUh mradinaken kanca. Mila winangun kang sumpah, sebawanipun ing Ngayogya anyalawadi boten sakeca. Ing loji prajurit penuh. Yen wonten gadhah pangulah angrojongi lir punika, mamrih ngrisak panjenengan, punika kenging supaos. Lajeng sami supata, pengulu, ketib, andongani. Pintu sadaya kinunci. Kasaru tiyang atur warti, pecalang kang wonten Prambanan, yen, wonten prajurit Inggris dhateng malih kathahipun kalih atus.

Ingkang Sinuhun langkung gugup. Angutus Raden Janingrat kalih Kyai Martalaya angadhangana ing margi. Parentah ken dugi-dugi, aja miwiti anyorek. Yen lestari, aja alpa kalayan margi kang dhateng kelangenan sangkrah borang kang brukut. Kang Sinuhun angandika, “Ana apa kiye. Mungguh ingsun, ora ana apa-apa “. Aturipun Pangeran Dipati, “Sae minister kadangu dene kathah Enggris dhateng”. Kangjeng Sultan miturut. Angutus Pangeran Dipakusuma, Danunagara. Wangsulanipun Tuwan minister, “Boten wonten punapa-punapa. Rehning bangsa Enggris anyar, badhe priksa Tanah Jawi. Sadaya kantor kawradinan. Sampun adatipun lintu panggenan”.

Utusan wangsul, sampun katur sadaya. Galihipun kang Sinuhun lereh, bibaran kang mangun sumpah.

Kacariyos Tuwan Besar Tomas Setamprot Raples sampun rawuh Nagari Semawis. Semanten Kyai Danureja lumampah ngaturaken pisungsung dhateng Semawis, tuwan minister sarengipun.

Ananging lampahipun Dipati Danureja dipun ken kendel ing Jambu. Minister ingkang lajeng dhateng Semawis. Sandinipun, sarenga patih Surakarta Cakranagara. Yektosipun kang lampah sampun tinarima, tuwan minister sampun panggih Tuwan Besar. Sesampuning bicara, lajeng mantuk.

Adipati Danureja, lami wonten ing Jambu, ngatas boteh winangsulan.

Putranipun Sindunagara ngajak mantuk. Ananging, bapakipun boten purun, amung mresaben kemawon. Tuwan Minister, dumugi Ngayogya boten malebet kadhaton.

Kang Sinuhun mundhut priksa lampahipun Dipati Danureja, aturipun, Boten praduli, sinten priksa. Katumpa surating patih dhapur atur priksa yen tinilar margi ngantos parentah sinentak wonten ing Jambet nggenipun mondhok.

Galih dalem kang Sinuhun langkung glana ruhara, dhawuh dalem ken sabar, “Yen wis tita, enggala mantuk”. Horeg, Nagari Ngayogya. Prajurit dhusun, kinerig sadaya. Putra santana, saben dalu giUr saos. Para bupati, tugur sadaya. Prajurit Enggris ewon jejel ing salebeting loji.

Semanten Raden Sumadiningrat seja ngewani Ingkang Sinuhun.Kangjeng Sultan. Yen boten dhahar aturipun, suka dipun pocota. Menggah Pangeran Natakusuma utawi kang putra Raden Tumenggung Natadiningrat kang punika yen kawengker, pinasrah kalayan kang abdi wonten ing ngarsa dalem.

Pangeran Natakusuma kapipit kalayan putranipun. Sabab yen estu jendral dhateng, inggih punika kadamel methuk paben. Amesthi yen Tuwan Besar kepapan sarta wande nggenipun gadhah pamrih juti.

Yen jendral meksa.angroda Pangeran Natakusuma, gampil ampun wonten asta dalem. Tuwin putranipun lajeng kababaraken pisan. Kang Sinuhun kagunturan ing atur, kelu. Dumadya angaraharah. Ratu Ayu katimbalan, binoyong malebet kadhaton. Sandinipun, samar taksih wonten ing njawi. Yen dados prang, kakungipun nindhihi prajurit.

Raden Sumadiningrat sampun matur Pangeran Dipati, yen kang rama sampun miturut badhe ngangkah kang paman. Utawi Pangran Mangkudiningrat sampun katuran priksa ical sandining Gupremen.

Para putra lega kang galih. Kangjeng Ratu Ayu, wonten salebeting kadhaton. Putra kalih sanget anggenipun budi. Kang ibu ingajak kondur, tansah sesambat kang rama. Kang Sinuhun, angres kang galih. Lajeng ndikakaken kondur. Semanten Pangran Natakusuma nuju saos wonten sitinggil witana, kang abdi miranti. Tuwan minister utusan, ngaturi pangeran. Enget saos, wakil kang putra nem. Sampun panggih minister, raden rinangkul ingarih-arih. “Durung masa ngemot prakara wadi, wis kondura. Rakamu Raden Tumenggung bae, panggiha sakedhap. Wonten, preluning Gupremen”.

Raden Mas wangsul, katur sadaya dhateng kang rama. Kesaru utusan dalem nimbali pangeran malebet kadhaton kalayan tetindhih bupati kang jaga sami ngandikan, “Pangeran Natakusuma, sampun sowan ngarsanipun kang raka. Kang Sinuhun ningali kang rayi, dumadakan dukane larut. Ing galih kelangkung dening welas. Ingarih-arih, rinaket sinandhing lenggah dhahar, boten kadhahar.

Kang rayi pinanci, sinambi ringgitan. Langkung kathah pangandika dalem, “Wingi si Danureja atur yen isih mandheg ing Jambu. Nganti patih ing Sala, Sunan pesthi ngumel-umel. Minister prentah, ora semayan. Pisungsung akeh, den rukti. Iki minister wis teka. Si Danureja ngatas, teka ora pinreduli. Karo dene maneh, ing loji gegaman sukup iku ana apa?”.

Aturipun kang rayi, “Apunten dalem Sinuhun, tuwan minister kala dhatengipun, boten pisah kalayan Cina Jam Sing.” Kanggeg kang Sinuhun, ngandika, “Lagi kanggep si setan gundhul”.

Sasampuning gupita, lajeng bibaran. Kang rayi, tinundhung medal. Dumugi njawi, kang putra sepuh methuk. Lajeng ndikakaken dhateng loji, dados wakilipun kang rama. Semanten Raden Sumadiningrat, Pangeran Dipati telikipun pating selulup, pating talusup. Kang manah glana, dene kang Sinuhun wande baceri kang rayi.

Raden Sumadiningrat nedya mutungi pasangan. Yen kang rayi Pangeran Natakusuma boten kariwus seja mbelayang dhateng Gunung Kidul. Sampun ngait putra santana, angrebahaken Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Ngangkah-angkah pinrih kang rayi ketungkul.

Raden Tumenggung Natadiningrat sampun kepanggih minister. Tinuturan prakawis punika, tamtu jendral sampun wonten Salahtiga. Kula katimbalan, karodene malih sapungkur kula den rumeksa kang rama yen watir, leheng nalebu loji barukut.” Wangsulanipun Raden Tumenggung, “Tuwan Besar dereng rawuh ing loji, boten sakeca. Leheng taksih wonten ing njawi. Kalayan malih, atur kula ing tuwan, luhung Kangjeng Sultan, pinarsudi kapokipun”.

Minister wangsulanipun, “Leres, Raden Tumenggung, mrina gadhah mara sepuh. Nanging sampun kasep, sampun putusbesar. Wontena kang nggenteni, mangsa ndika kaprentaha kang rama. Atas bawa pyambak, benjing yen jendral rawuh Nagari Ngayogya, kang rama samektaa saprajuritipun. Methuka ngloji kemawon”.

Raden Tumenggung mangestu wehng, wangsul dhateng sitinggil. Sampun katur sadaya dhateng kang rama. Sareng byar rahina Pangeran Natakusuma kondur. Katungka wonten gandhek utusan dalem. -Mangke sonten ngendikan kalayan sedaya putra sentana. Badhe dhahar eca wonten srimenganti. Gandhek kawangsulan yen pambeng gerah puyeng. Mila kang galih sampun sumelang. Pangeran Natakusuma, lajeng ngendika dhateng kang putra Raden Mas Salya, “Wis, kulup. Ing saiki, lelakon wus ora enak. Kangmasmu tuturana, aku mengko wis ora kemit, luhung binrubuh ngomahku. Wong siji loro ana kang mbela. Ana kepranten, nuli disumur.”

Kang putra, Raden Mas Salya, enggal matur, Kang raka sareng mireng, ing galih sampun nekad. Tan karsa sowan, sanetya sinamun ngunggar-unggar abdi.

Semanten kang Sinuhun, temtu bujana kanggeg. Dening kang rayi boten sowan. Kesaru wonten juru langlang atur priksa yen jendral sampun mariki dumugi ing Bayawangsul. Pangeran Prangwadana methuk wonten ing Ngasem saha samektaning prajurit. Galih dalem kang Sinuhun langkung kagegeran. Bubar sadaya ingkang sowan. Sareng enjing sami pinepak. Pangeran Natakusuma dhawuh sowana wanci bedhug. Parentah poma-poma gerah ndikakake nitih tandhu. Raden Sumadiningrat sedhiya mepak prajurit wonten ing griyanipun. Tandang ingkang para kadang, Raden Janingrat, Wiryawinata, mobat-mabit ambeg krura, mung Raden Janingrat sesumbar padha mangku putri adi. “Si Adhi Natadiningrat, sabudimu aja salah tandhing lan aku sedheng wirota.

Dene rama Natakusuma, donya akir sesembahanku, “Sedheng lawane kangmas Sumadiningrat angling kras.” Rama Natakusuma, masa malatana. Trah Mataram wus mangsuk Enggris. Sedya bawur, wangun-wangun tinilarane’kang swarga”.

Sareng enjing Pangeran Natakusuma marengi geladhi prajuritipun, wonten utusan dalem animbali Kangjeng Pangeran. Prajurit kang geladhi, dhikakaken singidan. Gandhek ndhawuhaken timbalanipun raka dalem kang Sinuhun, mangke wanci bedhug ngandikan menggah pambengan, kapesakna.

Pangeran mangsuli, “Sandika” Utusan sampun mesat. Nunten wonten utusan saking loji, Encik Amat. Sampun pinanggih kalayan Pangeran, aturipun Encik Amat, “Gusti, sadinten punika timbalanipun Tuwan Besar Kangjeng Pangeran mugi malebet ing loji. Tuwan Jendral sampun rawuh ing Prambanan. Tuwan minister kala wau sampun mangkat methuk. Kalayan malih atur, tandha Enggris kaanggea abdi sadaya tumrap wonten bau kang kiwa. Pun Jim Sing wau inggih sampun kaparingan”. Encik Amat sampun pulang. Pangeran Natakusuma enggal nimbali kang putra Raden Tumenggung Natadiningrat. Boten dangu nunten dhateng, amung kalayan kang garwa.

Pangeran Natakusuma sampun mangkat dhateng loji. Prajurit Enggris kaget dening wonten dedamel saking wetan. Sareng priksa tandha, ken lajeng. Nunten wonten utusan dalem pelajengan anututi. Tembung kathah-kathah, animbali sampun boten lumampah sapunika.

Wangsulanipun Kangjeng Pangeran, “Kowe matura menyang Kangjeng Sinuhun. Aku malebu loji dhisik, sabab aku ngrungu warta rawuhe Tuwan Besar. Iki ngangkat angger Pangeran Dipati, kang sarira bakal dilungsur. Poma enggal matura”.

Kangjeng pangeran lajeng dhateng loji. Pinethuk sekretaris, sampun pinarnah panggenanipun. Abdi prajurit baris angubengi, babah Jim Sing kethip-kethip, momonganipun kantun malebet ing loji.

Tuwan sekretaris keUthian, angrangu Pangeran Dipati. Nagari Ngayogya sakalangkung dening trewu. Putra santana, bupati, sampun sami mapan methuk ing prang. Raden Sumadiningrat anutuh-nutuh Kangjeng Sultan. “Lidok mono, ujarku. Lambe kaya gopel ora nganggo dhinahar”.

Ingkang Sinuhun jenger, tansah nebut asma Allah, dene adhimas anemeni. Putra santana, tinodhi sadaya menggah anteping prang. Sagah, boten angoncati.

Anunten peleler medal. Langkung kathah-kathah, kang kamireng jatah mantri. Prasetyanipun, waos, dhuwung, salebeting kadhaton binage ing wadya sadaya. Tuwin sesotya, retna. Ananging kathah kang lajeng minggat.

Ingkang Sinuhun lengleng, kang rayi Pangeran Adikusuma ingunggar-unggar mantuk lenggahipun lami. Tur ingebang-ebang yen sanggup nanggulang wirane kang ana ngloji, antepana sentana nglurahi.

Pangeran Adikusuma nangga setya. Sareng dumugi dalemipun, malencing dhateng Jalasutra sarayatipun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, langkung dening sungkawa dhateng kang putra Pangeran Dipati, rikuh celaka. Pangeran Mangkudiningrat cipta den badheni. Utawi para kadang sami nunggil boten pisah njagi damel ngarsaning rama tuwin Pangeran Ngabehi pinulet sihipun. Sanajan sepuh, tatya wrin baya. Pangeran Ngabehi, marengi gerah binoyong kadhaton.

Kacariyos Tuwan Besar sampun rawuh kalayanjendral prang, anama Gilespe. Pangeran Natakusuma, methukaken. Sami pyuh galih, gentos ciyuman. Kapri tuwin jendral prang rawu’hipun wanci pukul gangsal sonten.

Nunten Raden Tumenggung Natadiningrat, utawi kang rayi Raden Mas Salya, ingajak basiyar tuwan minister. Pinenging bekta abdi, mung satunggal kang ndherek.

Enggris pilihan tigangdasa, sami kapale teji, dhateng lurung kadipaten memanuki Pangeran Dipati. Ananging boten wonten medal, m”ung krewalang galih.

Tuwan minister’, langkung ajrih dhateng jendral. Rancanganipun selisir, kang wau rembagipun genah katur Pangeran Dipati lawan kang paman sampun nunggil galih.

Sarawuhipun jendral, methuk wonten ing loji sekahyan. Ing satemah boten wonten katingal. Tuwan minister, muring-muring, lajeng ngidul ngetan, angubengi kenaka taman.

Raden Janingrat kang baris mepeti margi, kang dhateng Natakusuma, mantri mergangsa kang den irid kalayan kaparak tengan ngrisak ing Natakusuman.

Sawek marengi mangkat reramu, nunten minister dhateng. Dragunder nunjang baris, dhadhal. Raden Janingrat, marangincih waos sami nguman-uman, “Adhimas, Natadiningrat den eling. Dene mantu kekasih rinengga, teka abahk”.

Kawangsulan, “Insa Allah, kula emut boten gothang. Sinten witipun kang anyidrani, estu boten betah rinagum tiyang sa-Ngayogya”. Tuwan minister ngejepi dragunder, lajeng ngedrel pistul. Raden Janingrat kras, ngancari waos.

Raden Nayadiningrat ingkang pinrih. Kaptin gancang Raden Janingrat pinedhang, waos nggregeli. Drijinipun rantas, den rerompo binekta mundur.

Kathah tiyang kang tatu kenging mimis. Kesaput dalu, minister lajeng wangsul dhateng loji, kalayan Raden Tumenggung Natadiningrat tuwin kang rayi Raden Mas Salya. Lajeng mangsuh ing Tuwan Besar lan atur warti yen sampun acak prang.

Janingrat nandhang tatu. Enggris kalih kang pejah. Pangandikanipun jendral, “Tak jadi apa. Karo dene malih, Prangwedana teka, Pangeran empun nganggo sumelang. Mila kula timbali, sabab paturane rakandika Sultan kajeng muring-muring ngrungu Prang wedana milu mariki”.

Pangeran Natakusuma, mangsuk, “Sami damelipun Gupremen kang rinembat. Mas putu Prangwedana ing mangke kanca kula”.

Samanten kang Sinuhun priksa Raden Janingrat tatu kapetek ing galih.

Sida dadi prakara. Sadhasaring kadhaton geger. Kangjeng Ratu Kancana angesah angles kang galih.

Raden Janingrat ndikakaken sumingkir dhateng taman. Para putra santana utawi para bupati kenthel manahipun. Miris Raden Sumadiningrat, ningali kang rayi ta’tu. Bekah-bekuh sarwi nangis. Yen puruna, kadi ngamuk sanalika. Ngremet satru, kang wonten ing loji. Pulih getih, nanging kepalang maras.

Kacariyos Pangeran Prangwadana cinegad margi. Raden Sindureja kang ngadhangi, prang daIu popok. Sindureja wegah, satiyangipun sumingkir. Pangeran Surya Prangwadana saged lumebet  nagari. Nanging prajuritipun risak, kathah kang nulak wangsul, bekakas kabucalan. Kartining prang, tandhon mimis, obat kagunganing Gupremen binucal ngalas.

Pangeran Prangwadana sampun dumugi ngloji panggih kang eyang Pangran Natakusuma sakelangkung amulut galih. Aturipun, “Kula anungsung wartos. Kados pundi karsanipun gurnadur. Dene kula boten mawi kaparingan priksa”.

Wangsulanipun ingkang eyang, “Kula boten pae lan mas putu. Amung nglakoni tuduh, sedya males kang tulung sih kula bali wruh Ngayogya saking reh Gupremen. Boten etang dados pocapan, cipta nglakoni prentahing Allah”.

Nunten jendral miyos saking kamar. Pangran kalih, kon golong aja na benceng pikir. Sarehne amrat gawe Gupremen. Ing dalu boten kacariyos, sareng enjing jendral mangun bicara kalayan minister. Pintu kinunci, ngantos pukul satunggal. Pangeran ingaturan amalebet ing kamar, tembungipun minister, “Tuwan Besar karsa ninjok srat prayojana dhateng kang raka  Sultan. Sinten prayogane ingkang ingutus mundhi surat gurnadur. Punapa kula pyambak utawi sor-soran kula”.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “Kula boten priksa werdining srat, dadospakewedanggenkula amrayogi”. Srat nunten binuka dhapur parentah Kangjeng Gupremen. Kangjeng Sultan ing mangke luraungsura, ginentosan dhateng kang putra Pangeran Dipati jumeneng Sultan. Ingkang kalih, dene malih kang rayi Pangeran Natakusuma pinundhut Gupremen, lumuh kalereh Sultan. Setya tuhu, sakarsane tinurutdan. Putra Gupremen, jendral. Kang punika mugi Kangjeng Sulan muwun, adados pepundhening putra.

Yen welas ing putra wayah kalayan risaking nagari, dahuruning kawula alit, mugi amituruta. Kangjeng Sultan sampun sepuh. Tuna dungkap, nggarap rembag saya kathah longkanganing gaUh. Priyogi, mbegawan sarta sinuhun-suhun ing putra kang jumeneng ratu.

Pinunjung, eca adhahar, sare boten wonten den ronaken. Punika sampun adat, para ratu ing Nuswabumi. Yen sampun lumuh pranata girientosan putra, eklas parentah Gupremen. Ingkang punika, boten kenging wali-wali pinancet. Pukul empat yen Kangjeng Sultan kekah boten nuruti, pasthi mariyem ing loji mungel ametar wangun karaton.

Pangeran Natakusuma ngungun mireng ternbunging srat, “Ingkang punika tuwan Minister, sampun tamtu manawi kangmas Sinuhun Kangjeng Sultan anekad. Boten petang, sapisan kaping kaUh tamtu males anyenjata.

Wondene ingkang mundhi srat tuwan, juru basa kemawon prayogi. Sampun kayogyan, Tuwan Besar langkung suka. Juru basa Kresman enggal numpak kareta ngaturken serat dhateng karaton. Lajeng sowan irg ngarsa dalem, serat alajeng katupiksa. Sareng sampun maos srat, kapinta galih dalem kang Sinuhun Sultan gumeter tingal dadu.

“Sapa kang bisa nglakoni, awakku dipurak anak lanang lan sadulur. Menawa sira juru basa, awakmu gelem ingsun dhendheng ing lading, uyah asem kang mangka boreh?”. Aturipun Krisrnan, “Kula tiyang alit, darmi kautus. Punapa parentah, inggih kasaosaken”. Kangjeng Sultan mempeng suraninggalih. Merang dhateng kang putra Pengeran Dipati. Kang putra ingipat-ipatan.” Dipati sedyamu angrontok kaparaboningsun Muga sira aja lumrah padhamu uwong, dadiyajajalanat”.

Pangeran Dipati mulet suku, sanget nangis dinukanan kang rama. Aturipun, “Nuwun, nuwun. Boten gadhah sir salugut yen ngangkah angendhih Kangjeng Rama. Anyanggi saliring supata, kula sagah. Dipun ken nggentosi, kapeksa mopo. Jiniyat ing jendral, boten trus suka leganing manah. Anahging kang rama sampun boten preduli supatane Pangeran Dipati.

Sampun jenggan, tinebihaken anunten tinundhung kondur ken baris dalem pyambak ing kadipaten. Tuwan juru basa Krism’an anerang; karsa. Kangjeng Sultan boten mangsuli, lajeng parentah dhateng bala, tandang prang angusung sendawa, mimis, kestabel sampun mapan.

Juru basa langkung ajrih, enggal medal lajeng numpak kareta ngerap. Sampun .matur sadaya sasolahipun dinuta, Tuwan Besar sampun pasrah pangwasanipun ing loji dhateng Jendral Gilepse. Pinudya danu, rinengga sinidikara jendral prang. Lajeng damel panggung kadamel nyemprong salebeting kedhaton. Prajurit Cipai lir solahing monyet, sarta.sampun ginenah-genah kang baris ing lelurung.

Prajurit Natakusuman tuwin prajuriting Prangwedanan sarni kanthi Cipai utawi Enggris. anunten kaptin mariyem prentah ambabadi pohun-pohun kang ngrembaka. Mariyem sinuled. Jendral prang baris wonten totogan wetan. Kolonel kilenipun. Dene lurung kang ler, mayor kalih kaptin. Tuwan Besar boten sah kalayan Pangeran Natakusuma utawi kang putra kalih. Tuwin Pangeran Prangwadana wonten salebeting loji ageng, boten pisah kalayan gurnadur.

Jangji pareng mati saurip. Anunten wiwit anyipat wangunan, maryem sungsun-sungsun ing karaton malesi. Baris sampun sami mapan, Enggris utawi prajurit Ngayogya kalihipun boten nedya purun nyorok angrumiyini.

Kathah tiyang pejah kenging mimis, tuwin pohun-pohun. Wangunan sami sempal kaprapal, wondene kang para bupati sami kawar-kawur boten panggah anggagahi. Sami pating blilulung, tiyang alit sarsaran miris dening mariyem Enggris. Sasonten gentos pataran, ananging prajurit karaton sampun awis males. Kestabe-Upun kathah kesah, boten betah ginrujug mimis.

Samanten lajeng kasaput dalu. Kendel, ingkang sami prang. Tuwan Besar, anuduh abdinipun. Raden Tumenggung Natadiningrat ken angedom nalika polahipun Kangjeng Sultan, kalayan pirembagannipun. Andhekor utawi jengkar saking kadhaton. Mantri kalih, sampun lumampah. Sami angrojod, saperti buruh.

Bucal tandhaning Enggris, lampahipun anyimpang margi. Angsal warta, yen Kangjeng Sultan dereng wegah. Teksih mempeng kapurunanipun. Sampun katur sadaya dhateng Tuwan Besar.

Jendral Gilepsi anebda ing Pangeran Natakusuma, “Saudara, sampun ngraosi bab prang. Eca dhahar wonten meja kalayan Tuwan Besar, yen Gilepsi misih idhup amung mranani pundi panggenanipun kang raka Sultan. Menggah prenahipun Utawi ruji trancangan ginalebet tebel, pager banonipun boten polih wuluh sinapan”.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “Tuwan, menggah rembag kula inggih amung den nenes ing mariyem, sampun ngenggopi. Wataking tetiyang Jawi, mawut mesthi kangmas Sinuhun Sultan kendhang. Sampun ngantos katiwasan, utawi tatu. Sayektos, salebeting prang kula sanget boten saged aningaJi”.

Jendral Gilepsi amangsuli, “Begjanipun kang’ raka, boten seda. Wit ning yen bebala, mangidul ratu tamtu tinut ing bala. Kedhikipun tigang ewu, kalih ewu. Kula lami wonten ing Ngayogya, temah ing Tanah Jawi. Yen kang raka Sultan nurut ingkang percaya, tamtu boten kula sedani”.

Pangeran Natakusuma sampun utusan melebet kedhaton tiyang estri abdenipun kang putra Kangjeng Ratu Ayu. Begja saged medal. Aturipun, tetela yen ingkang Sinuhun sampun ngongkang. Tansah solah ing galih. Boten kenging mosik, tansah lengleng, gajah sela boten dhahar boten sare. Kang prawara, ngatas gelaring prangjenger. boten winangsulan.

Parentah sediya jengkar dhateng Krengsengsande. Mung ngandika, “Aja nimbangi kerep pambedhilmu. Milu-muluwa adhimas Natakusuma kang sugih obat mimis.”

Tuwan Besar langkung suka. Parekanipun ginanjar satus ringgit. Semanten jendral utusan andel Natakusuman dhateng Semawis, bekta srat dhateng mepronipun kang garwa.

Raden Sindureja kang baris Jenu, utusan sakawan bineskup dipun suduki ing ngajeng, sampun pejah. Sareng enjing, tuwan minister nedya angrangu Pangeran Dipati kalayan tuwan sekretaris. Lurah Natadiningratan ingkang tinantun. Dumugi butulanipun Jim Sing, minister saweg ungak-ungak lurung kadipaten, sampun salin ingkang tugur prajurit kraton.

Mila saking rehipun ingkang rama Sultan, kang putra Pangeran Dipati tinunjang. Ananging ngepon, boten kersa medal Ruwet, dening kang paman Pangeran Natakusuma wonten ing loji sarta kanthi Pangeran Prangwedana.

Sareng pukul kalihwelas, kendel prang, bukak meja. Pukul sakawan, wiwit prang malih. Pangeran Prangwadana, tinedah baris ing totogan sarta nganthi prajurit ing Natasuman. Tuwan minister, adamel srat undhang dhateng tiyang sanagari saking palimarmanipun. Ananging Jendral Gilepsi boten suka. Mangsa ora den bobot dhewe, laraping mimis sumawur lan pucuking pedhang. Pangraping jaran, yaiku minangka pemut. Tuwan minister dhateng totogan wetan. Amung Pangeran Dipati kang wonten manah, dening siwah kalayan rancanganipun. Aturipun dhateng jendral, “Rumiyin tiyang Ngayogya sampun sumuyud. Pangeran Dipati, boten damel risaking kathah. Ing satemah, tiyang alit kathah kang pejah. Baluwarti ing kadipaten, baris jejel, mariyem sami den iseni. Prajurit keprabon kang tugur, dede tiyang kadipaten. Tuwan minister murugi pratandha sucining manah, ngobat-abitaken srebet putih. Pengraosipun, tiyang Sultananan penungkulipun Gurpemen.

Wonten punggawa ngajari, yen minister temen-temen ngajak wawuh. Pangeran Natakusuma den aturana mriki. Pangeran Prangwedana, den singgahena. Minister mireng langkung bingah, pengraosipun kang pitedah Pangeran Dipati, sumelanging galih badhe panggih kang paman ingajak sareng dhateng loji. Minister enggal utusan dhateng jendral. Pangeran Natakusuma den aturana sarta parentah Pangeran Prangwedana kon mundur. Tuwan Besar enggal ngatag Pangeran Natakusuma, lajeng mangkat kalayan kang pura kalih.

Prajurit kraton priksa Pangeran kalayan kang putra, murugi baluwerti. Mempen, ngatos-atos ngadhepi mariyemipun. Tiyang kadipaten kekes, gulune salit. Pangeran Natakusuma pitaken ing minister, “Punika kadospundi, punapa prang punapa mapag. Yen mapag, ingkang pinapag pundi?

Tuwan minister asmu marang. Temah prawedana gegaman dede tiyang kadipaten. Wondene tiyang kadipaten kathah ingkang ndhelik. Wonten lenger-lenger, boten saged wicanten.

Tuwan minister wangsul Pangran Natakusuma pitaken malih, Minister gedheg-gedheg. Kados sampun pejah kabunuh kang rama. Prajurit Enggeris boten priksa wadosipun minister. Sami kaken manahipun, amung selak kudu prang. Minister sanget ngampah. Pangeran Natakusuma lajeng kondur, saha tuwan minister.

Sareng pinanggih jendral, ngiwa sami rerembagan Tuwan Besar amung kalayan tuwan minister. Pangeran kantun wonten njawi, sareng dalu bibaran dhateng loji malih.

Tuwan Besar pitaken malih dhateng Pangeran Natakusuma, “Mungguh Cina si Jim Sing, punapa wong ala, Punapa wong pened?”

Wangsulanipun Pangeran Natakusurna, “Yen minister ingkang mastani sae, inggih sae. Aprituwan tuwan minister kang nacad, tamtu Cina penyakit”.

Semanten ing dalu wonten kabar Raden Sumadiningrat badhe nutup ing loji, kebon sadaya. Bekakasing prang ingusungan dhateng ing loji wetan. Mariyem uluk-uluk ing dalu, boten pegat prajurit ing dalu kathah sami nglolosi kesah. Wondene ing salebeting kadhaton inggih busekan. Kabar dalu punika sinipat. Sanjata murtir, jawah dahana. Tratak, wangunan welit, den dhadheli. Pangeran Mangkudiningrat ingkang anjenengi. Putra tuwin sentana kang setya ing ratu, pepak dumunung wonten salebeting kadhaton.

Ciptaning Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, boten liya kang den ajeng-ajeng amung rekane kang putra Pangeran Mangkudiningrat, sayoga sumilih Pangeran Dipati. Uatawi kang raka Pangeran Ngabehi boten kenging benggang.

Mangka jimat, pinetri dening Pangeran Dipati, sampun boten kenging malebet kadhaton. Rinengkuh satru, manahing kawula bingung. Atusan kang minggat ing wengi.

Raden Sumadiningrat sampun benggang sareng metek prakawis embok dadi pasrahan dhateng loji, ulatipunt biyas. Byar rahina, nuju dinten Jumungah boten patos w’onten prang. Amung petar-petaran.

Jendral prang langkung muring-muring. Mangun bicara, sedya amukul kadhaton. Sampun ginambar sedaya kenaka wanguning genthan.

‘ Pinrapat ingkang prajurit, sinidhang den awas kidul ingkang sinantosan. Jendral Gilepsi nedya mungkasi prang. Boten bedhah ing sadinten benjing enjing, Tuwan Gilepsi langkung wirang. Pangeran Natakusuma pinanggil ningali gambaring karaton. Karsaning jendral, ngamuk wuta ngobrak-abrik samantara isining kadhaton.

Lajeng mundhut balok, kadamel andha kalayan bambu sampun mirantos sadaya. Tuwan Besar mundhut abdi Natakusuman, mantri ingkang prayogi methuk bantuning prang, sampun mangkat. Kapethuk wonten margi, kathahipun tigang atus. Tindhih, mayor satunggal. Tuwan Besar langkung duka.

Sareng dalu adamel piranti ngrangsang beteng. Enjing tiyang Natakusuman, Natadiningratan, tuwin ing Prangwadanan, sampun pinatah-patah ginenah, pinanci-panci kang mangetan, mangidul, utawi ingkang mangileri.

Tuwan Besar, boten sah amung kalayan Pangeran Natakusuma utawi kang putra. Wanci pukul tiga sampun tata lampah, sampun mangkat.

Jendral Ginepsi langkung krodha. Prajurit mancanagara, Pangeran Dipakusuma, Tumenggung Danunagara kelulun, dhadhal lumajeng. Tiyang lebet sinrang sura. Para prajurit Dhaeng kawon, tetindhihipun Tumenggung Ranadiningrat tatu.

Tuwan minister sampun lumebet ing kadipaten kapanggih sepi. Pangeran Dipati, lumajar ngilen sedya ngumpul salebeting kadhaton. Kang rayi Pangeran Jayakusuma nginepi kori, lajeng ngungsi dhateng taman. Abdinipun buyar sadaya. Amung ampil kang ndherek, utawi garwa putranipun.

Pangeran Dipati kekudhung pratandha Enggris. Jendral Gilepsi, waspaos tiyang kudhung pratandha, cinepeng estu Pangeran Dipati kang badhe ingangkat Sultan. Ingurmatan, kinanthi astanipun sarta pinrenahaken nggen kang kiwa.

Jendral Gilepsi lajeng ngupadosi Kangjeng Sultan ing pundi panggenanipun. Ingkang baris wetan, Pangeran Adinagara sampun prang kalayan mayor. Putranipun kathah kang tiwas. Pangeran Adinagara lumajeng, Raden Sumadiningrat ing baluwarti kidul wetan enggenipun baris kanthi Kyai Tumenggung Martalaya. Sampun prang kalayan Pangeran Prangwadana.

Langkung rame, gentos kalindhih. Mayor saking ler, anglambung dhateng Raden Sumadiningrat. Kyai Tumenggung Martalaya lumajar. Raden Sumadiningrat pejah. Kang wonten alun-alun kidul prajurit Belambangan, mantri cublin arahan dhusun Tindhih.

Prawiranata, Panjang, Brangtakusuma, sampun kawon prang kalayan prajurit Cipai. Ingkang wonten ngalun-alun ler ing pagelaran, Tumenggung Prawiradiwirya sampun kawon. Para Pangeran kang wonten sitinggil, kang sagah tresna ing ratu, sami lumajar.

Para prajurit, pelajaripun medal ing palataran. Sedaya putra ingkang wonten kadhaton ngadhangi kang lumajar. Ananging sampun boten keringan. Pangeran Mangkudiningrat nangis, sumungkem ing padanipun kang rama. Kados tungkeping rat, sadaya supe. Estu dedukane kang Mahakuwasa, kang dhumawuh ing Kangjeng Sultan, boten kenging dipun tulaki.

Kang Sinuhun langkung lengleng, tangis abata rubuh. Sanget kapetek ing galih, ngenes. Daleming lenggah kados seda wonten dhampar, animbali Puspakusuma. Sinungan bandera putih. “Sira, sunkongkon menyang loji. T.emua adhimas Natakusuma. Ingsun njaluk apurane. Ing sasurute kang suwarga, salawase adhiku idhep menyang ingsun. Kurange pemuleningsun, apadene kabeh kaluputan aku wis angrasa. Dene iki, luluse jenengingsun tamtu amung adhimas rewangku tunggu nagara. Lan ingsun titip anake Ki Mangkudiningrat den pracayakna ing jendral, dadiya Pangeran Dipati.

Kakangane den buwanga, ingsun wus ora sudi. Lan ingsun wus ngakeni salah. Kalah prang, njaluk brenti prang. Biluk ing Gupremen”,

Puspakusuma enggal mangkat. Kepareng Raden Mas salya sampun ngrampit pagelaran kepanggih Puspakusuma. Lajeng den irid sowan kang rama, sampun putus sadaya punapa sawelingipun Ingkang Sinuhun. Pangeran Natakusuma mireng tengkung angres kang galih. “Puspakusuma, matura menyang Kangjeng Sultan. Ing saiki, wus nora bisa nututi balang tiba. Wong Enggris wis akeh mati. Lidok pabatangku ora nalisir sarambut, endi sihh kang tresna. Anggugu wong ndaleming, banget ora pyandel menyang aku. Aku karo kangmas Sinuhun, wis andungkap kaki-kaki. Gus Mahmud dudu putuku dhewe. Kang sarira panas prih katempuh memala gedhe. Rusake tinut wong sabumi. Iki sulih Tuwan Besar, becik matura kang trang”.

Tuwan Besar anyentak, “Temuadhewe lan aku, apa kang winicara undangen tekaa ing loji”. Otusan guras wangsul dhateng kadhaton. Semanten pangeran Dipati sampun kepanggih kalayan sekretaris, Suka kang galih, ngrasa yen gesang. Nanging busananipun garwa putra, telas pinalocodan prajurit Cipai kang resah.

Tuwan sekretaris, sanget mrinani, kalihe mbrebes mili ingaturan dhateng loji. Pangeran Panular boten kantun, manut ing putra. Mantri Natasuman kang ndherekaken, Pangeran Dipati sampun rawuh ing loji, sampun panggih Tuwan Besar. Pangeran Dipati rinangkul kang paman.

Ingaturan, “Paman tiyang sepuh kula, adhi Natadiningrat sadulurku yekti”. Pangeran Panular nangis, angrangkul sampeyaning raka muled pada. Lajeng dhateng Pangeran Dipati, “Dika kang dadi ratu. Kang rama Sultan kula purtil. Yen boten miturut, kula bunuh”. Pangeran Dipati mireng, bembreng. Sami sekedhap sedyanipun ingkang sarta sumungkem- wentisipun. Jendral mangsuli, “Trima kasih banyak-banyak”.

Wondene Jendral Gilepsi ngosak-asik panggenanipun Kangjeng Sultan, kabar wonten taman Suranatan kang den jaga. Srawungan kalayan tiyang keplajar, kabutuh pojoking banon.Wonten sarageni satunggal, nyanjata sambi lumajar. Jendral Gilesi kenging baunipun, butul. Dragunder lajeng ngedrel tiyang lumajar. Kabutuh banon, tiyang pejah tanpa wicalan. Lajeng malebet ing kadhaton. Tuwan Gilepsi langkung nepsu katuju minister, dhateng Jendral Gilepsi dipun gondheli.

Kangjeng Sultan ing galih langkung gumeter amulet kang raka Pangeran Ngabehi..Nanging sampun luwasing damel, kalayan saweg gerah. Jendral Gilepsi ningali Kangjeng Sultan, tambah kang bendu. Tuwan minister angarih-arih lajeng wangsul dhateng loji. Tuwan minister nunten tabeyan kalayan Kangjeng Sultan, sarta pedhangipun tininggal, para putra santana jomblong sadaya. Minister tansah netah-netah, rumiyin mila Kangjeng Sultan atur kula boten dhinahar. Punika sae dadosipun, Lebur papan tulis, dedukanipun gurnadur saking tuwan pyambak, mupung-mupung ing praniti. Kangjeng Sultan sret pangandikanipun, “Apan uwis kelakon. Luputku, apa ingkang den rasani ingsun mintak ampun banyak-banyak. Ananging ta, awakingsun wis ora kanggo dadi ratu, iya uwis. Dene panedhaku kang gumanti ingsun amung Mangkudiningrat. Yen kang dadi si Dipati, ora Ula ing dunya tumeka ing akerat.

Mulane lelakonku pecah crah lan Gupremen, iya simengkono kang mawa njlomprongake ing bapa. Sapa bisa nglakoni, jinegal anak lanang”.

Tuwan minister aturipun, “Inggih sampun kekathahen pangandika. Tuwan Sultan pinanggih jendral dhateng loji sami rembagan. Pangeran Mangkudiningrat badhe ingangkat ratu. Dene Pangeran Dipati binucal dhateng laut. Mugi enggal sampun kelayadan, suwawi tedhak dhateng loji.”

Kang Sinuhun awrat ing galih. Prajurit Enggris saya katah kang dhateng, ing palataran penuh. Pangeran Mangkudiningrat mothah, sarwi nangis. Kang rama, ginelak-gelak enggala dhateng loji. Boten priksa, upaya sandi denya ujar sayektos.

Tuwan minister lajeng anyepeng astanipun Kangjeng Sultan, kinanthi. Pangeran Ngabehi kang manah glana, ajrih tumut dhateng loji. Para putra buyar, kathah umpetan. Ingkang Sinuhun mangkat indak ririh kinubeng pedhang leligan.

Prajurit Natakusuman angapit. Tiyang lebet, sakantunipun sami ndherek wangsul margi. Amung putra tiga kang dherek. Pangeran Mangkudiningrat, Pangeran Martasana, Raden Mas Yakup. Sentana Pangeran Demang, Pangeran Kusumayuda, Martanagara, Yudawijaya, sami manut kang rama.

Sumawijaya langkung boten gewang tresnaning ratu, Kangjeng Sultan rawuh ing loji kebon. Tuwan Besar, wonten ing loji wetan. Minister ngatas, kados pundi kang karsa Kangjeng Sultan.

Parentah ken nglajengaken sarta Kangjeng Pangeran Dipati, Pangeran Natakusuma tuwin kang putra. Yen Kangjeng Sultan katingal sampun wonten ewah saking palenggahan. Ingkang Sinuhun langkung masemohan, ngajeng Pangeran Dipati masang semu ngedhangkrang, sarwi ngraketi ing jendral.

Kangjeng Pangeran Natakusuma, mamar mangres kang galih. Istipar daleming dagih, tumon ing Pangeran Dipati. Sareng celak, katingal warnanipun kang raka tumungkul, waspa mbrabas boten saged ningali ingkang raka. Punapa malih kados mugut yuswaning idhup. Lir boten ningali ing dalem dunya. Sumingep kang paningal. Raden Tumenggung Natadiningrat utawi kang rayi boten aningali. Mangres kang galih, angesahi.

Tuwan minister menging. Kurang sobat lan Enggris, nganggo was-was. Mandheg mangu, pundi kang dados daruna. Sampun mantun ngrenggani karaton.

Pangeran Dipati mireng, wewah malang kadhak. Kangjeng Sultan lajeng kaeres, wonten ing gedhong eler kalayan kang putra sentana tuwin Sumadiwirya’.

Tuwan minister matur ing Pangran Natakusuma. “Sinten sobat kang sayektos, pesthi nunten ingampunan Tuwan Besar”.

Wangsulanipun, “Sadaya atas sami. Amung anak Mangkudiningrat kalayan adhimas Kusumayuda amelasaken sasolahipun priksa ing dhiri, menawi tiyang alit”.

Minister matur ing jendral. Pangeran kalih nunten kaluwaran. Sadaya sami dhateng ing loji kilen. Tuwan Besar lenggah wonten palowanu kalayan Pangeran Dipati utawi kang garwa kekalih.

Tandha lamun nggentosi madeg Sultan. Pangeran Natakusuma pinasrahaken angubengl kadhaton mbekta parentah Gupremen ungundhangi tiyang Jawi sadaya.

Ing mangke kang dados ratu, Pangeran Dipati. Tiyang Ngayogya ngumpula kang enak manahipun. Boten ewah kalayan adat. Kang parentah, Tuwan Besar Tomas Setamprot Raplesen sarta Gurnadur Jendral.

Pangeran Natakusuma lumayar kalayan kang putra tuwin kang abdi, prajurit kumetar litnan satunggal ingkang njujug salebeting kadhaton.

Sampun rawuh ing srimanganti, lajeng malebet kadhaton. Pangeran Natakusuma, boten mawi kumedhap saking titihanipun, aningali kang raka Pangeran Ngabehi rinubung Cipai. Tuwin kang putra wayah sampun sami risak busananipun. Prajurit Cipai sinapih pinengetaken lajeng sami bibaran.

Pangeran Behi ingaturan sarta kang sabar ngantosi parentah jendral. Para Den Ayu sami ngumpul dados satunggal. Ananging, barangipun sampun sami teias. Kangjeng Ratu Kedhaton sampun manggih pamrina saking kudhung pratandha Enggris saking kang putra, boten priksa sabarangipun lebur.

Pangeran Natakusuma lajeng medal saking kedhaton angubengi lurung, sepi boten wonten tiyang langkung. Kang abdi ken parentah undhang ngangkat Sultan.

Patih Danureja, kacriyos ing nahka utusan sampun angsal penjawilipun minister sarehanipun. Saking Jambu singidan wonten dhusun, pisungsung kabekta.

Sareng nagari bedhah, malebet dhateng nagari sowan ing Tuwan Besar, ngaturaken pisungsung. Jendral sampun narima kasrah Pangeran Dipati.

Tuwan Besar malebet kadhaton, boten kantun Patih Danureja. Pangeran Prangwadana ndherek tuwan minister, kantun anata tempat mantri. Pangeran Dipati sampun nusul malebet kadhaton. Pangeran Natakusuma saking kilen kapethuk minister ngajak wangsul Pangeran boten karsa, “Tuwan, dede garapan kula nguni-uni njro kadhaton. Kula ken parentah ingkang sampun”.

Tuwan minister wangsulanipun, “Sakathahipun para bupati, dipun kalempakna dhateng loji. Tuwan Pangeran kang nimbali. Yen boten purun tunjuk muka, sadaya tiyang Ngayogya dhateng Pangeran boten inganggep dhateng Tuwan Besar”.

Tuwan minister lajeng dhateng kedhaton. Raden Tumenggung Natadiningrat utawi kang rayi ingajak saabdinipun sadaya ken ngusung keton pesmat. Jim Sing kalayan sekretaris, boten kantun minister.

Pangeran Natakusuma lajeng dhateng loji kebon, Boten dangu wonten utusanipun Tuwan Besar animbali Pangeran, sampun  malebet. Jendral mubeng, pepriksa sarta parentah ing Dipati Danureja. Barang tuduhipun Pangeran ken nglampahi. Enggal Danureja matur sandika. Tuwan Besar ngandika dhateng Pangeran Natakusuma, “Sekathahe tilarane kang raka, mungguh wong wadon kula mangsa boronga Pangeran. Amung rajabrana punika atas kagunganing Gupremen”.

Pangeran mangsuh, “Trima kasih”, lajeng parentah Patih Danureja ken nenggani sadaya. Para estri pinarnah kadhaton wetan. Tuwan Besar nunten miyos. Pangeran Ngabehi kabekta. Para putra kang sami singidan ngatirigal, lajeng ndherek ngiring Pangeran Natakusuma. Kangjeng Ratu Kancanawulan kedah tumut ing besanipun dhateng loji. Kawangsulan, sonten prayogi, kalayan ngantosi kang putra. Semanten para pratiwa, niyaka, jatha, mantri, sadaya sampun sami sowan ing Pangeran Natakusuma, tuwin mancanagari sadaya.

Sareng sonten Raden Tumenggung Natadiningrat methuk mara sepuhipun. Raden Ayu tetiga kang kedah tumut ndherek, sampun rawuh ing loji. Gumerah kang tangis, lir kapejahan. Semanten Mas Gandadiwirya ngraos kapinten awakipun, dhateng Pangeran Natakusuma, ciri dene sekuthu kalayan patih kang sampun pejah. Dhaterg kang gumantos ratu, tan wande siniya-siya, sebab kekasihipun kang rama. Lajeng cumanthel tiyang kadipaten, katengga griyanipun. Babah Jim Sing rumeksa barang tuwin tiyang estri. Sareng dalu Mas Gandadiwirya kang nunggil tiyang kadipaten, tansah ingilas-ilas. Jim Sing tumut nguwus-uwus. Mas Gandadiwirya liwung, suka pejah anglabuhi ratunipun. Wanci bangun rahina ngamuk, tiyang pejah langkung kathah. Babah Jim Sing, tatunipurt kerep. Nanging taksih gesang. Ing Pacinan geger. Cipai kang njagi, tetulung ngedreli tiyang kadipaten. Cilaka saya kathah kang pejah. Kang ngamuk medal, tinampen sanjata. Mas Gandadiwirya sampun pejah, enjing piskal dhateng Pacinan.

Tiyang kang taksih gesang, cinepengan. Bangke ingusung, pinardata nalaripun. Tuwan minister sanget nepsu. Ajrih, isin dhateng jendral, dening tiyang kadipaten boten ngarusi. Pangeran Mangkudiningrat kang dados aseman. Prakawis sandinipun Tuwan minister, pengamukipun Mas Gandadiwirya atas pakoning kang rama. Pangeran Mangkudiningrat ginrumug Enggris tuwin Cipai. Pitaken nalar, boten wonten ingkang mangsuli. Pangeran Mangkudiningrat tinutup wonten ing loji wetan, pinisah kalayan’ ingkang rama.

Tuwan minister enggal ngaturi Pangeran Natakusuma, “Pangeran, kula boten nduga si Jim Sing sinandhang bilahi, den amuk Gandadiwirya. Yen tetep Pangeran Mangkudiningrat kang ngajani, sanadyan anak ratu, bakal kula gantung. Punapa dene Sultan tamtu kula sedani”.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “Kados tebih yen pakoning kangmas Sultan. Menggah anak Mangkudiningrat, kula boten saged nukup. Kalayan sinten ingkang kautus dhateng Kangjeng Sultan?”. Tuwan Besar suka priksa dhateng Pangeran Natakusuma, yen Pangeran Mangkudiningrat sireping tiyang nusul dhateng kamar jendral, sampun sare. Nedha lenggah tigang ewu dados Pangran Dipati Sampun adat lumrahe wong dadi ratu, anake dhewe kang cinadhang anama Pangran Dipati, kudu sadulur kang dados.

Sapunika, kula ken nutup malih lan sahe sudarmane, sedheng nglabuhana kang sinung sabda langkung gegetun. Jendral lajeng malebet kamar. Tuwan minister bebisik Pangeran Dipati, “Boten saged anglampahi dados ratu bilih teksih adhinipun Pangeran Mangkudiningrat wonten Tanah Jawi. Mila kawangsulaken tinutup. Dene palimarmane, tuwan jendral sampun tarima kasih”.

Pangeran Natakusuma kendel ngartika ing galih. Nalika bedhah Nagari Ngayogya, Setu enjing. Akad sonten, pukul gangsal Pangeran Dipati ingangkat ratu, pepak para ageng-ageng.

Jendral teksih wonten kamar kalayan Pangeran Natakusuma. Sasampuning bicara, Tuwan Besar nunten miyos. Pangeran Dipati dhateng palowanu, sampun tata lenggahanipun. Juru basa lajeng maosaken srat parentah Gurnadur Jendral. Sultan. Sepuh ing mangke sampun kamantunan dene kathah cacadipun. Kaping kalih, sring dora angimpe umur.

Ping tiga, boten damel eca rongehing kawula ageng alit. Sayogyane ingkang putra kang nggentosi, Pangeran Adipati, Sultan Amengkubuwana ping telu Ngayogyakarta. Raden Mas Bagus sinengkakaken ngaluhur dados Pangeran Dipati Anom Amengkunegara. Sapa ora mituhu, pasthi mungsuh Gupremen – Sadaya ingkang sowan sami jumurung. Anunten Sultan baru, sinungan dhuwung pusaka bandhangan saking kang rama. Utawi ingkang putra Pangeran Dipati lajeng agung-agungan Enggris tetabeyan. Tiyang Jawi boten ewah kados adadipun ingkang sampun kalampahan.

Anunten Sultan anyar kondur dhateng kadipaten. Sabab ing kadhaton taksih kotor bangke, rudira. Semanten Pangeran Natakusuma tansah kalayan Tuwan Besar. Ing sakarsanipun, Pangeran linire. Yen karsa wonten Demak, utawi senenging Bumija. Ing benjing kang wonten ing Sala kumpul. Pangeran boten kalereh ing ratu yen wonten para ratu kang mungkar, dadiya gitik.

Tuwan minister nambungi, “Beteng karaton kula radin. Lan Sultan dipun kirangi saradhadhu. Sedaya para santana tuwin para bupati boten wenang gadhah prajurit saking sadasa. Mriyem karaton kula rumb.ag sadaya. Senapan Ngayogya, kaparingaken Pangeran. Ratune rfiung ukur-ukur, dene tanah ing Bumija nggegembese Tanah Jawa. Arta pinten, pangraose dhateng gupremen”. Pangeran Natakusuma aturipun, “Sumangga, pangreh Gupremen.

Awrat entheng, mawrat utawi nginten, ametawis Gupremen sampun rugi. Ingkang lampah sampun ngantos masakat”. Minister matur ing Tuwan Besar, “Sampun, inggih kapanggiha kula kalayan Pangeran. Ing wingking tamtu kula rembag”.

Pangeran Natakusuma nunten atur pratandha warni dhuwungdhateng jendral kekalih, utawi dhateng minister pyambak. Sarta mratelakaken menggah tiyang estri tetilaranipun Kangjeng Sultan sumangga ing asta kalih, menawi wonten karsanipun Tuwan Besar, Jendral narima kasih, boten kersa.

Sareng sonten, Tuwan Besar malebet karaton, saha para ageng-ageng Gupremen. Pangeran Natakusuma kalayan ingkang putra kekalih, Pangeran Prangwadana boten kantun. Kangjeng Sultan dereng pindhah kadhaton. Jendral sampun rawuh kendel wonten srimanganti. Tuwan minister nusul ngaturi gupuh pelajengan. Kangjeng. Sultan kusung-kusung, esmu jrih. Sampun rawuh salebeting kadhaton, aglar wonten ing pendhapa. Pepak sadaya ingkang sowan, juru basa Krisman lajeng maosaken serat. Ingkang parentah Gurnadur Jendral, Pangeran Natakusuma ingangkat anama Kangjeng Pangeran Adipati Pakualam Sudibya, putraning Gurnadur Jendral.

Raden Tumenggung Natadiningrat sinungan nama Pangeran Arya Surya diningrat. Ingkang rayi, Raden Mas Salya, anama Pangeran Arya Suryaningprang.

Kangjeng Sultan nangga asta, sebda langkung jumurung. Sampun mupakat sadaya ingkang sami sowan. Kangjeng Sultan ngandika dhateng kang paman, “Kangjeng Pangeran Adipati Pakualam dipun ngraos sepuh. Sampun supe, gegentose kang rama. Kula ratu lola.”

Aming kawangsulan, “Inggih”, lajeng sami luwaran. Tuwan Besar, rawuh loji, Pangeran Dipati ngandika ingminister. “Menggah kangmas Sultan kados pundi. Wekasipun, benjing dening sampun  tanpa karsa. Telas galihipun, menawi ingapunten jendral, andhedheprok mungkul ngibadah. Nrima, bumi sakalasa amung sampun kesah saking Tanah Jawi.”

Wangsulanipun tuwan minister, “Dede, pangeran, atasipun yen menggah prakawis punika. Awrat, kedah nanggel. Langkunglangkung putranipun payambak jumeneng ratu. Namung tamtu yen walang gahh” Sareng wanci bangun, Tuwan Besar budhol kondur. Pangeran Prangwadana anyarengi antukipun. Pangeran Suryaningrat, Pangeran Suryaningprang, andherekaken Tuwan Besar dumugi Kartasura, ndikakaken wangsul.

Kocap ing Surakarta, kineker ing piangkah dhateng Kangjeng Gupremen. Kestorinipun pinapas abebanten pepatihipun, Dipati Cakranagara kalayan Demang Ranawijaya, bilahi kabucal. Wondene ing Nagari Ngayogya sawarnenipun kang rinaket kekasihipun Kangjeng Sultan Sepuh, ingkang priksa wadi utawi kang asring kautus dhateng Surakarta, tinutup Karsanipun kadamel bebilasan. Sultan Baru singlar solahing rama bebantentiyang alit mamrih kandel dhateng tuwan minister.

Semanten Sultan Sepuh, prekawisipun sampun putus. Kang putra kalajeng supenipun, tangeh karsa ananggung kang rama, inganggep satru. Lajeng kabucal dhateng Pulo Pinang. Angkatipun kalayan ingkang putra kalih.

Sigeg, cariyos Nagari Ngayogya lan Nagari Surakarta. Rampunging panededhak ing dinten Saptu, tanggal kaping 17 Wulan Jumadilawal, ing taun Jimawal, angka 1853 utawi kaping 6 Januari 1923.

@@@

BABAD KARTASURA II


 

PUPUH I
D  U  R  M  A 

  1. ││Garwakandha kang dadya ngarsa │ para lurah nambungi │ ing Gandara desa │ miwah Ki Anggendara │ Jaladara lawan malih │ Ki Mangundara │ Subala lan Subali││
  2. ││Pun Banendra Sudira lawan Nirada │ samya andeling jurit │ Katepa Sumitra │ Kricak lan Leksamana │ Secawira Ganggapati │ Urawan miwah │ Bethotjenggot nambungi││
  3. ││Tetindhihe Ki Patih Secadikara │ lawan Panji Tohpati │ Kartabangsa lawan │ Patrajaya ing ngarsa │ lampahe tan medal loji │ sakilenira │ anjog sakidul masjid││
  4. ││Wus lumebeng alun-alun Garwakandha │ prapta ing gedhong aglis │ wong gedhong tinumbak │ surak wong Kablitaran │ umyang pan samya numbaki │ Ki Ardiguna │ mantri gedhong ngemasi││
  5. ││Wadya gedhong sumyur samya manjing pura │ yata srinarapati │ gugup amiyarsa │ oter wong sanagara │ wong │ wong dalem pating jalerit │ wong Kablitaran │ surak sami bedhili││
  6. ││Kang akemit ing jro baris palataran │ wong Kablitaran sami │ samya kiber ing tyas │ anarka lamun bedhah │ ingsun sida angeploki │ besik badhaya │ liyangan gendhagadi││
  7. ││Garwakandha anake aneng kunjara │ sigara dennya marani │ kunjara binubrah │ si Ragum sampun medal │ Ki Garwakandha anangis │ dhuh anakingwang │ tan nyana lamun urip││
  8. ││Ki Tumenggung Mangunnagara wus prapta │ ing loji wus apanggih │ sira lawan lutnan │ asru pangucapira │ ingsun dinuteng narpati │ marma andika │ suwe tan magut jurit││
  9. ││Mungsuh iki kang sinedya apan sira │ dede srinarapati │ nedya ngrusak dika │ kait wong Surabaya │ kang raka sanget malangi │ nanging tan kena │ milane andhatengi││
  10. ││Sareng mirsa wuwuse Mangunnagara │ sagung bala kumpeni │ pan sampun siyaga │ budhal marang Pamengkang │ mung Walanda wong kumpeni │ prapteng Pamengkang │ ian mungsuh wus pepanggih││
  11. ││Dyan angedrel kumpeni lir gelap ngampar │ wong Balitaran sami │ umangsah narajang │ binendrong ing sanjata │ gumyur ingkang munggeng ngarsi │ Secadirana │ marek mangamuk ngungkih││
  12. ││Anarajang ingurugan ing sanjata │ jajanira wüs kanin │ niba wus palastra │ sira Secadirana │ Apanji Tohpati kanin │ bahu kalihnya │ pan katrajang ing mimis││
  13. ││Kartabasa narajang sampun katiban │ ing mimis angemasi │ nulya kasungsunan │ ing gurnat lan gurnada │ ing wuri kiwul tanpolih │ Pangran Balitar │ prapta wetan sitinggil││
  14. ││Pan kapethuk andele samya palastra │ sigra nregaken dasih │ kumpeni ing wuntat │ saya kathah kang prapta │ pangedrele wanti-wanti │pan kadi udan │ tibane ingkang mimis││
  15. ││Dadya kewran tyase Pangeran Balitar │ wadya samya nangisi │ dhuh angger kondura │ abdi paduka risak │ ngungsira rakanta gusti │ Pangran Purbaya │ yen angrojong suwawi││
  16. ││Linebetan saking kori pepungkuran │ nulya mundur tumuli │ sawadya lon-lonan │ sampun agagat siyang │ Kangjeng Ratu Ageng nenggih │ sampun miyarsa │ karuna kontrang-kantring││
  17. ││Kang sinambat kang raka kang sampun seda │ dhuh lae sribupati │ tan saged kawula │ atengga putradika │ dhuh kula tumut ngemasi │ putra andika │ samya brawelengjurit││
  18. ││Sigra minggah Jeng Ratu Pakubuwana │ dhateng ing Gunung Kunci │ Pangeran Balitar │ prapta ing Purubayan │ ngidul sawadya lumaris │ kang ibu miyat │ ngawe sarwi anangis││
  19. ││Asta kanan angawe-awe kang putra │ astanira kang kering │ angusapi waspa │ dhuh kulup dena enggal │ ngungsiya kakangireki │ si Purubaya │ den gancang sira gusti││
  20. ││Wong kumpeni datan buru lampahira │ samya minggah sitinggil │ mariyem pinasang │ kang aneng sitibentai │ sadaya dipun suledi │ munya lir gelap │ wong Kablitaran wingwrin││
  21. ││Saha bala sigra prapta lampahira │ Kapurubayan nuli │ Pangeran Balitar │ manjing daleming raka │ kang wadya penuh ing jawi │ wong Kapurbayan │ samya Kapurbayan │ samya kagyat ningali││
  22. ││Jeng Pangeran Purubaya maksih nendra │ kagyat gumyah ing jawi │ medal kuthetheran │ sigra Pangran Balitar │ kang raka dipun sungkemi │ sarwi karuna │ sesambat amlasasih││
  23. ││Dangu datan uwal dennya ngrangkul pada │ langkung emenging galih │ Pangeran Purbaya │ arsa milya arinya │ kang raka karaseng galih │ jetung atebah │ jaja ngandika aris││
  24. ││Wis menenga yayimas aywa karuna │ ingsun kang anglabuhi │yayi marang sira│ nanging ta payo lunga │ sing Kartasura nagari │ sira ngancika │ nagara ing Mantawis││
  25. ││Rasaning tyas yen ingsun kalawan sira │ yen angancik Matawis │ bala Kartasura │ kariya datan kathah │ punggawa lan para mantri │ asru ngandika │ Pangeran Purbayeku││
  26. ││Payo bocah Purubayan ambendheya │ siyagaa tumuli │ sigra atengara │ gumrah wong Kapurbayan │ wus samya samekteng jurit │ kang para lurah │ andher ngarsaning gusti││
  27. ││Jeng Pangeran Purbaya ngrasuk busana │ miwah kang para rabi │ wus samya siyaga │ Pangeran sigra budhal │ gumerah swaraning dasih │ dyan ing pasowan │ kidul kang den ampiri││
  28. ││Sira Pangran Balitar sampun utusan │ sagung kang para rabi │ kinen ambudhalna │ saking ing dalemira │ wong gulang-gulang tinuding │ kang kawarnaa │ wong Kapurbayan prapti││
  29. ││Ing pasowan kidul myang wong Kablitaran │ kori kapanggih kunci │ wadyeng Kapurbayan │ samya madungi lawang │ kaparak kang jaga puri │ nungkul sadaya │ tanana lawan jurit││
  30. ││Pan kasaru praptane baia Walanda │ gumrudug ambedhili │ sinungsunan gurnat │ gutuk api gurnada │ lir udan tibaning mimis │ wong Kapurbayan │ samya lampah aririh││
  31. ││Pangran kalih wau lajeng lampahira │ gumrah swaraning janmi │ wonten abdinira │ Pangeran Purubaya │ Ki Mangunoneng panastis │ katur Pangeran │ Mangunoneng apamit││
  32. ││Adhuh gusti kawula anyuwun lilah │ arsa laju mring Pathi │ yen wonten pangajap │ sarta barkat paduka │ ing Pathi kawula gitik │ yen sampun bedhah │ kawula wangsul nuli││
  33. ││Adhuh gusti angsala rowang ing benjang │ Pangeran anuruti │ Mangunoneng sigra │ ngaler sarowangira │ pangeran kalih winarni │ pan sampun prapta │ Dersanan rerep sami││
  34. ││Enjing budhal tan winarna lampahira │ prapta Nagri Mantawis │ pan sawadyanira │ prapta Kartawinata │ ingkang ngarsa den takoni │ ngalihken adan │ Nagari Kartasari││
  35. ││Animbali sakathahing wong paradikan │ ngulama para kaji │ sagunging ambiya │ miwah kang para tapa │ kinerig mring Kartasari │ apan sadaya │ samya kinen ngestreni││
  36. ││Ing pangeran denyarsa ngadegken mata │ Kiyai Wanagiri │ apan sampun prapta │ kalawan sobatira │ wong Mantaram sampun kerig │ing Kartasekar │ sampun ageng kang baris││
  37. ││Kartasari pan sampun angrakit praja │ yasanira kang swargi │ kadhaton wus pelag │ mangkana dina Soma │ pangeran kalih tinangkil │ pepak sadaya│ penuh wadya kang nangkil││
  38. ││Jeng Pangeran Purbaya wus undhang-undhang │ marang sagung kang abdi │ padha ngestokena │ kalamun adhimas │ sun junjung madeg narpati │ aneng Mantaram │ bisikaning narpati││
  39. ││Sultan Ibnu Mustapa Pakubuwana │ Ngalaga Senapati │ iya Abdurahman │ Sayid Panatagama │ kang rayi jinunjung aglis │ kinen alenggah│ aneng dhedhampar rukmi││
  40. ││Sigra ngadeg Ki Wanagiti adonga │ sagung wadya ngestreni │ Pangeran Purbaya │ jumeneng panembahan │ senapati ing ajurit │ wadya Mantaram │ sadaya angestreni││
  41. ││Garwakandha wus jinunjung lenggahira │ pan kinarya pepatih │ sampun sinung aran │ Tumenggung Jayabadra │ wadyeng Kablitaran ugi │ kathah kinula │ wisudha para mantri││
  42. ││Wangsadirya pepatih Kapurubayan │ sampun jinunjung linggih │ tuwin sinung aran │ Tumgung Wiranagara │ Pangeran Arya anenggih │ pan putranira │ Kangjeng Srinarapati││
  43. ││Kartasura nanging pinupu kang paman │ Jeng Pangran Purbayeki │ kala timur mila │ aneng Kapurubayan │ wus pinakiamakken nguni │ kapanggih kadang │ Den Ayu Wulan nenggih││
  44. ││Putranira Kangjeng Pangeran Balitar │ Pangeran Arya mangkin │ tan arsa kondura │ mring Nagri Kartasura │ apan tumut mring Mantawis │ tresna ing paman │ mangka sinung wewangi││
  45. ││Pangran Adipati Anom namanira │ wong Kapurbayan sami │ akathah kang minggah │ Raden Wangsakusuma │ pan sampun jinunjung linggih │ nama Dipatya │ Urawan namaneki││
  46. ││Bangsapatra wasta Dipati Lumarap │ Ki Wirayuda mangkin │ Subut namanira │ Tumenggung Martapura │ lan punira manggaleki │ pan sutanira │ aran Ki Rajaniti││
  47. ││Sinung aran Ki Tumenggung Sindusastra │ anake Wanagiri │ wus sinungan nama │ sira Arya Panangsang │ Banendra sinung wewangi │ Tumenggung Singa │ barong namanireki││
  48. ││Wong Mantaram kang sami jinunjung lenggah │ Sasrarudita nenggih │ lan Pusparudita │ katri Ki Sutajaya │ pan sampun samya wewangi │ katri punggawa │ Ki Sutajaya nenggih││
  49. ││Asesilih Tumenggung Gajahpramoda │ Ki Pusparuditeki │tumenggung ranira │ nenggih Suradiningrat │ Sasrarudita anenggih │ Tumenggung Sasra – │ diningrat kang wewangi││
  50. ││Prayanangg? Tumenggung Mangunnagara │ Gadhingan wus sesilih │ ran Malang Sumirang │ sira Gandara desa │ Ki Arya Tambakbayeki │ Mas Wengapatra │ Raden Danuprajeki││
  51. ││Secayuda Ki Tumenggung Nirataka │ akathah kang winarni │ ingkang sami minggahmangkana │ turanira │ kiyai ing Wanagiri │ apan winengan │ linggih aneng ing kursi││
  52. ││Jajar lawan Panembahan Purubaya │ Kiyai Wanagiri │ kedhep aturira │ sarta sinungan aran │ Kyai Gedhe Wanadadi │ sampun mupakat │ mangkana kang winarni││
  53. ││Panembahan Purubaya aparentah │ marang ing para mantri │ kang tinuding kesah │ samya ngelar jajahan │ Ki Mas Gerit kang tinuding │ mring Parimana │ Kedhu kinen ngriyini││
  54. ││Ki Mas Gerit lan Tumenggung Sindureja │ budhal sabala ngiring │ mangilen lampahnya │ ing Parimana prapta │ wong Kedhu suyud awingwrin │ Tumenggung Martasura │ ing tinuding││
  55. ││Angrabaseng marang Nagari Toyamas │ budhal saking Mantawis │ tan kawarneng marga │ wus prapteng Wanakarta │ urut ledhok den irupi │ nungkul sadaya │ sigra budhal kang baris││
  56. ││Saking Wanakarta angelar jajahan │ sumahab punang baris │ mring Nagri Toyamas │ Tumenggung Martasura │ datan kawarna ing margi │ prapteng Toyamas │ lajeng campuh ing jurit││
  57. ││Wong Pamreden Bandar Sigaluh pan milya │ mring Ki Martasureki│ rame dennya yuda │ Tumenggung ing Banyumas │ kasoran dennya ajurit │ bala keh pejah │ kuthane den aciki││
  58. ││Ki Tumenggung Banyumas ngungsi mring Tegal │ wau ingkang winarni│ wadya Kapurubayan │ kang dhateng urut Pajang │ ing Dersanan sampun prapti │ tindhihing yuda │ Lumarap Adipati││
  59. ││Neng Dersanan sira Dipati Lumarap│ pan sampun abebiting │ kanan-keringira │ suyud sakeh wong desa │ milya Lumarap Dipati │ sampun angrebda │ agung kang ponang baris││
  60. ││Duk semana wadya lit ing Kartasura │ kathah mara Mantawis │ suwung kang nagara │ para mantri akathah │ minggat pra samya ambalik │ dhateng Mantaram │ lorodan siyang-ratri││
  61. ││Amung kantun wadya kadipaten lama│ maksih tengga narpati │ kathah kang kinulasudha │ Sudirayuda │ wadya kaparak kang kering │ jinunjung lenggah │ kanan kang den tindhihi││
  62. ││Sinung aran sira Ki Demang Urawan │ sira kang kapakering │ Ki Diramenggala │ sampun sinungan nama │ Ngabehi Wirajayeki │ Kartanagara │ sampun sinung sesilih││
  63. ││Pan jumeneng Adipati Mangkupraja │ semana wus tinuding │ atengga tampingan │ Raden Suradiningrat │ marang sawetaning ardi │ Merapi gennya │ Suradiningrat nenggih││
  64. ││Putranira Raden Mas Arya Panular │ kinarya senapati │ abaris ing Selab │ kering wong wetan arga │ Demang Mregul den tindhihi │ kerig wong desa │ sura jinunjung linggih││
  65. ││Saben dina denira prang long-linongan │ sawetaning nagari │ kang jaga tampingan │ miwah sakidulira │ wonten sudagar narpati │ Ki Prajasuta │sampun jinunjung linggih││
  66. ││Ingaranan Ki Tumenggung Sumabrata │ asugih wong ginajih │ rosa budhinira │ tetindhihe wongira │ nenggih cinara kumpeni │ Sumadinala │sutanira pribadi││
  67. ││Saben dina anglarag jawining kitha │ dening bala kumpeni │ akathah kang prapta │ saking Nagri Semarang │ ambaurekseng narpati │ myang wong Makasar │ Ambon Sambawa Bugis││
  68. ││Pan atugur sagung prajurit ing sabrang │akalangan kang baris │ aneng panangkilan │ yata Sang Srinarendra │ utusan mring Surawesthi │ kang duta mesat │ karsane sribupati││
  69. ││Animbali mring Tumenggung Cakrajaya │ miwah bala kumpeni │ tuwin Tuwan Amral │ caraka sampun prapta │ ing Nagari Surawesthi │ dhawuh kang serat │ dhateng rekyana patih││
  70. ││Miwah Amral sami anupiksa serat │ kagyat ngungun ing galih │ sira Kiya Patih │ Tumenggung Cakrajaya │ nangis sadaleming ati │ sagung dipatya │ sadaya den timbali││
  71. ││Prapta andher sagunging para dipatya│ samya sinungan paksi │ angungun sadaya │ ngandika Cakrajaya │ baya karsaning Hyang Widhi │ yen bumi rengka │ parangger rebut singgih││
  72. ││Jer tiwase si paman Kartanagara │ among ing gusti-gusti │ yen bisa ngejuma │ mangsa ta mengkonoa │ sadaya wus den undhangi │ para dipatya │ miwah para kumpeni││
  73. ││Arsa budhal bantu marang Kartasura │ kang tinanggenah baris │ tugur Surabaya │ kumpeni saprabata │ tetindhih Kapitan Besi │ dene Dipatya │ Tuban lawan Garesik││
  74. ││Ing Lamongan Sedayu lawan Mandura │ liya punika kerig │ Ngabehi Tohjaya │ karsane Kiya Patya │ bineteng Kartasureki │ nanging Kapitan │ Besi lan pra dipati││
  75. ││Samya nedha kantuna Kyai Tohjaya │ tugura Surawesthi│ marmanya tinilar │ dene Ki Cakrajaya │ Ki Ngabehi Tohjayeki │ tan kawuwusa budhal sagunging baris││
  76. ││Samya medal ing Semarang karsanira │ warnanen ing Semawis │ saparelopira │ Kumendur Gobyo ika │ komasaris kang gumanti │ Dulkub ranira │ kasub lamun prajurit││
  77. ││Kuneng ingkang budhal saking Surabaya │ Amral lan Kiya Patih │ gantya winursita │ Pangeran Kudus ika │ ing nguni kang den genteni │ dening ki arya │ kesah saanak-rabi││
  78. ││Saking Kudus akekutha bumi Demak │ ingaran Pancawati │ alami neng kana │ Pangeran Kudus ika │ sedya bangga madeg aji │ kawula Demak │ samya nungkul awingwrin││
  79. ││Marma ajrih dennya ngangge pangabaran │ Pangeran Pancawati │ mila wadyeng Demak │ samya nungkul sadaya │ lan dipatinira sepi │ neng Surabaya │ dadya ngrebda kang baris ││
  80. ││Duk samana wus ngrabaseng kutha Demak │ Pangeran Pancawati │ mantri kang atengga │ nagari tan kawawa │ kitha sampun den anciki │ kang kawuwusa │ Amral lan Kiya Patih││
  81. ││Lagya lerep aneng Nagari Juwana │ wonten wong Madeg prapti │ katur tuwan Amral │ lamun Nagari Demak │ wonten wong umadeg baris │ ngirup babahan │ Pangeran Pancawati││
  82. ││Nagri Demak anenggih sampun kancikan │ barise wus adadi │ wadyabala Demak │ ingkang sedya anglawan │ kasoran dumnya ajurit │ kekesing manah │ samya susud awingwrin││
  83. ││Duk samana Ki Tumenggung Suranata │ lan Padmanagareki │ kinen rumiyina │ dene Amral Baritman │ tanapi rekyana patih │ pan sampun budhal │ agregut ingkang baris││
  84. ││Dennya lami neng Nagari Surabaya │ mangkya meh prapteng nagri │ kapranggul ing mengsah │ samya geng nepsunira │ wong Demak ketbuta sami │ datan winarna │ ing marga sampun prapti││
  85. ││Pajimatan wong Demak pan sampun prapta │ Pangeran Pancawati │ wus miyarsa warta │ lamun wong Demak prapta │ balane wus den undhangi │ tata barisnya │ samya kinen ngujungi││
  86. ││Ing Pangeran Pancawati pamrihira │ luputa dening mimis │ waradin sadaya │ bala sareng umangsah │ neng Kabanyon dennya jurit │ wong Demak prapta │ lajeng campuh ing jurit││
  87. ││Tetindhihe pan kekalih putranira │ Paneran Pancawati │ Dyan Suradipura │ lawan Sumasewu │ lamun winitawis │ kehe kang bala │ samya kulambi putih││
  88. ││Dennya parang ararne elong-linongan │ wadya ing Pancawati │ solahe lir macan │ tanana rebut mangsa │ wadya ing Demak kalindhih │ kathah kang pejah │ yata wau winarni││
  89. ││Amral Britman lan Tumenggung Cakrajaya │ miwah wadyeng pasisi │ lampahe tut wuntat │ wurine Suranata │ wus prapta Demak Nagari │ lajeng umangsah │ sagung bala kumpeni││
  90. ││Wadyeng Pancawati wus atur uninga│ marang gustinira glis │ yen kumpeni prapta │ Pangeran angandika │ pan iku dudu kumpeni │ babi kang prapta │ aja awalang ati││
  91. ││Ing ayuda teka sira terajanga │ pasthi piyak kang mimis │ wedi marang sira │ pan ingsun kang anulak │ wau ta nayaka kalih │ sigra umangsah │ kotbuta tandangneki││
  92. ││Sareng nempuh bala kumpeni atadhah │ angedrel wanti-wanti │ kukusing sandawa │ peteng madyaning rana │ wong Panciwati keh mati │ Suradipura │ sampun anandhang kanin││
  93. ││Myang arine Sumadipura palastra │ wong Pancawati ngisis │ kumpeni sumahab │ sinungsun ing gurnada │ giris wong ing Pancawati │ ingkang lumajar │ samya ngungsi ing gusti││
  94. ││Pangran Pancawati ingaturan wikan │ pejah kang putra kalih │ myang kang nandhang brana │ wadya kathah palastra │ sigra Pangran Pancawati │ nyandhak talempak │ pepulih ing ajurit││
  95. ││Medal saking pakuwon kumpeni prapta │ binendrong dening bedhil │ kumpeni keh pejah │ Pangeran Pancawatya │ samya mangamuk mangungkih │ nanging kasangsang │ ing gurnat gutuk api││
  96. ││Dipun soki ing mimis pan kadi udan │ Pangeran Pancawati │ wus anandhang brana │ baune ingang kiwa │ mundur sakiduling kali │ dipun rerampa │ binekta mring surambi││
  97. ││Amral Britman tumingal kalangkung suka │ anulya den tut wuri │ myang sagung dipatya │ umiring marang Amral │ prapteng ngarsaning surambi │ Amral tumingal │ mring Pangran Pancawati││
  98. ││Gelasaran pinarekan dening Amral │ asru denira angling │ heh tabe pangeran │ lu mau jadi raja │ amengku rat Tanah Jawi │ elu mengapa │ sempal baunya kering││
  99. ││Mari bangun kita angkat jadi raja │ Pangeran Pancawati │ nangis megap-megap │ ngrunuhi brananira │ Amral suka denira ngling │ anarik pedhang │ sun aweh tamba becik││
  100. ││Wus pinedhang pangeran tatas kang jangga │ pan sampun angemasi │ Amral mundur sigra │ mring gume suranata │ miwah sagung pra dipati │ amasanggrahan │ umiring mring apatih││
  101. ││Tan winarna ing dalu enjingnya budhal │ marang Nagri Semawis │ tan kawarneng marga │ prapta Nagri Semarang │ Ki Cakrajaya apatih │ kalawan Amral │ panggih lan komisaris││
  102. ││Sareng panggih pira-pira ingkang urmat │ gantya ingkang winarni │ Mangunoneng ika │ saking ing Kartasura│ anjujug dhusun ing Sani│ santananira │ wong Pathi sami prapti││
  103. ││Mangunoneng sampun ageng barisira │ angrabaseng ing Pathi │ arame prangira │ wadyalit kathah pejah │ ing Pathi sampun kalindhih │ nagaranira │ pan sampun den anciki││
  104. ││Mangunoneng asupe tembayanira │ lan Pangran Purbayeki │ wruh ingering praja │ pan sampun aputusan │ marang Nagari Mantawis │ nungkul karsanya │ marang Kartasureki││
  105. ││Wus apanggih lan Tumenggung Cakrajaya │ duta saking ing Pathi │ myang Amral Baritman │ pan sampun tinarima │ gantiya ingkang winarni │ ing Kartasura │ Pangran Arya Mantawis││
  106. ││Pan alolos sagarwa myang putranira │ miwah dasih tan kari │ sedya madeg nata │ aneng Nagri Santenan │ lampahira sampun prapti │ ing Garobogan │ sampun umadeg baris││
  107. ││Duk samana kang jumeneng Garobogan │ Arya Mandhalikeki │ apan tan kawawa │ lajeng nungkul kewala │ ing Warung Balora sami │ myang ing Sesela │ pan sami den irupi││
  108. ││Ing Balora kang samya amapag yuda │ dene wus nungkul sami │ marang Panembahan │ Herucakra gustinya │ dadya wong mancanagari │ bahak-binahak │ yata ingucap malih││
  109. ││Srinarendra wus anglampahaken duta │ marang Nagri Mentawis │ saha mawi serat │ duta prapteng Semarang │ tinampang mring komasaris │ serating nata │ sampun den tupiksani││
  110. ││Ingurmatan bebukaning kang nawala │ dene Rekyana Patih │ Cakrajaya salah │ winastan tingalira │ marang kangjeng Sribupati │ akarya mengsah │ nenggih pangeran kalih││
  111. ││Winastanan Kya Patih Cakrajaya │ duk aneng Surawesthi │ amangun wacana │ mring kekalih Pangeran │ Balitar Purbaya nenggih │ marma angrebda │ ngrebat mangamuk puri││
  112. ││Dadya mangkya Kiya Patih Cakrajaya │ ginedhong aneng loji │ timbalaning nata │ Ki Patih Cakrajaya │ wus pasrah kang pati-urip │ marang narendra │ datan sawaleng kapti││
  113. ││Lawan malih kang mungel serat narendra │ Amral kang den timbali │ marang Kartasura │ ingutus magut yuda │ marang kang madeg Mantawis │ sarta ngirida │ sagung bala kumpeni││
  114. ││Miwah surat kang saking Gurnadur Jendral │ Amral kinon lumaris │ pan sampun siyaga │ miwah kumpeni Islam │ Ambon Sembawa lan Bugis │ Bali Makasar │ samya samekteng jurit││
  115. ││Sira Amral semana arsa panggiha │ pan sampun amarani │ marang prenahira │ Ki Patih Cakrajaya │ amral langkung ngres ing galih │ atetabeyan │ amral waspanya mijil ││
  116. ││Sarwi ngucap Kiya Patih Cakrajaya │ sampun susah kang galih │ dene pakenira │ binendon tanpa dosa │ teka bisa anglakoni │ yen pakenira │ temen-temen ing galih││
  117. ││Nora cidra marang kangjeng srinarendra │ pasthi mangkya basuki │ ing benjing manira │ yen prapta Kartasura │ panggih lan jeng sribupati │ angaturena │ ala-beciking patih││
  118. ││Dennya ngucap sarwi angusapi waspa │ ageng kang tresna ugi │ ing pangrasanira │ rencange baya pejah │ duk aneng ing Surawesthi │ Ki Cakrajaya │ alus sareh ing budi││
  119. ││Kiya Patih Cakrajaya saurira │ inggih tarima kasih │ anging wekasingwang │ amral mring pakenira │ aywa ge matur ing gusti │ bok srinarendra │kabranan salah kapti││
  120. ││Bok manawi den arani anyenyambat │ marang ing dika ugi │ destun tan ningala │ sang nata tan akilap │ kirang piyandeling gusti │ wedi palastra │ dudu patraping abdi││
  121. ││Amral Britman pan aris denira ngucap │ alah inggih Ki Patih │ mangsa bodho ingwang │ besuk aduga-duga │ sayekti amrih kang becik │ arerangkulan │ Amral pan sampun mijil││
  122. ││ Saking gedhong tan winarna solahira │ budhal saking Semawis │ Amral saha bala │ wong sabrang warna-warna │ datan kawarna ing margi │ ing Kartasura │ semana sampun prapti ││
  123. ││ Pan kapethuk Adipati Mangkupraja │ ing Toyadana enjing │ sampun ingaturan │ lumebet ing nagara │ kapanggih lan sribupati │ wus sinegahan │ sagung bala kumpeni ││
  124. ││ Amakuwon bangsal pangapit kang wetan │ sakeh bala kumpeni │ kang kalih bregada │ kubeng pakuwonira │ nahenta ingkang winarni │ ingkang kekutha │ Mantaram Kartasari ││
  125. ││ Sultan panembahan samana putusan │ dhateng ing Sokawati │ kang raka ngaturan │ Pangeran Herucakra │ mring Nagari Kartasari │ suwawi rembag │ amomong dhateng ari ││
  126. ││ Nanging sira Panembahan Herucakra │ langkung kewran ing galih │ arsa anunggala │ marang ing Kartasekar │ angrasa kelar pribadi │ wus sugih wadya │ dadya anyangga krami ││
  127. ││ Dutanira kang rayi sampun tinulak │ sapisan kaping kalih │ kaping tri wus tita │ kang rayi kaku ing tyas │ Panembahan Purbayeki │ sigra utusan │ marang Japan Nagari ││
  128. ││ Duta prapta ing Japan sampun apanggya │ lawan sang adipati │ dhawuhing nawala │ pan sampun tinupiksa │ kadriya tembunging tulis │ Jayapuspita │ ngungun kewran ing galih ││
  129. ││ Dene sira Panembahan Herucakra │ sedya ngadeg pribadi │ lingnya pan mangkana │ paman ingsun bebakal │ wasiyate rama swargi │ mancanagara │ pasthi ingsun kukuhi ││
  130. ││ Dene ingsun dikon seba mring Mantaram │ pan saleganing ati │ pan padha narendra │ kapindho iki tuwan │ Jayapuspita ngaturi │ nunggila karsa │ lan Sultan Kartasari ││
  131. ││ Nanging sira Panembahan Herucakra │ datan arsa anunggil │ ngraos wus kawawa │ dadya Jayapuspita │ kaku tyase sang dipati │ rembag sadaya │ pra kadang Surawesthi ││
  132. ││ Leheng anut mring Panembahan Purbaya │ Jayapuspita nuding │ marang arinira │ saha mawi nawala │ mring Kartayuda wus panggih │ serating raka │ tinampan tinupiksa ││
  133. ││ Wus kadhadha Dipati Sasranagara│ sigra ngundhangi dasih │ myang para dipatya │ mancanagara rembag │ anglirikaken tumuli │ mring Panembahan │ Herucakra ing mangkin ││
  134. ││ Pan ing dalu Dipati Sasranagara │ myang wong mancanagari │ bolos saha bala │ kebut saking padonan │ Panembahan Sokawati │ ngaturan wikan │ yen bala Surawesthi ││
  135. ││ Budhal lawan sagung kang mancanagara │ kapiteng tyas tan sipi │ enjang kawarnaa │ sira Sang Adipatya │ Sasranagara wus tebih │ bendhe tinembang │ munggeng jawining biting ││
  136. ││ Geger umyung surak jawi pabitingan │ sagung prajurit Bali │ wus samya lumajar │ nunggil wong Surabaya │ miwah wong mancanagara │ umyung kang surak │ pan samya ambedhili ││
  137. ││ Langkung gugup Panembahan Herucakra │ sigra nyandhak jemparing │ medal aneng lawang │ pabitingan alenggah │ kang wadya siyaga sami │ lan para garwa │ binedhahaken biting ││
  138. ││ Kuthetheran wadya Surabaya mrepak │ pra garwa pothar-pathir │ sira panembahan │ ngawe-awe gandhewa │ Sasranagara den eling │ sakarepira │ ingsun teka nuruti ││
  139. ││ Sang Dipati Sasranagara miyarsa │ mudhun saking turanggi │ sigra ngembat watang │ wadya lit samya piyak │ prapteng ngarsa angabekti │ Sasranagara │ sugal denira angling ││
  140. ││ Apan darmi angger kawula punika │ makaten anglampahi │ apan kang parentah │ rayinta Kartasekar │ Panembahan Purbayeki │ lamun paduka │ bangga kinen nyampuni ││
  141. ││ Sarwi nyelak Dipati Sasranagara │ ngembat watang kumitir │ sira Wiradirja │ lawan Surajanggala │ para mantri Sukawati │ samya nanggulang │ rame denira jurit ││
  142. ││ Panembahan sampun anitih turangga │ prajurit Surawesthi │ sareng anarajang │ lawan mancanagara │ angebyuki kanan kering │ mundur lon-lonan │ wus tebih lawan biting ││
  143. ││ Sampun mawur wong Sokawati sarsaran │ wus pisah lawan gusti │ wadya Surabaya │ nulak mring pabitingan │ sigra wau ki dipati │ mring pabitingan │ anjarah para selir ││
  144. ││ Pan pepitu selir wonten pasanggrahan │ amung garwa kang padmi │ milya panembahan │ wus lepas lampahira │ amung wadya kawandasi │ maksih tut wuntat │ sampun prapteng Semanggi ││
  145. ││ Kuneng Sasranagara kang winursita │ pakuwon den enggoni │ sagung selirira │ kang kantun pasanggrahan │ jinajah den jejamahi │ dupi antara │ nenggih mung tigang latri ││
  146. ││ Kontholira abuh sabobok Palembang │ myang palananganeki │ sapupu metungnya │ bedhah mara-sakawan │ anangis raina-wengi │ dhuh Panembahan │ tobat kawula gusti ││
  147. ││ Dhateng pundi gusti palajengan dika │ kawula atut wuri │ nuwun pangapura │ siyang-dalu karuna │ kacarita pitung bengi │ Sasranagara │ pan sampun angemasi ││
  148. ││ Samya bubar barise wong Surabaya │ bekta jisime gusti │ kuneng kawarnaa │ Pangeran Herucakra │ wus lami aneng Semanggi │ sira Ki Demang │ Kenceng atur upeksi ││
  149. ││ Marang Kangjeng Srinarendra Kartasura │ pan sampun den utusi │ sarta kinintunan │ busana lawan arta │ panembahan den timbali │ mring Kartasura │ nanging kewran ing galih ││
  150. ││ Asengadi angentosi garwanira │ mawur dereng kapanggih │ miwah ingkang wadya │ kang samya ingantosan │ dadya duka sribupati │ sinangga krama │ kinen anggusah aglis ││
  151. ││ Demàng Kenceng wus pepak santananira │ wong urut Sala prapti │ jejeneng wus prapta │ saking ing Kartasura │ sigra bendhenga tinitir │ sira Pangeran │ Herucakra miyarsi ││
  152. ││ Kagegeran ing manah sampun lumajar │ wong Sala anututi │ myang jejenengira │ saking ing Kartasura │ panembahan sampun tebih │ wangsul sadaya │ kang samya anututi ││
  153. ││ Pan kasaput ing dalu sang panembahan │ rerep ing dhusun Genting │ ing dalu kawarnaa │ tinukup ing wong desa │ aneng desa ing Gegenting │ telas kang brana │ kang garwa nandhang kanin ││
  154. ││ Wus lumayu Panembahan marang wana │ turangganira keni │ adharat kewala │ lawan kang para garwa │ myang putra samya untiring │ arereyongan │ nasak tengah wanadri ││
  155. ││ Ngidul-ngilen lampahe anjog Tembayat │ aso garwa myang siwi │ kendel wismanira │ Pangeran Wangsadriya │ utusan dhateng Mentawis │ atur uninga │ mring Pangran Purbayeki ││
  156. ││ Lamun ingkang raka rawuh ing Tembayat │ risak tan mawi abdi │ amung garwanira │ lawan kang para putra │ duk samana pitung latri │ aneng Tembayat │ pan sampun den utusi ││
  157. ││ Pan kapethuk ing tandhu lawan turangga │ datan kawarna margi │ wus prapteng Mantaram │ panggih lan Panembahan │ Purbaya awas ningali │ arerangkulan │ samya karuna kalih ││
  158. ││ Miwah Sultan Balitar sampun apanggya │ kinulawisudha glis │ wus sinungan bala │ busana lawan arta │ kinarya gegajih dasih │ sampun akarya │ prajurit kalih biting ││
  159. ││ Samya budhal abdinira Herucakra │ alami neng Mantawis │ kinen angluruga │ kang jajahan │ tampingan wetan tinuding │ pan sampun budhal │ saking ing Kartasari ││
  160. ││ Prapteng Nguter anarabaken wong desa │ genti winuwus malih │ sira Mral Baritman │ kang sampun asiyaga │ punggawa Kartasureki │ sami sanega │ sakapraboning jurit ││
  161. ││ Sedya nglanggar mring Mantaram Kartasekar │ budhal saking nagari │ kang angirid lampah │ Dipati Mangkupraja │ myang Amral wadyeng kumpeni │ prajurit sabarang │ akathah warni-warni ││
  162. ││ Sinengkalan Catur Papat Rasa Tunggal │ gumyah swaraning janmi │ yata kawuwusa │ punggawa ing Mantaram │ kang dadya cucuking jurit │ bans Dresanan │ lajeng denira baris ││
  163. ││ Wus myarsa sira Dipati Lumarab │ yen mengsah ageng prapti │ sampun asiyaga │ sakehing wadyabala │ Mangkupraja Adipati │ sawadyanira │ ing Delanggu wus prapti ││
  164. ││ Pangarsane pan sampun ayun-ayunan │ wau ingkang abaris │ Lumarab utusan │ marang ing Kartasekar │ tur wikan yen mengsah mijil │ saking nagara │ tetindhihing prajurit ││
  165. ││ Amral Britman lan Dipati Mangkupraja │ dene wadya kumpeni │ pan tigang bragada │ dene kumpeni Islam │ Lutnan Jembaran prajurit │ gung ingkang wadya │ sewu yen winitawis ││
  166. ││ Panembahan sigra denira utusan │ ambantoni prajurit │ lan kinen mundura │ aywa kasompok ing prang │ mring Kalepu kang abecik │ abetitingan │ lawan ampingan kali ││
  167. ││ Duk semana Tumenggung Wiranagara │ tinuduh ambantoni │ budhal saha bala │ saking ing Kartasekar │ datan kawarna ing margi │ prapta Dalimas │ sampun atata baris ││
  168. ││ Wus bebiting Tumenggung Gajah Pramada │ sagung wadyeng Mantawis │ Ki Tumenggung Suradiningrat │ lawan Sasradiningrat │ kinen bebiting │ sadasa nambang │ budhal punggawa mantri ││
  169. ││ Prapteng Sanasewu pan sampun akarya │ wau punggawa katri │ karya tingkep jagang │ ing Jati dennya pasang │ binanjang tandhes ing wukir │ sana sanambang │ karya pakuwon aglis ││
  170. ││ Saosane Sultan lawan Panembahan │ dennyarsa methuk jurit │ pan wus gangsal wulan │ ngadhaton Kartasekar │ denira karya prajurit │ sampun akathah │ dinadar siyang-latri ││
  171. ││ Kawarnaa sira Dipati Lumarab │ sampun campuh kang jurit │ lan wong Kartasura │ rame denira yuda │ miwah kang bala kumpeni │ aneng Dresanan │ samya rog silih ungkih ││
  172. ││ Sang Dipati Lumarab mundur lon-lonan │ sawadya Klepu prapti │ wadya Kartasura│ angebregi Dresanan │ miwah kang wadya kumpeni │ sampun atata │ wau denira baris ││
  173. ││ Ki Dipati Lumarab sawadyanira │ pan sampun abebiting │ yata kawarnaa Dipati Mangkupraja │ lan sagung para dipati │ budhal anglarag │ sagung bala kumpeni ││
  174. ││ Nenggih pitung kapitan ingkang binekta │ tuwin Makasar Bugis │ pan pitung kapitan │ bidhal saking Dresanan │ umyung swarane kang dasih │ pan sampun prapta │ Kalepu sampun jurit ││
  175. ││ Wong Mantaram lan wadya ing Kartasura │ ramya tempuh ing jurit │ gumrah kang sanjata │ sira Tumenggung Wiranagara │ wadyanireki │ saking ing kanan │ sawadya golong pipis ││
  176. ││ Sigra wadyeng kumpeni sareng narajang │ angedrel wanti-wanti │ kukusing sandawa │ peteng lir ampak-ampak │ wadya Mantaram angisis │ tan wonten tahan │ binendrong dening bedhil ││
  177. ││ Ki Tumenggung Wiranagara lumajar │ ngungsi bitingireki │ Dipati Lumarab │ neng luhur pabitingan │ prajurite tigang biting │ pinangku ngarsa │ samya wong sureng pati ││
  178. ││ Bekel desa kathah kinulawisudha │ rinoban dana krami │ myang kinadang-kadang │ sagunging wong arahan │ patinggine den larangi │ lamun buktiya │ neng pondhoke pribadi ││
  179. ││ Pan rinayat ing saben ari atunggal │ kabeh denira bukti │ myang wutahing brana │ marma sagung arahan │ kathah anglabuhi pati │ males sihira │ Lumarab Adipati ││
  180. ││ Pan berbudi marma pengkuh yudanira │ sira Ki Adipati│ Lumarab angatag │ sagunging bala tantra │ pinagutaken ing jurit │ Ki Adipatya │ Mangkupraja glis prapti ││
  181. ││ Sahabala kumpeni sareng narajang │ binendrong dening bedhil │ Dipati Lumarab │ panggah denira yuda │ wadyanira keh ngemasi │ nanging Dipatya │ Lumarab datan gingsir ││
  182. ││ Ingaturan mundur dening wadyanira │ daweg mundur kiyai │ kekathahen lawan │ kadi boten kuwawa │ Dipati Lumarab angling │ ingsun tan nedya │ nguncati ing ajurit ││
  183. ││ Apan ingsun terah bandak-bandarakan │ mengko jinunjung linggih │ kinarya dipatya │ ing gusti panembahan│ apa ingkang sun walesi │ yen dudu iya │ wutahing getih mami ││
  184. ││ Wau wadya kumpeni sareng narajang │ tuwin Makasar Bugis │ miwah ki dipatya │ ing gusti panembahan │ aneregaken kang dasih │ Lutnan Jembaran │ samya angrangsang biting ││
  185. ││ Saking wetan bitinge sampun nginggahan │ samya bendrongi bedhil │ Ki Tumenggung Wiranagara │ wus lumajar │ amung sira Ki Dipati │ Lumarab tadhah │ wadya samya ngaturi ││
  186. ││ Adhuh Ki Dipatya suwawi lumajar │ angungsi dhateng gusti │ kangjeng panembahan │ nadyan ngantepa yuda │ ing benjing ngarsaning gusti │ Ki Adipatya │ Lumarab asru angling ││
  187. ││ Sanak-sanak sapa kang wedi palastra │ lumayuwa den aglis │ ingsun durung sedyà │ tinggal mungsuh adegan │ yen sunbobot mungsuh iki │ pan durung timbang │ lan sihe gusti mami ││
  188. ││ Apan ingsun dhihin aran Bangsapatra │ mengko aran Dipati │ Lumarab kinarya │ gedheg manggalaning prang │ eman sihing gusti mami │ karya punggawa │ lumayu tinggal biting ││
  189. ││ Wus kinepung sira Dipati Lumarab │ binendrong den bedhili │ wongira keh pejah │ Dipati Mangkupraja │ saking kilen anangkebi │ Lutnan Jembaran │ saking wetan nangkebi ││
  190. ││ Saking kidul sira kang para dipatya │ kang saking lor kumpeni │ sigra Ki Dipatya │ Lumarab nyandhak watang │ kang kilen tinempuk wani │ Ki Adipatya │ Mangkupraja nadhahi ││
  191. ││ Pan salawe wonge Dipati Lumarab │ sakarine kang mati │ sareng ngamuk rampak │ ingurugan sanjata │ wadya kumpeni nusuli  │ saking ing wuntat  │ kumrutug ambedhili ││
  192. ││ Tan tinolih yra Dipati Lumarab │ mung ngarsa kang den ungkih │ kadya singalodra │ mundur kang tinarajang │ wong Mangkupraja keh mati │ Ki Adipatya │ Lumarab kadi yeksi ││
  193. ││ Ngiwat-ngiwut pangamuke Ki Dipatya │ Lumarab kadiyeksi │ wonge Ki Dipatya │ Lumarab akeh pejah │ Ki Dipati nandhang kanin │ tatu kang jaja │ iesah pangamukneki ││
  194. ││ Dyan Dipati Mangkupraja anarajang │ sawadya angebyuki │ sira Ki Dipatya │ Lumarab rinebutan │ angganira akrep kanin │ kulit tan pasah │ dyan pinopor ing bedhil │ kulit tan pasah │ dyan pinopor ing bedhil ││
  195. ││ Ki Dipatya Lumarab sampun palastra │ murda pinocok aglis │ binekteng nagara │ katur marang sang nata │ pinanjer waringin kalih │ kang kalangan pan │ kinethok ki dipatya ││
  196. ││ Kalanganan katur mring Amral Baritman │ suka ing tyas tan sipi │ ngundang anjingira │ sigra asu pinakan │ kelanangane dipati │ raning cemara │ pun Jakup raning nguni ││
  197. ││ Dadya mangke asu aran pun Lumarab │ tate binekteng jurit │ duk prang Surabaya │ pun Jakup tan kena sah │ mangkana Ki Adipati │ Amangkupraja │ lan Amral rembag pikir ││
  198. ││ Lajeng campuhira Amral mring Mantaram │ sami ngundhangi dasih │ sagung pra dipati │ tuwin prajurit sabrang │ datan kawarna ing latri │ enjange budhal │ gumer kang wadya katri ││
  199. ││ Kawuwusa Tumenggung-Wiranagara │ ingkang lumayu jurit │ prapta Kartasekar │ tundhuk lan panembahan │ katur yen kawon ajurit │ pan Adipatya │ Lumarab angemasi ││
  200. ││ Dene mangkya mengsah lajeng lampahira │ lintang ageng kang baris │ sira panembahan │ langkung pangungunira │ dene andele ngemasi │ wus ingundhangan │ sagung wadyeng Mantawis ││
  201. ││ Miwah Sultan Balitar ngundhangi wadya │ sanega ing ajurit │ sawusnya siyaga │ sakapraboning yuda │ ing alun-alun abaris │ sagung punggawa │ saos ing pancaniti ││
  202. ││ Panembahan sampun angrasuk busana │ bajo baludru wilis │ kancing inten mulya │ mubyar munggeng ing jaja │ juwalanira ngeneni │ aserawungan │ dhesthar konje tulya sri ││
  203. ││ Kinakitir buntare tulya mas abra │ tirah sinilih-asih │ ing mas kethap-kethap │ harja kekuluk jangkang │ paningset tanca serati │ dhuwung nyuriga │ Ki Kalang munggeng ngarsi ││
  204. ││ Myang turangganira sampun kinapanan │ mubyar busananya sri │ aran Ki Sukantha │ kuda agem wus medal │ Ki Kalang Purubayeki │ sawadyanira │ samya budhal ngriyini ││
  205. ││ Panembahan miyos aneng pagelaran │ kucem sagung dipati │ miyat kang ujwala │ nira Jeng Panembahan │ lir satriya Pringgadani │ gagah prakosa │ rerawis angajrihi ││
  206. ││ Dyan tengara budhal saking Kapurbayan │ umreg ingkang wadya ji │ busananning bala │ kadya wukir kusuma │ yen tinon awarni-warni │ panganjuring prang │ Tumenggung Sinduijeki ││
  207. ││ Lawan abdinira Kangjeng Panembahan │ Ariya Tiron nenggih│ kang saking ing rama │ sampun jinunjung lenggah │ Tumenggung silih wewangi │ Kartanagara │ dadya cucuking jurit ││
  208. ││ Panembahan sampun anitih turangga │ budhal sagunging baris │ tan kawarneng marga │ ing Sanasewu prapta │ panembahan tata baris │ sabala kuswa │ amasanggrahan sami ││
  209. ││ Kawarnaa ing wuri Pangran Balitar │ antara tigang ratri │ bidhal saha bala │ saking ing Kartasekar │ gegaman lir gunung geni │ awarna-warna │ lir ombaking jaladri ││
  210. ││ Panganjuring prang Ki Tumenggung Jayabrata │ anggregut punang dasih │ kang nambungi wuntat │ Singabarong punika │ lan sagunging para mantri │ ing wurinira │ ngulama para kaji ││
  211. ││ Pan sadaya sami sedya sabilollah │ pra ketib lawan modin │ tetindhihing lampah │ Pangulu Kartasura │ milya ing pangeran kalih │ Kyai Tangkilan │ anedya mati sabil││
  212. ││ Kangjeng Sultan asri ing busananira │ bajo baludru kuning │ akekancing retna │ mancur akethap-kethap │ sekar konje mas kinitir │ adhesthar Arab │ mangking curiga asri ││
  213. ││ Apaningset cindhe puspita sinarah │ datan anitih wajik │ pan tandhu lelawak │ wau titihanira │ ingajab kang magersari │ datan kawarna │ ing marga sampun prapti ││
  214. ││ Sanasewu wus panggih lawan kang raka │ amasanggrahan aglis │ yata kawarnaa │ kumpeni sampun prapta │ ing Tangkisan tata baris │ Amral Baritman │ atanya mring Ki Patih ││
  215. ││ Kadipundi Ki Patih karsa andika │ ngajeng punika baris │sinten winatara │ Ki Patih saurira │ punika pangeran kalih │ kula miyarsa │tindak ngawaki jurit ││
  216. ││ Amral Britman sigra dennya nata bala │ sewu bala kumpeni │ kang pinangkweng ngarsa │ dene kumpeni Islam │ kang pangawat kanan-kering │ Ki Adipatya │ Mangkupraja ing wuri ││
  217. ││ Panembahan Purbaya ngaturan wikan │ lamun bala kumpeni │ wus prapteng Tangkisan │ sigra anata wadya │ Pangeran Arya tinuding │ munggeng ing dhadha │ lan sagung pradipati ││
  218. ││Panembahan Purbaya munggeng ing kanan │ Sultan Balitar kering │ asnang kang wadya │ kumpeni sigra prapta │ nanging gelar amiranti │ ngobongi desa │ anglandeng mungsuh wuri ││
  219. ││ Lampahira medal tengah padhusunan │ sagung bala kumpeni │kang medal Bebanar │ amung para dipatya │ dadya tungkul wong Mantawis │ datan anyana │ yen mungsuh karya gendhing ││
  220. ││ Wus katingal gegaman ing Kartasura │ datan mawi kumpeni │ wadya ing Mantaram │ datan pati anggita │ dene mungsuh sami Jawi  │ mantri Mantaram │ sigra methuk ing jurit ││
  221. ││Sampun campuh wau denira ayuda │ rame rok silih-ungkih │ yata kawamaa │ ingkang lumampah wuntat │ sagunging bala kumpeni │ anyandi lampah │ datan wonten swareki ││
  222. ││ Menggok ngalor dhusun suwung minarganan │ urut salering Taji │ menggok ngilen sigra │ nujweng barising Sultan │ sigra tinempuh tumuli│ wong Kasultanan │ sami kapiteng ati ││
  223. ││ Tan anyana yen mungsuh kumpeni prapta │ kagum sagunging mantri │ wadyeng Kablitaran │ lajeng anempuh yuda │ Walanda dipun bedhili │ ing kalantaka │ kumpeni datan gingsir ││
  224. ││ Tinarajang barise wong Kasultanan │ apan ingidak wani │ kawarnaa sultan │ wus tata barisira │ sagunging kang para kaji │ miwah ngulama │ pinagutaken jurit ││
  225. ││ Sarta kang tengara umyung sareng celak│ kumpeni abedhili │ kang para ngulama │ samya ngamuk mring ngarsa │ sampun karsaning Hyang Widhi │ tumpes sadaya │ kaum kathah kang mati ││
  226. ││ Prapunggawa Kablitaran tuna dungkap │ kaclakuthak ing jurit │ suda manahira │ binendrong ing sanjata │ akathah longe kang mati │ Sultan Balitar │ kesisan ing ajurit ││
  227. ││ Wong kumpeni saya sru pangungkihira │ Sultan panggah tan gingsir │ akiwuling yuda │ nanging meksa kasoran │ pamayunge kena mimis │ songsonge rebah │ ingkang bekta ngemasi ││
  228. ││ Kangjeng Sultan tinub ing para nayaka │ sami atawan tangis │ ngaturan kundura │ sigra mundur Jeng Sultan │ ingiring kang para mantri │ Pangeran Arya │ sedya tulung ing jurit ││
  229. ││ Lajeng ngaler mgiring wong Kapurbayan │ Walandi tempur malih │ tempuh lampahira │ lajeng campuh ing yuda │ararne bedhil-binedhil │ Pangeran Arya │ sigra nginger turanggi ││
  230. ││ Anututi gegaman ing Kablitaran │ pangeran asru angling │heh wong Kasultanan │ padha sira baliya │ingsun tetulung ing jurit│ sedhenge uga│ padha ngamuk kumpeni ││
  231. ││ Tan sumaur punggawa ing Kasultanan │palayune agendring │Jeng Pangeran Arya │asru angundhamana │ pagene nora na bali │ paman Balitar │ wong pantes dikebiri ││
  232. ││ Ngendi ana wong arep jumeneng nata │ apa asile ugi │ angrebut nagara │ ora mati aperang │ amungsuh lawan kumpeni │ akarya pokal │ nora ngantasi kardi ││
  233. ││ Milanipun kangjeng paman Panembahan │ lunga tilar nagari │ anglabuhi paman │ mengko tilar gelanggang │ Pangeran Arya wus bali │ nempuh ing yuda │ aneregaken dasih ││
  234. ││ Jeng Pangeran binendrongan ing sanjata │ mimi kadi garimis │ sira jeng pangeran │ datan arsa mundura │ Panembahan aningali │ lamun kang putra │ kinarubut ing jurit ││
  235. ││ Atetulung Panembahan Purubaya │ sumahab ingkang abdi │ wadya Kapurbayan │ langkung sudireng rana │ kumpeni datan gumingsir │ rame kang yuda │ tan ana ngucap ajrih ││
  236. ││ Wong Purbayan tinindhihan gustinira │samya angantep jurit │ angamuk manengah │ singa kaparak bubar │ kumpeni kathah ngemasi │ wadya Mantaram │ kathah kang nandhang kanin ││
  237. ││ Sanalika kumpeni mundur satata │ masang mariyemneki │ wadya Kapurbayan │ den urugi sanjata │ kathah kang kena ing mimis │ para nayaka │ gumyur lumayu wingwrin ││
  238. ││ Long-linongan kunarpa sungsun atumpang │ punggawa ing Mantawis │ binendrong sanjata │ datan manggapuliha │ Panembahan Purbayeki │ kesisan bala │ sigra mundur tumuli ││
  239. ││ Wong kumpeni angelut saparanira│ kendel neng Kali Anjir │ Sultan Panembahan │ Kartasari wus prapta │ apan mung sipeng sawengi │ enjinge budhal │ ing Kedhu kang den jogi ││
  240. ││ Adipati Mangkupraja enjing prapta │ kitha ing Kartasari │ kalawan Walanda │ wau Ratu Mangkurat │ lawan Ki Pangulu nenggih │ ingkang kacandhak │ aneng ing Kartasari  ││
  241. ││ Ki Pangulu semana wus tinangsulan │ginantung den bedhili │ nanging nora pasah │ dangu kinarya lesan │ Ki Pangulu nora busik │ Amral lingirá │ si Pangulu den aglis ││
  242. ││ Lebokena aneng jroning prabayeksa │ wus ingobong tumuli │ Ki Pangulu lina │ Dipati Mangkupraja │ lerem rerembagan sami │ lan Tuwan Amral │ dipati anom sami ││ 

PUPUH II
S  I  N  O  M 

  1. ││ Adipati Mangkupraja │ kacarita tigang ratri │ lan kumpeni Tuwan Amral │ neng Mantaram Kartasari │ apirembagan sami │ Mangkupraja aris muwus │ dhumateng Tuwan Amral │ lah tuwan daweg angungsir │ saparane Panembahan Purubaya ││
  2. ││ Tuwan Amral saurira │ pan manira boya wani │ angungsira panembahan │ tan ana timbalan aji │ kawula kinen nguni │ bedhah nagareng Mantarum │ ing mangke sampun bedhah │ sayekti manira mulih │ tur uninga mring gusti jeng srinarendra ││
  3. ││ Karana mungsuh andika │ dede tiyang Surawesthi │ Panembahan Purubaya │ kapan kadange sang aji │ tur tunggal yayah-bibi │ marmane wedi wakingsun │ benjang yen prapteng praja │ amarak karseng narpati │ lamun ingsun kinen wangsul mring Mantaram ││
  4. ││ Angungsi mring panembahan │ sayekti manira bali │ Ki Dipati Mangkupraja │ datan sawula ing kapti │ tyasira langkung ajrih │ lamun suwala ing kalbu │ nulya sami adandan │ Amral lawan Ki Dipati │ Mangkupraja mantuk marang Kartasura ││
  5. ││ Yata ingkang kawarnaa │ Panembahan Purbayeki │ lan kang rayi Kangjeng Sultan │ aneng Kedhu dennya baris │ wadya Kartasureki │ pan sampun sami atugur │ Tumenggung Mangkuyuda │ lan kang rayi Ki Tumenggung Nitiyuda ││
  6. ││ Ginitik ing Panembahan │ kawon Ki Natayudeki │ tatu pupune kang kiwa │ mundur wong Kedhu abaris │ neng gunung Gajah nenggih │ anulya wau ingelud │ marang ing Panembahan │ Mangkuyuda kawon malih │ nulya baris ing Teraji sawadyanya ││
  7. ││ Barisira Panembahan │ lajeng marang Liman ardi │ gya Tumenggung Mangkuyuda │ lan Natayuda kang rayi │ urunan mantri kalih │ kinen asraha panungkul │ nahan Ki Suradenta │ lawan Ki Sumajayeki │ datan lama Panembahan mirsa warta ││
  8. ││ Yen kumpeni sampun budhal │ marang ing Kartasureki │ Panembahan sigra budhal │ wangsul mring Mantaram malih │ sigra ngadhaton aglis │ wetan Peken Ageng wau │ aran desa Mrerasan │ bala ing Kartasureki │ kathah ingkang katelanjur lampahira ││
  9. ││ Sami narubaken desa │ Sabrangprana den andhangi │ pinejahan neng Pamresan │ Amral kang winuwus malih │ lawan para dipati │ Mangkupraja sampun rawuh │ Nagari Kartasura │ Amral Tumenggung jro puri │ sampun tundhuk lawan kangjeng srinarendra ││
  10. ││ Tuwan Amral atur warta │ katur sasolah ing jurit │ srinarendra langkung trustha │ Tuwan Amral matur aris │ rayi paduka gusti │ lumajeng dhateng ing Kedhu │ sabedhahe Mantaram │ nanging tan kawula ungsir │ milanipun kawula ajrih bereka ││
  11. ││ Dereng angsal pangandika │ parentahdalem narpati │ yen ngungsira rayi nata │ lawan malih atur mami │ yen tulus sribupati │ ngarsakaken karya ulun │ nadyan tumekeng pejah │ tan gumingsir ing ajurit │ nanging wonten pukulun panuwun kula ││
  12. ││ Abdidalem Cakrajaya │ kawula suwun narpati │ wontena apunten tuwan │ tulus saha dados kanthi │ kula sabaya pati │ yen wonten ing awonipun │ kawula kang nanggulang │ sareng mirsa sribupati │ emeng tyase legeg datan angandika ││
  13. ││ Nuju Ki Demang Urawan │ kang wonten ngarsanireki │ sigra matur awotsekar │ milane pun Amral gusti │ purun nanggel pun patih │ saking resik-resikipun │ inggih pun Cakrajaya │ dorane kang matur nguni │ mring sang nata ature wong tan raharja ││
  14. ││ Milane gusti pun Amral │ purun matur ing narpati │ ing nguni tan kena pisah │ sanalika lan apatih │ sampun sae kapati │ apan tunggil sabiyantu │ tyase datan sumelang │ sang nata sareng miyarsi │ ing ature sira Ki Demang Urawan ││
  15. ││ Lega galihe sang nata │ angandika sribupati │ lah Amral karsanira │ ing mengko ingsun turuti │ si Cakrajaya Patih │ sun apura dosanipun │ Amral matur ngrerepa │ yen mekaten sribupati │ lilahdalem gusti kang kawula tedha ││
  16. ││ Kawula kesah sakedhap │ dhateng Negari Semawis │ pun Tumenggung Cakrajaya │ kula uculi pribadi │ kawula wangsul nuli │ lan Cakrajaya pukulun │ angandika sang nata │iya Amral aja lami │ mring Samarang den age nuli baliya ││
  17. ││ Tuwan Amral sampun medal │ arsa budhal mring Mantawis │kacatur wong Cakrajayan │ ing nguni wus den timbali │ dhateng Kartasureki │ pinundhut dhateng sang prabu │ mangke wus ingapura │ Tumenggung Cakrajayeki │ wadyanira pinaringaken sadaya ││
  18. ││ Binekta mring Tuwan Amral │ budhal dhateng ing Samawis │ sigegen ingkang lumampah │ yata wau kang winarni │ ingkang aneng Mantawis │ Panembahan Purbayeku │ lan arinira Sultan │ jenenge wus tetep malih │ wong Mantaram sami tetep manahira ││
  19. ││ Sigra panembahan budhal │ saha wadya pan umiring │ lan punggawa Kasultanan │ wus abanjelaken baris │ sigra sami bebiting │ aneng desa ing Marebung │ wadyabala Mantaram │ samya masang baluwarti │ pra punggawa sami angelar jajahan ││
  20. ││ Tumenggung Wiranagara │ lan Arya Danupayeki │ barise sampun mangetan │ Negara Kartasureki │ sampun kinepung malih │ rusak tepis wiringipun │ tetiyang Kartasura │ pan samya prihatin malih │ myang sang nata kalangkung dennya sungkawa ││
  21. ││ Wonten santana sang nata │ garwa saking ibu sori │ aran Raden Santareja │ sampun jinunjung kang linggih │ kinarya senapati │ sampun sinungan jejuluk │ anenggih wastanira │ Pangeran Amangkubumi │ sampun kinen anglurug sawadyanira ││
  22. ││ Budhal saking Kartasura │ Pangeran Amangkubumi │neng Kamlathen barisira │ sigra wong Mantaram prapti │ rame denira jurit │ rame rog asilih cucuh │ langkung sudiranira │ Pangeran Amangkubumi │ wong Mantaram akeh longe ingkang pejah ││
  23. ││ Saya ageng barisira │ Pangeran Amangkubumi │ angumpulaken arahan │ kacarita duk ing nguni │ anandur sekar gambir │ kala maksih alitipun │ apan manggih sanjata │ mariyem anakan siji │ pan asisik dinulu kadi taksaka ││
  24. ││ Kang sanjata ingaranan │ pun Tundhungmungsuh mantesi │ punika kinarya yuda │ mangkya benggang wong Mentawis │ wadya Kartasureki │ samya asrep manahipun │ saged ngulari tedha │ lelakon satengah ari│ tebihira wadyabala ing Mantaram ││
  25. ││ Yata wau kawarnaa │ sang nata arsa nimbali │ marang Ngabehi Tohjaya │ arsa uninga ing warni │ lan Nagari Garesik│ kang tigangatus pinundhut │ pinaringken sigra │ marang ki tumenggung malih │ duta mesat wus prapta ing Surabaya ││
  26. ││ Kocapa ing Surabaya │ saben dina olah jurit │ aprang wonten ing Sapanjang │ Ki Ngabehi Tohjayeki │ ingkang ginulang jurit │ dadya gedhig manggaleku │ rame kang bandayuda │ aburu-binuru sami │ pan kasaru praptaning carakeng nata ││
  27. ││ Saking Nagri Kartasura │ animbali Ki Ngabehi │ Tohjaya sigra umangkat │ angles manehe kang kari │ sapungkure kang kari │ Tohjaya alit kang kalbu │ kang katun pabarisan │ anulya munclur tumuli │ sami mapan dhateng kitha Surabaya ││
  28. ││ Bala kumpeni wus tata │ mariyemira rinakit │ Kapitan Besi namanya │ pangagengipun kumpeni │ kathi wong Madureki │ watawis gegaman sewu │ kangjaga Surabaya │ Ki Tohjaya kang winarni │ sampun prapta ing Nagari Kartasura ││
  29. ││ Lajeng ngandikan mring pura │ prapta ing ngarseng narpati │ sang nata kalangkung suka │ mulat Tohjaya Ngabehi │ dedegnya geng ainggil │ dhasare anama pengkuh │ gagah tur ambeg sura │ angandika sribupati │ heh Tohjaya pira kehe baturira ││
  30. ││ Ki Tohjaya atur sembah │ abdi paduka narpati │ kathahipun wolungdasa │kang sepalih tiyang Jawi │ tiyang wangsul sepalih │ langkung suka Sang Aprabu │ anulya pinatedhan │ sabuk wastra myang kulambi │ lan sanjata seket kathahe sadaya ││
  31. ││ Kawan etong obatira │ angandika sribupati │ Tohyaja tunggunen ingwang │ sira bocah ngong pribadi │ goningsun amemanggih │ kang liningan awotsantun │ langkung denira ngrerepa │ wus pinondhokaken aglis │ kadipaten Ki Ngabehi sawadyanya ││
  32. ││ Nengena ing Kartasura │ agantya ingucap malih │ Ariya Jayapuspita │ingkang winursiteng kawi │ sapejahe kang rayi │ Apanji Kartayudeku │ langkung dennya sungkawa │ nulya wau ingkang rayi │ Adipati Natapura tinimbalan ││
  33. ││ Lagya baris neng Sepanjang │ Dipati Natapureki │ tinimbalan mring kang raka │ lajeng kinen nglurug aglis │ dhateng Kartasureki │ bekta wadya pitungatus │ sami wong pepilihan │Dipati Natapureki │ langkung duka sapejahe arinira ││
  34. ││ Pejahe Sasranagara │ kang dadi runtiking galih │ sigra budhal saking Japan │ ngirid wong mancanagari │ wus prapteng Sukawati │lampahira lajeng ngidul │ anjog ing Picis sigra │ lampahe Surengraneki │ desa Ngaren wau ta kang pabarisan ││
  35. ││ Anulya wau putusan │ tur uningeng mring Mantawis │ mring Panembahan Purbaya │ langkung suka ingkang galih │sigra den tarimani │ Apanji Surengraneku │ kang kinarya ganjaran │ mas ayu ing Tiksnasari │ langkung suka Kiya Panji Surengrana ││
  36. ││ Kalangkung ageng tyasira │ Dipati Natapureki │ dhasar gecul alit mila │ wadyane wus den undhangi │ kinen bebahak sami │ desa tepis wiringipun │ Nagari Kartasura │ kang bang wetan den bahaki │ enengena sira Panji Surengrana │ │
  37. ││ Amral Britman kawarnaa │ sampun prapta ing Mantawis │ Ki Tumenggung Cakrajaya │ nulya inguculan aglis │ saking gedhong Peresing │ langkung suka manahipun │ sigra-sigra adandan │tumbas tiyang agegajih │ tuwin sagung para bupati sadaya ││
  38. ││ Ngaturi prajurit samya│ dhumateng rekyana patih │ sinambataken kewala │ pan samya miyarsa warti │ yen wong Kartasureki │ sumyur akedhik kang kantun │ mila Ki Cakrajaya │ pradandan aneng Mantawis │ wus ngalumpuk ingkang prajurit sanambang ││
  39. ││ Binusanan abra sinang │ tuwin punggawa pasisir │ wus pepak aneng Samarang │ kang bang wetan dereng prapti │ Pangran Arya Mantawis │ nenggih kang dadya pakewuh │ wus aneng ing Santenan │ nedya jumeneng narpati │ Sunan Kuning wauta wewanginira ││
  40. ││ Sakathahing para putra │ angelar jajahan sami │ Rahaden Suryataruna │ miwah Raden Singasari │ Dyan Jayapuspiteki │ miwah ingkang para mantu │ gecek mancanagara │ ing Japara Kudus sami │ lan ing Demak kang milya ing Kartasura ││
  41. ││ Liyane saking punika │ sanese dipun alimi │ Ki Tumenggung ing Santenan │ wus sinung ujar wewadi │ dhumateng Kyai Patih │ myang Amral wus sinung ebuk │ Mangunoneng Santenan │ kinen angipuka aglis │ dhateng sira Pangeran Arya Mantaram ││
  42. ││ Kuneng Amral sampun mangkat │ saking Nagari Samawis │ myang Ki Patih Cakrajaya │ miwah bupati pasisir │ sapangiwa tan kari │ kang tengen amung pun Kudus │ Demak awan Japara │ datan kawarna ing margi │ sampun prapta nagari ing Kartasura ││
  43. ││ Dadya tontonan samarga │ gegamanira Ki Patih │ kala waktu sapunika │ punggawa Kartasureki │ sami kedhik kang ngiring │ kang kathah mung telungpuluh │ Tumenggung Cakrajaya │ sareng prapta ing nagari │ lawan Amral sareng tumameng jro pura ││
  44. ││ Sareng prapteng ngarsa nata │ Ki Cakrajaya anangis │ sarwi anungkemi pada │ sesambat kadya pawestri│ sang nata kang wus lalis │ ingkang sinambat ing wuwus│ Kangjeng Srinaranata │ kalangkung oneng ing galih │ esmu waspa mulat mring Ki Cakrajaya ││
  45. ││ Tuwan Amral langkung suka│ ing tyas miyat mring Ki Patih │ wus carem lawan Sang Nata │ Tuwan Amral matur aris │ wonten punapa gusti │ abdidalem pun tumenggung │ sampeyan pejahana │ datan salaya ing kapti │ lawan malih pukulun atur kawula ││
  46. ││ Sampun paduka anggega │ ature wong kang tan yukti │ pun Tumenggung Cakrajaya │ lamun awona sayekti │ kula atur upaksi │ dhateng Gusti Jeng Sang Prabu │ lingira srinarendra │ Amral bener sira ugi │ lah wakane samengko sira mondhoka ││
  47. ││ Ing Kadipaten kewala │ dene omahmu pribadi │ sun watara uwis rusak │ dene suwunge wus lami │ Ki Patih matur aris │ anuwun duka sang prabu │ yen wonten lilah nata│ mantuk mring pagriyan lami │ dedimene abdidalem Kartasura ││
  48. ││ Sami tetepa kang manah │ puruna mantuk wismeki │ kang tebih ing dalem pura │ wismane ajrih ngenggeni │ nagari sribupati │ sampun katingalan suwung │ Amral alon aturnya │ leres ature Ki Patih │ wus linilan Ki Tumenggung Cakrajaya ││
  49. ││ Mantuk marang wismanira │ sigra medal saking puri │ lawan sira Tuwan Amral │ kacarita duk ing nguni │ wadya Kartasureki │ sami tetap manahipun │ mantuk ing wismanira │ ingkang ngili sampun prapti │ sampun kathah tetiyang ing Kartasura ││
  50. ││ Ing dina Soma winarna │ Tumenggung Cakrajayeki │ nenggih pinaringan nama │ kekasih Ki Adipati │ Danureja Apatih │ sembada lan dedegipun │ priyayi Kartasura │ amung Kangjeng Pangeran Arya Panular ││
  51. ││ Kawanatus andelira │ pan sami wanter ing jurit │ milane den ela-ela │ mring Amral lan sribupati │ dadya putranireki │ pinundhut dhateng sang prabu │ Raden Suryadiningrat │ wus kinarya senapati │ linalopa busanadi ing kamulyan ││
  52. ││ Tuwin sira srinarendra │ kalangkung dennya minta sih │ mring Pangeran Arya Panular │ dadya eca ing panggalih │ apirembagan sami │ arsa banjel dhateng Marbung │ Tumenggung Mangkuyuda │ katur yen kasoran jurit │ binantonan priyayi pasisir tiga ││
  53. ││ Nenggih Ki Tumenggung Malang │ Barebes lawan Tetegil │ Ki Arya Mandurareja │ ingkang kinarya tetindhih │ sigra budhal tumuli │ kang sedya bantu mring Kedhu │ Kyai Jayasudirga │ kinen mring Pagelen aglis │ lan Kiyai Kandhuruwan Wilatikta ││
  54. ││ Dyan Dipati Danureja │ wus budhal saking nagari │ lan kumpeni Tuwan Amral │ lan Mangkupraja Dipati │ wong pasisir tan kari │ Dipati Citrasomeku │ Dipati Jayaningrat │ tan pisah lawan kang rayi │ miwah Raden Suryadiningrat wus budhal ││
  55. ││ Medal sawetaning arga │ Marapi sarwi angirid │ sagunging wadyeng arahan │ anjog ing Soca abaris │ aneng Selab ajurit │ kaplayu punggawa kidul │ miwah kang miyos wetan │ prang neng Ngluyu Jatisari │ lawan wong ing Surabaya mangsah yuda ││
  56. ││ Tuwan Amral sampun prapta │ ing Tambelan lan Ki Patih │ mantri kang dados pangarsa │ sampun campuh ing ajurit │ angrok asilih ungkih │ miwah kang marang ing Kedhu │ Pagelen campuh ing prang │ kengser wadya ing Mantawis │ balanira Jeng Pangeran Purubaya ││
  57. ││ Ingkang aneng ing Banyumas │ Tumenggung Martasureki │ wus kawon denira yuda │ ngumpul dhateng ing Mantawis │ kang aneng Kedhu nenggih │ Ki Tumenggung Sindurjeku │ wus kawon yudanira │ kang aneng Pagelen nenggih │ wus angungsi lumayu dhateng Mantaram ││
  58. ││ Tumenggung Jayasudirga │ ing Bagelen wus den ciki │ sira Ki Arya Mandura │ ing Kedhu wus den anciki │ tuwan Amral winarni │ sampun prapta ing Marebung │ lagya ayun-ayunan │ kumpeni mrepak kang baris │ masang ulur baluwartine malatar ││
  59. ││ Tarung mariyem kewala │ wadyabaia ing Mantawis │ pan samya akarya jagang │ amung panembahan kalih│ Pangeran Arya nenggih │ prang samya akarya panggung│ lamun jenengi yuda │ minggah luhur panggung sami │ tuwin sira Ki Tumenggung layabrata ││
  60. ││ Inggih minggah ing panggungan │ lamun anjenengi jurit │ Kandhuruwan winursita │ kang aneng Pagelen nenggih │ ngumpulaken wewasi │ ajar kalawan peputhut │ samya kinen anjangka │ lampahe pangeran kalih │ atanapi wekasaning pendamelan ││
  61. ││ Karsane Ki Kandhuruwan │ yen ana ajar wewasi │ ajangka Pangeran Arya │ tuluse madeg narpati │ kadya ambalik kapti │ saking byating tresnanipun  │ nanging sagunging ajar  │ tanana methek basuki  │ pan sadaya samya batang bar lalahan ││
  62. ││ Nanging benjing ingkang wayah │ Panembahan Purbayeki │ pasthi yen jumeneng nata │ kadhatone sribupati │Ngadipala ing benjing │ sangsaya wiwahanipun │ luhur ingkang wekasan │ langkung sesamining aji │ Kandhuruwan nulya wau aputusan ││
  63. ││ Lumampah adhedhemitan │ ing Marebung sampun prapti │ katur dhateng panembahan │ duta sampun den timbali │ caraka atur tulis │ aglis tinupiksa wau │ bebukaning nawala │ kamipurun ingkang abdi │ atur wikan pun Tumenggung Kandhuruwan ││
  64. ││ Saking pangeman kawula │ dhumateng paduka gusti │ menawi kapareng tiwas │ gen paduka mangun jurit │ ing pangulatan mami │ rayi paduka pukulun │ tan tulus madeg nata │ lebar lalahan ing benjing │ nadyan Nagri Jawi sujuda sadaya ││
  65. ││ Darbeya prajurit yutan │ rayi paduka anenggih │ datan tulus madeg nata │ sampun karsaning Hyang Widhi │ Pangran Balitar nenggih │ tan linilan madeg ratu │ benjang wayah paduka │ pasthi umadeg narpati │ sawingkingta ing benjang madeg narendra ││
  66. ││ Ngadhaton ing Ngadipala │ wayah paduka ing benjing │ wiwitane melasarsa │ denira madeg narpati │ wekasane nglangkungi │ jumeneng ratu pinunjul │ sesamine narendra │ sawidak warsa kang lami │ wayah tuwan genipun umadeg nata ││
  67. ││ Panembahan Purubaya │ langkung kampita ing ati │ Tumenggung Wiranagara │ sigra wau den timbali │ sampun prapta ing ngarsi │ Wiranagara Tumenggung │ kapriye karsanira │ rasakena layang iki │ atur sembah Tumenggung Wiranagara ││
  68. ││ Mangsa boronga paduka │ boten saged anampeni │ pened ature punika │ Kandhuruwan mengsah gusti │ bilih ngiris-irisi │ dhateng paduka pukulun │ yen kula tampenana │ awon inggih duk rumiyin │ Kandhuruwan langkung sihe mring paduka ││
  69. ││ Mila ewed manah kula │ sumangga ing karsa gusti │ panembahan angandika │ iya Wiranagarareki │ apa alane iki │ sira ngupayaa nujum │ wong minger maring amai │ undangen mring ngarsa mami │ sun pandhinge lan ature Kandhuruwan ││
  70. ││ Nuju Ki Wiranagara │ pasanakan lan Patinggi │ Palar sigra tinimbalan │ wus prapta ngarsaning gusti │ Panembahan lingnya ris │ Patinggi Palar sun mundhut │ ing pati-uripira │ mara matura sayekti │Ki Patinggi ature anuwun duka ││
  71. ││ Lingira Wiranagara │ heh uwakane Patinggi │ den age sira matura │ aywa anganggo akelir │ lah aywa wedi-wedi │ balikan sira tan matur │ yekti bilahi sira │ alon matur Ki Patinggi │ abdidalem nah angger atur tetekan ││
  72. ││ Saking pamiyarsa kula │ rayinta tan dadi aji │ tan linilan ing Hyang Suksma │ gusti ing watawis mami │ Nagri Kartasureki │ kantuna saubing payung │ sayekti boten bedhah │ saking ing paduka gusti │ myang arinta datan bedhah Kartasura ││
  73. ││ Kados sawingking paduka │ wayah sampeyan ing benjing │ pasthi jumeneng narendra │ wonten sakilen benawi │ Semanggi winitawis │ sangsaya karatonipun │ kawitane musakat │ wekasane dadya luwih │ angandika Panembahan Purubaya ││
  74. ││ Lah apa dandananira │ sira duwe kawruh iki │ Ki Patinggi ngambil layang │ wus katur dhateng ing gusti │ wastane ingkang tulis │ anenggih Suratullujum │ sira Jeng Panembahan │ kemba dennya arsa jurit │ wong kumpeni wus pepak neng pabarisan ││
  75. ││ Tuwan Amral masanggrahan │ ing Pasar Malinjo nenggih│ lan Dipati Danureja │ Dipati Mangkuprajeki │ neng eler dennya bariskalih │ Ki Citrasomeki │ lan Dipati Janingrat │ Tumenggung Demak abaris │ nanging kidul wus dangu abebedhilan ││
  76. ││ Ing saben ari ayuda │ wong Mantaram yen den rampit│ kumpeni pan katadhahan│ papan pakewuh nglangkungi │ pan datan kena pinrih │ wadya kumpeni wus mundur │ kawon pangrampitira │ sinurak saking jro biting │ wong kumpeni akathah anandhang brana ││
  77. ││ Ki Tumenggung Jayabrata │ aneng panggung aningali │ anggugug ing guyunira │ ningali bala kumpeni │ dene lumayu wingwrin │ mila gumuyu anggugug │ tiyang ing Kartasura │ akathah ingkang miyarsi │ guyunira Ki Tumenggung Jayabrata ││
  78. ││ Sami angalem sadaya │ datan kawarna wus lami │ bitingira panembahan │ kinepung dening kumpeni │ watawis wolung sasi │ mangkena wau winuwus │ sira Jeng Panembahan │ arsa kondur mring Mantawis │ ingkang putra kinen tengga pabitingan ││
  79. ││ Anenggih Pangeran Arya │ Panembahan budhal aglis │ aneng Nagri Ngeksiganda │ minta gilir mring kang rayi │ Kangjeng Sultan ing mangkin │ datan kawarna ing ngenu │ Kartasari wus prapta │ kapanggih lawan kang rayi │ Kangjeng Sultan sampun sami pirembagan ││
  80. ││ Arsa gilira mring raka │ sami siyaga ing jurit │ punggawa ing Kasultanan │ samekta sikep ing jurit │ busana warni-warni │ kuneng genti kang winuwus │ sira Pangeran Arya │ maksih kantun tengga biting │ pra punggawa Kartasura mirsa warta ││
  81. ││ Tuwin sira Tuwan Amral │ sampun ingaturan uning │ yen panembahan wus budhal │ marang Nagari Mentawis │ glis ginitik kang baris │ bala kumpeni agregut │ angrampit bebitingan │ Pangeran Arya wus uning │ wadyanira wus siyaga amalatar ││
  82. ││ Sigra campuh ing ayuda │ Pangeran Arya nindhihi │ lan Tumenggung Jayabrata │ munggeng pepanggungan sami │ langkung ramening jurit │ wadya kumpeni agregut │ myang wong Bugis Makasar │ wus arsa minggah bebiting │ katingal saking luhuring pepanggungan ││
  83. ││ Yen bitinge meh kunggahan │ marang ing bala kumpeni │ Pangeran Dipati tedhak │ saking pepanggungan nuli │ arsa ngawaki jurit │ anregaken wadyanipun│ tuwin Ki Jayabrata │ sareng mengsah ing ajurit │ wong kumpeni sampun mundur alorodan ││
  84. ││ Akathah ingkang palastra │ tumpesan bala kumpeni │ punggawa ing Kartasura │ miwah dipati pasisir │ sami mundur tumuli│ wong Mantaram samya dulu │ yen mungsuhe lumajar│ sinurak saking jro biting │ wong kumpeni kang mati wus kinethokan ││
  85. ││ Sigra utamangganira │ winoting turangga sami │ ingaturken mring kang rama │ Sultan Panembahan aglis │ wau kang rama kalih │ kalangkung ing sukanipun│ angalem mring kang putra │ Pangran Arya wonten jurit │ atanapi kang wadya bala Mantaram ││
  86. ││ Samya ngalem Pangran Arya │cacake keri pribadi │ angsal sirahe Walanda │ tuhu yen prawireng jurit │ genti ingkang winarni │ Ki Danureja winuwus │ lawan Ki Mangkupraja │ prapteng pasanggrahan sami │ pirembagan lawan sagunging punggawa ││
  87. ││ Mojar Kyai Danureja │ pikir iki kang prayogi │ sagunging para nayaka │ rehning mungsuhe neng margi │ wonten sawetan Picis │ Dipati Natapureki │ balanipun akathah │ samya ngreridhu ing margi │ wadya Surabaya tur sami prakuswa ││
  88. ││ Batur kanca Kartasura│ tuwin kanca ing pasisir │ kang aneng ing pabarisan │ datan kena wira-wiri │ dhateng Kartasureki │ tinumpes aneng Delanggu │ marang wong Surabaya │ balane Surengraneki │ tepis wiring Kartasura padha rusak ││
  89. ││ Tepis wiringing bang wetan │ padha lebur den bahaki │ mring balane Natapura │ raina wengi rinampit │ matur para dipati │lamun sembada ing kayun │ pun Ngabehi Tohjaya │ kasuwun marang sang aji │winedalna saking Nagri Kartasura ││
  90. ││ Anggitika dhateng mengsah │ pun Surengrana Apanji │ kang nama pun Natapura │ dimen sampun bebingungi │ dene para bupati │ kang samya majeng ing pupuh │ tinarombol ing wuntat │ dhateng pun Surengraneki │ sampun rembag Ki Dipati Danurjeki ││
  91. ││ Ki Arya Kudus dinuta │ sigra mesat tan akari │ datan kawarna ing marga │ wus tundhuk lawan Sang Aji │ ing Kudus Sang Dipati │ katur ing saaturipun │ Dipati Danureja │ pangandikanya Sang Aji  │  heh kariya Kudus mengko si Tohjaya ││
  92. ││ Lagya atunggu maringwang │ ingsun durung duwe becik │ iya marang si Tohjaya │ nuli sun aduwa jurit │ priye pangrasa mami │   ing mengko lagi ngong pulut │atine si Tohjaya │ ewa semono ing mangkin │ ngong tarine bocahingsun si Tohjaya ││
  93. ││ Nulya wau ingandikan │ Ki Tohjaya sampun prapti │ ing ngarsa saha wotsekar │ angandikan sribupati │ Tohjaya ingsun tari │ ing mengko sira jinaluk │ marang si Danureja │ lan Amral lawan si Patih │ Mangkupraja kang anjaluk marang sira ││
  94. ││ Sira apa wani yuda│ lawan si Surengraneki │ nembah matur Ki Tohjaya │ yen wonten timbalan aji │ rangkepa sewu sisih │ kang kadya Surengraneku │ kawula dereng ulap│ purun agentiya keris │ abdidalem sanak kula kawandasa││
  95. ││ Abdidalem tetebusan│ inggih wonten kawandesi │ sareng pejah lan kawula │ yen wonten karseng narpati │ pun Surengrana gusti │ apan licik watekipun │ lamun abandayuda │ ajeng angsal lumuh keni│ datan purun gitik-ginitik ing rana ││
  96. ││ Yekti owel damel kula │ yen dipun oncati gusti │ pun Apanji Surengrana │ sanes lan kadange ugi │ pun Jayapuspiteki │ pun Kartayuda rumuhun │ lamun abandayuda │ sayekti gitik-ginitik │ Surengrana dibyane nyetan kewala ││
  97. ││ Suka gumujeng narendra │ mirsa ature Ngabehi │ Tohjaya nata ngandika │ ya bener aturmu ugi │ lawan ingsun kuwatir │ yen pisaha ing lakumu │ lawan para dipatya │ heh Arya Kudus den aglis │ lah warahen si Dipati Danureja ││
  98. ││ Tanapi si Mangkupraja │ lan Amral warahen benjing│ anjaluka mring Tohjaya │ den kanthiya rina-wengi │ iku kekasih mami │ yen nemen panjalukipun │ aja den wehi pisah │ lan sabature ing benjing │ den kareksa pangane neng pabitingan ││
  99. ││Iku durung duwe pangan │ durung ngong ganjar nagari │ Ki Tohjaya pinaringan │ waos sulaming narpati │ sopal kancana rukmi │ lawan artakalihatus │ Ki Tohjaya tur sembah │ wus kinen mangkat tumuli │ lan Ki Arya Kudus binektan nawala ││
  100. ││ Serat dhateng Tuwan Amral │ tuwin dhateag Ki Dipati │ Danuija lan Mangkupraja │ datan kawarna ing margi │ Marebung sampun prapti │ ngabehi lan Arya Kudus │ Ki Dipati Danuija │ lan Mangkupraja Dipati │ lagya gunem lawan pakuwone Amral ││
  101. ││ Kasaru Ki Arya prapti │ lan sarwi amundhi tulis │ sinungaken dhateng Amral │ kang surat tinupiksa glis │ Amral amaos tulis │ sira Amral alon muwus │ Ki Ngabehi Tohjaya │ dhapet besar untung mangkin │ kang sinuhun langkung asih marang sira ││
  102. ││ Tuwin Dipati Danuija │ kalangkung suka ing galih │ mirsa Ngabehi Tohjaya │ kinasihan ing narpati │ pinaring tumbak keris │ lan malih kalebeng ngebuk │ nahen Ki Danureja │ ing Tembayat kang winarni │ maksih bangga maksih milya panembahan ││
  103. ││ Sigra kinen anggitika│ marang Tohjaya Ngabehi │ lan Raden Manggawijaya │ ingkang minangka tetindhih │ ing Tembayat wus prapti │ arame denira pupuh │ sagung para pangeran │ sami ngawaki ajurit │ dadya kukuh yudane tiyang Tembayat ││
  104. ││ Sira Ngabehi Tohjaya │ mudhun saking ing turanggi │ angamuk sawadyanira │ wong Tembayat sirna gusis │ sami ngungsi ing wuri │ lan rowang karoban mungsuh │ amasang kalantaka │ jejenenge sultan nenggih │ akekasih sira Raden Danupaya ││
  105. ││ Sedya ngamuk lan Pangeran │ Sumedhi Wangsadriyeki │ nulya Ngabehi Tohjaya │ mangsah ngrana den bedhili │ kalantaka tan gingsir │ sigra jinangkahan gupuh │ ginitikaken sira │ marang mungsuhira aglis │ mring kang masangkena dhase kapisanan ││
  106. ││ Lajeng mawur wong Tembayat │ samya ngungsi dhateng masjid │ den lut marang Ki Tohjaya │ myang sagung para dipati │ mulat marang Ngabehi │ Tohjaya asoroh amuk │ ciptane pra dipati │ yen tiwasa Ki Ngabehi │ nora bareng lawan kang para dipatya ││
  107. ││ Yekti duka srinarendra │ punika tiyang kekasih │ sigra kang para dipatya │ sami ngawaki ajurit │ kapethuk aneng margi │ Ki Tohjaya sampun wangsul │ sarwi ajimbrak-jimbrak │ gawok ingkang aningali │ Dyan Tumenggung Natawijaya ngandika ││
  108. ││ Adhi Ngabehi Tohjaya │ sampunta kapaii-pati │ wruhanta mengsah andika │ mungsuh nagri wetan iki │ kadya nagri ing Giri │ apan trah wali satuhu │ Ki Ngabehi Tohjaya │ cangkelak anuli bali │ prapteng latar Ki Ngabehi sigra nebda ││
  109. ││ Wali ping satus sembahnya │ Raden Natawijaya ngling │ sarwi gumuyu alatah │ punapa arane adhi │ dika nembah masgid │ ingkang tinanya umatur │ raden wau kang mengsah │ samya ngungsi dhateng masjid │ yen kawula wau sedya mejahana ││
  110. ││ Sayekti pejah sadaya │ kawula gitiki bedhil │ Pangeranipun Tembayat │ manawi katut kagitik │ mila ngong sembah aglis │ wali-wali ping satus │ sakeh para dipatya │ prasamya gumuyu belik │ miyat marang solahe Kyai Tohjaya ││
  111. ││ Mengsah Tembayat wus sirna │ kang kari anungkul sami │ sagung kang para dipatya │ wangsul mring Marebung malih │ lan Amral wus kapanggih │ tuwin Ki Mangkuprajeku│ miwah Ki Danureja │ kalangkung suka ing galih │ amiyarsa ature para dipatya ││
  112. ││ Dene Tembayat wus bedhah │ Marebung ingangseg aglis │ awatara sapambalang │ tebihe kalawan biting │ rame bedhil-binedhil │ wadyabala ing Mantaram │ samya malebeng luwang │ nengena ingkang winarni │ kawarnaa Dipati Jayapuspita ││
  113. ││ Dipatya ing Surabaya │ sanget anandhang kekeling │ ingkang rayi tinimbalan │ Dipati Martapureki │ sigra budhal tumuli │ wong Surabaya tan kantun │ saking Ngare wus mangkat │ kang baris Ngluyu umiring │ tan kawarna ing marga wus prapteng Japan ││
  114. ││ Apanggih lawan kang raka │ pan datan antara lami │ Jayapuspita palastra │ sapejahira ing nguni │ wong Bali bubar mulih │ kantun Ki Natapureki │ kang sami ginendholan │ marang wadya Surengwesthi │ sakarine keneng kawarnaa Sultan ││
  115. ││ Bubar saking Pameresan │ karsanira anggiliri │ Panembahan Purubaya│ angateraken ing margi │ sampun akintun tulis │ nenggih dhateng putranipun │ sira Pangeran Arya │ kinen bubarna kang baris │ sampun bubar sakehing bala Mantaram ││
  116. ││ Biting Marebung tinilar │ kesahe madyaning wengi │ kang mungsuh datan uninga │ yata kawarnaa enjing │ Sultan kapapag margi │ aneng desa Kebonagung │ milya kidul lampahnya │ mangetan sawadyaneki │ sigra rerep aneng ing desa Manyaran ││
  117. ││ Yata wadya Kartasura │ prasamya angintip biting │ katupiksa mengsahira │ suwung tan ana kaeksi │ sigra atur upaksi │ dhateng Ki Danurejeku │ tuwin mring Tuwan Amral │ langkung trustha ingkang galih │ wus tinitik palayunira mangetan ││
  118. ││ Anulya angungsi sira │ Sultan Panembahan aglis │ budhal saking Pamanyaran│ datan kawarna ing margi │ Magetan sampun prapti│ gya rerep sawadyanipun │ sira Amral Baritman │ anusul lawan Ki Patih │ Danureja myang Dipati Mangkupraja ││
  119. ││ Kacandhak neng Pamagetan │ sigra pinukul tumuli │ Panembahan Herucakra │ wus nunggal dadi sawiji │ duk aneng Nglaroh nenggih │ semana denira ngumpul │ Sultan lan Panembahan │ wus kawon denira jurit │ saking Nagri Magetan ngungsi mangetan ││
  120. ││ Semana datan winarna │ prapteng Madiyun Nagari │ samya rerep aneng kitha │ Madiyun lan Pranaragi │ Amral ingkang winarni │ lagya paguneman wau │ lawan Ki Danureja │ tuwin Ki Mangkuprajeki │ rembag mundur dhateng Nagri Kartasura ││
  121. ││ Wonten dening kang tinilar │ Dyan Arya Pringgaiayeki │ lan Raden Natawijaya │ kang samya nindhihi baris │ myang punggawa pasisir │ anging Ki Citrasomeku │ kang binijig binekta │ dhateng ing Kartasureki │ lan kekasihdalem Ngabehi Tohjaya ││
  122. ││ Amral Baritman wus budhal │ kang kari samya abaris │ tuwin Amral sampun prapta │ Nagari Kartasureki │ panggih lan sribupati│ langkung suka Sang Aprabu │ Ki Ngabehi Tohjaya │ sampun ginanjar nagari │ ing Lamongan patedhanireng narendra ││
  123. ││ Tinundhung umantuk sigra │ kinen adandan prajurit│ yata wau Tuwan Amral │ dadosaken rembag nguni │ Danureja Dipati │ kinen aputusan gupuh │ mring nagri ing Santenan │ Ki Adipati ing Pathi │ kinen ngipuk mring Pangran Arya Mantaram ││
  124. ││ Pangran kinen ngaturana │ dhateng Santenan Nagari │ matura pakone Amral │ dhateng Pangeran ing benjing │ gennya jinunjung aji │ tetepa karatonipun │ manguna prajanjiyan │ manuta waluring swargi │ ingkang raka Kangjeng Sinuhun Mangkurat ││
  125. ││ Prajanjiyan neng Japara │ Amral nuhun opah Nagri │ Demak lawan ing Japara │ kalawan ing Surawesthi │ Pangran Arya Mantawis │ langkung malak galihipun │ miyarsa aturira │ Ki Mangunoneng ing Pathi │ Jeng Pangeran tan wruh yen kena paekan ││
  126. ││ Pangran budhal mring Japara │ saha balakuswa ngiring │ sira Dipati Santenan │ budhal mring Japara ngiring │ sira Mral budhal aglis │ saking ing Kartasureku │ dene ingkang binekta │ Dipati Citrasomeki │ tan kawarna ing marga prapteng Samarang ││
  127. ││ Lajeng layar mring Japara │ ambekta bala kumpeni │ lan Dipati Citrasoma │ Pangeran Arya Mantawis │ Japara sampun prapti │ sareng Amral prapta gupuh │ panggih lawan Pangeran │ kumpeni urmat nglangkungi │ Kangjeng Pangran apan sampun sinegahan ││
  128. ││ Sampune eca kang driya │ ingaturan dhateng loji │ sengadi jinunjung raja │ Pangran tan lenggana kapti │ ing jro wus den rakiti │ Pangeran cinepeng gupuh │ saputra-mantunira │ wong wolu kang den pejahi │ lan kang rama aneng pasisir Japara ││
  129. ││ Sinengkalan sedanira │ Winisaya ing Jaladri │ Rasa Tunggal sigra budhal │ Amral mring Kartasureki │ garwanira kang lalis │ binekta mring Amral sampuri │ dene kang para putra │ kang datan tumekeng lalis │ ingkang alit binekta mring Kartasura ││
  130. ││ Miwah selir lan parekan │ sadaya tana kang kari │ sampun prapta Kartasura │ katur ing jeng sribupati │ langkung suka Sang Aji │ amiyarsa aturipun │ narima marang Amral │ sigra Amral ngrembag ngungsir │ marang Sultan tuwin dhateng Panembahan ││
  131. ││ Saparane tinututan │ Sang Nata utusan aglis │ nimbali Dipati Sampang │ lawan Tohjaya Ngabehi │ myang punggawa pasisir │ bang wetan kinerig sampun │ kinen saos gegaman │ anjaga dhusun ing Ngawi │ anggitika dhateng Madiyun Nagara ││
  132. ││ Anenggih Amral Baritman │ arsa medal Jagaragi │ lawan bala Kartasura │ tanapi Ki Patih kalih │ dene kang sami baris │ Kamagetan mangkat sampun │ kinen miyos Gegelang │ Nagari Madiyun nenggih │ pan kinepung dening bupati bang wetan││
  133. ││ Samya siyaga kerigan │ kala perang Surawesthi │ barisira sampun bubar │ milanya kerigan malih │ Pangeran Madureki │ kang dadya pangirid laku │ samana sampun budhal │ datan kawama ing margi │ pra punggawa bang wetan wus prapta Jipang ││
  134. ││ Anulya sami utusan │ atur uninga Ki Patih │ Danureja Mangkupraja │ yen Pangeran Mandureki │ myang kang para bupati │ prapteng Nagri Jipang sampun │ Danureja Mangkupraja │ tuwin Amral wus udani │ sawusira pirembagan sigra budhal ││
  135. ││ Saking Nagri Kartasura │ gumuruh swaraning janmi │ kadi ombaking samodra │ gegaman awarni-warni │ tuwin bala kumpeni │ nenggih sewu kathahipun │ kang binekta mring Amral │ nanging sira Ki Dipati │ Danureja pinundhut dhateng Sang Nata ││
  136. ││ Kinen tenggaa nagara │ dene tetindhihing baris │ Rahaden Suradiningrat │ putra Panularan nenggih │ kang dadya senapati │ Dipati Mangkuprajeku │ Raden Natawijaya │ lan Raden Pringgalayeki │ kalahira maksih aneng pabarisan ││
  137. ││ Lawan pasisir pangiwa │ wus ingutusan prajangji │ angkate sareng geceka │ Nagari Madiyun nenggih │ gantya ingkang winarni │ Dipati Natapureku │ budhal saking ing Japan │ sedya ngumpul ingkang baris │ lawan Sultan tuwin dhateng Panembahan ││
  138. ││ Lawan putra ing Mandura │ Rahaden Jimat nameki │ kang binekta marang Dewa │ Ketug mring Nagri Manguwi │ mangkya wus minggat saking │ Manguwi sawadyanipun │ milane nuli kesah │ Ki Ketug cidra ing jangji │ yen den ajak bedhah mring Nagri Mandura ││
  139. ││ Ki Dewa Ketug samaya │ Dyan Jimat kaku kang galih │ milanira milu kesah │ saking Nagari Manguwi │ ing mangke sedya nunggil │ Panembahan Purbayeku │ lampahnya sampun prapta │ Nagari Madiyun nenggih │ akaliyan Adipati Natapura ││
  140. ││ Tundhuk lawan Panembahan │ myang Sultan trustha ing galih │ tuwin sira Raden Jimat │ kalangkung suka ing ati │ myang kang para dipati │ mancanagara angumpul │ Dipati Natapura │ sampun sinedhahan kardi │ dadya pramugari saliring prakara ││
  141. ││ Tansah tinantun mring Sultan │ miwah Panembahan nenggih │ tan liyan sira Martapura │ kang tansah tinari-tari │ Raden Jimat anenggih │ pan ginanjar estri ayu │ Sultan lan Panembahan │ pan sampun ageng kang galih │ apanggiha aneng dhusun ing Kekajang ││
  142. ││ Tuwin barisira Amral │ Baritman pan sampun prapti │ lan Dipati Mangkupraja │ kang saking kidul dhatengi │ sampun sami apanggih │ sigra Ki Natapureku │ sampun atur uninga │ dhateng Panembahan nenggih │ lamun mengsah saking ler-kidul wus prapta ││
  143. ││ Ngalempakna barisira │ Amral Baritman ing mangkin │ dinulu tanpa wilangan │ pirang pandeleng kang baris │ ngebeki wana tepi │ tepis iringing Madiyun │ agung ingkang gegaman │ aturipun Adipati │ Natapura leheng sami medalana ││
  144. ││ Boten kasompak ing yuda │ yata sagunging bupati │ pan sami kelu sadaya │ Panembahan budhal saking │ kitha Madiyun aglis │ sigra umagut prang pupuh │ aneng dhusun Pagakan │ sigra tata punang baris │ aneng ara-ara adhendheng asinang ││
  145. ││ Panembahan masanggrahan │ kuneng kawarnaa enjing │ Amral Baritman wus budhal │ Mangkupraja Adipati │ Pangeran Sampang tuwin │ para punggawa anggregut │ wadyabala sumahab │ sampun atata kang baris │ dhadhanira kumpeni yudakenaka ││ 

PUPUH III
P  A  N  G  K  U  R 

  1. ││ Lan Dipati Kartasura │ Mangkupraja pangawat wong pasisir │ kang tengen lan keringipun │ kang kanan dadi kiwa │ sigra budhal gegaman lir ardi santun │ pan gumuruh swaranira │ anglir ombaking jaladri ││
  2. ││ Kangjeng Sultan wus siyaga │ Panembahan Purbaya datan tebih │ kang dadi pangawakipun │ ing kering lawan kanan │ apan mancanagara pinalih sampun │ Ki Dipati Natapura │ nindhihi pangawat kering ││
  3. ││ Ingiring wong Surabaya │ tengenira Raden Jimat nindhihi │wong Mandura ana satus │ sami prayitneng yuda │ Panembahan Herucakra kanthinipun │ neng kanan sawadyanira │ gya prapta bala kumpeni ││
  4. ││ Wus samya wawas-winawas │ mungsuh rowang prasamya anengahi │ atengara sigra nempuh │ rame bedhil wong surak │ Adipati Natapura mangsah gupuh │ angawet sawadyanira │ anempuh bala pasisir ││
  5. Sumyur ingkang tinarajang │ wong pasisir datan amanggapulih │ apan kathah ingkang lampus │ sigra Rahaden Jimat │ sawadyane wong Mandura sigra nempuh │ langkung sudireng ayuda │ ruket rok asilih-ungkih ││
  6. ││ Ana kang watang-winatang │ kang saweneh ana kang genti keris │ kumpeni sigra tetulung │ asru pangedrelira │ swaraning kang snejata lir gunung rubuh │ Panembahan Herucakra │ apanggah datan gumingsir ││
  7. ││ Wau wadya ing Mandura │ sabalane Pangeran Mandureki │ sadaya samya andulu │ dhateng Rahaden Jimat │ samya wingwrin malayu kalangkung takut │ katur Pangran Cakraningrat │ yen ari magut ing jurit ││
  8. ││ Kang raka kalangkung duka │ mengsah ngrana anregaken kang dasih │ anudingi ngandika sru │ heh bocah ing Mandura │ lah cekelen bae iku ta si kacung │ aja na kang wedi sira │ wong Mandura langkung ajrih ││
  9. ││ Samangsane perak lawan │ wong Mandura Raden Jimat tinolih │ dadya rame yudanipun │ yata Kyai Tohjaya │ mangsah ngarsa den iring ing wadyanipun │ sagung wadya ing Lamongan │nempuh wong mancanagari ││
  10. ││ Ingkang tinarajang bubar │ pan lumayu ngungsi wurining gusti │ Panembahan Purbayeku │ ngungsir wadya Lamongan │ Adipati Natapura sigra nempuh │ baris pasisir tinrajang │ wong Surabaya mangungkih ││
  11. ││ Ngisis kathah kang palastra │ wong pasisir kathah kang nandhang kanin │ giris pra sami lumayu │ ngungsi wuri Walanda │ kadi rareyotan lowe solahipun │ Panembahan Purubaya │ pengkuh dennya magut jurit ││
  12. ││ Geger madyaning ranangga │ wong kumpeni akathah kang ngemasi │ Amral kewran ing tyasipun │ micareng jroning driya │ Panembahan Purbaya dheprok ing pupuh │ sigra wau Tuwan Amral │ amepak para kumpeni ││
  13. ││ Sampun ngalumpuk sadaya │ sakathahe wau para upesir │ mariyem sigra pinundhut │ pinasang munggeng ngarsa │ dyan sinumet saking kadohan gumuruh │ sarta kang para punggawa │ kinen ngumpul dadi siji ││
  14. ││ Binubrah pangawatira │ kanan-kering wus ngumpul dadi siji │ Tuwan Amral watiripun │ Panembahan Purbaya │ menek ngamuk ing yuda sapa kang magut │ mila aglis ingurugan │ gurnada lan gutuk api ││
  15. ││ Anenggih tengen lan kiwa │ kang pangawat punggawa mancanagri │ sami lorodan lumayu │ datan manggapuliha │ duk samana apan kasaput ing dalu │ mundur Kangjeng Panembahan │ wadya kumpeni ingungsir ││
  16. ││ Pan alon ing lampahira │ wong kumpeni kadya angiring-iring │ Panembahan rerep sampun │ sadalu aneng kitha │ pan adandan gumerah busekan umung │ anenggih swaraning janma │ sadalu akontrang-kantring ││
  17. ││ Sedya ginggang saking praja │ ingkang wadya samya pating bathithit │ weneh ana dandan pikul │ Sultan lan Panembahan │ ingkang para pawestri swara gumuruh │ sadalu tanana nendra │ yata kawarnaa enjing ││
  18. ││ Saking Madiyun wus budhal │ pan angetan wadya kumpeni ngungsir │ lampahira sampun rawuh │ talatah Pranaraga │ pan arerep sadalu Kaweran dhusun │ kumpeni pan datan tebah │ neng marga sakedhap jurit ││
  19. ││ Jeng Sultan kagengeng lawan │ pan karoban kawon denira jurit │ lajeng ngetan lampahipun │ Kadhiri sampun prapta │ wadyabala Kartasura mandheg tugur │ yata genti kawarnaa │ putranira Surapati ││
  20. ││ Apan miyarsa pawarta │ Panembahan aneng Nagri Kadhiri │ putra katiga amethuk │ kang sepuh aranira │ Raden Surapati panenggak jejuluk │ Rahaden Suradilaga │ pamekas Tirtanateki ││
  21. ││ Sampun sami pinanggihan │ Panembahan Purbaya trustheng galih │ ginanjar busana luhung │ katrinya langkung suka │ pan kinulawisudha jinunjung lungguh │ kuneng malih kawarnaa │ langkung kang bala kumpeni ││
  22. ││ Lan dedamel Kartasura │ sampun prapta aneng kilen benawi │ palabuhan pondhokipun │ lan sagung pra dipatya │ pan alami antara samadya tengsu │ denira yun-yunan yuda │ sira Mral Baritman nuding ││
  23. ││ Marang Ngabehi Lamongan │ kinen nabrang mangetan sawadyeki │ medal ing ngandhap puniku │ kinanthenan Walanda │ Kapten Konar lan Kapten Benggol nameku │ lawan Panbayi Kapitan │ Kapitan Buhung lan malih ││
  24. ││ Kapalane wong Makasar │ lawan Lutnan Jembaran Lurah Bali │ nulya budhal tan asantun │ apan nabrang ing ngandhap │ sasampuning nabarang ngandhap lajeng ngidul │ Penembahan kagegeran │ Dipati Natapureki ││
  25. ││ Kang tinuduh nadhahana │ lawan Tirtanata kang dadya kanthi │ arane Suranateku │ Amral miyarsa warta │ yen wis kalong baris ing Daha anglurug │ sigra nabrang pra punggawa │ pra dipatya lan kumpeni ││
  26. ││ Lajeng campuh ing ayuda │ ramening prang ruket rok silih ungkih │ wadya Kapurbayan pengkuh │ kang dadya tindhihira │ Surapati lan Suradilaga iku │ kalangkung dennya sudira │ arame denira jurit ││
  27. ││ Sampun karsane Hyang Suksma │ Panembahan Sultan apes ing jurit │ kasoran sasolahipun │ Rahadyan Surapatya │ sampun kawon yudanira kapelayu │ Ki Dipati Natapura │ kawon denira ajurit ││
  28. ││ Bedhah Negari Mamenang │ Panembahan ngaturan Surapati │ anjog Malang lampahipun │ Kadhiri wus kancikan │ dhateng bala kumpeni akarya sampun │ loji marang Nagri Daha │ Amral marang Surawesthi ││
  29. ││ Medal ing Japan Nagara │ sami nungkul punggawa mancanagri │ sowan mring Mangkuprajeku │ ing Madiyun Nagara │ Pangerane pacak baris nora nungkul │ katur mring Sang Adipatya │ Mangkupraja sigra nuding ││
  30. ││ Tumenggung Mataun Jipang │ ingkang kinen nglurug sampun lumaris │ ing Madiyun sampun rawuh │ apan campuh ing yuda │ pan karoban lawan wadya ing Madiyun │ kuthanira sampun bedhah │ Pangran Madiyun winarni ││
  31. ││ Apan ta kesisa bala │ wus kacandhak apan ta den taleni │ Pangeran binekta sampun │ marang ing Kartasura │ datan lami samana denira nglampus│ linawe aneng kunjaran │ yata kawarnaa malih ││
  32. ││ Sultan budhal saking Malang │ saha wadya tedhak marang Kadhiri │ apan ta arsa rinebut │ lampahe sampun prapta │ aneng dhusun Pojigpongan sigra pinethuk │ dening bala Kartasura │ sumahab wadya kumpeni ││
  33. ││ Rame yuda neng Pongpongan │ Kangjeng Sultan apan karoban tandhing │ sampun kawon yudanipun │ ngungsir wong Kartasura │ myang kumpeni Jeng Sultan munggah ing Gunung │ Ngantag anjog Nagri Malang │ kang ngelud wangsul tumuli ││
  34. ││ Marang Kadhiri Nagara │ pasanggrahan Amral ingkang winarni │ Surabaya sampun rawuh │ rembag angelud Sultan │ sampun budhal saking Kadhiri gumuruh │ angrurah kutha ing Malang │ sangkalanira winarni ││
  35. ││ Duk budhal saking nagara │ Rasa Warna pamane Buda Nabi │ Eje nuju ingkang taun │ tan kawarna ing marga │ lampahira wadya Kartasura rawuh │ dhusun Lebak pasanggrahan │ nulya wewelak kang prapti ││
  36. ││ Wadya lit pan sami lara │ mutah ngising apan lajeng ngemasi │ sadintene pejah satus │ tuwan Amral gya budhal │ marang Malang prapta nagri lajeng campuh │ tan adangu dennya yuda │ wus bedhah Malang Nagari ││
  37. ││ Mungsuh lumayu sarsaran │ wadya Kartasura samya nututi │ Kyai Sinduija Tumenggung │ kacandhak pinejahan │ murdanira pinocok pisah lan gembung │ Panembahan Purubaya │ kengser mangetan den ungsi ││
  38. ││ Jeng Sultan ngidul lampahnya │ ngungsi Dhungkul sawadyanya pribadi │ wadya Kartasura mundur │ tuwin bala Walanda │ sira Pangran Mandura ingkang tinuduh │ kantun neng Malang Nagara │ Dipati Mangkuprajeki ││
  39. ││ Gerah pan lajeng pralena │ para mantri apan kathah kang sakit │ Dyan Suryadiningrat lampus │ tiyang alit tumpesan │ pan gegering mutah ngising ingkang ngamuk │ sarta larang ingkang pangan │ tuwan Amral mapag aglis ││
  40. ││ Lumampah medal lautan │ pra punggawa tuwin kang para mantri │ medal dharat lampahipun │ yata Pangran Purbaya │ lajeng dhateng Lumajang sawadyanipun │ Panembahan Herucakra │ miwah Raden Surapati ││
  41. ││ Lan Raden Suradilaga │ Adipatya Natapura tan kari │ Tirtanata Jimat tumut │ Kangjeng Sultan wau ta ingkang winuwus │ miyarsa lamun Walanda │ wus bubar denira baris ││
  42. ││ Kangjeng Sultan sigra tedhak │ sawadyanya wangsul mring Malang malih │ Kaligangsa pondhokipun │ datan lami nandhang grab│ apan sanget Sultan lajeng sedanipun │ kang garwa sami karuna │ bubar sagung para mantri ││
  43. ││ Kang saweneh nusul marang │ Panembahan dening pra garwa sami │ ana ingkang tumut mantuk │ ngiring layoning Sultan │ yata wau Ki Jayabrata Tumenggung │ sampun alit ingkang manali │ pan sedya anungkul mangkin ││
  44. ││ Sarwi ngaturken bandhosa │ marang Nata Narendra Kartawani │ kang layon binekta sampun │ genti kang kawarnaa │ pra punggawa Kartasura ingkang nglurug │ sami prapta Kartasura │ miwah layoning Dipati ││
  45. ││ Mangkupraja layonira │ Raden Suryadiningrat sareng prapti │ kang tangis umyung gumuruh│ anulya Kartasura │ samya tawan tangis denira amethuk │ para estri Mangkupraja │ alara-lara anangis ││
  46. ││ Kang nglurug prapta sadaya │ sampun katur mring Jeng Srinarapati │ Sang Nata kalangkung ngungun │ yata wau parentali │ kang pepatih dadi siji iya mantuk │ Adipati Danureja │ Mangkupraja putraneki ││
  47. ││ Maksih mudha pan kinarya │ wedanane panekar sinung wangi │ Kartanagara Tumenggung │ apan atunggil warsa │ lan Dipati Semarang denira lampu │ kacatur tan darbe putra │ amung pulunan ingambil ││
  48. ││ Putra katur mring Sang Nata │ Jeng Sinuhun kala tedhak Semawis │ malah pinaring jejuluk │ Ngabehi Martayuda │ sapejahe ingkang rama sedya ngrebut │ mring nagara ing Semarang │ wus bilang dhateng kumpeni ││
  49. ││ Tuwan komasaris nama │ Dulkub jaga nagari ing Samawis │ Martayuda minta lungguh │ kang rama nuwun lilah │ kadipaten tinedha tan angsung weruh │ mring Narendra Kartasura │ katur marang Kiya Patih ││
  50. ││ Polahira Martayuda │ anggegampang nagari ing Samawis │ Ki Dipati Danurja wus │ utusan mring Samarang │ animbali Martayuda duta rawuh │ aneng Nagara Samarang │ Ki Martayuda wus kerid ││
  51. ││ Marang Nagri Kartasura │ pan angangge-angge cara bupati │ anggening rama rumuhun │ Kartasura wus prapta │ Ki Ngabehi Kapatihan pondhokanipun │ Ki Dipati Danureja │ utusan dhateng Samawis ││
  52. ││ Sarya wau kintun serat │ kang caraka prapta Nagri Semawis │ serat sinungaken sampun │ komisaris wus tampa │ dyan binuka ijoan sinuksmeng kalbu │ kang kariyin tabeningwang │ katura mring komisaris ││
  53. ││ Raping kalihe sudara │ aprakawis Martayuda Ngabehi │ pakcnira teka purun │ iya karya punggawa │ aneng Nagri Samarang Gusti Sang Prabu │ dereng adarbe timbalan │ mring Martayuda Ngabehi ││
  54. ││Lamun genteni ing rama │ wruhanira sudara Ki Dipati │ Semarang jagani iku │ gawene mring Walanda │ yen awona ing karya sira sung weruh │ inggih dhateng ing manira │ sun aturaken Sang Aji ││
  55. ││ Pakenira boya wenang │ ngelongana utawa yen muwuhi │ lungguhe dipati iku │ boten angganjar niksa │ apan dede gawene kumpeni iku │ angelongi muwuhana │ atas karsane narpati ││
  56. ││ Sabarang datan winenang │ gedhe-cilik jer prakara nagari │ pakcnira nora milu │ komasaris miyarsa │ tan kena ngling anjetung kalangkung ngungun │ mirsa ungeling nawala │ den ucap dening Ki Dipatih ││
  57. ││ Anulya ngaturi serat │ dhateng Raden Danureja Dipati │ anedha apuranipun │ mring Ki Patih Danurja │ pan sinareng kalawan kintunanipun │ si Komisaris Samarang │ amet galihe Ki Patih ││
  58. ││ Dimen aywa kongsi corah │ kang bicara marang Nagari Batawi │ wondene prakawisipun │ Ngabehi Martayuda │ pan kasiku samangke maksih neng ngriku │ wonten Nagri Kartasura │ prasasat wus den rawiti ││
  59. ││ Mangke Raden Adipatya │ sakarsane amba datan ngawruhi │ duta umesat glis rawuh │ Nagari Kartasura │ tundhuk lawan Dyan Patih surat wus katur │ tinampan wus tinupiksa │ langkung sukanireng galih ││
  60. ││ Mirsa ungeling nawala │ saking Tuwan Komisaris Semawis │ kalangkung kucem ing kalbu │ sigra denira sowan │ Raden Danureja prapteng pura matur│ dhumateng Srinaradipa│ sasolah-solahireki ││
  61. ││ Langkung suka Srinarendra │ heh wakane mangsa bodho sireki │ ya si Martayuda iku│ katrapa siku mringwang │ age sira lekasana kena ngukum │ mung aja kongsi palastra │ karana jeng rama swargi ││
  62. ││ Uwis ajangji ing kuna │ lawan Suradimanggala Semawis │ saturune apan luput │ yen katrap dosa pejah │ dadi lara yen dosa lara puniku│ sayektine diapura │ lawan maninge apatih ││
  63. ││ Sapa ingkang gumantiya │ ing Semarang ingkang dadi bupati │ lah mangsa bodho sireku │ Raden Patih tur sembah │ yen suwawi kalawan karsa pukulun │ abdidalem Gemulakan │ kados boten neniwasi ││
  64. ││ Tinanggenah ing Samarang │ lan piturut pun Setrajaya gusti │ Sang Nata ngandika arum │ iya mangsa bodhoa │ kyana patih medal pagelaran rawuh │ Ki Ngabehi Martayuda │ dhuwunge uvvus ingambil ││
  65. ││ Den presi neng Kapatihan │ sigra matah punggawa mring Samawis │ masrahken Martayudeku │ mring Komasaris Samarang │ kinen budhal saking Semarang den gupuh│ sigra wau lumaksana │ sarwi bekta Ki Ngabehi ││
  66. ││ Martayuda neng Semarang │ wus tinampen mring Tuwan Komisaris │ wus linajengaken wau │ binucal mring Jakarta │ lan saanak-rabi Komisaris Dulkub │ sampun angangsuli serat │ duta nata mesat aglis ││
  67. ││ Wus prapta ing Kartasura │ sigra mapag marang rekyana patih │ ngaturken serat wewangsul │ ingkang saking Semarang │ gya tinampen binekta sowan Sang Prabu │ Sang Nata kalangkung suka │ tuwin Rahaden Patih ││
  68. ││ Kalawan kekintunira │ serat saking Danureja Dipati │ kang serat sinuksmeng kalbu │ amangsuli carita │ pan Pangeran Ngabehi duk jenengipun │ kang rama Srinaranata │ duk arsa mapat Sang Aji ││
  69. ││ Pan kesah anjog ing Tegal │ pan kumpeni kang tinudhuh nututi │ Pangeran kacandhak sampun │ binekta niring Jakarta │ duk jumeneng kang rayi Pangeran wau │ kinen bucal dhateng Ekap │ mangkya kumpeni tur tulis ││
  70. ││ Katur marang Srinarendra │ nuwun ingon kang raka Pangran Behi│ ingkang pinisakit wau │ Dipati Danureja │ pan ingutus dhateng wau Sang Aprabu │ marang Nagara Samarang │ apan kathah kang prakawis ││
  71. ││ Pinancas Nagri Samarang │ lawan jangji ing kina wus netepi │ apan ta ing sahen taun │ patih nam pani arta │ pambayare kumpeni denira nempur │ sewu koyan sahen warsa │ kang numpani Ki Dipati ││
  72. ││ Binage para punggawa │ sadayane bupati ing pasisir │ marma Ki Danurejeku │ pan saben-saben warsa │ mring Sema rang kumpeni yen cidreng wuwus │bokmanawa anggegampang │ bayare panempur nenggih ││
  73. ││ Manawa bandha semaya │ ing sakehe punggawa ing pasisir │ cinatheta sadayeku │ sarta asraha beras │ miwah pan aja kaliru ingetung │ nwusnya winekas-wekas │ dhumateng srinarapati ││ 

PUPUH IV
S  I  N  O  M 

  1. ││ Ki Dipati sigra budhal │datan kawarna ing margi │ sampun prapta ing Samarang │ panggih lawan komisaris │ Ki Gemulak Ngabehi │ sampun wonten lungguhipun │ jumeneng Adipatya │ Setrawijaya Semawis │ dene prakara ingonipun Pangeran ││
  2. ││ Kumpeni panuwunira │ kawanatus reyal nenggih │ Kiya Patih Danureja │ kalihatus den sanggemi │ ing saben-saben warsi │ yen kumpeni datan purun │ angreksa mring Pangeran │ den ulihena mring Jawi │ pan manira dhewe kang sanggup angreksa ││
  3. ││ Dadya putus kang bicara │ kalihatus saben warsi │ kuneng ganti winursita │ Pangeran Dipasaneki │ lolos saking nagari │ angancik desa Lawanu │ arsa jumeneng nata │ sigra cinekel tumuli │ marang sira Ngabelli Gagakpranala ││
  4. ││ Winadhahan susuk sigra │ katur mring Kartasureki │ nulya wau kinunjara │ aneng gedhong tengen nenggih │ tan lami den pejahi │ Pangeran Dipasaneku │ linawe sedanira │ yata wau kang winarni │ ingkang layon Jeng Sultan Balitar prapta ││
  5. ││ Wus katur marang Sang Nata │ karsanira Sribupati │ bandhosane ari sigra│ linajengken mring Magiri │ dene ingkang umiring│ Tumenggung Jayabrateku │ kalih atmajanira │ sigra sami den suduki│ aneng waringin kembar kalihe wus pejah ││
  6. ││ Sang Nata nulya putusan │ dhateng Negari Semawis│ nenggih maringi uninga │ mring patih myang komasaris │ langkung suka ing galih │ nulya dadosaken rembug │ pan sedya angungsira │ Panembahan Purbayeki │ sampun rembug Ki Dipati sigra budhal ││
  7. ││ Saking Nagri Kartasura │ Jeng Sinuhun ambektani │ punggawa mancanagara │ tuwin bupati pasisir │ kang panengen tan kari │ miwah ingkang sami tugur │ ing Daha kinen mangkat │ sira Kapitan Penbayi │ budhalira pan sami anut mangetan ││
  8. ││ Kalih wong mancanagara │ komisaris budhal aglis │ miyos Jipang lampahira │ anjog Nagri Surawesthi │ tuwin bala pasisir │ kinen pradandanan gupuh │ inganti Surabaya │ amung Dipati Semawis │ datan pisah lawan komisarisira ││
  9. ││ Sampunira prandandanan │ sagung punggawa pasisir │ Sumenep lawan Madura │ sapanengen datan kari │ sigra budhal tumuli │ mring Surabaya wus kebut │ Ki Ngabehi Tohjaya │ ingkang kinarya pangarsi │ ing Lamongan tandange lir singalodra ││
  10. ││ Ambekta prajurit dhomas │ sami andeling ajurit │ datan kawarna ing marga│ Nagari Gembang wus prapti │ amasanggrahan sami │ myang kang medal Daha rawuh │ sagung mancanagara │ tanapi bala kumpeni │ sareng prapta akekuwu Pasuruhan ││
  11. ││ Yata wau kawarnaa │ Panembahan Purbayeki │ kang lagya sanget sungkawa │ sawadyanira prihatin │ neng Lumajang Nagari │ dene kang lumakseng pungkur │ bok ana mungsuh prapta │ nututi bala kumpeni │ kang ajaga Rahaden Suradilaga ││
  12. ││ Pan samya rumekseng baya │ bekta rongatus prajurit │ baris sakilening kitha │ dhusun Sarebeg nameki │ lawan Natapureki │ urun prajurit rongatus │ wonten dening kang raka │ sira Dyan Suradipati│ neng Lumajang nunggil lawan Panembahan ││
  13. ││ Panembahan Herucakra │ Dipati Natapureki │ anunggil aneng Lumajang │ Panembahan gunem kawis │ lan sagunging prajurit │ karyane amundhut bantu │ dhateng Nusakambangan │ caraka umesat aglis│ prapta Bah kang duta sinangga krama ││
  14. ││ Raja Bah asemaya │ sagah arsa angaturi │ kang prajurit tigang nambang │ lagya amilihi dasih │ Pnembahan Purbayeki │ wus kathah peparingipun │ mring raja Bah sira │ awarni kancana rukmi │ tanpa wekas asanggup-sanggup kewala ││
  15. ││ Kuneng gantya winursita │ kawarnaa komisaris │ lagya sani prembagan │ lan sagung para dipati │ nedya bujuka maring │ Pnembahan Purbayeki │ ngupaya kang lumampah │ dereng wonten kang prayogi │ kang dinuta dhateng Lumajang Nagara ││
  16. ││ Ki Citrasoma lingira │ ari Tohjaya Ngabehi │ kadipundi karsadika │ sinten mangke kang prayogi │ bekta surat puniki │ lawan sinten kang jinujug │ ingkang dadi jaruman │ yen prapteng Lumajang benjing │ anauri sira Ngabehi Tohjaya ││
  17. ││ Ing sapamirsa kawula │ boten wonten kang prayogi │ anjawi Suradilaga │ kalawan pun Surapati │ kalih tinari-tari │ mring panembahan puniku │ kadhahar saaturnya │ lan maksih sugih prajurit │ milanipun Panembahan Purubaya ││
  18. ││ Dhumateng Nagri Lumajang │ aturipun Surapati │ tuwin pun Suradilaga │ Komisaris Dulkub angling │ iya kyai sayekti │ manira luwih panuju │ kang minangka jaruman │ nanging sinten kang prayogi │ bekta surat katura mring Surapatya ││
  19. ││ Tuwin dhateng Panembahan │ layang manira puniki │ kamot saliring prakara │ sarta timbalan narpati │ heh sagung pra dipati │ nanya mring mantrinipun │ ingkang wani prakara │  anglampahi serat mami │ pra punggawa anari mring mantrinira ││
  20. ││ Nanging tanana sanggupa │ sagung mantrining bupati │ Dulkub kaku manahira │ lah kadipundi puniki │ ingkang ingsun lakoni │ apan dudu karsaningsun │ dhewe ayahan nata │ ingkang manira lampahi │ milanipun teka mekaten kewala ││
  21. ││ Sabecik-becikaneha │ prang kasap luwih abecik │ inggih lampah dhedhemitan │ inggih Tohjaya Ngabehi │ ma rebel waspaneki │ amicareng jroning kalbu │ sagung para punggawa │ mangkene bae tokneki │ sun miyarsa panggawehaning narendra ││
  22. ││ Kang luwih awrat punika │ punggawa ingkang ngawaki │ katempuh boting nagari │ pan andel-andeling aji │ sanadyan rare cilik │ yen wani nempuh pakewuh │ karya bandha dhemitan │ patut kinarya bupati │ pra punggawa pan samya kendel kewala ││
  23. ││ Yata wau sinemonan │ ujare Tohjaya iki │ asal wong cilik ing kina │ mengko ginanjar nagari │ pan kinarya bupati │ imbal wacana lan prabu │ tur tadhah pangandika │ apa wewalesireki │ yen tan wani nempuh ing byating prakara ││
  24. ││ Apan mengkono tyasira │ sagunging para bupati │ pan sarwi kendel kewala │ sigra Tohjaya Ngabehi │ medhun saking ing kursi │ manira tuwan kang sanggup │ anglampahaken serat │ kula lampahi pribadi │ boya kudu ambekta para punggawa ││
  25. ││ Komisaris Dulkub suka │ astane sigra kinanthi │ sira Ngabehi Tohjaya │ binekta mring kantor aglis │ sarwi den bebisiki │ aywa susah ing atimu │ adate nora nana │ duta tumeka ing pati │ prapteng kana sapa kang sira jujuga ││
  26. ││ Angucap sira Tohjaya │ pun Suradilaga nenggih │ kawula jujug neng ngrika │ kajenge suka upeksi │ dhateng pun Surapati │ lamun dhangan manahipun │ tuwan pun Surapatya │ panembahan anuruti │ Surapati kadhahar saaturira ││
  27. ││ Komisaris Dulkub mojar │ iya bener Ki Ngabehi │ ya iki pakirimingwang │ mring Pnembahan Purbayeki│ miwah pun Surapati │ miwah Suradilageku │ sigra wau tinampan │ ingkang serat lan kekirim │ heh Ngabehi yen gepok kekirimingwang ││
  28. ││ Panembahan teka gampang │ iya gelem ngong aturi │ sigra mesat Ki Tohjaya │ bekta punakawan kalih │ lan Dipati Samawis │ pinundhutan mantri wau │ angaturi satunggal │ Demang Kaligawe nenggih │ kang tinuduh lan Dipati Citrasoma ││
  29. ││ Nenggih bektani kebayan │ ing mantri lan sikep siji │ ingkang amikul rembatan │ dadya kanen Ki Ngabehi │ wus lepas lampah neki │ datan kawarna ing ngenu │ wus prapteng pabarisan │ ing Sarebeg punang baris │ sampun katur mring Raden Suradilaga ││
  30. ││ Kalangkung pangungunira │ dene selamet ing margi │ pakirim sampun tinampan │ ingkang saking komisaris │ langkung awarni-warni │ mring Suradilaga iku │ tuwin mring Surapatya │ pangangge awarni-warni │ Raden Suradilaga alon lingira ││
  31. ││ Adhi Ngabehi Tohjaya │ paduka kantun neng ngriki │ kawula sowan ing kakang │ Surapati atur tulis │ dene andika adhi │ arsa kula bekta laju │ bilih dede kang karsa │ sigra mesat tan akari │ saking desa Sarebes alelancaran││
  32. ││ Sira Ngabehi Tohjaya │ den reksa marang wong Bali │baiane Suradilaga │ brengose sakepel sisih │ solahe lir raseksi │ pating jalimprak dinulu │ mantrine wong Japara │ kanthine Ki Angabehi │ ajrih miyat katisen padha sakala ││
  33. ││ Angling Demang Kapiwara │lah daweg minggat ing wengi │ rasane pan boten eca │ dika kinatunn neng ngriki │ Suradilaga nenggih │ alami denira rawuh │ tiyange kang atengga │ neng ngriki pating kalesik │ datan eca raose lah daweg minggat ││
  34. ││ Nyentak Ngabehi Tohjaya │ dudu anake wong becik │ kinongkon durung karuwan │ angajak minggat ing wengi │ Ki Kabayan nauri │ daweg minggat den agupuh │ tiyang kang sami tengga │ guneme amemedeni │ winitawis pakone Suradilaga ││
  35. ││ Angucap ping pat ping lima │ Ki Ngabehi tan nauri │ lingira mantri Japara │ kawula minggat pribadi │ angucap Ki Ngabehi │ sira minggata den gupuh │ heh Demang Pariwarna │ aja anyukeri kuping │ lebur-luluh ingsun lakoni priyangga ││
  36. ││ Pan ingsun dudu wong ala │ kaya sira jejemberi │ lingira Ki Parewanainggih │ leres Ki Ngabehi │ kula baturing mantri │ dika punggawaning ratu │ tur ginanjar nagara │ sedhenge tohana pati │ awak kula aneng Nagari Japara ││
  37. ││ Amung ngetutaken pangan │ sakepel mring Ki Dipati │ Citrasoma ing Japara │ dede gawe kula inggih │ nglampahi baya pati │ Ki Tohjaya langkung bendu │ mantri Japara sira │ apan arsa den taboki │ nulya bolos kantun mantri ing Semarang ││
  38. ││ Lingira Kyai Tohjaya │ lah kaya ngapa sireki │ baya arsa milu minggat │ Demang Kaligawe nenggih │ boten tumut wakmami │ anging wonten aturipun │ kiyai marang dika │ sampun dika rani mantri │ lahn akunen tetiyang sikep kewala ││
  39. ││ Yata wau kawarnaa │ sira Radyan Surapati │ asdhatenge arinira │ bekta serate kumpeni │ miwah ingkang pakirim │ serat tinupiksa gupuh│ dene kang ngebang-ebang │ sira Raden Surapati │ nekakaken marang Kangjeng Panembahan ││
  40. ││ Mugi tututa kewala │ Panembahan Purbayeki │ sira ginanjar nagara │ marang Kangjeng Sribupati │ ngendi sira karsani │ lan kumpeni aweh untung │ ing saben-saben warsa │ kalihewu reyal nenggih │ lan dosane kang rama lebur sadaya ││
  41. ││ Dosa ingkang kalampahan │ lan aja seba sireki │ marang Nagri Kartasura │ angeca-ecaa benjing │ neng nagrine pribadi │ pan wus karsane Hyang Agung │ Rahadyan Surapatya │ asupe ingkang weweling │ ipat-ipat kemoloken ebang-ebang ││
  42. ││ Kumpeni kalangkung dibya │ yen karya ujar tan yekti │ Surapati arsa seba │ mring Pnembahan Purbayeki │ matur yen tampi tulis │ saking raka Sang Aprabu │ myang Dulkub katur surat │ kula kinen mituturi │ mring paduka ngaturan mantuk mring praja ││
  43. ││ Pan paduka boten dosa │ mring raka miwah kumpeni │ katuting rayi sampeyan │ Jeng Sultan kang sampun lalis │ raka paduka aji │ lan kumpeni langkung ngungun │ mangke gusti paduka │ kinen mantuk mring nagari │ adhahara gusti sabin kalih leksa ││
  44. ││ Yen sampeyan boten lega │ mantuk mring Kartasureki │ kumpeni kang tumanggunga │ aranta paduka gusti │ kalebet buk kumpeni │ rebat karaton pukulun │ lingira Panembahan │ sapa dutane kang prapti │ Surapati matur inggih pun Tohjaya ││
  45. ││ Bupatine ing Lamongan │ mangkya kinantun neng jawi │ angandika Panembahan │ yen mangkono Surapati │ katemuwa pribadi │ lawan komisaris Dulkub │ lawan sira jangjiya │ ingsun gelem dikon mulih │ sarupine bocahingsun ingkang dosa ││
  46. ││ Kabeh dipun apuraa │ miwah si Natapureki │ myang kakangmas Herucakra │ lan si Cakranagareki │ tanapi sira tuwin │ sakadang-kadangireku │ yen tan den apuraa │kabeh ngong tan gelem mulih │ sunpalaur lebur-luluh aneng wana ││
  47. ││ Atur sembah Surapatya │ inggih kawula ngriyini │ yen makaten karsa tuwan│ sigra mesat Surapati│ ing Sarebes wus prapti │panggih lawan Toha │ tutur sasolahirab │ sira Radyan Surapati │ langkung suka manahe Kyai Tohjaya ││
  48. ││ Sokur raden yen mangkana │ lah nedha pangkat tumuh │ nulya wau sareng mangkat │ amung Radyan Surapati│ Suradilaga kari │ tanapi Tirtanateku │ lawan sawadyanira │ neng Sarebes dennya baris│ Surapati lawan Ngabehi Tohjaya ││
  49. ││ Nagari Gembong wus prapta │ panggih lawan komisaris │ langkung suka ing wardaya │ kurmatira anglangkungi │ Tohjaya den takoni │ maring komisaris Dulkub │ wilujeng sarowangnya │ nanging mantri Jepareki │ ingkang minggat komisaris langkung duka ││
  50. ││ Marang Kyai Citrasoma │ wus dinendha sewu nenggih │ dene langkung tiwasira │ denira dadi bupati │ nora duwe bebicik │ gawe mantri wong kapaung │ sigra mangun bicara │ dene Raden Surapati │ kang tinedha nagari ing Pasedhahan ││
  51. ││ Lawan amedananana │ sawetane ardi Wilis │ kumpeni nanggupi sigra │ dene Radyan Surapati │ nenggih sanggup ngaturi │ Panembahan Purbayeku │ mangkya lagi kadhahar │ saature Surapati│ wusnya dadya rembug nulya Ki Tohjaya ││
  52. ││ Ingkang duwe pagaweyan │ tinuduh baliya maning │ lumampah sawadyanira │ sarta surating kumpeni │ myang Radyan Surapati │ angaturi serat wau │ marang Jeng Panembahan │ tuwin dhateng ingkang rayi │ Tirtanata tanapi Suradilaga ││
  53. ││ Sigra mangkat Ki Tohjaya │ tuwin punggawa pasisir │ pinundhutan sikep samya │ yitnane Ki Ngabehi │ Pnembahan Purbayeki │ bilih lega galihipun │ yen kongsi kapondhongan │ dadya karya susah benjing │ milanipun Ki Ngabehi saos tundhan ││
  54. ││ Ki Tohjaya sampun budhal │ datan kawarna ing margi │ desa Sarebeg wus prapta │ Suradilaga kapanggih │ ngabehi atur tulis │ serat tinupiksa gupuh │ sampune maos serat │ Raden Suradilageki │ alon mojar daweg adhi sami seba ││
  55. ││ Kalihira sareng mangkat │ tansah rembagan samargi │ lingira Kyai Tohjaya │ Kang Suradilaga mangkin │ saatur-atur mami │ lamun andika tinantun │ inggih angeplekana │ dimen Panembahan iki │ angguguwa saatur-atur kawula ││
  56. ││ Dedimene Jagad Jawa │ age karetaa anuli │ kalih prapta ing Lumajang │ katur wonten duta prapti │ ingandikan tumuli │ mring Panembahan Purbayeku │ Raden Suradilaga │ kang ngirid wus prapteng ngarsi │ atur sembah angaturaken nawala ││
  57. Saking komisarisira │ miwah saking Surapati │ kang surat wus tinupiksa │ Panembahan sukeng galih │ mirsa ungeling tulis │ alon wijiling pamuwus │ sira ran si Tohjaya │ kang tinanyan atur bekti │ inggih Gusti Panembahan angandika││
  58. ││ Ingsun wruh aran kewala │ durung uninga ing warni │ emut duk kalane rama │ sira ingkang den kirimi │ aran mring rama swargi │ ingsun atanya satuhu │ sira anake sapa │ dene rupamu prayogi │ heh Tohjaya lan abecik karyanirav││
  59. ││ Wani yen ingaben yuda │ ing dhemit wani nglampahi │ nora nampik barang karya │ lah tutura den sayekti │ Tohjaya atur bekti │ anaking awon satuhu │ ngandika panembahan │ sira ingkang amiwiti │ dadi wijil becik ing saturunira ││
  60. ││ Langkung asih Panembahan │ marang sira Ki Ngabehi │ dhinahar saaturira │ Suradilaga nginggihi │ tuwin kang punang tulis │ Dulkub manis tembungipun │ myang turing Surapatya │ kang kawrat sajroning tulis │ kathah-kathah sakalangkung manisira││
  61. ││ Miwah ingkang ngebang-ebang │ kumpeni muni ing tulis │ sampun karsane Hyang Suksma │ Panembahan tyase gampil │ ngandika mring Ngabehi │ Tohjaya nuruti tengsun │ saatur-aturira │ nanging ingsun lagi sakit │ kayaparan Ki Tohjaya aturira ││
  62. ││ Milane gusti kawula │ bekta tandhu lawan joli │ inggih miyarsa pawarta │ yen paduka ragi sakit │ Panembahan ngling aris │ iya besuk Rebo ingsun │ mangkat teka Lumajang │ sigra Tohjaya Ngabehi │ gya utusan mring Dulkub atur uninga││
  63. ││ Caraka sampun umangkat │ datan kawarna ing margi │ prapta ing Gembong Nagara │ tundhuk lawan komisaris │ katur sasolahneki │ langkung suka Tuwan Dulkub │ ngatag para punggawa │ tetiga lawan kumpeni │ tigangatus kinen sami amethuka││
  64. ││ Sira Dipati Semarang │ lan arya ing Kudus nenggih │ katiga arya ing Tuban │ kang kinen amethuk sami │ panggagenging kumpeni │Mayor Leder wastanipun │ miwah Kapatan Konar │ lawan Kapitan Panbayi │ lan Kapitan Panggol mangke namanira ││
  65. ││ Sigra pareng dennya budhal │ wong Jawa lawan kumpeni │ tigang dina lampahira │ kendel neng wana Basuki │ Panembahan winarni │ wus budhal sawadyanipun │ saking Nagri Lumajang │ gumuruh swaraning dasih │ awatasis kantun satus abdinira ││
  66. ││ Kalebet lan Panembahan │ Herucakra lan Dipati │ Natapura sawadyanya │ lan balane Surapati │ Pangran Cakranegara │ Mandura sawadyanipun │ lawan Suradilaga │ tanapi Tirtanagari │ mung satunggal sadhereke kari pura ││
  67. ││ Raden Berahim kang nama │ kari neng Dhungkul lagya gring │ dene Ngabehi Tohjaya │ tan kena pisah samargi │ lan Panembahan nenggih │ sakelangkung asihipun │ lampahira wus prapta │ aneng ing wana Basuki │ sampun panggih lawan kumpeni kang mapag ││
  68. ││ Nanging sira Panembahan │ Purbaya prayitneng westhi │ rerepot kang munggeng ngarsa │ dene kang nindhihi dasih │ nenggih putranireki │ Raden Mas Umbaran wau │ selir lan para garwa │ sami lumampah ing wuri │ rerep kalih dalu enjing nulya budhal ││
  69. ││ Saking Basuki gumerah │ sigra Dipati Semawis │ utusan ngaturi wikan │ marang Tuwan Komisaris │ Dulkub suka ing galih │ angatag kumpeni gupuh │ watawis sabragada │ kinen methuka kang baris│ nenggih aneng alun-alun Pasedhahan ││
  70. ││ Komisaris datan mapag │ maksih neng Gembong Nagari │ amung Radyan Surapatya │ angirid bala kumpeni │ Pnembahan Purbayeki │ wus rawuh sawadyanipun │ ing Nagri Pasedhahan │ kendel apasowan jawi │ saha bala barise kubeng atata ││
  71. ││ Dene kumpeni barisnya │ aneng sangajenging masjid │ Pasuruhan tinon aglar│ Panembahan Purbayeki │ esmu duka ing galih │ dene Komasaris Dulkub │ datan ana katingal │ nimbali Dyan Surapati │ aturira angrojongi ing sakarsa ││
  72. ││ Sigra Ngabehi Tohjaya │ wau ingkang den timbali │ tinuduh kinen ngantepa │ marang wau komisaris │ dene norana prapti │ iya apa awakingsun │ langkung angeca-eca │ asida ngajakan becik │ apan ora lah karuwane kewala ││
  73. ││ Pagene norana prapta │ ing Pasuruhan Nagari │ enak neng Gembong kewala │ Ki Tohjaya atur bekti │ sigra anitih wajik │ gurawalan lampahipun │ prapta ing Gembong sira │ panggih lawan komisaris │ wus winarah sadukanira pangeran ││
  74. ││ Dulkub geter manahira │ trangginas nitih turanggi │ anander lan upasira │ katiga lan Ki Ngabehi │ sagung para bupati │ pasisir sareng anusul │ tuwin Pangeran Sampang │ ander lawan pra dipati │ komisaris wus prapta ing Pasedhahan ││
  75. ││ Sedya ge-age tabeyan │ Panembahan den tingali │ kinepung baris akapang │ nulya menggok komisaris │ mring barising kumpeni│ sangarsane masjid wau │ nenggih majeng mangetan │ Panembahan ingkang baris │ majeng ngilen sawadyanira akapang ││
  76. ││ Komasaris Dulkub sira │ angariti para bupati │ tuwin Pangeran Mandura │ kalawan para dipati │ Dulkub wus majeng aglis │ para punggawa tan kantun │ sowan mring Panembahan │ sareng celak tinggal keris │ baris piyak Panembahan sigra nyalak ││
  77. ││ Nulya sami tatabean │ Panembahan den arasi │ dhateng komisaris ika │ ganti kang para bupati │ ngujung marang ing ngarsi │ Pangran Mandura rumuhun │ sakeh para bupatya │ sadaya sami anangis │ lir wanodya sesambat nata kang swarga││
  78. ││ Adipati Citrasoma │ miwah Dipati Semawis│ anangis kalara-lara │ lir wong kapegatan estri │ tinilar angemasi │ mangsanya lagya sih-lulut │ ri sampune mangkana │ Panembahan den aturi │ dhateng ing loji Gembong lan jangji sumpah ││
  79. ││ Dulkub lawan Panembahan │ rembag sami den aturi │ tumanduka mring Semarang │ lajeng mring Kartasureki │ kasaru duta prapti │ utusane Jeng Sang Prabu │ mundhut Pangeran Jimat │ timbalanira narpati │ Raden Jimat kinen medalaken dharat ││
  80. ││ Liyane saking punika │ medala ing laut sami │ anjoga Nagri Samarang │ sigra mesat tan asari │ Pangeran Jimat nenggih │ binekta mring duta prabu │ komisaris wus mancal │ Panembahan Purbayeki │ tuwin sira Panembahan Herucakra ││
  81. ││ Myang Dipati Natapura │ miwah Raden Surapati │ tanapi Suradilaga │ sinengkalan angkaneki │ Sarira Jalanidhi │ Karasa Rupanireku │ sagung para dipatya │ sadaya alit kang galih │ Panembahan sampun kena ingupaya ││
  82. ││ Tan winarna ing lautan │sampun prapta ing Semawis │ Panembahan Purbaya │ kalawan sawadyaneki │ langkung binojakrami │ dhateng Komisaris Dulkub │ yata kang kawarnaa │wonten duta lagya prapti │ saking jendral pan arsa adhandhanggula ││ 

PUPUH V
DHANDHANGGULA 

  1. ││ Duta prapta saking ing Betawi │ ngaturi Panembahan Purbaya │ Sengadi Jendral jenenge │ apan arsa katemu │ Panembahan Purbaya singgih │ duta kang saking praja │ Kartasura rawuh │ mundhut Pangeran Dipatya │ miwah wau ingkang saking ing Betawi │ sampun ungkur-ungkuran ││
  2. ││ Sampun mancai saking ing Samawis │ panembahan lan sawadyanira │ pra garwa lara tangise │ bupati samya ngungun │ ngraos lamun kena ing sandiupayaning │ Walanda │ maleca ing wuwus │ yen lamun derah ngamuka │ kang punggawa wus tan agegaman sami │ yata kang kawarnaa ││
  3. ││ Sira Kangjeng Pangeran Dipati │ Anem prapta Nagri Kartasura │ lajeng tumameng purane │ tundhuk lan rama prabu │ langkung onengira narpati │ nanging Pangran Dipatya │ tan nimbangi kayun │ maksih tresna dhateng paman │ datan lami putrà pinaringan sabin │ sewu lelenggahira ││
  4. ││ Jumeneng Pangeran Adipati │ Mangkunagara ing Kartasura │ yata kawarnaa mangke │ kang lumampah ing laut │ sampun prapta Nagri Batawi │ Panembahan Purbaya │ lan sabalanipun │ Panembahan Herucakra │ wus binucal dhateng Pulo Kap anenggih │ punika putra tuwa ││
  5. ││ Dipun arani amemarahi │ dene Adipati Natapura │ tanapi Surapatine │ myang Suradilageku │ miwah Jaka Tangkeban nenggih │ sampun sami binucal │ dhateng Selong wau│ panembahan Purubaya │ aneng beteng Ngalang-alang ing Betawi │ saputra garwanira ││
  6. ││ Pangeran Jimat ingkang winarni │ prapteng Kartasura kinunjara │ pan upas sasantanane │ lan Sewanagareku │ kinunjara neng gedhong nenggih │ sira Pangean Jimat │ pejah ngedhat wau │ aneng jro kunjara upas │ Raden Sewanagara wus den luwari │ sinungken Pangran Sampang ││
  7. ││ Binekta mantuk mring Mandureki │ kuneng sadhareke Surapatya │ Raden Barahim wastane │ kang kari aneng Dhumpul │ amiyarsa yen kadangneki │ binujug ing Walanda │ langkung dukanipun │ mudhun saking Dhumpul sigra │ padhusunan Pasuruhan den bahaki │ pawestri binoyongan ││
  8. ││ Sampun ageng wau ingkang baris │ sampun nungkul bala Pasuruhan │ katur ing sang mengku angreh │ ing mancanagareku │ kang tinuduh kinen nglurugi │ sampun prapta ing Malang │ rame dennya campuh │ Mas Brahim karoban lawan │ wus lumajeng angungsi dhateng wanadri │ dhusun wus ingobangan ││
  9. ││ Nulya mundur wong mancanagari │ ngaturaken tiwas mring narendra │ Berahim tan kacakupe│ nuju ing sasi Mulud │ saungkure kang sami ngungsi │ Raden Berahim tedhak │ lan sabalanipun │ anglarag marang ing Daha │ ingkang darbe Kadhiri nora ngawaki │ Ki Demang Ranuwita ││
  10. ││ Arsa anglawan ing ajurit │ Ranuwita ngrasa tan kuwat │ dadya asesegah bae │ wus katur wartenipun │ marang sira rekyana patih │ kalangkung merangira │ dene Sang Aprabu │ lagya ngujung mring Mantaram │ pangrasane Ki Patih tiwas nglangkungi │ dennya rumekseng praja ││
  11. ││ Ki Dipati sigra mepak dasih │ atanapi kang para santana │ pan sami tinantun kabeh │ sapa ta ingkang sanggup │ manggut yudanira Berahim │ sagung wong Danurejan │ sadaya tan purun │ Ki Adipati ngandika │ Sutayuda lah paraning karya iki │ sakehe sanakira ││
  12. ││ Padha wedi marang si Berahim │ kari sira apa wani yuda │ anggeceki Berahime │ Ki Sutayuda matur │ inggih purun manggut ing jurit │ marang Nagari Daha │ kawon-nemangipun │ langkung karsaning Hyang Suksma │ pan kawula inggih tan saged amasthi │ ingkang kawula tedha ││
  13. ││ Sakathahe wong mancanagari │ kenginga kawula aben yuda │ Ki Patih hentya karsane │ alon wijiling wuwus │ karsanira ingsun rojongi │ age sira dandana │ kang kinon wotsantun │ anulya wau sanega │ Ki Dipati utusan marang Mantawis │ nenggih atur uniga ││
  14. ││ Nulya wonten wong Kadhiri prapti │ yen Ki Brahim katur sampun lunga │ mantuk marang Malang maleh │ mung mondhok pitung dalu │ nenggih aneng Nagri Kadhiri │ kawarnaa Sang Nata │ apan sampun kondur │ rerep aneng Kartasekar │ ingalihken aran Madeganda nenggih │ kasaru duta prapta ││
  15. ││ Utusane Rekyana Patih │ tur uninga yen Nagari Daha │ kadhatengan mengsah mangke │ Sang Nata sigra kondur │ katur lamun Demang Kadhiri │ datan nanggulang yuda │ Ranuwita nutut │ pan Brahim pan pitung dina │ nulya kesah Ki Demang wus den timbali │ prapta ing Kartasura ││
  16. ││Dyan pinocod Ki Demang Kadhiri │ kang tinandur Ki Asmaradana │ watara sawarsa mangke │ peparentah Sang Prabu │ sagung wadya mancanagari │ sami kinen dhatenga │ mring Malang anglurug │ punggawa pasisir sira │ kang tinuduh Kyai Tumenggung Garesik │ lan Dipati Lamongan ││
  17. ││ Ki Tumenggung Surabaya luwin │ ing Sedayu medal Pasuruhan │ wong mancanagara mangke │ samya medal Selawur │ Raden Brahim amethuk jurit │ aneng dhusun Cepagamaling │ namanipun │ arame denira yuda │ wadyabala pasisir kathah ngemasi │ sigra Kyai Tohjaya ││
  18. ││ Apan medhun saking ing turanggi │ mangsah ngrana lan sawadyanira│ kalangkung rame yudane │ Brahim sigra lumayu │ marang wana sami ingungsir │ Brahim dhatan kapedhak │ lan sawadyanipun │ sagunging para punggawa │ sami mundur dhateng ing Kartasureki │ anenggih sinengkalan ││
  19. ││ Lawang Sakawan Karenggeng Sasi │ wulan Jumadilakir kang warsa │ Wawu pareng prapta mangke │ Kartasura wus matur │ samya tiwas nglampahi kardi │ sareng lan aturira │ Mangunoneng wau │ pejah anake gumantya │ kang sepalih nenggih sepalihe malih │ arine Kyai Rangga ││
  20. ││ Kaliwungu wau ingkang dadi │ aran Ki Demang Suramanggala │ tunggal warsa lan dhatenge │ kraman ing tengah dalu │ aran tiyang Nusa Tembini │ Pacikeran wus prapta │ kang kemit wus pangguh │ nulya wau tinokanan │ saking Nusa Tembini yun madeg aji │ ngadhaton Kartasura ││
  21. ││ Dene wadana ingkang akemit │ nuju Tumenggung Mangunnagara │ ingaturan wikan age│ wus medal tan asantun │ mring pasowang gedhong kepanggih │ anulya ingaturan │ wong karaman wau │ dhatenga ing kapatihan │ sigra pangguh lawan sira Ki Dipati │ basa gusthi atanggap ││
  22. ││ Den carani pinapak kinanthi │ linenggahaken ing prangwadana │ sarwi matur salamine │ kula angayun-ayun │ mring sampeyan lah benjing-enjing │ paduka madeg nata │ neng Kartasureku │ kula kang anjengenana │ mangke tanggel kang wayah sampun awengi │ angling Ki Danureja ││
  23. ││ Sutayuda ngundhangana sami │ baturira mangke badhe nata │ sajati wus prapteng kene │ myang saosa sesuguh │ myang gegaman pepegen sami │ padha sira saosa │ marang ing gustimu │ Ki Sutayuda tur sembah │ wong Danurjan wus pepak aneng ing jawi │ tuwin wong Trunasura ││
  24. ││ Ki Sutayuda wikan ing wadi │ marepeki lan wong Trunasura │ ingajangan ijen-ijen │ nulya samya tinubruk │ bakal raja marang Ngabehi │ Sutayuda priyangga │ semana kang nubruk │ rowangipun tigangdasa │ tiyang Trunasura kang sami nyekeli│ sami lara karuna ││
  25. ││ Enjang binekta sowan narpati │ kang pepitu sami pinejahan │ “kang kathah den uculake │ samya wong gunung kidul │ kuneng kacarita Sang Aji │ akathah putranira │ kang estri wewolu │ ingkang jalu kalihdasa │ ingkang sampun diwasa amung kekalih │ kang satunggal wus nama ││
  26. ││ Pangeran Arya Mangkunagari │ garwa kawitan ingkang peputra │ Den Mas Ambiya arine │ kang miyos sing jeng ratu │ kacarita amung kekalih │ pambajengipun priya │ warnane abagus │ nama Dyan Mas Prabayeksa │ maksih timur sampun sinungan kekasih │ Pangeran Adipatya ││
  27. ││ Ginadhang-gadhang gumantya aji │ mring kang ibu Ratu Geng kang asma │ dene karsane Sang Rajeng │ anging putra kang sepuh │ Pangran Arya Mangkunagari │ gumantya dadya nata │ karsane sang prabu │ Ratu Geng kedah kang putra │ Pangran Dipati Anom gumantya aji │ Sang Nata dereng karsa ││
  28. ││ Kang pirembag maksih apradongdi │ Pangran Dipati rayi wanodya │ mangkana ing caritane │ dene ratu kang sepuh │ ri sampunya peputra kalih │ kinebon mring Sang Nata │ kang rayi pinundhut │ anama Ratu Kancana │ pan jumeneng Ratu Kadipaten nenggih │ ngarangulu kang raka ││
  29. ││ Wus patutan sakawan winarni │ samya priya dene para putra │ miyos saking ampeyane │ kawarnaa Sang Prabu │ nandhang gerah Srinarapati │ dene para dipatya │ nayaka nung-anung │ pepatih lan pra santana │ samya tugur ing alun-alun miranti │ samya amakajangan ││
  30. ││ Semana Pangran Mangkunagari │ putra satunggal jalu patutan │ Den Ayu Wulan padmine │ Den Mas Umar nameku │ sang dyan nulya awawrat malih │ wus jangkep ing semaya │ babar miyos jalu │ Akad manis tanggal ping pat │ wulan Arwah Tunggile taun Jimakir │ Warigagung wukunya ││
  31. ││ Pangran Arya Amengkunegari │ pamit kondur lan para nayaka │ sarta atur pasumbange │ jalu-estri pan rawuh │ kyana patih kariyin prapti │ Kangjeng Pangeran Arya │ suka galihipun │ putrane kathah kang batang │ pan wineca dadya prajurit ing benjing │ sapa kang menangana ││
  32. ││ Kang ibu-rama kalangkung asih │ ingkang putra wus sinungan nama │ Den Mas Sayid kekasihe │ dene kang punggawa gung │ saben dalu asaos kemit │ antara limang dina │ kang putra wus puput │ pra bupati myang satriya │ samya wangsul dhateng alun-alun sami │ santana magelaran ││
  33. ││ Yata sänget gerahe Narpati │ datan samar karsane Hyang Suksma │ yen wus tekeng ing jangjine │ Sang Nata saya nglayung │ para garwa pepak neng ngarsi │ Kiya Patih Danurja │ tinimbalan gupuh │ prapteng ngarsa den pitungkas │ heh Danureja ingsun wus prapta ing jangji │ putrengong Ki Dipatya ││
  34. ││ Sira junjunga dadi narpati │ gumantiya marang jenengingwang │ yen sarta Allah karsane │ yen putrangong kang sepuh │ tan rinilan marang Hyang Widhi │ Ki Dipati arinya │ Ki Buminateku │ anadene Ki Dipatya │ papat iku singaa salah sawiji │ liyane sun tan lila ││
  35. ││ Kiya Patih Danurja wotsan │ Srinarendra malih angandika │ yen wekasingsun apateh │ poma sira den gupuh │ akirima layang tumuli │ marang ing Batawiyah │ mring Jendral Gurnadur │ Ki Dipati matur sandika │ punang carik tinimbalan sampun prapti │ nulya akarya serat ││
  36. ││ Liring karsa Sang Nata wus dadi │ antawacana kawrat ing serat │ punggawa kalih lampahe │ kuneng datan winuwus │ duta ingkang dhateng Betawi │ genti ingkang canta │ para garwa wau │ tanapi kang para putra │ para selir angayab ing Sribupati │ semana Srinarendra ││
  37. ││ Gerahira nata anglayadi │ jroning pura swaraning gumerah │ pra putra-garwa tangise │ angandika Sang Prabu │ marang Ratu Ageng kang weling │ bok ratu lah maringna │ kang wasiyat dhuwung │ mring sutengsun Ki Ariya │ Kangjeng Ratu sangsaya asru anangis │ dhuwung wus tinampanan ││
  38. ││ Kangjeng Ratu api tan miyarsi │ pan sinamur genipun karuna │ sarta sarwi sesambate │ sarwi angasta dhuwung │ Pangran Arya ingucap mangkin │ dhuh pangran sutaningwang │ titip awakingsun │ katri ari-arinira │ jalu-estri Pangran Arya datan angling │ kumembeng waspanipun ││
  39. ││ Lir jinahit salebeting galih │ pan dilalah karsane Hyang Suksma │ tambuh raosing galihe │ anglir kang Mahameru │ ing ratmiyat bareng nungkebi │ kaprabon tan kaetang │ limut jroning kalbu │ Kangjeng Pajigeran Ariya │ wus pinasthi nuring rat datan dhatengi │ mapan Srinaranata ││
  40. ││ Ingkang putra pra garwa lan selir │ prameswari kang sami karuna │ wurahan sajro purane │ tangís umyung gumuruh │ tanpa runggyan sajroning prui │ pra samya mawurahan │ sajroning kadhatun │ layon sampun siniraman │ garwa-putra datan kena den sayuti │ layon sampun kinapan ││
  41. ││ Sareng mapade Srinarapati │ Setu Wage tanggal ping pitulas │ ing wulan Arwah warsane│ kang wuku Julungarum│ pan Jimakir kang punang warsi │ layon arsa binekta │ sangkalaning taun │ Sima Tata Rasa Tunggal │ sawarnine pangulu ketib lan modin │ pepak aneng jro pura ││
  42. ││ Ingkang wonten salebeting puri │ Pangran Arya lan Patih Danurja│ sarta lawan kapitane │ kiya patih wus nuduh │ pra punggawa ketib lan modin │ miwah wong Suranata │ kang sami tinuduh │ ngiring layon mring Mantaram │ sinarekken Mantaram aneng Mogiri│ datan kawarneng marga ││
  43. ││ Wus dilalah karsaning Hyang Widhi │ Pangran Arya Amangkunagara │ pan tansah uyang manahe │ wonten jroning kadhatun │ arsa mijil ing srimanganti │ ngandika mring Danurja │ langkung manis arum │ wa manira arsa medal │ srimanganti sakedhap arsa anangis │ kagyad rekyana patya ││
  44. ││ Kyai Danurja umatur aris │ Kangjeng Pangeran Arya ingampah │ adhuh gusti nakingong ger │ sampun miyos pukulun │ sasedane rame narpati │ tanlyan saking andika │ kang jumeneng ratu │ lan putra sepuh priyangga │ ing Rat Jawi mung sampeyan anggentosi │ amengku sining pura ││
  45. ││ Pangran Arya ingampah tan keni │ sinayutan ameksa tan kena │ Danurja sanget ature │ Pangran Arya tanpa yun │ maksa mijil ing srimanganti │ Ki Danuija tut wuntat │ srimanganti rawuh │ pinarak amung sakedhap │ Kangjeng Pangran ngandika marang Ki Patih │ tan sakeca ing driya ││
  46. ││ Uwa manira arsa umijil │ marang bangsal pangapit ing jaba│ wuyang sarirangong kiye │ puyeng mastakaningsun │ kiya patih ngampah ngaturi │ Kangjeng Pangeran Arya │ maksa dennya metu │ sapraptanira ing jaba │ Jeng Pangeran praptaning Bangsa Pangrawit │ angungun Kiya Patya ││
  47. ││ Ki Danuija ngandika mring puri │ Ratu Ageng kang gedhong binubrah │ binaruncah saisine │ kang sapratiganipun │ rajabrana sajroning puri │ sinungken mring kapitan │ sarta kang rinembug │ tetiga dadya satunggal │ Jeng Pangeran Dipati Anom kang kapti │ jinunjung madeg nata││
  48. ││ Jeng Ratu Ageng ngandika aris │ mring Danurja tanapi kapitan │ anelas rembag-rembage │ Danuija awakingsun │ ngong srahaken marang kumpeni │ nadyan dadiya padang │ myang juru panutu │ ya mangsa bodhoa sira│ putraningsun ngong pasrahaken kumpeni │ jumenenga narendra ││
  49. ││ Dadya gilig ing rembug wus dadi │ gya Kapita Simun karya surat │ sarta Danurja surate │ marang Jendral Gurnadur │ kang palenggah Nagri Batawi │ duta sampun umesat │ tan kawarneng ngenu │ langkung dening dhedhemitan │ lampah dalu datan wonten kang udani │ kiya patih winarna ││
  50. ││ Sakelangkung sandeya ing galih │ Ki Danuija nulya mapak bala │ kinen baris pendhem bae │ kori ageng tinutup│ wong kumpeni ingkang jagani│ sigra rekyana patya │ garjita ing kalbu │ animbali pra dipatya │ pra punggawa Pangran Mandura wus prapti │ medal ing bebutulan ││
  51. ││ Tuwin sagung bupati pasisir│ samya tinimbalan dhedhemitan │ wadana Kartasurane │ pepak aneng kedhatun │ pra nayaka sadaya sami │ andher neng palenggahan │ aneng dalem agung │ angucap rekyana patya │ sakathahe sanak manira sun tari │ kang sepuh myang taruna ││
  52. ││ Manira jaluk pikere sami │ kang sayekti lah mara matura │ aywa kekelir sakehe │ punggawa matur manuk │ datan wonten adarbe pikir │ mangsa borong paduka │ boten saged matur │ mangsa paduka kiranga │ saking welinging Sinuhun kang swargi │ angling Ki Danureja ││
  53. ││ Iya bener panarkane sami │ lagi mekaten ing karsanira │ Pangran Mandura ature │ yan sembada ing kayun │ leheng putra sepuh kinardi │ Kangjeng Pangeran Arya │ mengkuwa kadhatun │ lamun sampeyan akarya │ para putra kang anem jumeneng aji │ ing pandugi kawula ││
  54. ││ Tan wande karya rengkaning bumi │ bilih boten tajem ing parentah │ wantunipun taksih rare │ tan wruh awon lan hayu │ lamun darbe karsa narpati │ yen tan linampahana │ parentahing ratu │ kalamun rinojongana │ ratu timur tan ajeg karsa narpati │ karya rengkaning praja ││
  55. ││ Ki Jayaningrat nauri aris │ Pangran Arya kinaryaa nata │ kirang samekta citrane │ lan ibune wong dhusun │ saking desa Ngalaroh sayekti │ Rahaden Mas Ambiya │ inggih radi patut │ sanadyan sami ampeyan │ ingkang bibi maksih anaking Dipati │ Pamalang Sindupraja ││
  56. ││ Lan malih ragi sepuh sakedhik │ suwawi jinunjung dadya nata │ sapunika prayogane │ Pangeran Dipatyeku │ inggih yektos sing ibu sori │ tur kinudang ing rama │ genteni kaprabun │ nanging timur yuswanira │ dereng pantes siniwakeng pancaniti │ kalangkung timurira ││
  57. ││ Kiya patih tan rembag ing kapti │ manira pikir tanpa dadiya │ nulya sami bubar kabeh │ kantya amung sadalu │ pra dipati wadana sami │ pinundhut ecapira │ mring Ki Patih sampun │ wus katrap munggeng nawala │ den rerenteng Ki Patih aneng ing nginggil │ cape para wadana ││
  58. ││ Munggeng ngandhap kang serat kumpeni │ sagung niyaka rembag sadaya │ kang duta umesat age │ marang Batawi sampun │ kapracaya marang kumpeni │ tuwan Gurnadur Jendral │ Kyana Patih sampun │ marang sagunging punggawa │ Kartasura mundur saya bebingungi │ rehe Dipati Sampang ││
  59. ││ Jayaningrat yen ingsun amikir │ amahoni kodrating Hyang Suksma │ mapan tan kena ginawe │ yen panjenengan ratu │ nadyan gedha kalawan cilik │ yan pasthi dadi nata │ katurunan wahyu │ nuring rat yen sampun prapta │ pan manira iki mung darma nglampahi │ panjenengan narendra ││
  60. ││ Sawarnine kang para bupati │ pra niyaka pan kendel kewala │ Pangran Dipati nulya ge │ ngaturan mring kadhatun │ lagya kendel samya anganti │ surat saking Jakarta │ tan alami rawuh │ Kumendur Ritlup Driyansah │ kang ambekta serat saking ing Semawis │ prapta ing Kartasura ││
  61. ││ Pinapak Toyadana kumpeni │ Kiya Patih lan para dipatya │ miwah kang santana kabeh │ sarta sesuguh methuk │ kang anyandhak tabe rumiyin│ Pangeran Adipatya │ Prajangjiyanipun │ sapa kang nyandhak nawala │ putra papat endi kang anyandhak dhingin │ iku kang dadi nata ││
  62. ││ Datan kawarna solahing nguni │ dina Soma Jeng Pangran Dipatya │ siniwi ing punggawane │ wong pradikan wus kumpul │ para tapa ulama kaji │ kinerig ngestrenana │ ing sang madeg ratu │ semana wus ingestrenan │ Jeng Pangeran Dipati jumeneng aji │ amengku Nuswa Jawa ││
  63. ││ Jejulukira Srinarapati │ Kangjeng Susunan Paku Buwana │ Senapati Nglagane │ Ngabdurahman satuhu │ myang Sayidin Panatagama │ angrenggani kadhatyan │ Kartasura mengku │ samya sumaur kukila │ pra punggawa tanapi pradikan sami │ maca Donga Nurbuwat ││
  64. ││ Dyan Ngabehi Tirtawiguna glis │ maca surat saking Batawiyah │ Gurnadur Jendral jangjine │ ri sampune agupuh │ Kyana Patih ngaras padaji │ abegsa akaruna │ sawuse angujug │ gantya sagunging punggawa │ kumarubut ing Kangjeng Srinarapati │ abukuh ngaras pada ││
  65. ││ Myang sagunging bupati pasisir│ mancanagara ngujung sadaya│ sigra kumpeni kurmate │ mriyem pan gumaludhug │ kadya belah ingkang pratiwi │ sarta drele sunapan │ pindha ruging Meru │ sareng ing wulan Mukaram │ taun Alip sakalaning punang warsi │ Tinata Rasa Tunggal ││
  66. ││ Wusnya mangkana kondur Narpati │ saha Kumendur Ritlup Driyansah │ myang Apatih Danurjane │ myang sagung punggawa gung │ ratu ibu methuk ing kori │ sampun atetabeyan │ lan tuwan kumendur │ lajeng tumameng ing pura │ ratu ibu enting sukane tan sipi │ putra wus madeg nata ││
  67. ││ Sakalangkung sesugun Narpati │ mring kumendur penuh kang dhaharan │ andrawina myang bogane │ langkung suka Sang Prabu │ kang gamelan munya angrangin │ Sang Nata suka-suka │ lan tuwan kumendur │ sampun mangkana bubar │ tuwan kumendur masanggrahan neng loji │ Sang Nata wus luwaran ││
  68. ││ Datan lami Kumendur mit mulih │ mring Semarang Patih Danureja │ lahta wau putusan ge │ Cakrakreti tinuduh │ mring Betawi amundhi tulis │ Kanjeng Srinaranata │ semana kekintun │ ruba marang tuwan jendral │ sigra mesat Ki Ngabehi Cakrakreti │ agra Ki Danureja ││
  69. ││ Saungkurira Ki Cakrakreti │ Kiya Patih amepeg punggawa │ ingaturan mring daleme │ sesampunira kumpul │ Ki Dipati amuwus aris │ sanak-sanak manira │ sadaya ngong tantun │ sinten mangke kang prayoga│ dadya garwanira Kangjeng Sribupati │ ature wong punggawa ││
  70. ││ Mangsa borong aridika puniki │ alon matur Kyai Kandhuruwan │ kula mirsa wirayate │ saking kang alul nujum │ Panembahan Purbaya benjing │ kang wayah madeg nata │ myang kadhatonipun │ ing Garemet Kadipala │ yen sembada lan karsa paduka aji │ kang putra Panembahan ││
  71. ││ Sinaosaken ing Sribupati │ bilih kapanggih ingkang wirayat │ saking estri karatone │ Pnembahan Purbayeku │ mapan gangsal kang putra nenggih │ estri ingkang tetiga │ kekalih kang jalu │ wasta Raden Mas Umbaran │ kang taruna Raden Mas Ketug nameki │ dene ta kang wanodya ││
  72. ││ Den Ajeng Gelang ingkang wewangi │ lawan sira Den Ajeng Salamah │ binekta mring Batawine │ satunggil maksih timur  │ käntun Kartasura Nagari  │ Raden Ajeng Suwiyah │ inggih wastanipun │ Raden Ayu Mangkupraja │ kang anggadhuh rumiyin duk maksih alit │ malah mangke diwasa ││
  73. ││ Patih Danurja condhong ing galih │ atanapi kang para nayaka │ samya rumojong karsane │ sadaya pan jumurung │ dene panggih kadang pribadi │ benjang yen apeputra │ pantes dadi ratu │ dadya janget kinatigan │ aprayoga amengkuwa Tanah Jawi │ ri sampuning rembagan ││
  74. ││ Raden Ajeng Suwiyah sira glis │ pinundhut marang Kadanurejan │ datan kawarna solahe │ wus panggih lan Sang Prabu │ Srinarendra kalangkung asih │ dennya akrama kadang │ wus jinunjung ratu │ jumeneng Ratu Kancana │ pra punggawa kalangkung suka ing galih │ panggihe sinangkalan ││
  75. ││ Rupa Pandhawa Kawayang Janmi │ warnanen kang marang Batawiyah │ kapanggih dohe lampahe │ tan prapta meh sataun │ sinusulan mantri kekalih │ Raden Suraprameya │ lan Jayasuteku │ nenggih lami nora prapta │ Kiya Patih Danurja susah kang galih │ tan lami serat prapta ││
  76. ││ Saking Gurnadur Jendral Batawi │ wiyosipun ngaturi uninga │ yen Pnembahan Purbayane │ ing mengko sampun lampus │ aneng beteng Lang-alang nenggih │ paran karsa narendra │ paman layonipun │ miwah sagung kang tetilar │ para garwa tuwin putra jalu-estri │ sumangga karsa nata ││
  77. ││ Dene lampahipun Cakrakreti │ samangsane wonten serat prapta │ nunten kula ulihake │ langkung suka Sang Prabu │ serat sampun dipun wangsuli │ layoning ingkang paman │ wau kang pinundhut │ lawan putra saha garwa │ kinen sareng lampahe Ki Cakrakreti │ caraka sampun mangkat ││
  78. ││ Yata wau Kiyai Apatih │ dyan ingutus mring Nagri Samarang │ nampani yatra nempure │ kumpeni sarta methuk │ layon saking Nagri Batawi │ wus prapta ing Samarang │ tan alami rawuh  │ layonira Panembahan │ pan kabekta lampahe Ki Cakrakreti │ saputra lawan garwa ││
  79. ││ Kiya Patih lan Ki Cakrakreti │ sampun bubar saking ing Samarang │ mantuk mring Kartasurane │ lan Jayasanta tumut │ Raden Suraprameya tuwin │ kang layon Panembahan │ wus binekta mantuk │ miwah garwa lawan putra │ tan winarna wus prapta Kartasureki │ sengkalaning ingetang ││
  80. ││ Sembah Tinata Kawayang Bumi │ entya karsanira Srinarendra │ Ki Cakrakreti ing mangke │ jinunjung lenggahipun │ pan kinarya gedhong ing wuri │ inggih ingkang wadana │ lan sinung jeluluk │ Tumenggung Nitinagara │ tan alami Den Ajeng Gelang anenggih │ pinanggihaken lawan ││
  81. ││ Ingkang raka Kangjeng Sribupati │ ingkang nama Raden Mas Sandeya │ sampun jinunjung linggihe │ pinatedhan wong sewu │ akekasih Pangran Ngabehi │ adalem lereng pasar │ dennya krama antuk │ dene Den Ajeng Salamah │ lan pinacang malih lan raka narpati │ wasta Raden Mas Tala ││
  82. ││ Dene putra jalu kang kekalih │ apan sampun pinaringan nama │ Raden Umbaran wastane │ Dyan Purwakusumeku │ Raden Ketuk ingkang wewangi │ Raden Purwawijaya │ wau kang winuwus │ wauta ingkang carita │ Pangran Arya wus kathah putrane sami │ miyos saking ampeyan ││
  83. ││ Kang miyos saking Dyan Ayu sari │ kacatur kalih kang sami priya │ Den Mas Umar pambajenge │ Den Mas Sahid panggulu │ Den Mas Umar pinundhut puri │ marang putra narendra │ pan pinutra-danu │ malah dadi palanjaran │ tan alami Den Ayu Wulan ngemasi │ sedanipun kunduran ││
  84. ││ Lan putrane Raden Mas Sekadi │ kang waruju lajeng tumut seda │ kantun kekalih putrane │ dene ingkang panggulu │ duk semana mentas sinapih │ mapan umur sawarsa │ sedane kang ibu │ Den Mas Umar tigang warsa │ ingkang ibu sinare aneng Mogiri │ Pangeran Arya dhudha ││
  85. ││ Arsa krami ing jawi tanpolih │ datan ana dadya telengira │ mangkana ing caritane │ wonten kacipteng kalbu │ pan tilase garwa narpati │ maksih kenya taruna │ lan kinebon wau │ pan arsa dipun suwuna │ mring kang rayi punika sisipnya kedhik │ sampun balangan ujar ││
  86. ││ Kirim-kinirim ing wastra nenggih │ tuwin sinjang gancanging carita │ katur dhumateng Sang Rajeng │ langkung duka Sang Prabu │ nanging kanggeg anemu kapti │ anuli ingkang raka │ wau canthel atur │ anuwun tiyang punika │ Srinarendra dukanya yayah sinipi │ jaja bang winga-winga ││
  87. ││ Yen sampuna kadang sepuh yekti │ kadya dipun astaa priyangga │ saking sangeting dukane │ lan Ratu Kancaneku │ lagya wawrat sepuh marengi │ dadya kalangkung kewran │ anemu bebendu │ prihatin rengating nala │ Dyan Dipati Danurja miyarsa warti │ yen prihatin Sang Nata ││
  88. ││ Ki Dipati langkung dennya runtik │ Pangran Arya kadya kinasapa │ karya paekan gunane │ Pangran Arya ingapus │ pan cinekel aneng jro loji │ Kemis Wage semana │ gara-gara agung │ udan lesus pancawara │ lir kiyamat peteng dhedhet anglimputi │ kumeruk punang arga ││
  89. ││ Atmaja alit binoyong sami │ jinarahan ing sadarbekira │ pan dinalemaken kabeh │ langkung kawelas ayun │ Raden Sahid binekteng puri │ estri wau punika │ pinejanan sampun │ Pangeran Arya binucal │ mring Samarang binektan selir kekalih │ pawongane tetiga ││
  90. ││ Kaparingaken dhateng Semawis │ Raden Tumenggung natawijaya │ lawan Nitinagarane │ prapteng Semarang sampun │ linajengken dhateng Batawi │ kuneng Ratu Kancana │ wauta winuwus │ wus babar miyos wanodya │ nuju dina Jumungah Kaliwon enjing │ sasi Sawal mangkana ││
  91. ││ Tanggal sawelas Ehe kang warsi │ gantya wau Ki Patih Danurja │ kinen maring Batawine │ punggawa ingkang tumut │ Arya Jayasentika tuwin │ lawan Tumenggung Batang │ binijig ing laku │ lan lurah carik satunggal │ Angabehi Tirtawiguna tut wuri │ sareng mangkat semana │││
  92. ││ Dina Kamis budhale Apatih │ tanggal pitulikur sasi Sura │ nuju Jimawal warsane │ sengkalanya ingetung │ Mantri Gangsal Angrasa Wani │ pakintundalem kathah │ mring tuwan gurnadur │ ran Jendral Matiyus Daham │ Kiya Patih lampahe prapteng Semawis │ lerep dandan baita ││
  93. ││ Lampahira Danurja Apatih │ pitung dalu kendel ing Samarang │ mangkya budhal sabalane │ tan kawarna ing ngenu │ pan meh prapta Nagri Batawi │ gurnadur mirsa warta │ yen Ki Patih rawuh │ dutane rajeng Mantaram │ Komisaris Menir Pantras kang tinuding │ amethuk Kiya Patya ││
  94. ││ Amral Jakub Amral Pandren nenggih │ milyalam pahira Menir Pantras │ lan Mayor Pager rowange │ Menir Hartoh tan kantun │ Petor Hukman Hunder lan malih │ Kapitan Simun sira │ mayor Onder Diprus │ tanapi Kapitan Timah │ myang Kapitan Tamsir Jongkok tumut tuwin │ Kapitan Mlayu milya ││
  95. ││ Pan kapethuk lawan Kiya Patih │ Danureja ingaturan numpak │ marang kitha sabalane │ Kyana Patih wus laju │ dhateng Kitha Inten wus prapti │ amanggih pira-pira │ wau urmatipun │ Adipati Danureja │ wus apanggih lawan tuwan Jendral nenggih │ pan samya tetabeyan ││
  96. ││ Gya tinundhung mring pakuwon malih │ yen wus antara ing pitung dina │ pan arsa pinanggil maleh │ lawan bektaa wau │ suratdalem dhateng kumpeni │ Ki Dipati wus bubar │ mring pakuwonipun │ sampune tampi sesegah │ tan winarna antara ing pitung bengi │ sira Sang Adipatya ││
  97. ││ Danureja wus prapta ing loji │ wus pinethuk ing talam kancana │ serat sinongsongan jene │ ginarbeg ing wadya gung │ urmat wadya kumpeni baris │ kumeruk barondongan │ lampahira rawuh │ ing Kitha Inten saksana │ tuwan jendral methuk lan sagung Radpeni │ munggeng ing palataran ││
  98. ││ Wus tinampan serating narpati │ gya binekta dhateng palanggahan │ kang serat tinupiksage │ sampun titi kang tembung │ urmat mriyem lir ruging ardi │ sigra Sang Adipatya │ nyandhak astanipun │ jendral ingaturan minggah │ minggah kantor mung jurubasa umiring │ wus nya tata alenggah ││
  99. ││ Ki Dipati ingaturan aglis │ arta kalihewu wus tinampan │ lan prasetya ing ragane │ dennya rumekseng Prabu │ yen darbeya manah umiring │ lan maliha panyipta │ amanggiha dudu │ jendral ngucap sarwi nyandhak │ punapaa jengandika Adipati │ darbe tembung mangkana ││
  100. ││ Dika panggih lan kula puniki │ pan wus lebur kang ucap-ucapan │ runggining tyas enir kabeh │ pama baskara ngusub │ amung dhingin amemenuhi │ mangka sapraptanira │ samirana mukul │ ing ima lari laradan │ dayda ingkang wulan mawelu malesi │ padhanging tyas kawula ││
  101. ││ Ki Dipati dhengkul trimakasih │ gya cinandhak astane binekta │ wangsul marang jawi maneh │ tata denira lungguh │ Jendral Martas lingira aris │ sawingking jengandika │ nengguh Sang Aprabu │ punapa ta kawilujengan │ Ki Dipati Danurja alon nauri │ lah inggih kawarasan ││
  102. ││ Matiyus Daham tetanya malih │ kadospundi wartane bangwetan │ si Berahim panggenane │ punapa boten mudhun │ ngriwuk dhusun ing tepiswiring │ yata Ki Adipatya │ Danurja amuwus │ lami tan wonten mudhuna │ saking ardi sawingking kula mariki │ kawula peparentah ││
  103. ││ Mring punggawa bangwetan anggitik │ lampahipun saking ngarseng nata │ sareng kawula wondene │ ingkang nindhihi laku │ pun Tumenggung ing Surawesthi │ ing Garesik Lamongan │ tanapi Sedayu │ lan wadya mancanagara │ tuwan Matiyus Daham lingnya ris │ nir ing tyasing asmara││ 

PUPUH VI
ASMARADANA 

  1. ││ Jendral atetanya malih │ marang Dipati Danurja │ kula miyarsa wartine │ yen Dipati Cakraningrat │ akarsa panaringan │ inggih dhateng Sang Aprabu │ nagari ing Pasedhahan ││
  2. ││ Ing Prabalingga lan Bangil │ punapa wus kalampahan │ Ki Adipati saure │ inggih rumiyin Sang Nata │ tuwan kagungan karsa │ nanging mangke kendelipun │ kawula boten miyarsa ││
  3. ││ Ing karsane Sribupati │ tuwan jendral malih ngucap │ tan estu pinaringake │ punapa kang dadi cacad │ utawi lamun ora │ andika pikir puniku │ ing cacade lawan ora ││
  4. ││ Danuija alon anauri │ tuwan botene punika │ dene mangke wus kaipe │ Adipati Cakraningrat │ marang Srinaranata │ pasthi eca manahipun │ wong cilik kadi santana ││
  5. ││ Aglis arjane kang bumi │ tuwan watawis kawula │ lamun dadosa cacade │ Adipati Cakraningrat │ manawi geng kang manah │ jendral sugai dennya muwus │ ingkang sampun kalampahan ││
  6. ││ Cakraningrat Adipati │ punapa ta sampun ala │ utawi ageng manahe │ purun dhateng Srinarendra │ nauri Ki Dipatya │ dereng wonten awonipun │ inggih tuwan bokmanawa ││
  7. ││ Matiyus Daham awengis │ punika dede wicara │ sinten kang weruh besuke │ nanging mangke datan ala │ Dipati Cakraningrat │ lamun wandeya puniku │ pinaringken Pasedhahan ││
  8. ││ Amasthi sakit kang galih │ Adipati Cakraningrat │ lamun sakita manahe │ akarya rengkaning praja │ puniku yen sembada │ lawan ta andika luhung │ Adipati Cakraningrat ││
  9. ││ Mijiya mriki pribadi │ sampun kareh ing andika │ yekti punika penede │ nauri Ki Dipatya │ alim puniku tuwan │ ajrih yen darbeya atur │ kawula dhateng Narendra ││
  10. ││ Matiyus Daham ling malih │ apa luwih-luwih dika │ Srinarendra maksih rare │ barang tindaking nagara │ anggugu marang dika │ Ki Adipati sumaur │ yen liya saking punika││
  11. ││ Manira ingkang darbeni │ ruwet-rentenging nagara │ yen menggah punika dede │ kawula datan kuwasa │ mawehaken nagara │ inggih nadyan maksih timur │ ing benjing pasthi diwasa ││
  12. ││ Pasthi yen puniku uning │ yen nagari ing Mandura │ manira kang menehake │ tuwan dhateng jengandika │ kula dadi punapa │ ngicalken kagunganipun │ tan wande manira lunas ││
  13. ││ Dinamel lesaning bedhil │ murda kawula tinigas │ pinanjer alun-alune │ menggah adating narendra │ tuwan kalih prakara │ inggih yen sadumuk bathuk │ sanyari bumi tan kena ││
  14. ││ Punika dipun gegampil │ luhung arta lan kancana │ kenging ugi den weweruh │ jendral mesem atetanya │ wonten mantri anama │ Demang Urawan puniki│ kalawan Mangunnagara ││
  15. ││ Lawan Ki Mangunjayeki │ punapa maksih agesang │ Ki Adipati saure │ inggih tuwan maksih gesang │ punggawa jro punika │ Matiyus Daham lingnya rum │ punggawa katri punika ││
  16. ││ Kang linilan anambungi │ marang suker sakit dika │  anging andika ing mangke │ liwat lega tyas andika │ dene wus katutugan │ yen wonten bicara iku │ saking jro aglis miyarsa ││
  17. ││ Yen wonten bicara jawi │ ing jero datan miyarsa │ Ki Adipati ajengek │ punika kadi punapa │ kula boten angrasa │ jendral asru dennya muwus │ punapa Nitinagara ││
  18. ││ Puniku wong teka pundi │ pan nenggih bocah andika │ teka dika unggahake │ dede abdine Sang Nata │ dika kang boten layak │ wonge ginawe tumenggung │ pasthi susah akekancan ││
  19. ││ Nauri Ki Adipati │ yektos yen bocah manira │ pinundhut marang Sang Katong │ kedah dinamel punggawa │ dening ratu kawula │ sinten ingkang purun nyundhul │ ing karsane Srinarendra ││
  20. ││ Jendral kendel datan angling │ wekasan sira angucap │ dipati dika makuwon │ gya mundur atetabeyan │ prapta pakuwonira │ samane pan den dedangu │ sabarang liring prakara ││
  21. ││ Kacarita Ki Dipati │ denira aneng Jakarta │ dungkap sawarsa lamine │ pan dereng angsal pamitan │ malah langkung sawulan│ apamit-pamit tan antuk │ tansah wagugen ing driya ││
  22. ││ Watawis Sang Adipati │ kuwalat Pangeran Arya │ mila sangsaya lampahe │ lami tan angsal pamitan │ samarga-marganira │ abicara datan antuk │ kuwalat dening bendara ││
  23. ││ Pasthining Hyang andhatengi │ mring Jendral Matiyus Daham │ semana puput umure │ dene kang gumanti jendral │ Pakenir ingkang nama │ Ki Adipati angungun │ lenane Matiyus Daham ││
  24. ││ Semana sampun kapanggih │ kalawan Sang Adipatya │ lan jendaral kang madeg mangke │ jendral akarsa utusan │ marang ing Kartasura │ atur uninga Sang Prabu │ yen Jendral Matiyus Daham ││
  25. ││ Ing mangke sampun ngemasi │ sarta lan pakintunira │ peni-peni sawarnine │ kang duta aglis umesat │ wau kang kawuwusa │ Ki Adipati wus panggih │ lan jendral anyar bicara ││
  26. ││ Deneta kang dadya pikir │ sira Jeng Pangeran Arya │ Ki Adipati tembunge │ sadaya-daya kesaha │ saking Nagri Jakarta │ Jendral Pakenir amuwus │ punika Ki Adipatya ││
  27. ││ Mungguh pikiring kumpeni │ mila tan kena adoha│ manawa benjang Sang Katong │ darbe kogel mring kang raka│ ing benjang kinapura │ sampun tebih enggenipun │ ature rekyana patya ││
  28. ││ Kadi boten Sribupati │ tresnane pan sampun sirna │ amung katingal awone │ marmane penet tebiha │ tuwan sabrangna pisan │ Jendral Pakenir amuwus │ neng ngriki sedya punapa ││
  29. ││ Mung ingone Ki Adipati │ prayoga dika pikira │ layak ta pinten sedhenge │ anolih Rekyana Patya │ marang Tirtawiguna │ pinten adhi cekapipun │ Tirtawiguna tur sembah ││
  30. ││ Satus sataun suwawi │Jendral Pakenir angucap │ boya rongatus sedhenge │wus putus ingkang bicara │ pasthi Ki Adipatya │ angkat dika benjing Setu │ lega tyase Ki Dipatya ││
  31. ││ Ing antara tan winarni │ ing ari Setu wus prapta │ ingundhangan sawadyane │ adangdan numpak baita │ yata Sang Adipatya │ wus tampi serat sul-angsul │ saking ing Gurnadur Jendral ││
  32. ││ Wus numpak maring jaladri │ budhal saking Batawiyah │ kumrutuk bedhil urmate │ pan sampun ababar layar │ pinukul angin keras │ ing laut datan winuwus │ prapta muara Semarang ││
  33. ││ Tengara mriyem nguneni │ sigra kumendur utusan │ amethuka ing lampahe │ abekta konthing lelawak │ uparenggane pelak │ mentas saking baita gung │ gumerah kang balakuswa ││
  34. ││ Kumpeni samya ngurmati │ tan winarna solahira │ mung tigang ari kendele │ aneng Nagari Semarang │ mangkat Ki Adipatya │ ing marga datan winuwus │ prapteng Nagri Kartasura ││
  35. ││ Lajeng sumi wi Narpati │ Sang Nata trustheng wardaya │ lajeng tinimbalan oge │ prapta ngarsaning narendara │ manguswa ing suku sang │ katur serat angsul-angsul │ kang saking Gurnadur Jendral ││
  36. ││ Kang serat tinupiksa glis │ wus kadriya tembungira │ tan antara ing urmate │ wau sira Ki Dipatya │ matur sasalohiro │ suka miyarsa Sang Prabu │ pan sampung tinundhung medal ││
  37. ││ Sinengkalan praptaneki │ anuju ing sasi Sapar │ amarengitaun Ehe │ sengkala Karta Wiyasa │ Rasa Tunggal ingetang │ mangkana ingkang winuwus │ negeri ing Kartasura ││
  38. ││ Langkung arja kang nagari │ kalawan kang kina-kina │ wong cilik eca manahe │Sang Nata langkung geganjar │ ing wadya myang santana │ miwah bupati tumenggung │ kathah katariman kadang ││
  39. ││ Tuwin punggawa pasisir │ anengguh kang katariman │ ing kadangira Sang Katong │ ing Barebes ingkang nama │ Rahaden Suralaya │ lawan Rangga Kaliwungu │ lan Raden Surawinata ││
  40. ││ Pan ing Demak kang nagari │ lan Adipati Mandura │ punggawa Kartasurane │ sutanira Mangkuyuda │ Rahaden Mangkupraja │ kang kekalih maksih timur │ dene sentana kang priya ││
  41. ││ Samya pinaring lelinggih │ ingkang sampun adiwasa │ samya ingalih namane │ Rahaden Regu punika │ Pangeran Danupaya │ Rahaden Tala anengguh │ Pangeran Dipanagara ││
  42. ││ Anenggih Raden Mas Sekti │ putra narendra petutan │ saking Ratu Kadipaten │ sampun ingalihken nama │ Pangeran Buminata │ Raden Mas Sujana sampun │ ingalihken namanira ││
  43. ││ Wasta Pangran Mangkubumi │ akathah ingkang ambatang │ ing benjing pilih bobode │ lamun silih ing ayuda │ sapa kang menangana │ yen pinareng madeg prabu │ lan putrane Pangran Arya ││
  44. ││ Kang Wasta Raden Mas Sahid │ pilih tandhing ing ayuda │ kuwat jenengaken katong │ nadyan Pangran Mangkubumya │ yen arsa tan anangga │ nanging malarat karuhun │ sapa ingkang menangana ││
  45. ││ Pinasthi dadi prajurit │ Raden Subekti ingaran │ sira Pangran Arya Pamot │ wus samya sinung alenggah │ liya saking punika │ apan taksih timur-timur │ ginadhuh para bupatya ││
  46. ││ Mangkana Tumenggung Nitinagara │ pan minantunan │ linorod saking ing gedhong │ ingkang gentosi lelenggah │ sira Ngabehi Tirtawiguna │ nama Tumenggung │ nindhihi gedhong kang kiwa ││
  47. ││ Demang Urawang ngemasi │ kang ginentosken lenggahnya │ embanira Sang Akatong │ Ki Demang Candranagara │ tindhih keparak kanan │ dene wau sutanipun │ sira Ki Demang Urawan ││
  48. ││ Kinarya panewu miji │ Ngabehi Sutawijaya │ duk samana wadanane │ priyayi gedhong palastra │ Pangeran Mangkubumya │ kang ginentekaken wau │ ing karsanira Sang Nata ││
  49. ││ Ratu Kancana winarni │ yata babar miyos priya │ nuju Respati Kaliwon │ Jumadilakir sasinya │ lawan taune Edal │ apan tanggal ping sapuluh │ sukeng tyasireng narendra││
  50. ││ Sampun sinungan wewangi │ Rahaden Mas Priyambada │ langkung apekik warnane │ duk samana sinengkalan │ nenggih Endra Lehma│ Udan Adres sarengipun │ Ki Demang Candranagara ││
  51. ││ Pinidosa ing Narpati │ pinocot saking kaparak │ dene kang ginentekake │ kaprenah ipe narendra │ Raden Purwakusuma │ sampun sinungan jejuluk│ Rahaden Demang Urawan ││
  52. ││ Yata kang putra narpati │ nama Raden Priyembada │ datan apanjang yuswane │ sampun karsane Hyang Suksma │ dadya temah sungkawa │ sekehe wong dalem agung │ Sang Nata oneng tyasira ││
  53. ││………… │ ……….. │ ………… │ anuju ing sasi Arwah │ tanggal ping salawe prah │ Setu Wage taunipun │ Ebe wuku Mandhasiya ││

No. 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61 dan 62…. tidak ada. (Bagi para pembaca yang mempunyai koleksi Babad Kartasura II yang lengkap mohon dengan hormat saya dikirimi melalui email : aliaqsa0@gmail.com). Trimakasih sebelumnya.

  1. ││ Enggar sagung pra dipati │ kang putra sinungan nama │ Den Mas Suryadi kasihe │ Den Mas Ured kang peparab │ langkung dinama-dama │duk babar sangkalanipun │ Obah Marga Rasaning Rat ││
  2. ││ Yata malih kang winarni │ Jayaningrat Pakalongan │ apan kandel suwitane │ aneng Nagri Kartasura │ angsal Tirtawiguna │ nuwunaken kadangipun │ Adipati Jayaningrat ││
  3. ││ Suradiningrat kang nami │ amrih katura Narendra │ yen dhawuha pasihane │ Tumenggung Tirtawiguna │ kamanisen ingebang │ dadya matur ing Sang Prabu │ dhinahar saaturira ││
  4. Sampun kinarya bupati │ ginempalken kadangira │ sewu ing Pangangsalane │ nanging semana Sang Nata │ supe tindake praja │ datan matedhani weruh │ dhateng rekyana apatya ││
  5. ││ Duk kinarya dina Kemis │ yata Ki Patih miyarsa │ anuju dina Senene │ runtikira tanpa ingan │ supe yen angawula │ kadya sinuduka gapyuk │ kang ngaturaken Sang Nata ││
  6. ││ Tindaking nagara krami │ Ki Patih kang kinukuhan │ supe kang tyas kang den emong │ Sang Prabu maksih taruna │ ing manah den pepadha │ lan kang ramaeyangipun │ ajeg tindaking nagara ││
  7. ││ Saksana linorod malih │ Suradiningrat mring patya │ sampun katur ing sang katong │ Tumenggung Tirtawiguna │ lawan Ki Wirajaya │ punggawa kalih wewadul │ aben-aben abicara ││
  8. ││ Sang Nata duka tan sipi │ sampun karsaning Hyang Suksma │ dilalah ical tresnane │ marang Apatih Danurja │ sira Tirtawiguna │ ingandikan marang ngayun │ Sang Nata asru ngandika ││
  9. ││ Heh Tirtawiguna aglis │ sira agawea layang │ marang Batawi den age │ si uwa Patih Danurja │ ingsun tan duwe tresna │ nyukeri nagaraningsun │ yen maksih neng Tanah Jawa ││
  10. ││ Sun titipaken kumpeni │den prenahna pulo sabrang │ yen koluwa awakingwang │ mateni marang si uwa │ kaya yen ingsun lunas │ Tirtawiguna wotsantun │anerat pan sampun dadya ││
  11. 7 3. ││ Kapanujon ing Narpati │ kang serat sigra binekta │medal gya linampahake │ prapta Nagari Samarang │ mring kumendur tinampan │ linajengaken pan sampun │ dhateng Nagri Batawiyah ││
  12. ││ Tundhuk serate Narpati │ mring Jendral Pakenir sigra │ tinupiksa satembunge │ kadriya tembunging serat │ wau kang tinimbalan │ ingkang rumiyin kumendur │ dhateng Nagari Semawis ││
  13. ││ Awasta Kumendur Konyit│ aminggah dhateng Samarang │ mangkya wus dadi ideler │ punika kang pinasrahan │ ing karya marang Jendral │ Idelir Konyit pan sampun │ alayar dhateng Semarang ││
  14. ││ Ing laut datan winarni │ wus prapta Nagri Samarang │ samana sampun tinakon │ Kiya Patih Danureja │ dhateng Nagri Samarang │ prapta pan sampun apanggih │ lan Deler Konyit punika ││
  15. ││ Miwah Kumendur Samawis │ Riklubdirkul namanira │ atetabeyan sawuse │ tata denira alenggah │samana Ki Dipatya │ wus sinendhal dhuwungipun │ Ideler Konyit saksana ││
  16. ││ Ki Danureja Apatih │ anangis angleg ing driya │ dene sapala dosane │ tan katon duk madeg nata │ ajunjung ing Narendra │ baya silih raganingsun │ winales Pangeran Arya ││
  17. ││ Karasa emut ing galih │ mring gustine Pangran Arya │ karasa osik nalane │ dhuh Gusti Pangeran Arya │ kawula ingkang ala │ tan saged ngejum sadulur │ mangke nemahi kawula ││
  18. ││ Pinurugaken tumuli │ wau sira Ki Dipatya │ marang ing gedhong papresen │ duk samana sinengkalan │ nenggih Naga Lelima │ Karengeng Rupa puniku │ Jimakir ing wulan Sura ││
  19. ││ Ing dinten Respati Manis │ tanggal kaping dasa sapta │ Idelir Konyit sira ge │ atur uninga Sang Nata │ suratira wus prapta │ atur ing sasolahipun │ Sang Nata trustheng wardaya ││
  20. ││ Nulya kinen anjarahi │ daleme rekyana patya │ sadaya linebetake │ para nyai selir garwa │ Sang Nata peparentah │ animbali sarta methuk │ mring Deler Konyit Semarang ││
  21. ││ Punggawa ingkang tinuding │ Ki Tumenggung Wirajaya │ lawan Kartanagarane │ miwah punggawa santana │ Radyan Mlayakusuma │ budhal sing Kartasuresuk │ ing marga tan winursita ││
  22. ││ Wus prapteng Nagri Semawis │ punggawa tiga punika │ wus panggih lawan Deler │ myang Kumendur Drikul panggya │ pan sampun tinampenan │ surat saking Sang Aprabu │ tinupiksa ingurmatan││
  23. ││ Kadriya dandan tumuli │ budhal saking ing Semarang │ kumendur lawan ideler │ kumpeni tan kawuwusa │ sakesahe apatya │ karsanira Sang Aprabu │ kang kinen ngabayanana ││
  24. ││ Hateng santana narpati │ Tumenggung Natawijaya │ angreh punggawa sakehe │ nanging dereng lenggah patya │ pan maksih binakalan │ yata wau lampahipun │ Deler Konyit sampun prapta ││
  25. ││ Ing Kartasura wus panggih │ lawan Kangjeng Srinarendra │ langkung panyuba-subane │ sinegahan ing kasukan │ langkung antuk pracaya │ Deler Konyit ing Sang Prabu │ dene mesat sukerira ││
  26. ││ Antara ing tigang ratri │ Deler aneng Kartasura │ samana ing dinten Senen │ Sang Nata miyos dineba │ aneng ing sitibentar │ para dipati supenuh │ pasisir mancanagara ││
  27. ││ Santana pepakan sami │ kang wadyabala atembak │ samya magelaran andher │ deler kumendur sinegah │ munggeng ing panangkilan │ dhedhahar sami anginum │ siniwaka akasukan ││
  28. ││ Dhawuh timbalan Narpati │ yen Raden Natawijaya │ mangkya jinunjung lungguhe │ angembani panjenengan │ angreh ing Tanah Jawa │ sarta wus sinung jejuluk │ Dipati Natakusuma ││
  29. ││ Sagung punggawa ngestreni │ pasisir mancanagara │ miwah kumendur landeler │ dhawuhe ingkang timbalan │ nuju ing wulan Sapar │ ing tanggal ping pitulikur │ taun Jimakir samana ││
  30. ││ Marengi ing Soma Manis │ apan Dhukut wukuhira │ nenggih kekalih mangsane │ sengkalanipun ingetang │ yata Naga Lelima │ Angoyak Bumi puniku │ enggar wadya Kartasura ││
  31. ││ Mangkana anunggil sasi │ kadange Ki Danureja │ tiga linorod lungguhe │ ing Surabaya lan Tuban │ lawan Nagari Daha │ ing Tuban ingkang tinandur │ kadangira Jayaningrat ││
  32. ││ Suradiningrat kang nami │ dene nagari ing Daha│ Ki Katawengan tedhake │ nunggaksemi Katawengan │ dene ing Surapringga │ pan kaprenah arinipun │ ing Raden Natakusuma ││
  33. ││Mangkana Idelir Konyit │ lawan kumendur laminya │ aneng ing Kartasurane │ sawulan nulya pamitan │ mantuk dhateng Samarang │ Ki Arya Pringgalayeku │ kang tinuduh ngaterana ││
  34. ││ Saungkure Deler Konyit │ Ratu Kencana ababar │ miyos wanodya putrane │ Jumadilakir sasinya │ kaping nem tanggalira │ ambeneri dina Sabtu │ taun Jimakir ingetang ││
  35. ││ Idelir prapta Samawis │ Ki Adipati binekta │ linajengaken mring Selong │ tan winarna solahira │ nagri ing Kartasura │ yata harjane kalangkung │ eca manahe kawula ││
  36. ││ Nglangkungi ing nguni-uni │ penuh wisma jro nagara │ tanpa wilangan ponang wong │Jendral Batawi winarna │ Pakenir wus palastra │ ingkang genteni lelungguh │ ing Jendral Pagohardiyan ││
  37. ││ Kuneng ipenya narpati │Rahadyan Demang Urawan │kangge ing pangawulane │antuk sihira narendra │ Raden Demang Urawan │ wus ingalih namanipun │ Pangran Arya Purubaya ││
  38. ││ Sira Rahaden Apatih │ kacarita mring Jakarta │ ping kalih wau kanthine │ Tumenggung Tirtawiguna │ lan Raden Suralaya │ katiga Ki Arya Kudus │ anenggih ping kalihira ││
  39. ││ Lampahe rekyana patih │ saha amundhut sentana │ wau kang wonten ing Selong │ pan sadaya ingkang putra │ Kangjeng Suhunan Ernas │ mila samya kinen mantuk │ pamrihe Srinaranata ││
  40. ││ Pusaka ing Tanah Jawi │ waos dhuwung lan rasukan │ samya binekta mring Selong │ ing Sunan Mangkurat Emas │ miwah bendhe Ki Bicak │ karsanira Sang Aprabu │ mantuka mring Tanah Jawa ││
  41. ││ Alami aneng Batawi │ Dipati Natakusuma │ tansah renteng bicarane │sarampunge kang bicara │tan alami praptanya │ ingkang saking Selong rawuh │ Pangeran Mangkunagara ││
  42. ││ Pakuningrat ingkang rayi │ kalawan ingkang panekas │ Raden Jayakusumane │ sumendhi Pangeran Emas │ kathahe kang kawula │ jalu-estri kalihatus │ suka Rahaden Apatya ││
  43. ││ Sadaya wus apepanggih │ kalawan Rahaden Apatya │ entyar sadya galihe │ lir pejah amanggih gesang │ sawusira mangkana │ rahaden apamit mantuk │ dhumateng ing Kartasura ││
  44. ││ Para santana tan kari │ kang pinita aneng sabrang │ tan winarna ing laute │ muara Semarang prapta │ mentas saking lautan │ Rahaden Apatih sampun │ utusan atur uninga ││
  45. ││ Marang Jeng Srinarapati │ yen Pangran ing Selong prapta │ wonten Nagri Semarange │ Sang Nata trustheng wardaya │ sampun apeparentah │ ingkang tinuduh amethuk │ Tumenggung Mangunnagara ││
  46. ││ Kalawan Mangkuyudeki │ punggawa kalih wus budhal │ agurawalan lampahe │ wus prapteng Nagri Samarang │ panggih lan Raden Patya │ katur sabebektanipun │ sikep tandhu lan turangga ││
  47. ││ Lan timbalaning Narpati │ anginggalaken ing lampah │ sigra budhal sawadyane │ saking Nagari Samarang │ Raden Rekyana Patya │ ing marga datan winuwus │ prapta Nagri Kartasura ││
  48. ││ Horeg wadya neningali │ dene lama aneng sabrang │ wus binekta ing daleme │ ing Raden Rekyana Patya │ yata ing pendhak enjang │ pangeran sadaya sampun │ binekta sowan mring pura ││
  49. ││ Lan bekta wewangsul tulis │ ingkang saking Tuwan Jendral │Kapitan Simun adherek │ ing Raden Rekyana Patya │ sapraptanireng pura │ tundhuk kalawan Sang Prabu │ wus samya ajawab tangan ││
  50. ││ Pyuh wau tyasira kalih │ binekta lenggah satata │ kang surat tinupiksage │ ingkang saking tuwan jendral │ titi rame kang urmat │ Srinaranata sesugun │ mring raka kang lagya prapta ││
  51. ││ Kang pra santana geng-alit │ sadaya sami ngandikan │ sapraptanireng kadhaton │ lajeng kinen apranata │ marang kang wau prapta │ atarab tata kang lungguh │ nenggih sinengkalan Janma ││
  52. ││ Kawayang Karengeng Bumi │wus samya tinundhung medal │ apan kinen mrenahake │ pagriyane ingkang raka │ sunggata aywa pegat │ Rahaden Patih wus metu │ lan sagung para santana ││
  53. ││ Wismanira Setyapati │ tinundhung ingkang kinarya │ Pangran Arya saosane │ dak prapta ing dina Akad │ prapta ing Rebonira │ sagung babrekatan katur │ wus tinampan mring Sang Nata ││
  54. ││ Sadaya wus aneng wuri │ wusnya antara kang raka │ ingalihaken namane │ Pangeran Mangkunagara │nenggih wewangenira │ Pangran Wiramanggaleku │dene Pangran Pakuningrat ││
  55. ││ Pangeran Tepasaneki │Rahaden Jayakusuma │ kang purun lumaku gawe │Pangeran Wiramanggala │ nuwun Dhongkol kewala │ pinaringan kalihatus │ dene Pangran Tepasana ││
  56. ││ Pinaring sewu lelinggih │ Rahaden Jayakusuma │ tigangatus lelungguhe │ dene kang wuragil pisan │ lelenggah mantri mudha │ cacah seket sabinipun │ deneta maksih taruna ││ 

PUPUH VII
S  I  N  O  M

  1. ││ Pangeraning Purubaya │ sinihan dening Narpati │ punggawa ajrih sadaya │ kagugu saaturneki │ santananing narpati │ samya ajrih sadayeku │ Pangeran Purubaya │ karya gulang-gulang asri │ pun kinarya kalangenane Sang Nata ││
  2. ││ Winastanan satrutama │ pasowane srimanganti │ adhemit pangarahira │ dene punggawa lan mantri │ kang tan nurut ing kapti │ yata pinocodan sampun │ maring Pangran Purbaya │ santana punggawa mantri │ ajrih sengit ing Pangeran Purubaya ││
  3. ││ Adipati Danureja │ atilar putra satunggil │ Ki Gandhewor namanira │ dadya panakawan aji │ malih ingkang winarni │ Raden Mas Umar puniku │ anenggih ingkang putra │ Pangeran Arya ing nguni │ kang pinundhut putra marang Srinarendra ││
  4. ││ Gerah cacaren rahadyan │ asanget pan sampun lalis │ kantun kang rayi musakat │ awasta Raden Mas Sahid │ lan kang rayi kekalih │ saking ampeyan bunipun │ nama Raden Ambiya │ lan Raden Sabar kang rayi │ tan winarna ingkang sadherek wanodya ││
  5. ││ Wau sadherek tetiga │ dadya punakawan sami │ kalangkung samya musakat │ yen nedha wor lare alit │ sabarang kang pakarti │ wor panakawan gung-agung │ wau ingkang winarna │ Pangeran Tepasaneki │ wusing lama nenggih ingkang para putra ││
  6. ││ Kekalih kang sami priya │ tetiga ingkang pawestri │ pambajenge ingkang nama │ Raden Wiratmaja nenggih │ ingkang panenggak estri │ ingkang wus akrama antuk │ Ki Puspadirja Batang │ apan kapernah kang rayi │ Ki Tumenggung Batang ingkang wus binucal ││
  7. ││ Panengah estri kang nama │ Retna Dumilah mrakati │ pinundhut wande mring nata │ kang rayi malih pawestri │ ingkang sampun akrami │ nenggih punika kang antuk │ Pangeran Buminata │ ingkang waruju kekalih │ Raden Mas Garendi pekik ingkang warna ││
  8. ││ Wineca para ngulama │ lumampah alul marnili │ — ket. naskah asli│ lr. 3│ 4│ 5 kosong │ pramila janma keh suyud│ dadya ing Kartasura│ kathah janma ingkang ngabdi│ milanipun sinigeng maring Narendra││
  9. ││ Pangeran Behi kang kendhang│ atilar putra kekalih │ Den Mas Gunung ingkang tuwa │ Den Mas Guntur ingkang rayi │ ginadhuhken mring patih │ Natakusuma kang mengku │ data tita samana │ langkung harja kang nagari │ kawarnaa putra nata kang wanodya ││
  10. ││ Wus jinunjung namanira │ Den Ayu Kedhaton nenggih │ Ratu Alit kang atuwa │ Ratu Mas peputra malih│estri datan alami│ putranira lajeng surud │ lami-lami Ratu Mas │ anulya awawrat malih │ salamine wawrat kathah sangaranya ││
  11. ││ Pan tansah anandhang gerah │ wadyalit samya prihatin │ ingkang dhukun kathah prapta │ tinimbalan ing narpati │ pinundhutan jejampi │ usada pandonganipun │ tan wonten pandonganya │ kathah usada tan dadi │ myang pandonga para bandhu myang santana ││
  12. ││ Sang Nata sekel kang manah │ yen dalu tan angsai guling │ yen siyang tan angsai dhahar │ dene gerahe kang rayi │ sakathahe jejampi │ usaha saking dhedhukun │ sadaya andedonga │ mugita gelisa lair │ Jeng Ratu Mas kang wawrat sampun sumelang ││
  13. ││ Datan antara semana │ wawratan sampun alair │ miyos jalu kang aputra │ tan alami lajeng lalis │ Jeng Ratu gerah malih │ jejampi sungsun atimbun │ kasembuh gerahira │ langkung dening sangetneki │ Jeng Ratu Mas andina-dina kantaka ││
  14. ││ Sakeh dhedhukun kerigan │ pasisir Pasundhan prapti │ Banyumas Pamerden Banjar │ ing Sampang Sumenep prapti │ sakeh usada adi │ datan wonten senggangipun │ myang wong alit ngulama │ donga kirang dhahar guling │ pan jumurung nanging tan wonten katrima ││
  15. ││ Baya wus karsaning Suksma │ tan kenging owah lan gingsir │ yen puput lan panjenengan │ Kangjeng Ratu Mas ngranuhi │ gerahnya lajeng lalis │ yata kala sedanipun │ lingsir kilen semana │ nuju dina Soma Manis │ tigalikur tanggalira wulan Besar ││
  16. ││ Taun Eje sinengkalan │ Wruh Rasa Ngobahken Bumi │ kala samana Sang Nata │ sasedane ingkang rayi │ sanget dera ngrudatin │ tan arsa krama Sang Prabu │ tan wonten kang prayoga │ dadya garwaning narpati │ marmanipun narendra sanget sungkawa ││
  17. ││ Yata ing alama-alama │ Pangran Purbaya winarni │ den yomi para nayaka │ santana mantri bupati │ miwah kawula alit │ sudagar lawan pangindhung │ pan digung adiguna │ siya-siya mring wadya lita │ remen donya anganggo malang sumerang ││
  18. ││ Miwah Kàngjeng Srinarendra │ wus kawawang yen tan yukti │ akeh ing piyangkahira│ tan sembada sih Sang aji │ miwah marang kumpeni │ pan ambegira dak purun │ sareng patanggalira │ santana para bupati │ marmanipun narpati runtik tyasira ││
  19. ││ Mring Pangeran Purubaya │ yen taksih wonten nagari │ tinarka angrusak praja │ Pangran Purbaya winarni │ pinrih ing Sribupati │ anulya ngandika gupuh │ Pangeran Purubaya │ sapraptanira ing puri │ marang gedhong adhemit tanana wikan ││
  20. ││ Mung Pangeran Purubaya │ akaliyan sribupati │ agunem kawis semana │ angandika Sribupati │ yayi wiwita kardi │ sandenira ingsun lungsur │ lan sunlungakken sira │ yayi teka ing nagari│ lawan aja benjang dadi atinira ││
  21. ││ Lan sunkon jarahi sira │ saduwekira ywa kari │ iku yayi sandenira │ saking parmaningsun yayi │ jatine wong kumpeni │ iya kang banget anjaluk │ maring sira yayi mas │ yen wus prapta sira benjing │ Kembangarum nuli sira angadega ││
  22. ││ Yen kurang paraboting prang │ iya ingsun kang bantoni │ aja sira walangiriya │ yata Pangeran wotsari │ datan lengganeng kapti │ samana sampun linungsur │ Pangeran Purubaya │ kadukan dening narpati │ pan tinundhung saking Nagri Kartasura ││
  23. ││ Gumyuh kinen adhedhekah │ nenggih aneng Sekarwangi │ bidhale saking nagara │ ing wingking dipun jarahi │ kaprabon adi luwih │ myang waos sanjata dhuwung │ kuda miwah gamelan │ pawongan myang para selir │ pan sadaya sampun kalebet ing pura ││
  24. ││ Yata Pangeran Purubaya │ sapraptane Sekarwangi │ prapta timbalan Sang Nata │ nama pinundhut tumuli │ arana duk ing lami │ lan inggih pinocod sampun │ mantuka aran lama │ kala bebakal rumiyin │ anamaa Rahaden Purwakusuma ││
  25. ││ Angalih dennya dhedhekah │ ing Pademen kang den geni │ dukanya narendra prapta │ Ki Jasanta kang wewangi │ dhawuh timbalan aji │ Raden Purwakusumeku │ denira adhedhekah │ aneng Pademen ing nguni │ winangenan ingkang tumut adhedhekah ││
  26. ││ Kang linilan anuntena │ tiyang nenem den lilani │ tiyang estri sapunika │ ri sampun Jasanta malih │ wau ingkang winarni │ ingkang gumantya ing pungkur │ satilare pangeran │ tetindhih kaparak nenggih │ Ki Tumenggung Natayuda kang gumantya ││
  27. ││ Ing nguni kang cinarita │ Pangeraning Purbayeki │ tinundhung saking nagara │ ing Sekararum kang bumi │ nenggih putra narpati │ nuju gerah rajasunu │ patutan Jeng Ratu Mas │ warnanya kalangkung pekik │ ingkang nama Ured Suryadikusuma ││
  28. ││ Den Mas Ured kang peparab │ nanging tan kawastan dasih │ kalingan dening panyangga │ sakehe wadya gung-alit │ panebute kang abdi │ Den Mas Gusti kang panujung │ putra dinama-dama │ samana anandhang sakit │ mila sanget rudatine Srinarendra ││
  29. ││ Sang Nata tansah ngandika │ putra gerah den kauli │ mugi oleha kamulyan │ warasa denira sakit │ nadarira narpati │ Medhang Kapanasanipun │ anebar dhik-udhikan │ samana karsaning widhi │ pan katrima pandongane ingkang rama ││
  30. ││Atmaja mulya gerahnya │ dahat tresnane Sang Aji │ nadar pan arsa lumampah │ Madhang Kapanasan aglis │ enjang wau kang warni │ wus pepak kang punggawa gung │ saha kang balakuswa │ ngabekti sami tinangkil │ wus sumaos tandhu joli lawan rata ││

—@@@—

BABAD JAKA TINGKIR


 

PUPUH I
DHANDHANGGULA

  1. Nihan doning ulun manulad Sri, ring sarkara mamrih memardawa, tyas wigena panjutane, juwet silarjeng tuwuh, wahananing kahanan jati, sujana paramaria, witaning tumuwuh, winangun ingkang sasmita, ginupita kang srat Babad Jaka Tingkir, malar dadya pusaka.
  2. Ing ri Akad duk wiwit mengeti, kaping kalih likur sasi Sapar, wanci pukul sawelase, lintang ingkang lumaku, nuju sangat lintang Mustari, pareng warsa Jimawal, sancayaning Windu lek Jawi mangsa katiga, ping nembelas sengkala Sang Mahamuni, Anata Goraning Rat.
  3. Ejrah Nabi tarehnya marengi, sinengkalan Pandhita Aguna, sinembah ing Jagad kabeh, lek Walandi Anggustus, kaping tigalikur winarni, sengkala Trus Sinembah, Sariraning Ratu, kang mangka pandoning pudya, tarlen muhung risang amurweng dumadi, widining sabuwana.
  4. Kang murah ing dunya sih ing akir, sang akerti ring saptapratala, len tang kasapta kasane, sesiing rat sawegung, panggelamingg wiyat pratiwi, tiningkah tatakrama, mamrih tartibipun, urut-uruting paningtah, sampurnane dadining sakalir-kalir, pan ing dalem nem dina.
  5. Nulya andadeken ngaras kursi, karsaning Suksma Saellawu ngasya, memuruk ing kawulane, barang pakartenipun, ing manungsa den enget ing wit, aja na budi ganas, ing tingkah kasusu, sami nganggea ukara, ing tartibe denya pareng anuju kapti, wahyaning mangsa kala.
  6. Ri titaning ulun mangastuti, ring Sang Hyang kang Anurageng jagad, tandya pepudyeng dutane, ing Ywang kang Mahaluhur, Kangjeng Nabi Muhamadinil, Mustapa nabibulah, panguluning rasul, wekasaning pra ambiya, nayakaning bawana dipaning bumi, gegentining Hyang Suksma.
  7. Sang nur ing rat tersandhaning widi, pan saistu witaning tumitah, Nur Muhamad kajatene, muga-muga satuhu, winantua rahmating Widi, utawi sulaming Hyang,  lan pasianipun, tertamtu dhumawuh marang, nabi duta Muhamad ingkang sinelir, lintang kawula-warga.
  8. Muwah para sakabat pangarsi, dining kang kanang Sayid Abubakar, myang Sayid Umar malihe, Sayid Usman puniku, sekawane Sang Sayid Ali, samya dadya kalipah, gegentining rasul, anutuken lelampahan, ira Kangjeng nabi angrata agami, amranata ing jagad.
  9. Amabakduana pon sawusing, sampat paripurnaning pamudya, kang winarneng panggalange, lelagon kang ginelung, pamugeling carita Jawi, babading Tanah Jawa, lelampahanipun, para nata kang ginita, wusing jaman Srikalaraja pepati, Dewaraja semana.
  10. Jaman iku ingkang amekasi, panjenenganira naranata, Raden Alit duk timure, jumeneng sang aprabu, Erawjjaya ping gangsal nenggih, ing nagri Majalengka, jangkep satus tahun, umuring ponang nagara, turun sapta kang jumeneng narapati, ing nagri Majalengka.
  11. Wiwit prabu Suruh duk ing nguni, sasedane ginantya ing putra, Sang Prabu Anom namane, pan kekalih puniku, dereng nama Brawijaya Ji, anulya putranira, wiwit namanipun, Sri Brawijaya kapisan, putra nama Brawijaya kaping kalih, nulya malih putranya.
  12. Nama Brawijaya kaping katri, putranipun nama Brawijaya, ingkang kaping sekawane, Raden Alit puniku, Brawijaya pingg limaneki, jangkep ing tedhak sapta, kuneng kang winuwus, ing carita kang cinegat, sabedhahe nagari ing Majapahit, musnane Brawijaya.
  13. Lenyep saking manusapadeki, apan sumengka mengawak braja, minggah mring muksapadane, datan kalawan lampus, paripurna waluya jati, ing jaman kasucian, kasampurnanipun, sang aprabu Brawijaya, sampun putus patitising jatimurti, waskitheng sangkan-paran.
  14. Datan samar kawuryaning urip, urip trusing jaman kalanggengan, pira-pira kamuktene, ing karaton kang sestu, sestu datan kena winilis, pan tikel pira-pira, lan duk meksihipun, neng jaman nungsapada, cinarita duk muksane Sribupati, dinulur ing punggawa.
  15. Gajahmada Rakyan Mahapatih lawan sagung bupati satriya, punggawa para mantrine, sawadya-kuswanipun, ingkang sampun sami winasis, putus ring kamuksan, tan samar ing kawruh, tinarimeng kasunyatan, bisa milu ing muksane Sribupati, kang bodho datan bisa.
  16. Nadya nguni sumilih ing mangkin, yen wong tanpa ataki-takia, kapataka ing temahe, anelangsa ing pungkur, kumprung pengung tan wrin ing wadi, wadining widayaka, nayakaning kawruh, kawruh marng kalepasan, praptaning don si bodho aneniwasi, beda lan kang wus bisa.
  17. Watawise kang tumut sang aji, sapratigan wadya Majalengka, ingkang tuwa-tuwa bae, kang anem kinen kantun, amencarna wiji ing wuri, kinen sami nungkula, manjing Islam luhung, kejawi kang sampun samya, nungkul batin wus anggawa Islam suci, samya anandhang iman.
  18. Nanging ana bekjane kang kari, ingkang datan bisa milu muksa, dene salin agamane, kang tata Buda kupur, sinalinan agama gusti, sami anandhang iman, Islam pan linuhung, sirnaning kang tata Buda, duk bedhahe nagari ing Majapahit, semana sinengkalan.
  19. Sirna Ilang Pakartining Bumi, duk semana sinalinan jaman, Kalawijisaya alame, ngadiyati puniku, tigang tanah ponang nagari, ing Benang Giri Demak, narendra kang sepuh, paparab nata pandhita, iya Prabu Anyakrakusumeng Bumi, ya Jeng Sinuhun Benang.
  20. Jejuluke Sang Mahadimurti, iya Sri Mahanarendra wadat, wadat salami-lamine, jumeneng wali Kutub, Ghosul Ngalam Kutub Rabani, kang ngasrama ing Benang, asesunya samun, pinidha kinantha-kantha, pakukuthan yekang minangka kuthadi, nenggih Sang Adiningrat.
  21. Dene ratu ingkang kaping kalih, pan kaipe mring Jeng Sunan Benang, Prabu Sapmata namane, jumeneng Ratu Tunggul, iya Kangjeng Sinuhun Giri, Mustapa Purbaningrat, Jeng Wali Kutub, tetungguling parentah amisesani, ing jagad Tanah Jawa.
  22. Kang ngrenggani pura di ing Giri, ya ing Girialiman kadatyan, dene ratu ping tigane, kang mangka wakilipun, dening Kangjeng Sunan kekalih, kekutha bumi Demak, warising kaprabun, sutaning Sri Brawijaya, ginantyaken karatoning Tanah Jawi, Adipati Bintara.
  23. Kang angangkat jumenengira ji, nenggih Kangjeng para waliyulah, myang pandhita gedhe-gedhe, para mukmin gung-agung, ing sa tanah Jawa ngestreni, yen Dipati Bintara, angalih jejuluk, naradipati Pulembang, bisikane Panembahan Bintareki, lan malih sinung nama.
  24. Senopati Jimbun kang wewangi, kalipahing rasul nagri Demak, angreh Tanah Jawa kabeh, duk jumenenge prabu, sinengkalan Dahana Mati, Siniram ing Narendra, nengena karuhun, kang jumeneng nagri Demak, tan winarna gantya kang wursita malih, amangsuli carita.
  25. Kang ginancar ing kandhanireki, Prabu Brawijaya kang wekasan, kacatur kathah putrane, kang saking garwa sepuh, Jara ranira nerpati, putri saking ing Cempa, kang kocap warna yu, pinunjul ing pramudita, sang dayinta nama Ratu Dwarawati, yeku kang kacarita.
  26. Darbe cahya kasumbagan warni, ing sadina malih kaping sapta, salin-sumalin warnane, tetiga putranipun, ingkang urip bae winarni, kang pejah tan winarna, dene ingkang sepuh, pambajengira sang nata, pan wanodya Ratu Pembayun nameki, suwarna langkung endah.
  27. Antuk waris saking ibuneki, semburating cahya kasumbagan, sumunu cahya angene, pakramanira antuk, sang aprabu ing Pajang Pengging, Sang Sri Handayaningrat, sektine kalangkung, aprawira widigdaya, ing prang ampuh keh ratu sabrang kajodhi, sinoring pabaratan.
  28. Duk ing nguni kala andon jurit, Srinarendra pan maksih jejaka, Sang nateng Bali purwane, dupi balilanipun, datan purun kareh mring Jawi, prabu Kalageijita, nateng Bali Agung, apan sampun tigang warsa, denya datan utusan atur upeti, marang ing Majalengka.
  29. Amet sraya mring iiyan nagari, arsa njara maring Majalengka, tigang leksa prajurite, Balambangan pinukul, wadya Bali unggul ing jurit, pra dipati brang wetan, kasoran ing pupuh, wong ing Bali duk semana, apan lagya winongwong jayaning jurit, wong Jawa kagegeran.
  30. Pan anglaruk ngilen wong ing Bali, wadya ji Majalengka duk semana, ingkang amethuk yudane, dhadhal larut suh luyut, datan wonten kang mangga pulih, wong gedhe tyase kadya, wanudya sadarum, tan ana darbe kasuran, giris mulad marang srayane wong Bali, ing prang karya asmara. 

PUPUH II
ASMARADANA 

  1. Mangkana Srinarapati, Brawijaya Majalengka, wimbuh lir ginubah tyase, awiyoga angkara-kara, myang Patih Gajahmada, tyasnya ngranuhi kapasuk, puseking tyas sru mangarang.
  2. Dadya Sri Brawijayaji, semana karya ubaya, sayembara parentahe, sapa kang atetulunga, ngunduraken prawira, wong Bali den kongsi nungkul, ingambil mantu sang nata.
  3. Dadiya kang jatukrami, putri pembajenging nata, akathah kang para katong, kang sami tetulung ing prang, nglebeti sayembara, kepengin den ambil mantu, mring sang nateng Majalengka.
  4. Denya sang putri linewih, warnane datanpa sama, lir Supraba ngibarate, nulya Sri Handayaningrat, kang tumandang ing yuda, antuk karya ing prang unggul, asor wong Nungsa Kambangan.
  5. Srah pan nungkul nateng Bali, nulya Sri Handayaningrat, kalana andonjayane, anglurug layar mangetan, maring pulo Sembawa, pinukul ing prang wus nungkul, para rajaning Sembawa.
  6. Sri Handayaningrat nuli, laju mring pulo Praguwa, sinoring perang ratune, wus nungkul srah upetinya, nulya Srinaradipa, layar maring pulo Agung, pulo Selebes wastanya.
  7. Yeku ing Mekasar Bugis, aran Selebes pulonya, Sri Dayaningrat prapta njer, pra natanya sinor ing prang, wusnya nungkul sadaya, Sri Handayaningrat laju, budhal malih sampun layar.
  8. Srinarendra Pajang Pengging marang Ternate Manila, kalana andon jayane, nateng Ternate Manila, sami nungkul sadaya, nulya wau sang aprabu, layar maring tanah purwa.
  9. Ing pulo Burneo prapti, nagri Banjarmas binedhah, bedhah nungkul narpatine, miwah ing sabawahira, ing Burneo pra nata, samya srah bongkokan nungkul, marang Sri Handayaningrat.
  10. Wusnya mangkana sang aji, kalana Handayaningrat, marang ing purwa layare, prapteng pulo geng apanjang, aran pulo Sumatra, mring Palembang negara gung, narpatine sinoring prang.
  11. Kapupu madyaning jurit, nungkul wadya sahananya, pan wus ingideran kabeh, jinajah sagunging praja, pinukul nungkul samya, atur bulu bektinipun, kuneng sawusnya mangkana.
  12. Sri narendra Pajang Pengging, sawadya budhal wus layar, kondur mring Tanah Jawane, prapta jujug Majalengka, kuneng datan winarna, reroncening kardinipun, Sri Kalana Dayaningrat.
  13. Wus panggih lawan sang suputri, atut denya palakrama, langkung sih-asih kalihe, sigegen datan winarna, ing solah lamenira, nyenyuwe lakuning catur, kang binujung ing carita.
  14. Gancare sawiji-wiji, para putra Majalengka, pinrih prate lane kabeh, kang marna minta aksama, dene supe prenahnya, kang anem lawan kang sepuh, mung sapikantuking brangta.
  15. Arenira sang sudewi, priya apekik kang warna, Sang Lembu Peteng namane,tunggil saking putri Cempa, tinanem ing Mandura, mring rama sinung jejuluk, adipati ing Mandura.
  16. Nulya arine pawestri, sami saking putrì Cempa, kalangkung pelak warnane, anama Ratu Masrara, tresna mring bokayunya, pinet ing ratu pambayun, sadulur kadi putranya.
  17. Tumut maring Pajang Pengging, sang dyah sawusnya diwasa, kasmaran marang kang ipe, Sang Prabu Handayaningrat, baguse tanpa sama, tan ana lyan ingkang ketung, amung kang raka narendra.
  18. Pinakramaken tan apti, pineksa mring ibu-rama, sang retna meksa amopo, amung ketang ingkang raka, atajin dhahar nendra, anggeges sarira kuru, anglayung liyep araras.
  19. Kang bokayu prameswari, ing Pengging uningeng cipta, kang dadya paraning tyase, kang rayi Ratu Masrara, langkung kewran ing naia, kang rayi tansah ingimur, nanging meksa datan kena.
  20. Wus kandhem kerem ing kapti, nanging tan kapadhan karsa, dadya sang retna karsane, tan atolih ibu-rama, tan etang kadang-warga, amung ketang wirangipun, dadya anglampus sang retna.
  21. Seda kendhat sang suputri, milane dalasan mangkya, sang putri kocap makame, aran makam Rara Kendhat, tepi wetan kedhatwan, ing Pengging tepining umbul, karan umbul Rara Kendhat.
  22. Kuneng kang winuwus malih, putrane Sri Brawijaya, dyan Jaka Damar wastane, kang ibu putii denawa, tinanem ing Palembang, mring rama sinung jejuluk, Arya Damar ing Palembang.
  23. Binaktan wadya jalwestri, pan wong limangatus somah, lan sinungan wewenange, anabuha Lokananta, lan wenang anganggea, tengran kapraboning ratu, sakwetaranya kewala.
  24. Ing saben warsa sumiwi, maring nagri Majalengka, Arya Damar cantane, kang mencarken para nata, miwah para satriya, para dipatya gung-agung, ing Palembang sabawahnya.
  25. Lawan cinarita malih, anenggih Sang Arya Damar, puniku kang nurunake, mring susunan Candhibalang, ing nagari Palembang, ratu bituwah kalangkung, Jeng Susunan Candhibalang.
  26. Yata kang winuwus malih, putrane Sri Brawijaya, kang wasta Bethara Katong, tinanem ing Pranaraga, kang anurunaken marang, para sentana wong agung, ing Pranaraga sedaya.
  27. Wonten putranira malih, sang aprabu Brawijaya, kekalih pan sami wadon, saking ampeyan kalihnya, tunggil sayayah-rena, satunggil denya kramantuk, ing Lowanu adipatya.
  28. Satunggile denya krami, antuk ing Gawong dipatya, wonten ta malih putrane, sang aprabu Brawijaya, sami saking ampeyan, jalu pekik warnanipun, ibune kang saking Wandhan.
  29. Iya putri Wandhankuning, cinatur nguni purwanya, sang putri Wandhankuninge, puniku pan parekannya, sang prameswari Cempa, Ratu Mas Dwarawatiku, Wandhankuning, putri tawan.
  30. Saking karaman nrepati, ing Cempa duk negri Wandhan, binedhah ing rama Katong, anungkul narpatenira, atur bulu bektinya, lawan atur putrinipun, kang minangka tawanira.
  31. Nulya sinungken mring siwi, binekta mring Majalengka, lami-lami kacarios, Sang Prabu Brawijaya, gerah kalananganya, rajasinganen sang prabu, kalintang sangeting gerah.
  32. Tan tumama ing jejampi, sagunging dhedhukun samya, anelas ing usadane, nging meksa madal kewala, Sang nata kasangsaya, susah ngranuhi tyasipun, sewu siwuhen srinata.

PUPUH III
S  I  N  O  M

  1. Ing dalu sang nata nendra, lagya erem-erem pitik, myarsa swara lamat-lamat, ujaring swara dumeling, heh ratu Majapahit, yen arsa waras sireku, sira sacumbanaa, lawan putri Wandhankuning, lamun sira wus kalakon sacumbana.
  2. Yekti waras laranira, sang nata kagyat anglilir, pungun-pungun sru kagagas, karaos sangeting sakit, kuneng datan winarni, ing solahira sang prabu, pan sampun sacumbana, lawan putri Wandhankuning, sri narendra gerahnya sampun waluya.
  3. Sang putri Wandhan semana, wawrat katur ing sang aji, praptaning mangsa ambabar, miyos jalu warna pekik, nanging Sri Narapati, sakalangkung wirangipun, yen angakena putra, mijil saking Wandhankuning, dadya sinungaken maring juru sawah.
  4. Mijil saking bebutulan, tan ana wong kang udani, kinen ngaken sutanira, priyangga mring juru sabin, kuneng datan winarni, ing solah myang laminipun, Raden Putra namanya, Bondhan Kejawan wewangi, Raden Lembupeteng ing Tarub wismanya.
  5. Aja na kaliru tampa, sagung kang samya sudyapti, mamredawa ing carita, Lembupeteng pan kekalih, satunggal saking padmi, kang tinanem Mandureku, satunggil sing ampeyan, kang aneng ing Tarub nenggih, wonten malih putra priya saking ngarsa.
  6. Patut saking putri Cina, puniku pan garwa padmi, putrane prabu ing Cina, prameswari Majapahit, nanging garwa taruni, putri ing Cempa kang sepuh, prameswari ing Cina, cinarita anggarbini, lagya pitung candra anulya sang nata.
  7. Kae waning driyanira, sengit mulat ing sang putri, anulya sang putri Cina, tinarimaken mring siwi, Arya Damar wineling, aja rinewang salulut, yen durung wawratannya, lairing kang jabang bayi, yen wus lair apa sakarepe benjang.
  8. Binekta maring Palembang, sang putri denya garbini, prapta ing mangsa ambabar, miyos kakung warna pekik, sampun sinung wewangi, Raden Patah namanipun, yeku duk timurira, Panembahan Bintareki, wonten malih putra priya sing ampeyan.
  9. Jaranpanolih wastanya, pinrenah dening ramaji, aneng Sumenep negara, wonten malih putra katri, tunggil sayayah-bibi, saking ampeyan puniku, ingkang sepuh pan priya, Raden Gugur kang wewangi, arenipun panenggak pan inggih priya.
  10. Dyan Jaka Teki wastanya, arinya malih pawestri, Ratu Turnus wastanira, sampun diwasa sang putri, nging dereng ayun kewarni, remen wewujang sang ayu, yata kang kawuwusa, Dyan Jaka Gugur ing nguni, pan kinanthi mring kang rama Brawijaya.
  11. Aneng nagri Majalengka, pan kinarya senapati, ing karya sajroning praja, lan kang rayi Raden Teki, Raden Gugur ing nguni, duk bedhaing Majalengka, kalangkung wirangira, arsa tumut ing ramaji, ing muksane sumengka mengawak braja.
  12. Ingkang rama Brawijaya, asanget tan anglilinani, Dyan Gugur kinen kariya, lawan sakadangireki, tuwin sami wineling, nungkula mring kadangipun, Raden Gugur semana, nglampu nusup ing asepi, namur kula ngilangken kaputranira.
  13. Silurup pan ngayam alas, lawan sakadangireki, kang tunggil sayayah-rena denya lelampah wong katri, prapta sukuning wukir, awasta ing wukir Lawu, kidul-kilening arga, tebih saking Majapahit, saking ngriku apan lelakon nem dina.
  14. Dyan Jaka Gugur samana, kendel kalawan kang rayi, aremen pasitenira, kinarya enggen amregil, pan arsa mangun teki, sira Raden Jaka Gugur, akarya padhepokan, munggeng lelambunging wukir, Raden Gugur abentur kasutapanya.
  15. Munggeng lambunging aldaka, dene padalemaneki, tan patya doh lan asrama, babad wana wus kinardi, padhekahan wus dadi, tan kawarna lamenipun, kathah kang tumut wisma, banjeng nut ujunging wukir, iring-iring lelengkeh myak lebak-lebak.
  16. Wontenta wisma sanambang, katelah dalasan mangkin, dhusun karan kang ayasa, ing Gugur wastanireki, yata kawuwus malih, ing nguni Rahaden Gugur, alama ingulatan, lami denya tan kepanggih, kepanggihe antara tigang warsa.
  17. Tinimbalan maring Demak, wus Islam agama sud, lawan kang rayi kalihnya, wus anandhang iman sami, nging Raden Gugur maksih, karem mangun tapanipun, neng padhepokanira, dene ta Rahaden Teki, pan pinernah marang raka mangulona.
  18. Iya ing bumi tempuran, dene padhukuhaneki, awasta dhusun Tersana, dene ingkang rayi estri, sampun amawi krami, kyageng Majasta puniku, kuneng malih winarna, putraning Brawijayeki, priya saking ampeyan pekik kang warna.
  19. Ulading cahya sumunar, lir wulan purnamasidi, lurus pasariranira, jenar pamulu respati, pideksa lus kang daging, aparek driya asemu, ran Jaka Prabangkara, wasis ing sabarang kardi, cinarita kae Jaka Prabangkara.
  20. Pan datan ingaken putra, mring sang prabu Majapahit, ing purwane srinarendra, nuju ameng-ameng mijil, namur kula sang aji, tan ana wadya kang tumut, mung kang ngampil pawohan, Semut Gatel wong kekalih, srinarendra mider sajawining kitha.
  21. Anuju sayah sang nata, angantuk pan arsa guling, nuju celak wismanira, mantri lurah jagal nenggih, sang nata nulya mampir, lajeng asare ing ngriku, yata sang mantri jagal, darbe atmaja pawestri, warna pelak wus krama lakine pejah.
  22. Wus patutan satunggal, lawan lakine kang mati, nanging atmajane lina, dadya arandha ing mangkin, lagya mempeng ing warni, angladeni ing sang prabu, sang nata wus kagiwang, datan saranta ing kapti, nimbok randha sinarenan ing sang nata.
  23. Wusnya mangkana sang nata, kondur maring dalem puri, tan kawarna lamenira, nimbok randha kang winarni, semana anggarbini, praptane ing mangsanipun, wawratannya ambabar, mijil jalu warna pekik, nggih punika Risang Jaka Prabangkara.
  24. Suwita mring Srinarendra, kinarya lelurah sungging, winasis akarya gambar, tinuduh maring ramaji, anggambar saisining, wana ing sakutu-kutu, walantaga salirnya, jro praja jawi prajeki pan katulat sedaya tan wonten siwah.
  25. Jroning samodra ginambar, kang mina-mina geng alit, ingkang gumremet rumangkang, saisining jalanidhi, tan salaya ing warni, kagawokan sang aprabu, kalangkung asih tresna, mring Prabangkara panyungging, ing batine sang nata wus ngaken putra.
  26. Amung ing lahir sinasab, yata semana sang aji, aken anggambar kang garwa, Ratu Mas Andarawati, ginambar sampun dadi, datan salaya sarambut, warnane putri Cempa, sang nata suka tan sipi, leng-leng mangu mulat ing gambar wangunan.
  27. Yayah pindha bisa ngucap, dangu-dangu sribupati, mulat ingkang pawadonan, angandheng-andheng kaeksi, pan katetesan mangsi, Ki Jaka panggambaripun, sang nata semu duka, tatanya paran marmeki, kae Jaka aturnya pan katetesan.
  28. Ing mangsi panggambar amba, tan ngantos kawula kerik, amba nuwun pangaksama, ing gusti srinarapati, sang nata datan angling, kawistara runtikipun, ginagas ing wardaya, sang nata tampaning galih, apa baya si Prabangkara weruha.
  29. Sacirining garwaningwang, jroning kenya yayi dewi, punang asana cirinya, andheng-andhengira wilis, enggone ambeneri, tan siwah ing prenahipun, liring as pawadonan, basa keni ku tetapih, Srinarendra saya kagagas dukanya.
  30. Pangunandikaning nala, yen mangkono si panyungging, baya wus saresmi lawan, yayi Mas Andarawati, dene weruh ing ciri, andheng-andheng ring asipun, sisungging liwat ala, wani anyidra ing resmi, binecikan mengkono pemalesira.
  31. Kuneng laminya semana, sang nata saya ngranuhi, dukanira mring ki Jaka, saben ki Jaka kaeksi, wungu runtikira ji, dadya karsane sang prabu, ki Jaka sungging mudha, karsa pinaten ing ratri, sang nata ken nimbali patih sarkara. 

PUPUH IV
DANDHANGGULA 

  1. Kyana Patih Gajahmada prapti, wus jinarwan sakarsaning nata, lamun Ki Sungging ing mangke, apan arsa linampus, aja karya rudahing ati, lan aja awet dadya, kaliliping prabu, asepet medhesi netra, sru angganjel ing siyang dalu tan kenging, kinaya eca nendra.
  2. Duk miyarsa rekyana apatih, Gajahmada sanget pemambengnya, akathah-kathah ature, wonten salokanipun, sagalaking sarpa kang mandi, myang sagalaking sima, tan wonten kang kolu, makan sutaning priyangga, sampun silih manungsa kang sinung budi, yen koluwa mring suta.
  3. Ing pejahe tan tahan sayekti, lawan wonten ing paribasannya, nadyan tega larane tan tega patinipun, lan punika Ki Jaka Sungging, dosane tan yumana, amung salang-surup, panduka kang salah nyana, dereng yekti kasesapan duka runtik, tan ngangge sinaringan.
  4. Kirang saranta tyas paduka ji, anindaki ing budi dadakan, deduka tan sambadeng reh, paduka pan ratwagung, kasumbageng ngelaya bumi, kocap sugih dandanan, ing reh para putus, tuwin para bijaksana, wewekan jrah wruh serapating arempit, ing semu tan kuciwa.
  5. Ing praniti sami ngati-ati, boten kekirangan ing pranata, satata tata titine, tatal titikanipun, pan puniku pun Jaka Sungging, ing titi dereng katrap, traping para putus, tan wonten kang tumitisa, pamutuse ing pamancas kang patitis, witaning para tama.
  6. Yen estua karsa paduka ji, sinten gusti ingkang kaecalan, tan wun nalangsa ing tembe, kya patih aturipun, sarwi nangis anggegondheli, marang srinaranata, sampun ta kabanjur, temah keduwung ing wuntat, anuruti ing karsa kang tan saririh, sarehning amranata.
  7. Srinarendra waspanira mijil, pungun-pungun karantan ing naia, kacatet dening ature, kyana patih pan putus, ing weweka tanduking gusti, dadya srinaradipa, wurung karsanipun, denyarsa nglunasi jaka, duk samana sang nata nulya bebisik, mring patih Gajahmada.
  8. Wus katampan sasmitaning aji, yen ing mangke karsaning narendra, Ki Jaka Sungging mudhane, mung pinrih kesahipun, saking nagri ing Majapahit, nyinggahana deduka, ning rama sang prabu, nanging sinamun karsanya, saderenge kelakon kinarya dhemit, nulya kya patih medal.
  9. Panggih lawan ki Jaka Panyungging, dhinawuhan karsane narendra, ingapuskrama jatine, ing mangke karsanipun, ramandika srinarapati, andika sinung karya, anggambara sagung, saisining awang-awang, den katulat aneng warna papan tulis, saisining gegana.
  10. Surya wulan lintang-lintang tuwin, kilat thathit kekuwung myang teja, kang sarpa tapak angine, teluhbraja andaru, laban-laban myang lintang ngalih, baledheg lawan gelap, agraning galudhug, mendhung lawan mega-mega, sarawungan lelayu kang mega kuning, ujunging jumantara.
  11. Caratwarsa udan angin-angin, saniskara isining gegana, kinen anggambara kabeh, muwah kang manuk-manuk, ingkang datan urip neng bumi, kang samya ngawang-awang, keh waarnaning manuk, kadya ta peksi Dewata, sajinise kang datan anunggal warni, len beri Peksiraja.
  12. Kae Jaka sandika tur neki, anglenggana ing sakarsa nata, kya patih gya wangsul age, marek ing ngarsa prabu, mawotsari rekyana patih, sampun katur denira, angembani dhawuh, tuwin ature dyan Jaka, Prabangkara datan lenggana karsaji, thrustheng tyas srinarendra.
  13. bubaran kyana patih mijil, nulya sang nata aken akarya, layangan ingkang agedhe, pitung dhepa gengipun, mawi kurung panggenaneki, ki Jaka Prabangkara, sapirantenipun, pinanci sasangunira, kuneng laminira samana wus dadi, layangan langkung pelak.
  14. Sinung pindha layar sampar angin, olan-olan lan sangga akasa, sesinthing tadhah angine, ing tengah nggening kurung, kadi wisma samakta sami, sinamaptan sangunya, sapirantenipun, sadandaning mawarna, srinarendra nulya nimbali pepatih, lawan sagung punggawa.
  15. Sampun pepak mantri jro nagari, punang layangan sumaos ngarsa, pepak sapala kartine, tetali ngundhung-undhung, kadi gunung anakan kesi, lan sinung pamuteran, panguluring tangsul, nulya Jaka Prabangkara, nembah amit mangastuti ing nerpati, sang nata ngasta serat.
  16. Tetingkeman ingecapan jawi, nulya sinungaken mring ki Jaka, sang nata pangandikane, kulup wacanen iku, ing cirine kang anengjawi, Raden Jaka tur sembah, dan winaca gupuh, cirine ponang nawala, sinukmeng tyas mangkana unine tulis, layang dhawuh mring putra.
  17. Sungging mudha Prabangkara kaki, tampanana iki layang ingwang, parentah marang dheweke, nanging pepacuh ingsun, maring sira layangong iki, ywa sira buka-buka, lamun durung tutug, anggonira anggegambar, saisining gegana poma ta kaki, aja wani ambuka.
  18. Besuk lamun wus palesta kaki, enggonira anggambar awiyat, barang saisine kabeh, ing kono sira kulup, ambukaa ing layang iki, ki Jaka satelasnya, ing pamacanipun, cirining srat tetingkeman, wus kadhadha sandika aturireki, sawusnya nulya minggah.
  19. Ing layangan jro kekurung nenggih, nulya sang nata ken anginggahna, layangan den umbulake, pareng maruta nempuh, layar samya madhahi angin, sru muluk angambara, keras siyutipun, yayah garudha manglayang, iberira risang beri Kagapati, mangkana isthanira.
  20. Ponang layangan meh tan kaeksi, nulya sang nata angunus pedhang, ingkang kalangkung landhepe, pedhang katingal murub, srinarendra tumengeng nginggil, layangan tan antara, wus datan kadulu, sampun silem ing ngawiyat, dan sang nata aken anyandhet tetali, den uger ing tetiyang.
  21. Tiyang pamugeraning tetali, nulya sang nata tedhak sing dhampar, sarya anganggar pedhange, angandika sang prabu,heh apatih myang pra dipati, punggawa Majalengka, den padha angrungu, seksenana ujaringwang, maring sutaningsun si Jaka Panyungging, kang wus aneng ngawiyat.
  22. Heh suta ngong Sungging mudha kaki, poma sira aja tiba-tiba, yen durung prapteng pernahe, ing Cina nagara gung,kono sira tibaa kaki, yen wus kalakon sira, tiba ing Cineku, kono besuk nuli ana, kang amupu tetulung mring sira kaki, tinarik mring kakamulwan.
  23. Luwih mulya sira besuk kaki, amencarken wiji aneng Cina, werateng tanah-tanahe, tembe anak putumu, keh manusung mulih mring Jawi, padha milu winenang, amangana besuk, pametuning tanah Jawa, samergane pangupajiwane gampil, samya kerasan wisma.
  24. Kyana patih myang para dipati, sinatriya pra mantri punggawa, samya saur kukilane, gumuruh samya jurung, hayu-hayu muga sang pekik, rahayua ing paran, kalakona besuk, sasebdane rama nata, tan antara geter pater mertandhani, jumegur ing ngawiyat.
  25. Sinauran dhedhet erawati, nulya sang nata angangkat pedhang, tetali pinancas age, pancas tetali rampung, sebut mesat tali kang nginggil, isthane kang pusara, lir naga-rota gung, manglayang mring jumantara, tuwin pindha carat warsa puser angin, ngragancang ngawang-awang.
  26. Tan antara wus datan kaeksi, kang pusara binekteng layangan, sruning maruta sumeret, ngedet yayah den ubub, kuneng ingkang wus aneng nginggil, yata wau sang nata, pedhangira sampun, sinarungken nulya lenggah, ing dhedhampar sarwi andulu tetali, pesate mring gegana.
  27. Srinarendra anjetung tan angling, kunusing tyas angungun kalintang, yayah kauwan isthane, basa kauwan iku, ing tegese wong ngregem peksi, ingon-ingone lawas, kekasih tur cumbu, ucul musna sangking asta, lenyap dadya kauwaning tyas mranani, sang sri angreras driya. 

PUPUH IV
M  I  J  I  L 

  1. Mangu-mangu manguneng nekani, kakenan tyas kepon, lir kapesan kepasuk puseke, mewu metek putek kapetek ring, wirangrong tan aring, ngarang rangu-rangu.
  2. Angles mules yayah den lolosi, bayune sang katong, katetangi ketang katresnane, ring sesuta satataning urip, asih maring siwi, sawitning tumuwuh.
  3. Ring tumuwuh wahananing jalmi, jatmikeng lelajon, lelajone ngajeng kelajenge, kabujeng ring butajenganeki, nir prayojan aji, jingjinging pangejum.
  4. Jumurunge kang samya jurungi, ujar kang rinojong, anerajang wimijangan bekjeng, juwet-juwet deh jejawat pati, pati tan patitis, tiwas temahipun.
  5. Yen estua anemahi lalis, lalisa aneng don, ing kasidan mangka usadane, dedukane teka mindakani, sandening dumadi, andon reh kang dudu.
  6. Dudu tindak dadak den tindaki, dumadak tan panon, dening driya nirteng darunane, tan derana kadiraning galih, gelah-gelah westhi, pangesthining nguthuh.
  7. Nguthuh ing reh tar sesthi westhining, pepathen kinaot, kautamanira tan pangene, kahananing nata nguni-uni, uninga wangening, wawenang winangun.
  8. Wangunaning naya kang winuni, wenang angon tinon, witning anung nahen wahanane, kang winaon ring sang miwahani, anenilas warti, anatar pitutur.
  9. Ing pitutur marta tar kentaring amrih katartanton, ning tumitah paramarta wite, pawitaning kang para nerpati, putus ing praniti, satata winantu.
  10. Ing wewaton kang tinaki-taki, titikaning katong, kang tinulat-tulat tyas tulaten, nginte-inte aniten-niteni, anuting darmaji, pinuji pinunjul.
  11. Panjang lamun kawijila ing ling, wulanguning katong, tan wrin waspa nira dres wijile, tuwin wau rekyana apatih, myang para dipati, mantri punggawa gung.
  12. Samya ngungun jetung tan kena ngling, sadaya wetu loh, sami ton-tonen kabangkitane, raden jaka limpat sarwa wasis, sembada lus budi, pekik wamanipun.
  13. Srinarendra wus mupus ing galih, dan kondur ngedhaton, kyana patih undhang bubar kabeh, pra dipati pra punggawa mantri, sowang-sowang mulih, kuneng kang winuwus.
  14. Sang kaswasih kang binekteng angin, angasut tan alon, sru sumungsung ing an tarile sane, muluk yayah ngayuh ing wiyati, silem kang pratiwi, mor ing namu-namu.
  15. Siyang dalu pangededing angin, gumarebeg angrok, mila punang layangan lakune, datan kandheg-kandheg sru manginggil, neng jumantareki, kuneng lamenipun.
  16. Duk semana layangan wus prapti, nggening peksi katong, paksi beri lawan sajinise, ingkang sami tinitah neng nginggil, myang dewata paksi, ginambar sadarum.
  17. Satelase ponang paksi-paksi, anulya sang anom, penggambare ing gegana kabeh, saisen-isening ngawiyati, tan ana kang kari, ing panggambaripun.
  18. Ri sampunnya sampat ing pakarti, paripurnaning don, pan sawidak dina ing lawase, palestaning panitranireki, nulya sang apekik, angesthi ing kalbu.
  19. Apan arsa ngyetenana nuli, dhawuhe sang katong, kang pinacak anengjro tulise,tetikeman kang wineling-weling, ki jaka yun uning, paran wadinipun.
  20. Punang serat binuka tumuli, mring Ki Sungging anom, sinukmeng tyas winaca tembunge, penget iki layang ingsun kaki, ingkang mijil saking, sucining tyas ingsun.
  21. Sarta wuryaning pangestu mami, myang sesantining ng mg, yoga sadaka uparenggane, dhawuha ta marang sira kaki, Prabangkara Sungging, mudha sutaningsun.
  22. Kang wus putus ing titi patitis, Trusing pasang semon, ri sasmita katon lukitane, pasang cipta graita lelungit, kang sarwa binangkit, pangulah linuhung.
  23. Kang tan kewran wraning ganal alit, laku kang linakon, setya tuhu ing pasuwitane, ing mengko kang lagi anglakoni, ing parentali marni, mi tuhu pituduh.
  24. Ingsun utus anggambar salwirning, antariksa kono, barang katon ginambara kabeh, ing sawusing pangestu ngong kaki, myang sesanti mami, marang ing sireku.
  25. Ing wiyose kulup Jaka Sungging, mudha sutaningong, aprakara layang isun kiye, dadia ing pratandha ngong kaki, wekas-wekasaning, ing pangandikaningsun.
  26. Dadya pamegate tresna mami, mring sira nak ingong, awit angkatira saking kene, angambara maring ngawiyati, kalangan tumiling, mangalayeng luhur.
  27. Pepungkasanta katemu kaki, lawan jeneng ingong, kongsi prapteng paranira tembe, aja susah-susah nganggo mulih, maring Majapahit, poma-poma pikulup.
  28. Lawan aja salah tampa kaki, ing reh walangatos, melang-melang kang ora-orane tibaa ring pancabaya kaki, kumaddela maring, sang amurbeng tuwuh.
  29. Marmane kang mangkana ta kaki, dene ta samengko,jeneng isun iki teka seje, rasaningtyas tan kadi ing uni, teka kudu runtik, marang ing sireku.
  30. Nora kena rinapu riniring, murang-muring ingong, wus tan kena ing reh pinrih sareh, malah wuwuh sangsaya and adi, bendu ngong mawardi, kudu amrih dudu.
  31. Tan karuhan darunaning budi, buteng mawor keron, amung eling sengitingsun bae, maring sira nora kena lilih, baya pinasthi, karseng jawata gung.
  32. Pinisahken sira lawan mami, tan atunggal enggon, pan mengkono kaki kajatine, poma-poma lakonana kaki, sapituduh mami, aja tumpang surup.
  33. Sira nora ingsun prih ing pati, amung karsaning ngong, angsung dedalan marang dheweke, dedalane kamulyanireki, wruha kang arungsit, ing baya pakewuh.
  34. Ingkang angel ingkang sungil-sungil, ingkang adoh elok, ing lakon wruha kangelane, keneng lara-lapa panas perih, kadarung miden, ngudara andarung.
  35. Heh ta kulup weruhanireki, wuwus kang mengkono, sun kon pinter sireku tegese, tembe wuwuh wiwekanta ngenting, andon padomaning, andedel pandulu.
  36. Duluraning amrih amurwani, kawiryawaning don, tan lyan saking sangsara wiwite, tur setyawan anut ing darmaji, supaya sinung sih, ing jawata luhung.
  37. Anampani nugraha sayekti, sangking sihing manon, luwar sangking papa sangsarane, nulya sinebut bangsawan tuwin, darmawan darmaji, punyawan winantu.
  38. Ing artawan myang gunawan titih, kertawan kinaot, susilawan budiman wadine, pangundhuhing wowohan ngemehi,saturasireki, padha mulyeng pungkur.
  39. Heh ta kulup piyarsakna iki, panedhaning ngong, mring jawata kang murba ing rehe, sira aja tiba-tiba kaki, lamun durung prapti, ing Cina praja gung.
  40. Kono sira tibaa ta kaki, aja kongsi kantrog, den aririh tibanta ing tembe, kono nuli ana kang nulungi, maring sira kaki, asih tresna tuhu.
  41. Yeku besuk jalaran ta yekti, bisa dadi katong, asih lulut balanira kabeh, luwih mulya karatonireki, aneng Cina kaki, asugih brana gung.
  42. Pan kasasra ing liyan negari, jenengira katong, kineringan parangmuka kabeh, kasudibyanira amumpuni, widigdayeng jurit, prawira dibyanung.
  43. Lawan sugih atamaja sireki, lanang miwah wadon, anak-putunira keh pencare, padha tulus padha sugih-sugih, besuk jaman wuri, akeh padha nungsung.
  44. Layar maring bumi Jawa kaki, akeh kang padha don, sedya wisma aneng Jawa kene, padha wenang milua ing wuri, mangan pametuning, tanah Jawa besuk.
  45. Samergane padha sinung gampil, pangupajiwan don, poma-poma den waspada ing reh, heh ta Prabangkara anak mami, den awas den eling, mring wawekas ingsun.
  46. Titi purna pamaosing tulis, risang prawira nom, kabarabas deres ing waspane, lir tineres tyasira sang pekik, karuna tan sipi, kawimbuhan gambuh. 

PUPUH VI
G  A  M  B  U  H

  1. Kambuh ing driya wimbuh, kambah barubah kabubuh-bubuh, lir ginubah bebahing wardaya rujit, kajujut-jujut kabanjut, binanjet pating karejot.
  2. Kumejot ing jejantung, meh kajunjung jijange kang ujung, lir pinejang kapejeng reh gonjang ganjing, kapanjang-panjang manaput, sumaput-saput tyas kepon.
  3. Kepyan upaya mepu, mopek kapetek putek margiyuh, yayah-yayah anggayuh woding wiyati, mawerdi werdaya nanduk, pinanduk ing reh wirangrong.
  4. Mangarang rangu-rangu, kapirangu ngungun pungun-pungun, amangungkung tan kawekang te kang kingkin, kakenan unang-unang kung, mangkana sampun sinapon.
  5. Pinapas ing pamupus, mupus ing tyas kentas wus kapusus, man monang samaneng munadikani, kinikis enget ing kalbu, ilang ingkang walangatos.
  6. Kang srat sinimpen sampun, duk semana dyan jaka aneru, panenedha maring jawata linuwih, meminta enggaling laku, yata tinarimeng manon.
  7. Asih mring dasihipun, tetulung mring dasih kawlasayun, yata sanalika wonten angin prapti, langkung adres saking luhur, mengandhap nulya tumempoh.
  8. Maring layangan wau, angin sangking ngandhap tan lumaku, dadya punang layangan tumurun anglis, lakar langkung rikatipun, binakta ing angin angrok.
  9. Lir kagendra kadulu, saking wiyat angayom tumiyup, cumalorot yata wonten prapta malih, angin barat-dhaya ngasut, myang angin udara nempoh.
  10. Maring layangan asru, kang layangan anut dresing bayu, barat-dhaya udara ngedet kepati, angalor-ngetan sumiyut, ngemper aniyub mangisor.
  11. Kuneng ing lamenipun, duk semana karsaning Hyang Agung, ingkang asih murah mring dasih kaswasih, tetulung ing kawlasayun, punang layangan wus ngayom.
  12. Rumah angemper sampun, angungkuli ing dharatan agung, tanah ageng nenggih ing Ciña negari, jawi praja dhusun-dhusun, pinggir wana-wana tunon.
  13. Sukuning gunung-gunung, alas teratab iring pepundhung, duk semana punang maruta wus mati, ing wanci meh gagat esuk, nulya kang layangan anjog.
  14. Tan kontrag tibanipun, alon aririh datan aseru, aneng pinggir wana edheng-edheng nenggih, terataban celak dhusun, asepi mamring kemawon.
  15. Tebih lan narendra gung, ing Yutwai wastane kang dhusun, dhusun alit bawah ing manca negari, wonten randha kawlasayun, aran mbok randha Kim Liong.
  16. Dama miskin kalangkung, sru malarat alit wismanipun, sampun lami linane lakinireki, nistha papa kawlasayun, meh tan jamak samining wong.
  17. Kacatur darbe sunu, estri satunggil warnanira yu, ing wayahe sang dyah pan sampun birahi, sumedhenge anomipun, nanging dereng pati katon.
  18. Rehning parawan dhusun, dhasar miskin sru kangelanipun, ing warnane apan dereng pati mijil, sruning papa kawlasayun, nistha datan amerabot.
  19. Keng Mu W ah namanipun, lola tinilar ing ramanipun, amung lawan renane ngupaya bukti, saben ari karyanipun, sira mbok randha Kim Liong.
  20. Mring wana celak dhusun, terataban sesukuning gunung, wong kekalih kelawan sutanireki, ramban ipil-ipil kayu, jejanganan miwah godhong.
  21. Ing sapikantukipun, jejanganan godhong kayu-kayu, yen wus antuk nulya winade tumuli, maring dhusun liyanipun, mrepat myang mancalima doh.
  22. Sapayu-payunipun, kang kinarya ing patumbasipun, kang binukti ing sadina lan sawengi, makaten salaminipun, yata ing dina sawiyos.
  23. Mbok randha nuju metu, mring wana lir saben-sabenipun, wong kekalih kalawan sutanireki, dahat ing kawelasayun, aterutusan wong roro.
  24. Maring sukuning gunung, ereng-ereng lelebak pepundhung, akerapa reramban ipil-ipil, jejanganan kayu-kayu, godhong apan arsa den dol.
  25. Semana wancinipun, maksih injing pan ing pukul wolu, ni mbok randha semana kagyat ningali, ing ngarsa ana kadulu, kadi wisma magrong-magrong.
  26. Nanging dede wismeku, kadi wisma sinawang gengipun, pinerpekan rakite lir palwa kunthing, ngangge layar tadhah bayu, kathah layare mirantos.
  27. Dyan Jaka Sungging weruh, lamun ana jalma nulya mudhun, sangking kurung Rahaden Jaka aririh, prapta ing dharatan sampun, Dyan Jaka merpeki alon.
  28. Mring nimbok randha wau, ni randhesmu ajrih ragi mundur, tuwin sutanira dahat denirajrih, gegendholan biyangipun, pucat sarira dherodhog.
  29. Panggraitaning kalbu, ni mbok randha apa baya iku, perayangan peri kang amarabumi, apa bangsaning lelembut, kang rumekseng alas kono.
  30. Myang dhanyang-dhanyang gunung, apa dhemit-dhemiting wana gung, kang rumekseng alas gunung kene iki, kang kabeh sabangsanipun, padha nyiluman tan katon.
  31. Amdi katoni iku, malih warna mindha manuseku, sun wetara kakung perayangan iki asejen panganggenipun, busanane sarwa seyos.
  32. Tan kadi rakitipun, busanane wong kene satuhu, dhemit iki warnane teka asigit, jatmika anteng asemu, cahyane mancur mencorong.
  33. Balerengi dinulu, yen upama jalmaa satuhu, iki dudu satune wong cilik-cilik, amung putraning ratwagung, kang pantes cahya mengkono.
  34. Dyan Jaka awas dulu, mring mbok randha Kim Liong puniku, sanalika Dyan Jaka enget ing galih, anampa sang ra mipun, busana barang pangangge.
  35. Kadi parekanipun, nguni prameswarinira prabu, prameswari kang saking Cina negari, myang suthuping netranipun, tunggal kang pasang pasemon.
  36. Myang kekulitanipun, dhedhasare kuning kulitipun, Raden Jaka osiking tyas baya iki, wong Cina pawestrenipun, wauta randha Kim Liong.
  37. Nulya tetanya gupuh, cara Cina ing patanyanipim,lah bagea wong anom kang anyar prapti,ingong tetanya satuhu, anedha jinaten ingong.
  38. Apa silih lelembut, dhedhemiting wana gunung-gunung, perayangan peri kang amara-bumi, apa dhanyang ing wana gung, kang padha rumekseng kono.
  39. Arsa aganggu-ganggu, karya lelara kang teluh-neluh, apa baya manungsa-manungsa yekti, sajarwaa wong abagus, apa si Liong Te Pekong.
  40. Prapta arsa angracut, pati urip ngalap jiwaningsun, yen upama sira manungswa sayekti, wong paran wastanireku, tanahmu celak apa doh.
  41. Lawan sapa aranmu, Raden Jaka ariris sauripun, cara Cina patitis ing tembung manis, dyan Jaka nguni wus putus, ing basa Cina mengkono.
  42. Muwah ing tulisipun, apan sampun limpat sang binagus, kang amuruk nguni embane sang p u t r i , ing Cina kang krama antuk, ing Majapahit sang katong.
  43. Akathah wadyanipun, para mantri ing Cina kang tumut, punika kang sami rerewangan angling, lan Raden Jaka ing dangu, mila winasis sang anom.
  44. Barang patanyanipun, ni mbok randha Kim Liong sadarum, Raden Jaka Prabangkara pan mangerti, yata wau wuwusipun, Dyan Jaka amucung alon. 

PUPUH VII
P O C U N G 

  1. Lah ta biyung kula pan dede lelembut, dede perayangan, lan dede dhanyang dhedhemit, lawan dede Ong Te Pekong dede dewa.
  2. Yektosipun kula puniki ta biyung, pan inggih manungsa, wong Jawa kamulan mami, dasihipun srinarendra Majalengka.
  3. Kula biyung nemut gatel ing sang prabu, nanging sanget nistha, Prabangkara aran mami, ina budi wijiling wong sudra papa.
  4. Tur balilu tanpa kabudayantengsun, bodho tanpa guna, ugungan sangkaning alit, pan kapatuh katungkul umbar-umbaran.
  5. Kula biyung tan mantra-mantra ing semu, angawuleng nata, duk tinuduh ing nerpati, sesinaon ing tulis pan dereng bisa.
  6. Taksih bingung tuna liwat kumprung pengung, kathah kanca kula, sedaya sami winsis, amung kula biyung kang bodho priyangga.
  7. Tuna kawruh datan uningeng lor kidul, mila gung dinukan, ing gusti sranarapati, dene tiba kula ing ngriki punika.
  8. Tan sedya yun ing pratingkah aru-biru, ing nguni purwanya, kula lagya anglampahi, parentahing gusti nateng Majalengka.
  9. Duk tinuduh anggambar saisenipun, ngawiyat sadaya, kang elok-elok kaeksi, ing antara tetirah ing jumantara.
  10. Kula sinung kang minangka marganingsun, minggah ing gegana, layangan lir palwa kunthing, sinamaptan layar-layar kadi palwa.
  11. Lawan sinung bekakas piranteningsun, myang sesangu kathah, kawrat munggeng kurung sami, datari kirang sangu malah ngantos tirah.
  12. Taksih agung pan puniki luwihipun, neng tunggangan kula, dupi ing pakaryan mami, wus palesta panggambar kula sedaya.
  13. Nulya rawuh angin dres kang sangking luhur, nempuh ing layangan, layangan anulak bali, siyang latri ngedet tumurun mangandhap.
  14. Dupi sampun celak lawan gunung-gunung, ngayom mring dharatan, nuju pamatining angin, duk ing wau dalu wand gagat wetan.
  15. Dadya dhawuh ing kisma tunggangan ingsun, ing ngriki punika, kula angungun tan sipi, katujune dika biyung nunten prapta.
  16. Yata wau ni bok randha duk angrungu, jetung kagawokan, ngungun gegetun tan sipi, lenger-lenger dening atebih kalintang.
  17. Lan kalangkung welas marang sang binagus, yata ni bok randha, alon wuwusipun malih, yen mekaten anak andika punika.
  18. Pan kalaut kalunta kalantur-lantur, katut ing layangan, pedhot binekta ing angin, kombak-kombul tiba ing liyan negara.
  19. Pan kalangkung tebih ing tibanireku, sangking tanah Jawa, sangking nagri Cina ngriki, tanah Jawa pan kidul-kilen prenahnya.
  20. Nging puniku tebihe kalangkung-langkung, pan kalang-kalangan, ing samodra ageng nenggih, angliwati pulo geng-ageng akathah.
  21. Samodra gung lelayaran tigang tengsu, angin kang sedhengan, ing nguni anak duk masih, nenggih paman dika ingkang sampun lina.
  22. Apan sampun nate layar duk ing dangu, maring tanah Jawa, sampun wruhing Majapahit, duk Sang Ong Te nguni miwaha ring putra.
  23. Krama antuk srinarendra Majalangu, nguni paman dika, andherek sang raja putrì, pan giliran ing pakaryaning narendra.
  24. Wretenipun ing mangke sang retnaningrum, sampun pepisahan, kalawan srinarapati, prameswari sang raja putrì ing Cina.
  25. Pisahipun lagya bobot pitung tengsu, nulya karsanira, sang aprabu Majapahit, raja putri tinarimaken ring putra.
  26. Kang tinandur ing Palembang negara gung, aran Arya Damar, puniku punapa yekti, kae jaka lingira inggih sanyata.
  27. Malah sampun ambabar wawratanipun, putra mijil priya, warna lir rama sang aji, ni mbok randha Kim Liong malih wuwusnya.
  28. Lah ta bagus kadi paran warnanipun, jro tunggangan dika, kula pan arsa udani, kae Jaka lingira inggih sumangga.
  29. Mangkat sampun Ki Jaka kang aneng ngayun, nulya nyai randha, ing wurine kang sutestri, prapta nggening layangan wus sami lenggah.
  30. Ing jro kurung ni randha kacaryan dulu, tuwin sutanira, sami kacaryan ningali, dene kadi wisma sapirantenira.
  31. Tuwin wau piranti panitranipun, gambar pira-pira, kalintang samya di-adi, isen-isen ing wiyat kang sarwa pelag.
  32. Sang binagus amijilken segahipun, roti warna-warna,” myang adi-adining Jawi, kang kewawi kinarya lelungan lawas.
  33. Tuwin banyu inuman kang sarwa arum, apan misih kathah, kabeh cinaraken sami, mring ni randha tuwin wau sutanira.
  34. Wong tetelu sami mangan roti gandum, kalawan mertega, miwah sawarnane roti, wusnya tuwuk nulya ki jaka wuwusnya.
  35. Lah ta biyung yen amarengi ing kayun, andika yen sotah, amupu ing kawlasasih, inggih biyung kawula ngenger ing dika.
  36. Kula biyung mapan boten sedya mantuk, dhateng tanah Jawa, pan sampun wirang wak marni, nyai randha langkung sukanireng driya.
  37. Wuwusipun inggih prayoga kelangkung, kalamun andika, sudi angenger wong miskin, nistha papa tan adarbe paran-paran.
  38. Sang binagus saurnya inggih satuhu, anulya ki jaka, den ajak mulih mring panti, tan lenggana ki jaka sarya babekta.
  39. Ngusung-usung pepanganan wong tetelu, lawan pirantinya, bekakasira sang pekik, wangsal-wangsul pangusunge kang dandanan.
  40. Lawan sagung kekarene sangu-sangu, pan kalangkung kathah, miwah ingkang layar sami, mori pethak tuwin awaking layangan.
  41. Mori alus sakalangkung wiyaripun, myang atali samya, ragangan binekta mulih, patang dina telase pangusungira.
  42. Tan kawuwus samana ing lamenipun, sira ni mbok randha, Kim Liong tresna tan sipi, mring ki jaka kadi suta nggene yoga.
  43. Sang binagus ageme sesupenipun, mirah ngenthik kanan, lawan partepen ireki, pan kancana jingga cecawi rinengga.
  44. Yeku sinungaken mring ni randha sampun, kinen anjuwala, kinarya pawitan nenggih, ni mbok randha angupaya buktinira.
  45. Mulur-mulur ni randha rejekinipun, pan dumadak sangkan, pangupajiwane gampil, samargane teka kauntungan kewala.
  46. Sang abagus anulis pakartinipun, karya gambar-gambar, kekayon myang peksi-peksi, yen wus dadi kinen nyade ni mbok randha.
  47. Wus misuwur ki Jaka pakaryanipun, pan kathah pajengnya, rebutan kang tuku sami, miwah gambar manusa estri lan priya.
  48. Rebut unggul patukone datan etung, laranga sinengka, kathah kang sami memeling, susun-susun atimbun estri myang priya.
  49. Ngundhung-undhung ni mbok randha artanipun, semana ni randha, Kim Liong pan sampun sugih, margi saking suta panggihan kanthinya. 

PUPUH VIII
K I N A N T I 

  1. Mangkana pan kamisuwur, tepis iring kanan keri, padedesan amancapat, mancalima nem sapteki, mancawolu mancasanga, sami pangalemireki.
  2. Kalamun atmajanipun, ni mbok randha ing Yudwai, pan suta pupon punika, kelangkung denya winasis, wignya putus sarwa bisa, dhasar apekik kang warni.
  3. Pamulu yayah sitangsu, sedhenge purnama siddi, limpat ing tembung noraga, sedhep bangkite dheweki, jatmika anteng pesaja, pantes kaojating bumi.
  4. Semana pan sampun kasub, jro praja manca nagari, kawentar ing bumintara, pirang praja manca nagri, samya angalem Ki Jaka, suteng randha ing Yudwai.
  5. Tuhu baguse pinunjul, tan ana kang angemperi, jejaka ing nagri Cina, sami kasoran ing warni, sembada kawignyanira, pinuji ing wong sabumi.
  6. Yen akarya gambar putus, lir wantah tuhuning warni, punang gambar wewangunan, yayah bisa ngling pribadi, semuning gambar tan mantra, citraning kartas lan mangsi.
  7. Pan kadi saestonipun, barang kang cinitreng warni, elur aselur kang prapta, dutaning para nerpati, myang dutaning pra satriya, punggawa prameya mantri.
  8. Samya mameling wewangun, ing citra warna sinungging, ingkang yayah bisa molah, tan salaya kang kinapti, akathah wewangsulira, marang Ki Jaka Panyungging.
  9. Peni-peni myang brana gung, arta miwah busanandi, duk samana kapiarsa, dening kanjeng sribupati, Sri Ong Te kang ageng pisan, kang angreh para narpati.
  10. Ing bumi Cina sadarum, puniku kang andarbeni, tah-telatah bumi Cina, dharatan urut pasisir, miwah ing lautanira, puniku kang misesani.
  11. Narendra binathara gung, kasumbageng lyan nagari, yata semana sang nata, kayuyun dening pawarti, kapengin arsa uninga, ing warnane Jaka Sungging.
  12. Duk semana sang aprabu, utusan aken nimbali, maring Jaka Prabengkara, tan alami nulya prapti, kerit kang darbe wong-wongan, narpati manca nagari.
  13. Marek ing ngarsa sang prabu, ambekta Ki Jaka Sungging, Sri Ong Te ngawe Ki Jaka, kinen majua ing ngarsi, sojah tur sembah Ki Jaka, rakiting solah respati.
  14. Ngrepepeh denira maju, apacak merak kasimpir, terampil parigel sikat, anindaki tata titi, titi kaparenging mangsa, inggeking jangga alungit.
  15. Tan dhopo ing siku-siku, tindak tanduk angenteni, mabukuh ing byantarendra, tumancep ing silastuti, tajeming netya jatmika, sedhep wiraga mrak ati.
  16. Gawok kang sami andulu, leng-leng tan ana bisa ngling, tuwin ta wau sang nata, eram denira ningali, maring Jaka Prabangkara, sang nata mancer ing liring.
  17. Angartika jroning kalbu, pepantese bocah iki, dudu trahing adus kula, dudu sutaning wong cilik, pantes trahing kulawirya, turasing andana warih.
  18. Sestu rembesaning madu, sesekaring kusama di, bunyok lamun sun corana, katara ing ulat liring, saparipolah kawangwang, suleksana ambawani.
  19. Mangsa kenaa sinamun, wong gedhe lawan wong cilik, sun terka mangsa ngakua, yata ngandika sang aji, heh kulup sira bagea, tur sembah Ki Jaka Sungging.
  20. Pukulun dhateng anuwun, ing pambagya paduka ji, kajunjung ing pasuwunan, dadosa jimat paripih, mangka tumbaling agesang, saking sih marmeng nerpati.
  21. Ngandika malih sang prabu, tetanya mring sang apekik, ing ngendi kamulanira, tur sembah Ki Jaka Sungging, amba saking tanah Jawa, wijiling sudra kaswasih.
  22. Nemut gatel ing sang prabu, Brawijaya Majapahit, nanging sanget punggung mudha, bodho kawula tan sipi, akathah kanca kawula, sedaya sami winasis.
  23. Amung kawula pukulun, ingkang balilu pribadi, ing bawa tan mantra-mantra, wong suwiteng narapati, cekak budi tanpa daya, tan uningeng tata titi.
  24. Amba dahat kumprung pengung, ugungan sangkaning alit, pugung marase sad rasa, lare tan wrin ing dedugi, jugul tan mantra uninga, ing rasa kang nem prakawis.
  25. Amla sarkara liripun, kekecut lawan memanis, tikta kalawan kayasa, lirnya pahit lan gegurih, lawana lawan kathuka, lirnya papedhes lan asin.
  26. Tan mantra-mantra ing semu, tan wrin ing wadi gatining, sumiwakeng naradipa, milanggung manggih reruntik, yata Ki Jaka aturnya, miwiti malah mekasi.
  27. Ing purwane tibanipun, wonten dhukuh ing Yutwahi, Sri Ong Te duk amiyarsa, gagetun ngungun tan sipi, dhawuh tresnane sang nata, marang Ki Jaka Panyungging.
  28. Sang nata waspadeng kalbu, Ki Jaka den awe malih, kinen majua mangarsa, tur sembah Ki Jaka Sungging, majeng nyelak ngarsa nata, sandhaping amparan rukmi.
  29. Sri mahanarendra manglung, denya ngandika bebisik, tetanya marang Ki Jaka, kinen sajarwa kang yekti, kulup aja kikib sira, den saweca marang mami.
  30. Aja sira wancak kalbu, sira sapa kang sesiwi, Ki Jaka matur tur sembah, dhuh gusti Srinarapati, kawula datan wewirang, mila gung mawi kakelir.
  31. Ewa makaten pukulun, ing mangke rehning pun patik, kaperdi ing karsa nata, sampun kirang pangaksami, saru sesiku kawula, cumenthaka ngaken singgih.
  32. Pun patik saestunipun, sutane Srinarapati, Brawijaya Majalengka, narendra ing tanah Jawi, nging mijil sangking ampeyan, pun ibu sutaning man tri.
  33. Nenggih mantri lurahipun, jagal nagri Majapahit, praptamba ngriki punika, sangking sabdaning ramaji, tinumrap munggeng pustaka, serat paringe ramaji.
  34. Minangka wewelingipun, dhateng ing kawula gusti, wau Dyan Jaka aturnya, ngaturken ungeling tulis, ing purwa madya wesana, wus katur ing sribupati.
  35. Sri Ong Te bethara prabu, ing Cina duk amiyarsi, kadahut ing tyas karantan, ngungun waspanira mijil, welas mring rahaden Jaka, sang narendra semu kingkin. 

PUPUH IX
ASMARADANA 

  1. Ngandika Sri Narapati, yen mengkono kulup sira, sadulure putuningong, ing mengko ta karsaningwang, basaningsun mring sira, pan angalih basa putu, Dyan Jaka nuwun turira.
  2. Sang nata ngandika malih, putuningsun Prabangkara, ingsun alingi dheweke, sun turuti karepira, misih amendhem kula, alingan werana kulup, ing reh ingkang pepingitan.
  3. Nanging karsaningsun mangkin, kulup ingsun pundhut sira, ingsun boyongi marene, sarta lawan biyungira, miwah sadulurira, Ki Jaka tur sembah nuwun, sumanggeng kersa narendra.
  4. Sang nata ngandika aris, marang kang darbe wong-wongan, sang raja Si Tong Ki Sae, lamun Jaka Prabangkara, pinundhut binoyongan, kalawan sabiyungipun, miwah sadulure pisan.
  5. Matur sandika wot sari, datan lenggana ing karsa, sang raja Si Tong Si Sae, nulya sri Ong Te bethara, luwaran sri narendra, kang nangkil bubar sedarum, myang Ki Jaka milwa medal.
  6. Kuneng ing laminireki, mung gelise cinarita, Ki Jaka lawan biyunge, myang sadulure wanodya, pan sampun binoyongan, sinung wisma ing sang prabu, celak kelawan kadhatyan.
  7. Pinggir banon kacepuri, langkung sinihan ing nata, dahat kathah peparinge, tuwin sang raja pinutra, kelangkung tresnanira, mring Jaka Prabangkareku, miwah kang para sentana.
  8. Satriya punggawa mantri, samya tumut asih tresna tur akathah pisungsunge, mring Ki Jaka Prabangkara, yata alama-lama, kukus sangsaya kumelun, wus tan kena ingalingan.
  9. Lamun Ki Jaka Panyungging, turasing madu kusuma, dadya ambabar kulane, karsanira srinarendra, tinunggil para putra, tan alami pinet mantu, mantu putu mring sang nata.
  10. Putranira raja siwi, putri pambajeng punika, Siti Tumiyan wastane, nanging karsane sang nata, Ki Jaka Prabangkara, kang wayah kinen amayuh, lawan sutane ni randha.
  11. Sang retna Kim Mu Wah nenggih, jinajar pakramanira, langkung sih sinihan karo, atut aruntut kalihnya, yata alama-lama, Dyan Arya Prabangkareku, wus kasup ing bumintara.
  12. Kadibyane amumpuni, limpat pasanging graita, prawiranjrah wiwekane, winasis sabarang karya, ambek merdu ngulama, budine menyan katunu, kacap sabarang pangucap.
  13. Wicaksana anrang westhi, reh susila wirotama, dhasar apekik warnane, pamulu pindha sasangka, ri sedhenge purnama, akathah kang para arum, idung-idungening warna.
  14. Kuneng kang sampun amukti, Raden Arya Prabangkara, tan winarneng sabanjure, sinigeg caritanira, lelakon nagri Cina, kadangon lampahing catur, yata ganti winursita.
  15. Mangsuli cariteng nguni, negari ing Majalengka, putranira sang akatong, Brawijaya wuragilnya, priya wewangenira, Jaka Karewet puniku, patutan sangking ampeyan.
  16. Ing purwane sribupati, amundhut parara-rara saking wong jagal satane, nanging dede atmajanya, lelurah mantri jagal, sutanng jagal panatus, wus lami antaranira.
  17. Sinarenan ing sang aji, sang rara anulya wawrat, pan lagya kalih tengah lek, angidham-idham kaworan, denya ngidham sang rara, asengit mulat ing kakung, yata Prabu Brawijaya.
  18. Anuju karsa nimbali, mring ni rara Pajagalan, ayun sinaren karsane, ni rara sanget lenggana, pineksa datan kena, ni rara meksa alumuh, karuna alara-lara.
  19. Sang nata kacuwan kapti, dadya dukane kalintang, malah amutung driyane, kadedawan bendunira, nulya dhawuh parentah, mring pawongan pinisepuh, sang rara kinen metokna.
  20. Sangking jroning kenyapuri, kinen laju angulihna, maring ing yayah renane, sang nata wus datan sotah, mulata mring ni rara, kaputungan ing tyas prabu, kunengsamana laminya.
  21. Praptaning mangsa nireki, wawratanira ni rara, ambabar jalu putrane, arsa tur pikseng narendra, sanget kajrihanira, denira sang nata durung, kena lilih dukanira.
  22. Dadya lulus sami ajrih, yen ngaturana uninga, menawa nemahi dede, kuneng semana laminya, karsaning Suksmanasa, kang jabang bayi kelangkung, longgor enggal agengira.
  23. Ya ta ing alami-lami, wus yuswa patbelas warsa, Jaka Karewet namane, sasolahnya kawistara, sejen lare kathah, miwah rengrenging pamulu, sayekti mangsa padhaa.
  24. Kacatur karemeneki, ki Jaka angen maesa, awit sangking duk timure, saben ari marang wana, denya angen maesa, miwah minda lawan lembu, maring tengah wanawasa.
  25. Akhathah kancanireki, sami rare Pajagalan, pakaryane sami angen, maesa lembu lan menda, nanging ta kae Jaka sring amisah paranipun, remen ing sepi kewala.
  26. Suka-suka datan apti, dedolanan sasendhonan, tingkah byung karamen-ramen, wus tamtuning kuna-kuna, rame angen punika, keh sesindhen melang-melung, ana ngidung ura-ura.
  27. Ana cecangkriman tuwin, cecarita topeng wayang, ana selenthikan binte, ana genjong tetembangan, undhung myang gegendhongan, Ki Jaka agung denipun, mring kancane sami bocah.
  28. Nanging meksa datan apti, yata semana Ki Jaka, katuju tebih pisahe, denira angen maesa, nelatah kawelantah, satengahing wana agung, wonten sakedik bebulak.
  29. Ing ngriku kendelireki, Ki Jaka kalangkung sayah, ing wancine pan meh lungse,Ki Jaka lenggah ing kisma, mulat ngajenge ana, waringin alit tumuwuh, ing siti lagya sakilan.
  30. Sasada genge punang wit, sembada pange sekawan, aciyut-ciyut rondhone, lemes nyekenuk semunya, angrepayak kawuryan, pantes pindha cundhuk mentul, Ki Jaka remen umiyat.
  31. Mangkana osikin galih, kinarya sumping prayoga, mengko sun gawane muleh, senadyan iku garinga, wangune maksih pelak, marenthil pating cangkenuk, nulya binedhol semana.
  32. Katut saoyode sami, resik tan katutan lemán, dilalah karsaning Manon, oyode sindhetan mimang, ngandhap nginggil sembada,gya sinumpingaken gupuh, ceples sumumping apelak.
  33. Ing ngarsa wingking prayogi, Jaka Karewed semana, anyiluman sarirane, tan katon dening manungsa, nadyan diyu reksasa, prayangan peri lelembut, tan weruh maring Ki Jaka.
  34. Nulya Ki Jaka yun mulih, giniringan lembunira, tuwin maesa mendane, nging sami kendel sedaya, den jik-jikaken samya, meksa tan ana kang purun, datan kenjit ingabanan.
  35. Malah kongsi den gitiki, meksa ambelot kewala, Ki Jaka kaku atine, angartika jroning nala, apa sesumping ingwang, iki kang mawa pakewuh, manawa anatas nyawa. 

PUPUH X
M  E  G  A  T  R  U  H 

  1. Nulya wau Ki Jaka sesumpingipun, pinet sineleh ing siti, Ki Jaka anyoba gupuh, nggiring mesa lembu kambing, teka sumrinthil kemawon.
  2. Nulya kendel Ki Jaka osiking kalbu, baya nyata sumping iki, kang akarya tan kadulu, anulya cinoba malih, waringin den alap gupoh.
  3. Kae Jaka semana sariranipun, pan sampun nyiluman malih, yata kang maesa lembu, buyar ting salebar malih, ingaban meksa ambelot.
  4. Ginitikan lumayu pating salemprung, ana ngalor ngulon tuwin, ngetan ngidul paranipun, kae Jaka kendel nuli, nelehken waringin alon.
  5. Byar katingal Ki Jaka sariranipun, saksana cinoba malih, kang kambing maesa lembu, cinegat tan nganan-ngeri, giniring lakune golong.
  6. Ingabanan kewala anut piturut, sumrinthil tan nyimpang margi, sakedhap Ki jaka mangu, mangkana osiking ati, samengko pan wus sayektos.
  7. Nora samar lamun wit waringin iku, kang akarya tan kaeksi, bisa anyiluman iku, mangkana Ki Jaka nuli, anyepeng menda sawiyos.
  8. Kenendhitan ing tetali den rut-erut, wit waringin den wadhahi, wuluh tinalenan sampun, wonten ing gigiring kambing, angadeg kang wulu sak ros.
  9. Sampun laju Ki Jaka panggiringipun, datan kawarna ing margi, semana pan sampun rawuh, ing wisma kasep ing wanci, lembu kinandhangken gupoh.
  10. Myang maesa kambing wus ngandhang sadarum, nuli Ki Jaka angambil, ing wuluh wewadhahipun, waringin tuwuh ing siti, Ki Jaka nulya tan katon.
  11. Asiluman nulya manjing wismanipun, kang ibu datan udani, Ki Jaka sru luwenipun, kasupen wuluh cinangking, manjing mijil nyangking wuloh.
  12. Ingkang ibu mangkana osiking kalbu, suwe temen bocah iki, denya ngandhangaken lembu, teka nora mulih-mulih, apa gawene nang kono.
  13. Kae Jaka sangking sru kaluwenipun, nganti kang ibu tan angling, Ki Jaka anguwuh-uwuh, ibu-ibu kulangelih, nedha sekul weteng kothong.
  14. Ingkang ibu anjola kaget sumaur, thole-thole ana ngendi, prenahira celuk-celuk, asuwe nggon ingsun nganti, rupanira nora katon.
  15. Mung swaramu karungu neng ngarsaningsun, kae Jaka anauri, wonten ngriki kula ibu, selak aluwe kapati, kang ibu muwus ngemu loh.
  16. Witning ingsun awelas mring sira kulup, page sira tan keksi, Ki Jaka sakedhap emut, denira nyangking waringin, ingkang aneng jroning wuloh.
  17. Nulya punang wuluh sinelapken gupuh, munggeng sanginggiling kori, Ki Jaka nulya kadulu, kang ibu amalayoni, dhuh karewet sutaningong.
  18. Ingkang dadi woding ing wardaya ingsun, Ki Jaka dipun tangisi, sarwi tetanya kang ibu, apa lire tingkah iki, dene ta mau tan katon.
  19. Kae Jaka anuturken purwanipun, denyatuk kang wit waringin, kang tumuwuh aneng lebu, miwiti malah mekasi, ki Jaka denya wawartos.
  20. Duk miyarsa kang ibu ngungun kalangkung, angandika mring kang siwi, yen mangkono iku kulup, baya pitulunging widdi, marang ing sira nak ingong.
  21. Sinung anggon-anggon bisa tan kadulu, iku minangka paripih, buntele ingkang akukuh, wadhahana wuluh gadhing, simpenen ing pethi kono.
  22. Ingkang putra mituhu welinging ibu, anyimpen kang wit waringin, mangkana Ki Jaka sampun sinung sega nuli bukti, sawusnya tuwuk sang anom.
  23. Nulya turu asayah arip kalangkung, kuneng tan kawarneng latri, warnanen ing enjingipun, Ki Jaka anyuwun pamit, mring ibu tan metu angon.
  24. Namung rencangira kinen angen sampun, Ki Jaka semana mijil, arsa ngyektenana wau, anggawa jimat waringin, Ki Jakawus datan katon.
  25. Maring pasar wong pasar tan ana weruh, pan jinajah den ubengi, meksatan ana wong weruh, semana Ki Jaka mulih, prapteng wisma wus den lolos.
  26. Saking singel waringin sinimpen sampun, kuneng ing laminireki, Ki Jaka ing saben esuk, angubengi jro negari, ngalor ngetan ngidul nguion.
  27. Kae Jaka pan kepengin arsa weruh, ing wismane pra bupati, para satriya gung-agung, myang saguning para mantri, punggawanira sang katong.
  28. Wus kajajah sadaya jro wismanipun, punggawa satriya mantri, tuwin wau wismanipun, Gusti Rekyana Apatih, Gajahmada wus kalebon.
  29. Datan ana sawiji wong ingkang weruh, miwah patamananeki, sampun jinajah sedarum, yata ki Jakarsa uning, kontha sajroning kadhaton.
  30. Nulya laju Ki Jaka ing lampahipun, prapta manjing srimenganti, tan ana wong ngaru-biru, wus laju mring kenyapuri, prabayasa wus kalebon.
  31. Purwakanthi miwah jroning purwalulut, sadaya wus den ubengi, sajajahaning pura rum, tan ana kang den liwati, sawusnya telas kang tinon.
  32. Nulya metu Ki Jaka sayah kalangkung, lawan sanget denya ngelih, sayah kaliren satuhu, semana anulya mampir, ing wismane man tri gedhong.
  33. Sapraptanya kang darbe wisma anuju, kapanggih lagyarsa bukti, Ki Jaka asrep ing kalbu, saksana lekas abukti, Ki Jaka lya nerambol.
  34. Mantri gedhong tan wruh yen ana kang tumut, denya Ki Jaka tan keksi, sang mantri pengraosipun, kaecan denira bukti, sekul sapanjang geng pedhot.
  35. Kang ngladeni sedaya sami gegetun, denya salaminireki, tan makaten dhaharipun, baya rinewangan dhemit, tuwin binadhog ing potho.
  36. Wus bukti Ki Jaka anulya mantuk, pan mangkana saben ari, Ki Jaka karemenipun, milya mangan para mantri, para punggawa tuwa-nom. 

PUPUH XI
S  I  N  O  M 

  1. Para dipati satriya, sami tinumutan bukti, marang Ki Jaka punika, tuwin Rekyana apatih, Gajahmada tan kari sanadyan Sri Mahaprabu, pan tinumutan dhahar, mangkana alami-lami, wong sapraja pan sami grahitanira.
  2. Warata gumyahing warta, lamun ana maling sandi, mandraguna anyeluman, sring atumut momor bukti, lan asring saba puri, anabuh gonge sang prabu, pusaka Majalengka, myang bendhe ing nguni-uni, kya grah kapat pusaka sangking Jenggala.
  3. Lan asring nginum waragang, sasaosane Sang Aji, saananing kang inuman, saben ari den inumi, samana sribupati, langkung sungkawa ing kalbu, tuwin rekyana-patya, wimbuh ing driya ngranuhi, rumasa yen katempuh rumakseng praja.
  4. Kasusahaning narendra, bot-repoting sanegari, yekti rekyana apatya, kang katempuh migenani, yen anggunga kadyeki, temah dadya aru-buru, nagari Majalengka, manawi ta mbok manawi, endrajala karya tiwasing narendra.
  5. Sayekti jagat ruhara, mangkana rekyana patih, umatur ring srinarendra, ngaturken pratikel titi, panyirep walangati, pan jroning asmarasandu, upaya pami kena, mamrih katona sang maling, wus kadhadha aturira Gajahmada.
  6. Ing dalu tan kawursita, yata wuwusen ing enjing, Sang Aprabu Brawijaya, asra kembul lan abukti, lan wadya sanegari, kya patih ngandika sampun, ngirid sagung punggawa, satriya prameya mantri, pra dipati ngamanca lan ulubalang.
  7. Sawusnya pepak sadaya, nulya bojana Sang Aji, anginum boganderwina, lawan punggawa geng-alit, inuman warni-warni, brem tape weragang anggur, arak tuwak myang umbras, badheg sopi wangi-wangi, anggur pait anggur manis kenis adas.
  8. Surake ambata rebah, yata kawuwusa malih, Ki Jaka ing pajagalan, wus dangu denya ningali, kepengin tumut bukti, bogandrawina sang prabu, nulya tumut Ki Jaka, lenggah celak lan kya patih, keneng gelar Ki Jaka wus pinasangan.
  9. Kursi kang kothong satunggal, lawan sampun den cawisi, inuman mawarna-warna, ngarseng kursi kang asepi, sedaya den campuri, darubosi lan kacubung, pinrih lali wurunya, yen lali sayekti keksi, saben minum Ki Jaka datan kantuna.
  10. Yata wuru-wuru dawa, Sri Bethara Majapahit, lawan sagunging punggawa, satriya para dipati, miwah mantri geng-alit, surake atri gumuruh, barung swareng tabuhan, ngrerangin angrarasati, yayah robing madu sindura la-ela.
  11. Karasa edeme samya, tinon angembang sulasih, wuwusen wau Ki Jaka, wus pasah keneng piranti, angembang wong awarih, peta wong awarih wungu, yayah mawinga-winga, saputen tingalireki, mayuk-mayuk wus lali ing dhirinira.
  12. Gonjit palinggiyanira, gerayangan astaneki, goyang murdane lenggotan, gumeter sariraneki, dherodhog riwe mijil, kumyus saengga wong adus, sumuk sarira panas, sanalika mutah getih, kae Jaka tiba sangking kursinira.
  13. Tan enget yayah antaka, baya wus karsaning widi, Ki Jaka prapteng apesnya, kaparibaweng nerpati, dhasar yayahireki, wau ta duk tibanipun, Ki Jaka sangking genya, kàsingsal sesingelneki, pan malesat tebih sangking murdanira.
  14. Jejimat neng jroning dhestar, waringin tuwuh ing siti, kang oyot sindhetan mimang, pan katut ing singelneki, Ki Jaka pan wus mari, nyiluman sariranipun, Ki Jaka byar katingal, kantu gumuling ing siti, yata wau wadya kang wus winangsitan.
  15. Martalulut kajineman, Singanagara kang sami, rumakit sadangunira, pasang gelar nganan ngeri, amiweka ring westhi, semana sareng manubruk, pinarengan ing surak, gumuruh agageteri, alok maling heh iki maling aguna.
  16. Giyak wadya sak ananya, milu alok maling-maling, si maling kang bisa ngilang, anyeluman tan kaeksi, si pothet pethut julig, sakti guna marasandu, anglelanangi jagat, baya nora na wong sekti, mung si maling kang bisa sakti priyangga.
  17. Baya nora na wong lanang, amung dheweke si maling, nora na wong mandraguna, amung dheweke si maling, nora na wong sinakti, amung dheweke si pandung, nora na wong prawira, amung dheweke si maling, lah ta mara budia maling aguna.
  18. Ki Jaka wus tinalenan, winayuyung ngarsa wuri, nanging Ki Jaka semana, pan kadi kapati guling, tan mantra-mantra eling, sangking sangetireng kantu, kerase kang inuman, mandine kang darubesi, myang kacubung milane satengah pejah.
  19. Wusnya binanda Ki Jaka, sinaosaken ngarsa ji, dhawuhe Sri Brawijaya, singele kinen ambesmi, Ki Jaka den paringi, sesingel sangking sang prabu, kae Jaka semana, ginujengan nganan ngeri, myang ing wuri dereng enget pisan-pisan.
  20. Nulya Patih Gajahmada, anamakaken tumuli, kang penawa jeruk linglang, lawan roning orang-aring, lan toyaning nasandir, myang bebekan kati gubug, ingisepken ing grana, lan cinecepken ing lathi, kapurbarus sinipataken ing netra.
  21. Byar melek Ki Jaka kagyat, enget ing wanteyaneki, terataban sumyar-sumyar, mulat sarira kagodhi, binanda den gujengi, aneng ngarsane sang prabu, kinepung ing punggawa, Ki Jaka tan kena osik, dadya mupus ing driya tumungkul wirang.
  22. Dinangu mring srinarendra, heh sira bocah ing ngendi, tuhu maksih rare sira, lawan warnamu respati, sira bisa tan keksi, sapa silih kang angutus, ing reh sandiupaya, arsa jro ing praja mami, nyempaluki ing darma karti sampeka.
  23. Jaka Karewet aturnya, dhuh pukulun sribupati, amba nuwun pangaksama, sandhape lebu pada ji, dene tan angabekti, pakewet dening tetangsul, duk miyarsa sangnata, parentah aken nguculi, dyan tumandang pra mantri nguculi bandan.
  24. Mung kantun tenger kewala, sinampiran ing tetali, nulya Ki Jaka tur sembah, dhuh pukulun Sribupati, amba pan dede telik, myang sandiupayeng ripu, dede dutaning nata, myang satriya pra dipati, ulubalang punggawa mantri prameya.
  25. Pun patik rare umbaran, ugungan sangkaning alit, wismamba ing Pajagalan, gesang datanpa sudarmi, sutane randha miskin, sudra papa wijilipun, pun Karewet wastamba, pun kaki tetiyang alit, nama Kartamaya penatus wong Jagal.
  26. Dene ta pratingkah amba, makaten punika gusti, pan kayun amba priyangga, tan wonten kang memuruki, sangking kawula apti, angyektosaken pukulun, pustaka nggen amanggya, wonten tengahing wanadri, warni witing waringin tuwuh ing kisma.
  27. Kawula bedhol seksana, katut saoyod ireki, kang oyod sindhetan mimang, Ki Jaka aturireki, miwiti amekasi, duk miyarsa sang aprabu, kacathet ing wardaya, angungun Srinarapati, ngangen-angen kang tutur timbul iang toya. 

PUPUH XII
MASKUMAMBANG 

  1. Sang aprabu esmu kaduwung ing galih, denya budi ganas, sisingel kinen ambesmi, kasusu panas ing driya.
  2. Lamun aja ganasi yekti pakolih, semana sang nata, nulya aken nimbali, lelurahing mantri Jagal.
  3. Kinen ngirit penatusnya kang wewangi, Kyai Kartamaya, tan adangu nulya prapti, kinen maju mring ngarsendra.
  4. Kyai Kartamaya wau duk ningali, lamun wayahira, kinepung aneng ngarsaji, supe aneng ngarsa nata.
  5. Karuna sru sesambatnya kathah-kedhik, dhuh katuwonira, dene teka wani-wani, angambah ing kene nyawa.
  6. Kathah-kathah Kartimaya sambatneki, yata srinarendra, andangu lelurahneki, anenggih sang mantri Jagal.
  7. Bocah iku sapa kang aduwe siwi, matur mantri jagal, artiba atur pati urip, ajrih yen datan matura.
  8. Yektosipun pun Jaka punika gusti, pang inggih babetan, wawratan sangking jro puri, lair Ki Jaka punika.
  9. Duk ni rara wedale sangking jro puri, pan inggih kawula, gusti ingkang nguningani, tuwin kang ambaureksa.
  10. Malah ngantos sapriki tan arsa krami, marem anon putra, priya sangking dalem puri, milane dinama-dama.
  11. Duk miyarsa sang nata enget ing galih, tuhu yen kang putra, nanging sinamur ing galih, kuneng sakedhap sang nata.
  12. Kawuwusa ingkang kari aneng wuri, sira ni mbok randha, Pajagalan pan salatri, tyasira gung melang-melang.
  13. Malah kongsi tan antuk guling salatri, anggung terataban, prapteng enjingira maksih, tan eca raosing driya.
  14. Kae Jaka sakenjing den gegondheli, maring ibunira, aja lunga-lunga kaki, atiningong melang-melang.
  15. Kae Jaka tan kenging dipun gondheli, yata duk semana, ni randha denya miyarsi, tetela gediring kathah.
  16. Yen sang nata anyekel maling sinekti, bisa anyiluman, maksih jejaka kang maling, ni randha ningseti sinjang.
  17. Lan rananya lumayu tiyang kekalih, sarwi rawat waspa, rerikatan wong kekalih, laju maring pasewakan.
  18. Prapteng ngarsa ni randha karuna anjrit, njujug nggening putra, sesambat kawelasasih, sarwi anungkemi putra.
  19. Katuwone babo nggoningsun sesiwi, dhuh norakayaa, ingkang kaya awak mami, baya ta wus bejaning wang.
  20. Ujaringsun teka nora den piyarsi. sun palangi sira, lungaa sadina iki, sira meksa kudu lunga.
  21. Ateningsun wus melang-melang kepati, mengko sira nyawa, nemahi nandhang tetali, pinikut ing sanagara.
  22. Sru cilaka nyawa sutaningsun gusti, anandhang wewirang, babo kang isun ngengeri, sun kekudang anak lanang.
  23. Mengko teka akarya rudahing galih, rujiting tyasingwang, rontok rantas rontang-ranting, dhuh lae nora kayaa.
  24. Dene sira durung wruh rasaning mukti, lola cilik mula, urip datanpa sudarmi, dadi wong umbar-umbaran.
  25. Heh pagemu nyawa dadak wani-wani, ngambah ing jro pura, akeh punggawa pramantri, keh wong gedhe jro nagara.
  26. Sira durung weruh sikuning nagari, sira pan wong sudra, papa ina kawlasasih, wong desa tanpa ukara.
  27. Teka dadak sira kaki wani-wani, parek-parek lawan, panjenengan narapati, tur ratwagung binathara.
  28. Kinasihan ing jawata kang linuwih, gustining sajagad, nora ana amadhani, sira nyawa meksih bocah.
  29. Bocah desa tan weruh ing tata titi, laku tan wruhing trap, katuwana sira kaki, kaniaya kang akarya.
  30. Ni mbok randha karantan-rantan kang tangis, tuwin sesambatnya, ni Kartamaya tan sipi, Ki Jaka milya karuna.
  31. Kang miyarsa sami angungun tan sipi, malah kabarabas, mijil waspanira sami, lan sumerep yen sutendra.
  32. Yata wau mangungun srinarapati, karantaning driya, kumembeng waspanireki, karaos enget ing driya.
  33. Sang aprabu dhawuh mring rekyana patih, iku ta si Jaka, pan sayekti suta mami, gawanen mring wismanira.
  34. Kyana patih sandika aturireki, nulya srinarendra, jengkar manjing kenyapuri, kyana patih undhang bubar.
  35. Kae jaka wus kerid ing kyana patih, kang ibu tut wuntat, kalawan renanireki, tuwin ta Ki Kartamaya.
  36. Miwah lurah mantri jagal datan kari, myang mantri punggawa, sadaya sami ngurmati, umiring mring Raden Jaka.
  37. Sapraptaning kapatihan pinisalin, sira Raden Jaka, datan kawarna ing latri, wuwusen ing enjingira.
  38. Prapta duta kang sangking srinarapati, nampan pira-pira, isi busana pisalin, sangking kang rama narendra.
  39. Saben ari elur kang sami tetuwi, sagunging satriya, dipati punggawa mantri, samya sung pasalin sinjang.
  40. Warna-warna arta busana mranani, Dyan Jaka semana, kamulyanira tan sipi, miwah kasugihanira.
  41. Enengena Dyan Jaka kang sampun sigih, gantya kawuwusa, ingkang pinunggel ing kawi, ing Paiang Pengging sarkara. 

PUPUH XIII
DANDHANGGULA 

  1. Kawuwusa nateng Pajang Pengging, Narapati Handayaningrat, tan patya panjang yuswane, sedanira sang prabu, pan atilar putra kekalih, sami jalu kalihnya, wastane kang sepuh, Raden Kebokanigara, ingkang anem Dyan Kebokenanga nenggih, sami pekik kang warna.
  2. Ginantyaken ing ramanireki, rajaputra ing Pengging kalihnya, karsane kang eyang mangke, tan jinenengken ratu, nagri Pengging apan pinalih, kabupaten kewala, ing Pengging nem-sepuh, ibunira maksih gesang, nenggih ratu Handayaningrat ing Pengging, momong putra kalihnya.
  3. Tan alami kang ibu ngemasi, dadya loia raden kalih pisan, ing wayah pan maksih anem, kalangkung kawlasayun, tinilar ring rama nerpati, lan ibu sorinira, mangkana winuwus, karsanira ingkang eyang, Sang Aprabu Brawijaya Majapahit, kang wayah kalih pisan.
  4. Pan pinundhut maring Majapahit, mring kang eyang pinundhut atmaja, dinama-dama kalihe, dening wayah pembayun, pan kinarya liruning siwi, sok tresnaning narendra, tu win Kangjeng Ratu, Andarawati kalintang, asih tresna mring wayah jalu kekalih, dene tan yayah rina.
  5. Dene nagrinira Pajang Pengging, pan tinengga ing para satriya, sentana ing Pengging kabeh, para mantri gung-agung, datan owah kadi duk meksih, Prabu Handayaningrat, kuneng tan cinatur, ing solah myang laminira, kang winarna sabedhahing Majapahit, musnane Brawijaya.
  6. Putri Cempa Ratu Dwarawati, datan milu muksa mring kang raka, pan sampun Islam batine, anut agamanipun, ingkang putra ing Ampelgadhing, sasedane kang putra, anut wayahipun, nenggih Jeng Sinuhun Benang, amemuri agama sarengat nabi, rasul anyakraningrat.
  7. Lan welinge kang raka ing nguni, maring prameswari putri Cempa, pan kinen kariya bae, momonga para sunu, para wayah kangsamya kari, memuriya agama, sarengating rasul, Sang Aprabu Brawijaya, nadyan Buda jer wus pralebda ing budi, waspadeng sangkan paran.
  8. Nadyan pramesuri Dwarawati, binoyongan maring ingkang wayah, Prabu Nyakrakusumane, ing Benang jengsinuhun, ingkang eyang pinundhi-pundhi, akathah para wayah, ingkang sami tumut, mring eyang wonten ing Benang, rajaputra ing Pengging kekalih sami, tumut wonten ing Benang.
  9. Dhasar Jeng Sinuhun Benang nenggih, pan kaprenah sadherek misanan, lan rajaputra kalihe, ingkang kaprenah sepuh, rajaputra ing Pajang Pengging, Kangjeng Sinuhun Benang, anem prenahipun, langkung denya sih-sinihan, ingkang raka kekalih lawan kang rayi, Kangjeng Sinuhun Benang.
  10. Pan karasa wong agung ing Pengging, aneng Benang samya anggegulang, ing agama sarengate, tuwin wau wong agung, ing Mandura sang adipati, Lembupeteng Mandura, pan sampun kekuwu, wonten ing asrama Benang, Jeng Sinuhun ing Benang kelangkung asih, tresna maring kang rama.
  11. Pan anguwa prenahira nenggih, Jeng Sinuhun Anyakrakusuma, mring sang nateng Mandurane, Lembupeteng puniku, pan mantune Arya Baribin, ing nagari Mandura, mangkana winuwus, Sri Lembupeteng Madura, dahat sihe marang kaponakaneki, Dyan Kebokanigara.
  12. Miwah Raden Kebokenangeki, sasedane yayah-renanira, kekalih mangka lirune, soking katresnanipun, kadi sutanira pribadi, tan mantra kaponakan, wa mangkana lamun, taksiha kang yayah-rena, wonten ugi kaote sihira maring, atmaja kaponakan.
  13. Tuwin Kangjeng Sinuhun ing Giri, dahat tresna dhateng ingkang raka, wong agung Pengging kalihe, miwah Kangjeng Sinuhun, ing Darajat makaten ugi, pratuwin ingkang uwa, Jeng Sunan Maj agung, kalangkung sih mulenira, marang reden putra ing Pengging kekalih, lir sutane priyangga.
  14. Myang Jeng Sunan ing Murya padening, puniku pan prenah putranira, mring rajaputra kalihe, miwah Susunan Kudus, inggih sami kaprenah siwi, sami dahat sih tresna, mring sang rajasunu, apa dene Jeng susunan, Kalijaga punika prenah kang rayi, maring sang rajaputra.
  15. Tuwin Kangjeng Sunan Gunungjati, milya dahat sih memulenira, miwah pamanira kabeh, myang para bibinipun, paratmaja ing Majapahit, sami angela-ela, mring sang rajasunu, myang sagunging pra sentana, sadaya pan sami enget mring waweling, ira Sri Brawijaya.
  16. Nguni kinen amomonga sami, aja na kang darbe tyas nalimpang, mring rajaputra kalihe, pinoma-poma tuhu, pepacuhan denira titip, Sang Prabu Brawijaya, mring kang kari pungkur, kuneng ing alama-lama, kang cinatur prameswari Dwarawati, wus sanget sepuhira.
  17. lami-lami ratu Dwarawati, nandhang gerah prapteng sedanira, tan kawarneng reroncene, layon sinare sampun, nenggih wonten Karangkemuning, sagunging putra wayah, ingkang sami kantun, samya memule tilawat, Kur’an tuwin maca tasbeh lawan takmid, tahlil miwah istipa,
  18. Wus mangkana ing alami-lami, kawuwusa nagari ing Demak, kalangkung gemah harjane, satanah Jawa suyud, para nata para dipati, kang tebih-tebih samya, amoncapraja gung, sami sumuyud sadaya, marang Kangjeng Panembahan Bintareki, Kalipah Rasullolah.
  19. Mangka badaling kukumah nenggih, myang wilayah kurusing risalah, ing agama sarengate, Jeng Nabi kang rinasul, duk semana ing Tanah Jawi, pan wus Islam sadaya, tan wonten barenjul, sagunging kang para ajar, myang wewasi gegitntung manguyu cantri, wus kathah nandhang iman.
  20. Myang sogata sewa resi-resi, wus liniron kang para pukaha, pra pandhita gedhe-gedhe, pra ngulama linuhung, para jaid para mungaid, mupti lawan sulaka, kukuma gung-agung, nadyan para ratu sabrang, ingkang samya kabawah ing Majapahit, (Tanah Jawi) sampun kathah kang Islam.
  21. Kuneng semana laminireki, kawuwusa nagari Bintara, anuju ing dina Isnen, para wali angumpul, pra pandhita ngulama mupti, kukuma pra pukaha, sulaka gung-agung, pangarsaning waliyulah, Jeng Sinuhun Benang Kutuburabani, anenggih Gosulngalam.
  22. Nulya Kangjeng Sinuhun ing Giri, walikutub rabani aotad, nulya malih sosorane, ing Cirebon puniku, Jeng Suhunan ing Gunungjati, pan walikutub ngukba, nulya Jeng Siniihun, Majagung pan kutub nukba, nulya Kanjeng Suhunan Darajat nenggih, kutub rabani nujba.
  23. Nulya malih sosoranireki, nenggih Jeng Suhunan Kalijaga, Seh Malaya bisikane, kutub abdal puniku, nulya malih sosoraneki, anenggih Jeng Susunan, ing Muryapadeku, kutuburabani abwar, nulya malih Jeng Susunan Kudus nenggih, kang gumantung ramanya.
  24. Jeng Susunan ing Ngudung ing nguni, kang kasambut samadyaning rana, ing nalika aprang gedhe, mungsuh dipati Terung, senopati ing Majapahit, yata Kangjeng Susunan, ing Kudus puniku, kutub rabaniyah akyar, jangkep wolu martabating para wali, wonten malih satunggal.
  25. Wali umran ingkang anusuli, anjangkepi uniting wilangan, martabat wali sangane, kalebet gelengipun, para wali wolung prakawis, yeku Jeng Panembahan, senopati Jimbun, naradipati Pulembang, duk samana sampun pakumpulan sami, miwah para dipatya.
  26. Para pangageng kang tebih-tebih, Sang Adipati ing Balambangan, ing Lumajang dipatine, myang Sang Dipati Terung, Panataran lawan dipati, Basuki Tunggarana, Japan Surengkewuh, sang Adipati Madura, Lembupeteng lawan Sang Arya Baribin, myang Sumenep dipatya.
  27. Anenggih Risang Jaranpanolih, myang Bathara Katong Pranaraga, lan ing Daha dipatine, adipati Madiun, Jagaraga ing Sokawati, ing Rawa ing Balitar, ing Tambakbayeku, adipati Taruwangsa, ing Lowanu ing Gowong sang adipati, Binarong ing Banyumas.
  28. Adipati ing Banten pratuwin, sang adipati ing Pajajaran, Ciyancang Sokapurane, ing Sumedhang wong agung, ing Barebes lan Wiratheki, dipati Pakalongan, ing Tegal wong agung, myang dipati Pandhanarang, Arya Damar ing Palembang sampun prapti, Pepekan danasmara. 

PUPUH XIV
ASMARADANA 

  1. Mangkana kang para wali, angrembag badhe akarya, pusaka masjid kang gedhe, pan kinarya pakumpulan, pasalatan Jumungah, yen nalikane akumpul, kang para Wali Kasanga.
  2. Miwah kang para dipati, ing Jawa tuwin ing Sabrang, yen nuju praptane kabeh, ing karsa ampun kuciwa, lawan amet prayoga, sawetarane kang patut, dadya pusakeng narendra.
  3. karsaning kang para Wali, wewolu kang karya tilas, sakedhik kang radi gedhe, kang ngyasani masjid anyar, bituwah nagri Demak, pusakaning para ratu, nenggih ing satanah Jawa.
  4. Dene masjid geng kang lami, ing nguni ingkang ayasa, pan Kangjeng Susunan Ngampel, duk kertaning Majalengka, sakadar wong bebakal, kang den yasaken puniku, sang adipati Bintara.
  5. Duk maksih bebakal nguni, mentas adhedhukuh anyar, sangking Ngampel pamergile, pituduhing gurunira, Jeng Sunan Ngampeldhenta, Raden Patah adhedhukuh, babat wana bumi Demak.
  6. Gelagah gandane wangi, lami-lami dadi praja, sampun akathah santrine, memuri agama Islam, sami kuwat ngibadah, nulya ing jaman puniku, Jeng Susunan Ngampeldhenta.
  7. Rawuh angyasaken masjid, kinarya salat Jumungah, mung sawetara gedhene, aja na kang salah tampa, sagunge kang amaca, masjid ing Demak puniku, pan kekalih caritanya.
  8. Kang satunggil masjid lami, kang satunggil masjid anyar, sampun kalintu surupe, den atiti den pratela, tinitik ing sengkala, den enget petangan tahun, kono wruh tibaning cetha.
  9. Sengkalane masjid lami, Guna Trus Uningeng Jagad, wuwusen malih gancare, ingkang sami pirembagan, badhe karya pusaka, pasalatan ingkang agung, sampun mupakat ing rembag.
  10. Sami etang andum kardi, bubuh-bubuhaning karya, dhewe-dhewe panggarape, ingukur sampun mutamad, ageng lawan alitnya, miwah andhap luhuripun, panjang celaking abahan.
  11. Sagung abahaning masjid, pepageran ingukurnya, myang janji pasemayane, kumpuling punang abahan, badhe pangrancangira, linanji lelanjenipun, kang panuwun sirah gada.
  12. Yata Kanjeng para Wali, wong wolu amet bebahan, jangkepe Wali Sangane, panembahan ing Bintara, sakaguru sekawan, punika bageyanipun, kang para Wali sesanga.
  13. Dene sesaka pangendhit, tegese saka penengah, pan kalihwelas cacahe, sajabaning guru papat, sajroning sakarawa, puniku bubuhanipun, para Wali kang sosoran.
  14. Jeng Pangeran Atasangin, lan Pangeran Sitijenar, lan Pangeran ing Gerage, kalawan raja pandhita, ing Garesik negara, Pangeran Baweyaniku, miwah susunan Candhana.
  15. Myang Susunan Geseng nenggih, lawan Pangeran Cahyana, kang sumare gunung Lawet, pangeran ing Jambukarang, lan Pangeran Karawang, myang Seh Wali Lanang iku, tuwin Seh Waliyul Islam.
  16. Tuwin ta Seh ing Mahribi, myang Seh Suta Maharaja, Seh Para klawan Seh Banthong, ing Galuh raja pandhita, lawan pandhita raja, ing Pamalang dhepokipun, lan pandhita Karangbaya.
  17. Miwah Jeng Susunan Katib, lan Susunan ing Pantaran, tuwin ta Sunan Tembalo, pandhita Usmanuraga, Usmanaji pandhita, punang kabubuhanipun, saka panengah sadaya.
  18. Dene sakarawa nenggih, cacahe pan kalihdasa, kang binubuhan agawe, para Wali pra pandhi kang sami amardika, para ngulama gung-agung, para mupti pra kukama.
  19. Para jaid para ngabid, pra mungaid ahlul imán, mukmin kaslan para saleh, sadaya pan sakarawa, dene sunduk kilinya, pamidhangan lan delurung, panitih lan takir lambang.
  20. Balandar pangeret nenggih, ingkang adarbe bebahan, kang para dipati kabeh, dene tetakir pananggap, miwah dudur sadaya, palisir lan wuwung agung, ing ngandhap nginggil sadaya.
  21. Puniku bubuhaneki, sagung kang para satriya, sentana geng-alit kabeh, dene kang usuk sedaya, lawan badhe pagernya, kang darbe bubuhan iku, para mantri ulubalang,
  22. Punggawa prameya mantri, dene punang sirap-sirap, sadaya badhe payone, sami urunan kewala, saman a wus bubaran, ingubayan dinanipun, pangumpule kang ababan.
  23. Sasowang-sowangan sami, panggarape kang abahan, kuneng tan winama ing reh, lam in ing panggarapira, tuwin pangrancangira, punang dhedhuwuran sampun, lelanjene pan wus dadya.
  24. Ingadon-adon respati, muwah ta punang sosoran, sagunging saka-sakane, sunduk kili myang balandar, wus linanji sadaya, mung kantun kang sakaguru, sakawan duk winiwitan.
  25. Arsa den adon-adoni, sesaka kirang satunggal, amung tetiga cacahe, yata Jeng Sinuhun Benang, andangu Seh Melaya, dene tan ana kadulu, bubuhane durung ana.
  26. Sakaguru kang sawiji, bubuhane Seh Malaya, tan wonten mantra-mantrane, pijer pitekur angiwa, teka ayem kewala, semana sampun kasusu, panglanjine punang saka.
  27. Kasusu bandhenireki, enjinge lajeng ngadega, kang pusaka masjid gedhe, Jeng Sinuhun Kalijaga, kagyat marek ing ngarsa, dinukan mring Jeng Sinuhun, Benang Anyakrakusuma.
  28. Seh Malaya awot sari, tumungkul tadhah deduka, sangking ing ngarsa lumengser, maring gon wong nambut karya, wauta Seh Malaya, ngalapi tatal kinumpul, pan pirang-pirang bopongan,
  29. Punang tatal den taleni, tinata dipun tap-etap, pindha wong agawe eber, gilig gegulingan panjang, taline kerangkungan, agung apanjang gumulung, Seh Malaya gambuh ing tyas. 

PUPUH XV
G  A  M  B  U  H 

  1. Madhep ing keblat gupuh, Seh Malaya semedi manekung, tyas mawardi sumungku ring, x) syuh luluh ing tingal jumbuh, saciptane sinung dados.
  2. Tatal cinipta wutuh, salin warna ilang tatalipun, lir den ukur ageng myang panjangireki, lan sakaguru kang telu, kang sami ingadon, x).
  3. Luwar samadinipun, Seh Malaya karamete kabul, kagawokan sagung kang sami ningali, lenger-lenger jetung ngungun, gagetun sami andongong.
  4. Saka tatal wus katur, mring sang ratu wadat nulya gupuh, den ukuri ingadon-adon kinardi, samana pan sampun rampung, kantun adegnya kemawon.
  5. Ing wanci sampun dalu, sami salat bar Jumungahipun, salat Mahrib anulya Isanireki, kuneng wanci tabuh telu, wus tangi sakathahing wong.
  6. Dyan sami salat subuh, sabakdaning salat sami gupuh, angrarakit abahan adeging masjid, kang para Wali gung-agung, iyek ing karya asagoh.
  7. Para mukmin gung-agung, miwah para dipati sadarum, pra satriya sentana bupati mantri, ulubalang lalang-laut, sadaya sampun mirantos.
  8. Pan linekasan gupuh, wanci enjing punang sakaguru, kang sekawan den adegaken tumuli, kang para Wah wewolu, tumandang sami ambopong.
  9. Myang senopati Jimbun, milya ambopong kang saka catur, sampun ngadeg dan sirah gada nusuli, purna luluhuranipun, nulya pananggap panosor.
  10. Saka panengahipun, kalihwelas ingadegken gupuh, para Wali sosoran tumandang sami, ambopong saka kasaut, angadeg sareng kimawon.
  11. Lambang pinasang sampun, dudur tatakir balandar usuk, purna punang pananggap pan cinengah nenggih, nulya sakarawanipun, sami den adegken gupoh.
  12. Punang saka rongpuluh, kang adarbe ing hubuhanipun, para Wali ingkang amardika sami, para pandhita gung-agung, para ngulama kinaot.
  13. Pra kukama gung-agung, para mupti mungaid sadarum, pra sulaka para tapa para ngabid, mukmin kaslan ahli ngilmu, sengkut tandange asagoh.
  14. Sareng pangadegipun, sakarawa nulya punang dudur, myan panerus balandar miwah kang takir, usuk wus minggah sadarum, purna kang pananggap ngisor.
  15. Lajeng panyirapipun, kuneng wusing paripurnanipun, lajeng para Wali wewolu nulya glis, anata ing keblatipun, aja kongsi mencang-mincong.
  16. Kang bener adhepipun, maring Kakbah ing Mekah puniku, lamun ora bener keblate kang masjid, nora asah salatipun, kang padha salat ing kono.
  17. Mangkana wau sagung, Kangjeng para Walisanganipun, pamawase ing keblat sami pradongdi, wonten kang mestani sampun, kenceng adhepe mangulon.
  18. Wonten mastani luput, kirang condhong ngaler adhepipun, dan ingoyog mangaler adheping masjid, winawas malih pan langkung, kasangetan condhong ngalor.
  19. Nulya den oyog ngidul, punang masjid keblate kelangkung, kapengidul dinuwa mangaler malih, meksa kirang condhongipun, jinawil sampun mangalor.
  20. Winawas malih luput, kasangeten ing pangaleripun, den tinulak wus bali mangidul malih, kirang kedhik kencengipun, mangilen ragi mangalor.
  21. Yata sadangunipun, tansah pradondi ing kencengipun, pamawase dereng wonten kang patitis, kang masjid yayah den iyun, mayak-mayuk ngidul ngalor.
  22. Ing wanci pan meh dalu, meksa tan wonten ingkang tertamtu, wus mangkana Jeng Sinuhun Benang nuli, pirembag lawan sinuhun, ing Giri mupakat dados.
  23. Kinendelan rumuhun, ing latri sami rembag manekung, anerangken maring Hyang Kang Mahasuci, kang supaya beneripun, ing keblat aja melencong.
  24. Kuneng praptaning dalu, kawuwusa pra Wali gung-agung, samya lenggah tapakur aneru dhiri, maledi semadi nekung, anenedha ing Hyang manon.
  25. Para Wali wewolu, sami ambos ing paningal terus, tarawangan andulu ing jagad kabir, tan ana ling-alingipun, mangetan terus mangulon.
  26. Ing Mekah pan kadulu, Kakbahtulah katon cetha munggul, kang Masjidil Karam tetela kaeksi, dan Sang para Waliwolu, angumpul dados saenggon.
  27. Myang senopati Jimbun, tunggil enggen lan pra Wali wolu,duk semana winawas keblating masjid, pinet kenceng adhepipun, lan Kakbatulah kang katon.
  28. Nanging pra Wali wolu, maksih pradongdi pamawasipun, punang masjid jinawilan nganan-ngering, menga-mengo ngalor-ngidul, sadangune dereng manggon.
  29. Saksana Jeng Sinuhun, Benang kalawan Sang Ratu Tunggul, megeng napas anyipta ringkesing bumi, sami sakedhap wus kabul, karamating Walikatong.
  30. Ringkes buwana ciut, ing Mekah pan wus celak kadulu, Kakbahtulah pareg katingal ing ngarsi, winatawis tebihipun, amung tigangemel tinon.
  31. Prabu Wakdat anuduh, mring Seh Malaya waspadeng semu, dyan jumeneng wau Jeng Susunan Kali, sangking 1er majeng mangidul, jumangkah suku sawiyos.
  32. Suku kekalih mulur, panjang aluhur begagahipun, suku kanan prapteng Mekah sampun ngancik, sajawining pageripun, Kakbatulahi ing kono.
  33. Suku keringnya kantun, napak ing ler-kilen masjid wau, asta kanan anyandhak Kakbatulahi, asta kering nandhak sampun, sirah gada masjid kono.
  34. Tinarik kalihipun, sami mulur gya ingaben gathuk, Payok Kakbat lawan sirah gada masjid, den nyatakaken sawujud, ceples kenceng datan menggok.
  35. Para Wali gung-agung, sami andulu kalintang sukur, Jeng Sinuhun ing Benang ngandika ans, yayi Seh Malaya uwus, abener tan walangatos.
  36. Seh Malaya wotsantun, nulya anguculken astanipun, Kakbatulah lan masjid pan sampun bali, Seh Malaya nulya lungguh, ngarsaning raka wotsinom. 

PUPUH XVI
S  I  N  O  M 

  1. Kuneng lamining pakaryan, semana pan sampun dadi, masjid geng nagari Demak, sampat paripurneng kardi, semana den babadi, kari roro kartinipun, ing jalma sengkalanya, mangkana sami winilis, kaotipun masjid lami lan enggal.
  2. Kaot pitulikur warsa, wauta kang masjid lami, pinindhah mring Suranatan, kinarya masjid jro nenggih, pasalataning aji, nenggih bar Jumungahipun, kuneng alama-lama, gantya kang winurcitani, wonten trahing gusti niyakaning jagad.
  3. Sangking ing Ngatasmaruta, kalana mring Tanah Jawi, ing nguni duk jamanira, Jeng Susunan Ampel Gadhing, pinernah dadya mupti, nagari ing Kaliwungu, katalah namanira, Pangeran ing Atasangin, tunggil bangsa lan nateng Deli Benggala.
  4. Ing Deli Tanah Benggala, Jeng Sultan Sarip Asnawi, pangagenging para nata, ing Banggala sadayeki, pangeran Atasangin, puniku den ambii mantu, maring Jeng Sarip Sultan, patutan jalu kekalih, kang satunggil awisma aneng Benggala.
  5. Kang satunggil aneng Jawa, ing Kaliwungu nagari, kaipe mring bupatinya, sampun apeputra nenggih, sakawan kathahneki, kang tetiga sami kakung, kang estri pan kagarwa, mring kang gumantya dipati, Kaliwungu dene kang priya tetiga.
  6. Pindhah maring Pandhanarang, pan punika ing Samawis, basa rikat ing Samarang, kang sepuh dadi dipati, ing Pandhanarang nenggih, langkung kasugihanipun, berbudi wicaksana, sarwa-sarwi sigih sugih, ingkang rayi aremen dadya sudagar.
  7. Wisma ing wukir Pragota, kalawan karem agami, kang rayi wuragil ika, karem amratapa nenggih, mendhita sarwa wasis, limpat ing reh pasang semu, wisma ing Pandhanarang, kuneng semana winarni, duk mentase adhege masjid Demak.
  8. Adipati Pandhanarang, mogok tan arsa sumiwi, marang ing nagari Demak, ing purwane sang dipati, dahat merang tan sipi, duk karya masjid ing dangu, saguning Waliyulah, myang para pandhita mupti, pra ngulama para kukama pukaha.
  9. Para salih para tapa, mukmin kas para mungaid, samya neng nginggil lenggahnya, satata lan sribupati, dene kang pra dipati, para punggawa gung-agung, miwah para satriya, bupati prameya mantri, lenggahipun samya neng ngandhap sedaya.
  10. Sang Dipati Pandhanarang, wirang ing tyas angranuhi, dadya angkep kewala, aneng Nagari Samawis, tan milu anganyari, masjid ing Demak puniku, kalamun tinimbalan, tansah angecani krami, nulya Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga.
  11. Rawuh Nagri Pandhanarang, kang rayi den pituturi, pan rayi ipe punika, anggung tinanya rininding, Pangeran Pandhanawis, umatur purwaning dangu, prapteng wasananira, ya ta Jeng Susunan Kali, welas mulat mring Pangeran Pandhanarang.
  12. Sampun winulang sadaya, ing elmu kawalen nenggih, pambontosing kasuciyan, kasampurnaning ngaurip, urip kang purna-jati, jatimurti wastanipun, waluyeng sangkan-paran, terang terus lair batin, ing batine wus cecalon Waliyulah.
  13. Arine sang adipatya, kang wuragil sarwa wasis, ingkang karem kasutapan, wruh ing cipta anututi, ngesrahken pati urip, ing pada nungkemi lebu, mring Kangjeng Seh Malaya, pan sampun winejang ngelmi, kawaleyan kadi kang raka dipatya.
  14. Pangeran ing Pandhanarang, lawan kang rayi wuragil, kalihe sampun cinawang, badhe cacalon utami, kuneng semana nuli, katilar kamuktenipun, dipati Pandhanarang, lawan kang rayi wuragil, tan atolih kadangwarga brana dunya.
  15. Amung lawan garwanira, kalihe sami sarimbit, putrane sang adipatya, jalu pan kinen angaji, kataki-taki ngelmi, maring Jeng Sunan Majagung, kaprenah wayahira, mring Sunan Majagung nenggih, yata wau Sang Dipati Pandhanarang.
  16. Wus linggar atilar praja, duk ing wanci sirep jalmi, tan ana wong kang uninga, amung kalawan kang rayi, kuneng datan winarni, reroncening laminipun, miwah ing lampah-lampah, saking denya inglampahi, pituduhnya Jeng Susunan Kalijaga.
  17. Ngidul-ngetan lampahira, wus prapteng Tembayat wukir, lajeng wisma ing Tembayat, ambentur sutapaneki, dene ta ingkang rayi, kinen misah wismanipun, dhadhekah ing Kajoran, ambentur sutapaneki, kalihipun manjing dadya Waliyulah.
  18. Pangeran ing Pandhanarang, sampun sesilih wewangi, Jeng Suhunan ing Tembayat, kang rayi silih wewangi, Jeng Panembahan nenggih, ing Kajoran namanipun, kuneng kang wus minulya, manjing martabating Wali, kawuwusa semana negari Demak.
  19. Panembahan ing Bintara, wus lami antaraneki, semana anandhang gerah, tan lami nulya ngemasi, riningkes ing pakarti, sapala kertining lampus, punang layon semana, sinare salering masjid, sinengkalan sedanira panembahan.
  20. Sima Guna Kartaning Rat, Panembahan Bintareki, meningi sadasa warsa, denira ayasa masjid, mangkana ta winarni, putranira sang aprabu, sakawan kathahira, ingkang asepuh pribadi, jalu pekik Pangran Sabranglor namanya.
  21. Penenggak apan wanudya, tinarimakaken nenggih, maring Pangeran Widagda, ing Cirebon kang nagari, dene arine malih, priya nenggih namanipun, pan Rahaden Trenggana, dene arinipun malih, pan wuragil nenggih jalu namanira.
  22. Pangeran Sabrangkidulan, nanging katelah ing nguni, Pangran ing Kali wa nya, dene seda aneng kali, yata malih winarni, ingkang anggentya prabu, putra ingkang anama Pangeran Sabrangler nenggih, kang angangkat jumenenge naranata.
  23. Kangjeng Sinuhun ing Benang, lawan Jeng Sinuhun Giri, ingestren para Oliya, satanah Jawa nekseni, dene wewangineki, Jeng Sultan Demak puniku, nanging tan pati lama, pinasthi karsane Widi, Sultan Demak semana pan sampun seda.
  24. Denira jumeneng nata, lamine mung kalih warsi, wau Kangjeng Sultan Demak, kang layon sinare nuli, aneng salering masjid, ing dagane ramanipun, kang putra tan gumantya, jumeneng narapati, ari nata sampun ingangkat sarkara. 

PUPUH XVII
DANDHANGGULA 

  1. Raden Trenggana jumeneng aji, anggentyani karatoning raka, Sultan Demak bisikane, pangulu Sunan Kudus, pepatihe pan mulu salin, apatih Wanasalan, nenggih namanipun, kuneng gantya winursita, Jeng Suhunan ing Giri kedhaton nenggih, gerah pan lajeng seda.
  2. Pan riningkes ing sapala karti, punang layun sinare semana, aneng ing Giri purane, sengkalane ingetung, Siking Guna Karyaning Bumi, ingkang putra gumantya, nama Jeng Sinuhun, ing Giri parapneki, Ratu Tunggul Walikutuburabani, Aotad martabatnya.
  3. Apan kadi kang rama ing nguni, ing kawignyan miwah kawaspadan, tuwin ing kasutapane, kuneng gantya winuwus, Sri Anyakrakusumeng bumi, Jeng Sinuhun ing Benang, prapteng janjenipun, wafat atilar ing dunya, kondur maring karaton kang baka nenggih, roncene tan winarna.
  4. Punang layon sinare tumuli, aneng asrama sunya ing Benang, winurciteng sengkalane, sedanya Jeng Sinuhun, Wisik Sukci Adining Bumi, kang gumantya semana, ing martabatipun, Kangjeng Sinuhun Darajat, ambawani kadi kang raka suwargi, Wali Gos Kutubrahman.
  5. Kawuwusa sasedanireki, Prabu Wahdat Anyakrakusuma, tan lami ing antarane, amung satengah tahun, sang dipati Mandura lalis, Lembupeteng layonnya, sinarekken sampun, aneng ing Karangkajenar, ing dagane ingkang ibu prameswari, putranira gumantya.
  6. Lembuwara bisikanireki, nenggih sang dipati ing Madura, kuneng kawinarna ing reh, nenggih sang raja sunu, Pajang Pengging wong agung kalih, Dyan Kebokanigara, Kebokenangeku, sasedane Prabu Wakdat, myang sedane ingkang paman adipati, Lembupeteng Mandura.
  7. Wong agung kalih kewran ing galih, datan purun sumiweng ing Demak, kalangkung sanget mirange, ing batine wong agung, kaletheke sajroning ati, cawengah ing pangundang, kudanganing dangu, kinudang dene kang eyang, ya milane milalu amiwal kapti, sumakseng pamiwaha.
  8. Miwaha ring tyas wong agung kalih, aneng Pengging nagrine priyangga, ka gagas-gagas karsane, duk semana wong agung, kalihipun samya pradongdi, ing karsa tan atunggal, pamesuning laku, ingkang raka karsanira, amretapa sukuning wukir Merapi, ambuwang kasatriyan.
  9. Mindha ajar ing tapanireki, anrus subrangta memati raga, amendhem kula jatine, marma tinindheng laku, supayane sampun katawis, kang garwa mangka endhang, dene putranipun, dadya manguyu jejanggan, kuneng ingkang tetapa wukir Merapi, pindha ajar sunyata.
  10. Supe marang kasatriyaneki, tan angetang kabupatenira, yata warnanen arine, Kebokenanga kantun, aneng kutha ing Pajang Pengging, tan ayun siwaka, acara wong agung, sagunging mantri sentana, sinatriya kalamun arsa sumiwi, cara santri kewala.
  11. Den ilangken caraning priyayi, sasolahe saguna satata, tindak tataning pasan tren, panggenan ahli ngelmu, mung karana Allah sayekti, Raden Kebokenanga, sengkut ahli ngilmu, nemen salat bar Jumungah, lawan sagung para sakabatireki, wadya sentananira.
  12. Ageng-alit wadya Pajang Pengging, jroning kitha myang sajawi kitha, winitawis ing kathahe, wonten wong tigangewu, sami sengkut salatireki, sakabat jro kathahnya, amung pitungatus, Rahaden Kebokenanga, pan wus datan pisan-pisan angrasani, mring kabupatenira.
  13. Silih nama Kyai Geng ing Pengging, namanira raden pan binuwang, amung kiyai den angge, lilah pambeganipun, mung karana Allah lirneki, yen wus ngabekti ing Hyang, karyane nenandur, gaga sawah nandur kenthang, tetegalan leren mangsane ngabekti, mangkana salaminya.
  14. Duk semana Kiyai Geng Pengging, kadhatenganW aliyulah dibya, sekti kuncara ngilmune, kalana ahli laku, kesit datan kena pinethit, ladak nora cak-encak, pambontosing ngilmu, kang ngilmu rahsa-surasa, sarasaning sarkara rupa lan manis, tan kena pisahena.
  15. Wus leksana salengkering bumi, sang pandhita tyasira angambar, jati kasturi gandane, panunggalingsawujud, datan pisah kawula gusti, tuhu tunggal pinangka, tan samar ing kawruh, wruh wekasing ana – ora, sang pandhita wus nyata tanpa ling-aling, waspadeng sangkan paran.
  16. Paripurnaning angga muryani, wuryaning kang tan kenaning pejah, lenyep ing kawekasane, pan tan kena winuwus, kauwusanira winuni, tan ana japa mantra, kabeh wus kawengku, wekas-wekasing kamuksan, anglimputi ing jagad sakalir-kalir, tuhu suksma-sinuksma.
  17. Sotya-sinotya manik-minanik, wus tumeka ing makam minulya, maha mulya kamulyane, sang pandhita jejuluk, Ki Seh Walilanang Sajati, ya Sang jatiminulya, dene wastanipun, Jeng Pangeran Sitijenar, apeparab Seh Sunyata Jatimurti, Susunan ing Lemahbang.
  18. Sang Pandihita lami aneng Pengging, Kiayi Geng sru sesuguhira, sih urmat marang tamune, duk semana winuwus, Kyai geng wus manjing murid, mring Pangran Sitijenar, anggeguru ngilmu, kasampurnaning sarira, surasaning rerasan kang aib-aib, reh pamuketing rahsa.
  19. Wus tinumpek pamejangireki, salekering ngilmu kalepasan, pan sampun katampan kabeh, kuneng ing lamenipun, sang pandhita semana mulih, maring ing Sitijenar, kyaigeng dumulur, ing guru mring Sitijenar, kacarita wau Kyai Geng Pengging, pan wonten sarenganya.
  20. Manjing sabat ageguru ngilmi, maring Jeng Pangeran Sitijenar, wong kawandasa kathahe, Ki Gedhe Banyubiru, lan Ki Gedhe ing Getasaji, Kyai Gedhe ing Balak, Ki Gedhe ing Butuh, lawan Ki Gedhe ing Ngerang, myang Ki Gedhe ing Jati Ki Gedhe Tingkir, Ki Gedhe Patalunan.
  21. Lan Ki Gedhe ing Pringapus tuwin, Kyai Gedhe Nganggas Wanalapa, ing Paladadi Ki Gedhe, ing Ngambat Karangwaru, ing Babadan Wanantareki, Kyai Geng ing Majasta, ing Tambakbayeku, ing Bakilan ing Tembalang, Karanggayam Ngargaloka Kayupuring, Pandhawa Selandaka,
  22. Kiyai Geng ing Purwasa de ki, Kebokangan Kyageng Kebonelas, Ki Gedhe ing Waturante, Kyai Gedhe Taruntum, Pataruman ing Banyuwangi, ing Purna Wanasaba, ing Kare Gegulu, ing Candhiwukir Pragota, Ngadibaya Karurungan Jatingalih, Wanadadi Tambangan.
  23. Kiyai Geng ing Ngampuhan tuwin, Kyai Geng ing Bangsri Panengah, pan puniku sarengane, denya sami geguru, mring Pangeran ing Sitiabrit, sami manjing kekadang, kadang tunggil guru, langkung sami sih-sinihan, yayah kadi sadulurira pribadi, atut aruntut samya.
  24. Kawuwusa Jeng Kyai geng Pengging, lami denya anen Sitijenar, anuju pepakan kabeh, kadange tunggil guru, aneng Sitijenar pra sami, agena-guna rasa, mupakating ngilmu, tasawup kang ngelmu rahsa, sami raseh kusus ingkang insankamil, pamuketing kamuksan.
  25. Wusnya mangkana pra samya pamit, maring guru Pangran Sitijenar, linilan wus bubar kabeh, sowang-sowangan mantuk, mring wismanya sasiki-siki, yata kang kawuwusa, Kyageng Pengging wau, lampahipun sasarengan, wong pitulas mangidul lampahnya sami, Kyageng Tingkir kang tuwa.
  26. Kyageng Pengging Kyageng Banyuwilis, Kyageng Getasaji Kyageng Balak, Kyageng Majasta malike, Kyageng Tambakbayeku, ing Tembelang Ki Gedhe Baki, Ki Gedhe ing Babadan, ing Wanatareku, Ki Gedhe ing Karanggayam, Ngargaloka ing Pringapus Kayupuring, ing Nganggas wanalapa.
  27. Wong pitulas sami prapteng Tingkir, ing wismane Kyageng Adipurwa, samya kinen sipeng kabeh, ingandheg kalih dalu, sinugata boga menuhi, langkung sesugunira, Kyageng Tingkir wau, maring tamunya nembelas, wus mangkana nulya sami pamit mulih, mangkat asesarengan.
  28. Kang sakawan misah aneng margi, ngidul milah angulon lampahnya, Kyageng Ngargalokane, Kyai Gedhe Pringapus, lan Ki Gedhe ing Kayupuiing, Ki Gedhe Purwasada, yata kang kawuwus, rowelas kang ngidul-ngetan, Kyai Geng ing Pengging sarowangneki, datan kawarneng marga.
  29. Lampahira Kiyai Geng Pangging, sampun prapta aneng puranira, lawan sawelas kancane, samya mampir ing ngriku, sru susugun Kyai Geng Pengging, mring tamunya sawelas, sipeng kalih dalu, binoja sinungga-sungga, wus mangkana nulya sami pamit mulih, mangkat ungkur-ungkuran. 

PUPUH XVIII
P A N G K U R 

  1. Kuneng kang wus mantuk samya, gantya ingkang winurcitaa malih, ing Bintara sang aprabu, ingkang jumeneng aijyar, kinasihan ing para wali gung-agung, sujud kang para satriya, sentana punggawa mantri.
  2. Samya jrih asih sedaya, datan wonten kang sumelang ing kapti, duk samana sang aprabu, sampun miyarsa warta, yen kang raka ing Pengging kekalihipun, asalin lagu pratingkah, ing reh anganyar-anyarin.
  3. Ambuwang kasatriyanya, cara santri ing tindak cara pakir, lawan malih datan ayun, prapta nagari Demak, salamine jumenengira sang prabu, dereng sumiwi ing Demak, angedhem wong agung kalih.
  4. Aneng nagrine priyangga, srinarendra tan sakeca ing galih, langkung sandeya ing kalbu, Kangjeng Sultan ing Demak, walangati menawa kang raka iku, angrubedi panjenengan, karaton ing tanah Jawi.
  5. Jeng Sultan Demak semana, anglampahken caraka catur mantri, kinen nimbalana gupuh, mring kang raka kalihnya, rajaputra ing Pengging kang duta sampun, mesat tan kawarneng marga, caraka wus prapteng Pengging.
  6. Panggih lan sang rajaputra, dhinawuhken timbalaning nerpati, kalamun sang rajasunu, kekalih tinimbalan, mring Jeng Sultan ing Demak sarenga rawuh, lawan lakuning caraka, wauta Kyai Geng Pengging.
  7. Wangsulanira mring duta, lah matura marang srinarapati, yen ing mengko kakangingsun, Maosakanigara, lunga nglangut tan karuhan paranipun, nuruti karsaning driya, tan ana wadya kang ngiring.
  8. Amung lawan garwa putra, sun ulati lami datan pinanggih, dene ta mungguh wakingsun, tinimbalan ing nata, nuwun maklum kewala ing sang aprabu, nganti praptane kakangmas, samangsane besuk prapti.
  9. Yekti aseba wakingwang, maring Kangjeng Sultan ing Demak benjing, wong roro lan kakangingsun, lah wis duta muliha, mantri catur mituhu sawelingipun, pamit leser sangking ngarsa, mijil sangking nagri Pengging.
  10. Duta sekawan lampahnya, tan kawarna solah lamining margi, prapta ing Demak wus laju, marek ing srinarendra, atur sembah matur solahnya ingutus, ing purwa wadya wasana, wus katur ing sribupati.
  11. Duk miyarsa Kangjeng Sultan, ngungun ing tyas anging renteng tan sipi, sangking sandeya sang prabu, cinipta bokmenawa, angrubeti marang ing karatonipun, nanging sakedhik sang nata, ana kacathet ing galih.
  12. Dene ta kadange tua, kalihipun wong agung pajang Pengging, nak sanakira sang prabu, atamajane kang tuwa, mokal lamun darbea pamrih kang dudu, pan dereng tumindak pira, wong agung lan sribupati.
  13. Kuneng semana laminya, Sultan Demak gantiya kang winarni, Kangjeng Susunan Majagung, wus sanget sepuhira, nandhang gerah pan lajeng ing sedanipun, kang layon sampun pinetak, aneng pamelenganeki.
  14. Putranira kang gumantya, Panembahan Majagung kang wewangi, akathah sadherekipun, amergil sowang-sowang, sami nama pangeran sadayanipun, ana wismeng nagri Demak, ana wisma Ngampelgadhing.
  15. Ana kang wisma Darajad, myang ing Benang ana wisma ing Giri, liyan kang aneng Majagung, yata kang kawuwusa, nagri Demak anuju ing mangsanipun, ing wulan Rabingulawal, pepekan kang para Wali.
  16. Myang para mupti sulaka, prangulama kukama para ngabib, para pandhita gung-agung, miwaii kang para tapa, sampun pepak aneng ing Demak sadarum, tuwin kang para dipatya, satriya punggawa mantri.
  17. Para dipati amanca, apepekan aneng Demak nagari, kadi saben-sabenipun, saben rabingulawal, sami prapta samana ing lamenipun, ing tanggal ping kalihwelas, amaca Maulud nabi.
  18. Aneng masjid geng ing Demak, sami rahap lelagon maca singir, rawi-rawi ing swararum, Jeng Gusti Sultan Demak, imbal lawan kang para Wali gung-agung, yen wus palesta tahlilan, nulya bujana menuhi.
  19. Enjinge lajeng kekirab, garebegan angirabaken baris, balabar wadya lit-agung, pacak baris anggabag, kaebekan salebeting alun-alun, amber mring reratan jaba, tepung sauruting margi.
  20. Yayah wana tumaruna, genging baris wadya satanah Jami, gameng andhengdheng ngendhanu, sesek atitip atap, susun-susun matimbun jejel supenuh, pindha mendhung ing gegana, sumaput dhedhet ing langit.
  21. Jeng Sultan denya sineba, lenggah aneng witana ing sitinggil, neng amparan manik wungu, lan pra Wali pangarsa, sami lenggah ing singangsana sadarum, satata lawan sang nata, neng kanan kering narpati.
  22. Majeng mangaler sadaya, dene ingkang para Wali pawingking, samya neng masjid sadarum, lawan para pandhita, pra ngulama para kukuma gung-agung, ngabid sulaka pukaha, supenuh munggeng surambi.
  23. Amber munggeng palataran, dene ingkang munggeng ngarsa narpati, para satriya gung-agung, bupati pra sentana, andher munggeng ing ngarsanira sang prabu, teratag ngandhap witana, satriya kang sepuh sami.
  24. Kang kaprenah uwa paman, sami lenggah ing kursi kanan kering, ing ngarsanira sang prabu, Kya Patih Wanasalam, neng paglaran lawan para punggawa gung, para dipati amanea, nayaka prameya mantri.
  25. Sawusnya gunungan medal, maring masjid ajating narapati, nulya dinonganan gupuh, binagi winaratan, ri sampunnya Jeng Sultan anulya kondur, maring purantaranira, dhadharan lan para Wali.
  26. Saluwaring dhedhaharan, nulya mijil sagunging para Wali, marang ing pakuwonipun, bubaran kang sewaka, miwah sagunging bans bubar sadarum, kuneng ta ing antaranya, tigang dina tigang ratri.
  27. Sagung para Waliyulah, sami ngumpul aneng sajroning puri, myang pra pandhita gung-agung, mupti para kukama, mung kewala ingkang sami sepuh-sepuh, ingkang rinembag ing karsa, mamrih kencenging agami.
  28. Pikuwate kang sarengat, amemuri parentahe Jeng Nabi, Muhkamad ingkang rinasul, angugerana sarak, tetungguling agama ingkang pinunjul, sapa kang mukir ing kana, yekti mukir ing Hyang Widi.
  29. Sapa kang mukir maring Hyang, yekti manggih tatrapaning agami, tinatrapan lawan kukum, nora kena suminggah, Jeng Susunan ing Kudus aris umatur, maring Jeng Sunan Darajad, ngaturken solahireki.
  30. Pangeran Seh Sitijenar, denya hanggung kongas mingis sru kengis, memikis reh kang winungkus, kawekasaning wekas, pangangkusing ngilmu pamungkasing tuwuh, angas kalantur ing tingkah, tingkahe andhedheweki.
  31. Wani anerak larangan, ing agama sarengat Kanjeng Nabi, parentah asring siningkur, mungkir ing tata sarak, datan kena pinrih ajuning tumuwuh, tan ayun rukuning Islam, atilar salat ing masjid.
  32. Datan ayun bar Jumungah, datan ayun amuji lawan dikir, anrang sipat siku-siku, ladak tan kena ngendhak, tinuturan malah amales pitutur, ilang walangatinira, datan anduwe wawedi.
  33. Yen pinengkok wani katrap, tan angeman marang patinireki, mempeng tan kena rinapu, ngedheng tanpa warana, memudani ing sarak agama Rasul, asring ambuka kekeran, sura tan sedya ngunduri. 

PUPUH XIX
D  U  R  M  A 

  1. Angandika wau Jeng Sunan Darajad, yen mengkono ta kaki, iya wus mupakat, enggoningsun miyarsa, lan wus menangi pribadi, pan datan siwah, saaturira kaki.
  2. Yen tingkahe iya Ki Seh Sitijenar, anglingkabaken bans, makewuhi lampah, tan kena ingalingan, kena tatrapan sayekti, ing kukumulah, yen nora kena man.
  3. Jeng Susunan Darajad atari marang, pra pituwaning wali, myang para kukama, pukaha pra pandhita, myang sagunging para mupti, sampun muktamad, yen Pangran Sitiabrit.
  4. Keneng kukum, katrapan ing pangadilan, yen nora kena man, wus manjing kinisas, ajwa wet kadedawan, “angrerusuhi nagari, angrusak sarak, saksana den timbali.
  5. Jeng Pangeran Sitijenar neng kuwunya, kerit ing duta prapti, salebeting pura, sampun lenggah satata, anunggil kang para Wali, nulya Susunan, ing Kudus kang dhawuhi.
  6. Heh andika atarnpinya kang timbalan, risang mahapinundhi, yen andika datan, memareni pratingkah, ingkang anganyar-anyari, angrusak sarak, kongas tanpa ling-aling.
  7. Sayektine andika kena tatrapan, kang trus ing dalil kadis, ijmak lawan kiyas, datan kenging sumigah, kukumulah andhatengi, maring andika, dene yan kena mari.
  8. Sayektine andika angsal apura, kalawan den wuwuhi, sagung kapenedan, ya ta gumujeng suka, Seh Sunan Jatimurti, ngentrok wentisnya, mulat cahyanireki.
  9. Muwus alon patitis ladak tembungnya, babo dene amencit, begja yen mengkana, bakal antuk ganjaran, ing dunya kang luwih adi, kang pinurwendah, ing alam sairkabir.
  10. Dene mungguh timbalane Jeng Susunan, Darajad kang pinundhi, denya sru angeman, maring badan manira, palimarma ing ngaurip, sampun katedha, sih tresna sang pinundhi.
  11. Nanging mangke manira pan datan arsa, madayeng wuwus mami, kang sampun kawedal, kadi saben mangkana, ananing kawula iki, pan darmi molah, kapurba dening Gusti.
  12. Saosike kawula tan darbe karsa, paningal pamiyarsi, solah muni-muna, tingkah tanpa iriban, wasana kang tanpa siring, sinten kawasa, pan kahananing Gusti.
  13. Amimbuhi mring kahananing kawula, jumbuh tarik-tinarik, tetep- tinetepan, brahi-binaraenan, anane silih-sinilih, polah-pinolah, ing kana apulangsih.
  14. Apulangsih sajroning kahananira, kalimputaning Gusti, ilang kawulanya, suh lulud sirna gepang, kagenten ananing Gusti, kauripanya, apan uriping Gusti.
  15. Lair-batin pan wua kahananing suksma, ingkang sinembah Gusti, Gusti kang anembah, dhewe sembah-sinembah, puji-pinuji pribadi, awewangsulan, marmane ing ngaurip.
  16. Den waspada kasampurnaning uripnya, urip waluya jati, jatining agesang, datan keneng palastra, saobahing wuluneki, ingkang salembar, pan dadya sembah puji.
  17. Puniku pan sembah puji sanityasa, yen wus makaten ugi, ananing manungsa, bungah datanpa nyandhang, tan susah dene tan bukti, lamun cinendha, sukanira angenting.
  18. Yen anuju kadhatengan pancabaya, myang panyoba bilai, gumuyu kewala, jer tanpa wancak driya, Ian nora darbe wawedi, amung santosa, ing lair trusing batin.
  19. Boten bungah nalika katekan rahmat, nikmat ingkang menuhi, myang pangalembana, tan ayun ambebungah, bilai lara lan mukti, pan padha uga, tan kena nampi milih.
  20. Kabeh-kabeh puniku sami ganjaran, nugraha kang nampani, amung panarima, ingkang langgeng nityasa, datanpa ingan ing urip, uripnya datan, kena cinakreng budi.
  21. Ujer sampun anyepeng pupusing rasa, rasa ingkang sajati, sajatining rasa, apan dudu rerasan, dede rasa nem prakawis, lan dede rasa, ingkang karaseng lathi,
  22. Dede rasa ingkang kerasa ing driya, dede rasa kinardi, lawan dede rasa, ingkang karaseng badan, dede rasa den rasani, lan dede rasa, mukti myang suker sakit.
  23. Sajatining rasa kang amengku rasa, rasajati mumpuni, ing rahsa surasa, rasa pusering rasa, ratuning rahsa sakalir, rasa minulya, waluya jatimurti.
  24. Jeng Susunan ing Kudus runtik sebdanya, heh yen makaten ugi, para kekandhangan, wong angaku Pangeran, mendhak alingan kaeksi, kajabariyah, medheng-medheng ngengkoki.
  25. Pekenira kajarah tur siya-siya, kena ngarahan eblis, tan wun pekenira, nempuh bilai dunya, kena sikuning nagari, nerak larangan, ngrerusuhi nagari.
  26. Memudani sawake jeng rasullulah, yekti den ukum pati, ing benjing Jumungah, datan kenging suminggah, sabakdaning salat sami, para kakisas, ing Pedhang ingkang mandi.
  27. Pangeran Seh Sitijenar sangkin sura, tan ngangge walangati, sudira tan taha, ing netya wuwuh bingar, sumaringah cahya lungid, manis wiraga, mesem sumaur titih.
  28. Lah ta babo kabeh-kabeh kancaning wang, sagunging para Wali, myang para pandhita, munduran kaya bocah, dadak amindho-gaweni, teka anguntap, angas denira mamrih.
  29. Kalorehan teka kakehan pengalap, nganggo amemedeni, maring bocah jabang, manawa keneng sawan, saputen gumeter nangis, apundirangan, gularapan ngririntih.
  30. Eman-eman babo manira wediya, ing mangke nadyan benjing, mangsa ta uncata, lamun wong Sitijenar, eman-eman awak mami, asilih aran, Sunyata Jatimurti.
  31. Yen manira kajarah tur siya-siya, kena ngarahan iblis, ngur baya matiya, nguni duk maksih jabang, tanggung-tanggung kudu urip, manut ing setan, ginawa maring sisip.
  32. Dene mangke manira keneng tatrapan, pan sampun ngong andhemi, mangsa gumingsira, kinisas ing abahan, yen oncata wuwus mami, mangsa nyataa, nyata trus lair-batin.
  33. Jer wus nyata esok nyata sore nyata, nyata raina-wengi, datan nganggo mangsa, nyata inggih sanyata, nguni mangke miwah enjing, dhasar sanyata, sakarsane mastani.
  34. Yata wau Kangjeng Susunan Darajad, ngungun denya miyarsi, dening antepira, Pangeran Sitijenar, tuwin sagung kang miyarsi, sapasamowan, jetung ngungun tan sipi.
  35. Jeng Susunan Darajad nulya parentah, binubaraken sami, anganti Jumungah, nulya sami bubaran, maring pakuwonireki, kuneng laminya, samana prapteng janji.
  36. Ing Jumungah sami pepekan sadaya, sagunging para Wali, myang srinaranata, tuwin para pandhita, para ulama geng-alit, para satriya, punggawa pra dipati.
  37. Aneng masjid sawusnya manjing wektunya, salad Jumungah sami, yata wusing bakda, denya salad Jumungah, anulya mijil ing jawi, Sunan Darajad, lawan srinarapati.
  38. Lenggah munggeng tetarup anyar kinarya, sawetan kori masjid, kori kang ing jaba, sawetan palataran, akepung kang para Wali, para pandhita, miwah sagunging mukmin.
  39. Atepung lan pra dipati pra satriya, andher punggawa mantri, jejel titip atap, ngalun-alun kebekan, Seh Sunyata Jatimurti, sampun anglela, lenggah kapareng ngarsi.
  40. Sunan Kudus andhawuhaken timbalanya, risang mahapinundhi, mring Seh Sitijenar, yen badhe keleksanan, kukumulah kisasneki, sumaur ganggas, Pangeran Sitiabrit.
  41. Sarwi mesem sumaringah cahyanira, lah enggih ta suwawi, nunten lekasana, sampun kadangon tingkah, yata Sunan Kudus aglis, angunus pedhang, landhep kaliwat luwih.
  42. Dyan pinedhang wau Susunan Lemahbang, pedhot jangganireki, murdanira tiba, ing babut kang ginelar, linapisan genis putih, aguladrahan, ludiranya dres mili. 

PUPUH XX
M  I  J  I  L 

  1. Rudira bang merbabang kaeksi, yata kang samya non, ngucap-ucap mangkana wuwuse, dene iku nora indah luwih, ingsun nyana sakti, dibya teguh timbul.
  2. Teka empuk pinedhang babarji, nora nganggo mindho, dene iku ta mengkono bae, kumarecek angaku sayekti, sru kalengki-lengki, pangakene luhung.
  3. Lawan iku ludirane abrit, lumrah getihing wong, ingsun sidhep aneha rupane, yata wau Pangeran Kismabrit, gagembungnya mijil, cemeng getihipun.
  4. Menges-menges lir cemenging mangsi, yata kang samya non, ngucap-ucap teka lumrah bae, saben jalma duwe getih wilis, yata mijil kuning, rudiraning gembung.
  5. Yayah toyaning atal ingiling, yata kang samya non, ngucap-ucap maksih lumrah bae, saben jalma padha anduweni, ludira kang kuning, wauta sang gembung.
  6. Nulya mijil kang ludira putih, putihe mencorong, sarya arum angambar gandane, kang samya non ngucap-ucap malih, maksih lumrah ugi, saben manuseku.
  7. Padha duwe getih catur warni, jer titahing manon, sangking patang wama anasire, abang ireng kuning lawan putih, wus asale nguni, patang prakareku.
  8. Yata wau kang rah catur warni, bisa cecelathon, sami muji sukuring kadaden, pira-pira nikmating ngaurip, manpangating pati, nikmating tinemu.
  9. Jroning pati-pati kang patitis, liwat sangking elok, manuseki sajati-jatine, ingkang sampun ambontos ing elmi, apan ora mati, urip sajegipun.
  10. Sink lamun ingaranan mati, jer tan keneng layon, mung kewala ngalih panggonane, tur amboyong kedhatonireki, kamuktening pati, tan kena den etung.
  11. Yata wau kang samya ningali, sakedhap andongong, kagawokan wicaraning geteh, nulya sami ngucap-ucap malih, baya iku singkir, sulap tegesipun.
  12. Ngendi ana getih bisa angling, rerasan mengkono, baya parewangan ing elmune, apa iku pepethinganeki, kang pinundhi-pundhi, anyanak lelembut.
  13. Sasar-susur sangkin tibeng sisip, karya walangatos, ngreregoni sajroning patine, mundur kaya ngelmune wong ceplik, yata sang alalis, utamangganipun.
  14. Sru gumujeng sarwi angling aris, kabeh getih ingong, padha sira baliya den age, manawa ta sira mengko kari, dadi nora manjing, ing swarganireku.
  15. Punang getih nulya sami bali, kabeh lir sinerot, sirna datan ana lelabete, nulya utamangga angubengi, mring gegembungneki, mider kaping telu.
  16. Sarwi muwus kabeh kanca mami, tan angandel mring ngong, banget temen ing pamaidone, ingkang ora-orane den siri, panunggaling gusti, pamoring sawujud.
  17. Nulya murda teplok wangsul malih, ceples sampun manggon, kanin pulih tan ana labete, cahyanira mancur anelahi, uluk salam ririh, swara manis aruin.
  18. Sinauran wau salamneki, mring saananing wong, pan gumuruh arame swarane, kagawokan sagung kang umeksi, jetung tan kenangling, gegetun angungun.
  19. Dhedhep lerep yayah den sirepi, anjomblong andongong, den sidhep tan mangkana dadine, tuhu lamun tan kenaning pati, mati jroning urip, urip jroning lampus.
  20. Urip bae sajege tan mati, kawaluyaning don, badan suksma langgeng salamine, Jeng Pangeran Sitijenar nuli, mareg mring ngarsaning, sang amahawiku.
  21. Sesalaman lawan sang pinundhi, tuwin sang akatong, miwah ingkang para wali kabeh, sahananing pasamuwan ngenting, sesalaman sami, mring sang wus linuhung.
  22. Sawusira sesalaman sami, sagunging punang wong, sang linuhung alon ing wuwuse, maring jeng susunan kang pinundhi, ing mangke sarehning, wus palesteng kukum.
  23. Ulun pamit ayun amindahi, jaman kang kinaot, lah kantuna basuki ing tembe, tuwin andika srinarapati, den sami basuki, kang kantun ing pungkur.
  24. Miwah kanca-kanca para wali, pra pandhita kaot, pra ulama para mukmin kabeh, dipun sami basuki ing wuri, tuwin ta sagunging, sen tana gung-agung.
  25. Para nayaka bupati mantri, punggawa sang katong, manira mit mring dheweke kabeh, mugya sami kantuna basuki, den apened sami, rahayuweng pungkur.
  26. Gumer sami kang sumaur inggih, mugi-mugi ing don, sami manggiha karahayone, ingkang pindhah lawan ingkang kari, yata kang arsa nis, lair cahyanipun.
  27. Murub mancur mancurat nelahi, ngenguwung mencorong, angkara-kara tumeja ngene, surem sunaring pratanggapati, balerengen sami, kang samya andulu.
  28. Nulya Seh Sunyata Jatimurti, wuwusira alon, isun iki selak kari gawe, nulya anglandeng cahya manginggil, tan antara gaib, sang sampun linuhung.
  29. Sarwi atilar kongas ganda mrik, angambar kinaot, pan ulekan kasturi gandane, cengeng ingkang sami aningali, saananireki, sami amiduwung.
  30. Wonten ingkang sami alok hi hi, he he babo-babo, isun sengguh tan kaya mengkene, sestu nyata-nyata wong linuwih, luwih angluwihi, ing sesamenipun.
  31. Kuneng wau ingkang sampun aib, yata winiraos, Jeng Susunan Darajad dhawuhe, sagung panggonan tilasaneki, Sang Seh Jatimurti, denyanggung nanekung.
  32. Tuwin tilas pamulanganeki, sadaya pan kinon, anengeri kijing maejane, kadi kubur panyekarireki, aja milalati, mring wong mudha punggung.
  33. Yata bubaran kang para wali, sami mring pakuwon, srinarendra kondur mring purane, pasamuwan wus bubaran sami, sapraptaning panti, tansah brangta wuyung. 

PUPUH XXI
ASMARADANA 

  1. Wauta Rekyana Patih, Wanasalam wus utusan, sakawan mantri kang kinon, anengeri kang tilasan, panggenanya Pangeran, Sitijenar yen manekung, panepen patapanira.
  2. Tuwin pamulanganeki, binaktan waragad kathah, tan alami panggarape, sadaya wus sami dadya, kuneng gantya winarna, sagung anak muridipun, Jeng Pangeran Sitijenar.
  3. Samya sungkawa tan sipi, kagagas-gagas ing driya, sami ngranuhi susahe, tinilar ing gurunira, karantan ing wardaya, kesthi tresnanya mring siswa.
  4. Mila sru kingkinya sami, kuneng kang samya sungkawa, gatya ingkang winiraos, sagung para waliyullah, kang aneng nagri Demak, semana wus sami kondur, mring wismanya sowang-sowang.
  5. Tuwin sagung para mukmin, miwah kang para dipatya, ingkang amancaprajane, wus sami mantuk sadaya, yata kang cinarita, Jeng Sultan Demak puniku, enget kagagas ing driya.
  6. Mring raka Kyai Geng Pengging, ing nguni ubayanira, nganti kang raka panggihe, Raden Kebokanigara, kang angikis lunganya, lan sagarwa- utranipun, punika sengadenira.
  7. Samangsanipun kepanggih, sareng sebanya mring Demak, nanging ing mangkya wus lungse, lamine sampun sawarsa, mandayeng patembayan, saking kagagas sang prabu, cinipta nora pesaja.
  8. Nulya utusan sang aji, mantri wewolu binaktan, suratira sang akatong, wus budhal sangking ing Demak, kuneng lamining marga, lampahing duta wewolu, wus prapteng Pengging nagara.
  9. Panggih lan Kyai Geng Pengging, duta wewolu seksana, andhawuhken timbalane, ing Demak srinaranata, amaringken nawala, nulya tinampanan sampun, maring kyai Geng Kenanga.
  10. Binuka sinukmeng galih, kang srat mangkana tembungnya, penget ingkang srat sang katong, kang tulus iklas wijilnya, sangking sucining manah, sangking arinta sang prabu, ing Demak kang mangka badal.
  11. Mring Kangjeng Nabi dutadi, Muhkamad nayakaning rat, kang sampun rinilan angreh, amengku ing Tanah Jawa, miwah ing sabawahnya, ing sabrang kang para ratu, ingkang kabawah ing Jawa.
  12. Dhatenga ing dika mangkin, kakangmas Kebokenanga, ing Pengging adipatine, kang lagya mangun sungkawa, kecalan kadang tuwa, lunga nis tambuh dinunung, kangmas Kebokanigara.
  13. Kang karihin salam mami, dhatenga maring andika, sampuning salam wiyose, kakangmas Kebokenanga, dahat kularsa- arsa, ing mangke sampun sataun, nguni duk kula utusan.
  14. Ing wadya sakawan mantri, animbali mring andika, kakang anedha sumene, ngantos panggihe rakanta, pun kakang Kanigara, witning lamun tan kapangguh, pira sung priksa mring kula.
  15. Lan dika panggih lan mami, kula jeng-ajeng kalintang, ing mangke ta ngantos lungse, kula tan wrin ing pawarta, sanadyan awak kula, puniki sayekti tumut, kecalan kadi andika.
  16. Pinten ta tebihe ugi, lagya kadang naking sanak, dereng tumindak wastane, ing mangke panedha kula, kakang dhateng andika, mugi keringa ing kalbu, kula timbali mring Demak.
  17. Sampun andika ngentosi, ing panggihe rakandika, benjing pinanggih gampile, yen andika sampun panggya, lawan kula priyangga, sayektine kula tumut, tetulung milya ngupaya.
  18. Nanging kakang sapuniki, poma panggiha ing kula, pan wonten parlu damele, kula ayun pirembagan, kakang lawan andika, sinten kula tantun-tantun, kajawine kadang tuwa.
  19. Sabarang rehing nagari, sayugya kula tantuna, lawan kadang tuwa dhewe, para wayah Majalengka, sadaya pan taruna, amung andika kang sepuh, wayah pambajenge nata.
  20. Atmajane ratu sakti, ing Pengging Handayaningrat, run-tumurun sami katong, sayektine kawajiban, kula jak pirembagan, samudayaning pirembug, tindak lakuning nagara.
  21. Pema kakang dipun kerid, ing lampahing duta kula, punapa ing saesthine, ing wardaya kula kakang, kawrat ing dalem serat, telas kang srat ungelipun, kadhadha satembungira.
  22. Kyai Geng angandika ris, heh duta apa ta ana, srinaranata welinge, kang kajaba sangking layang, punang caraka turnya, pan inggih wonten pukulun, welinge ari paduka.
  23. Yen panduka sampun sesthi, badhe karsa maring Demak, sakanca kawula kinen, andherekna jeng panduka, nadyan enggal lamiya, amba ngantosi pukulun, ingkang dados karsa tuwan.
  24. Jeng Kyai Geng ngandika ris, lah duta sira ngantiya, rong dina ana ing kene, caraka matur sandika, nulya sinung pondhokan, sajawining banonipun, sinugata dalu-siyang.
  25. Binoja-boja menuhi, sarya sinungan busana, paselin kinen angangge, caraka wewolu samya, anyana antuk karya, Kyai Geng Pengging puniku, den sidhep karsa mring Demak.
  26. Kuneng wusnya kalih latri, Jeng Kyai Geng sampun dadya, denya karya sul-angsule, serat mring Jeng Sultan Demak, enjing Kyai Geng lenggah, munggeng paringgitanipun, animbali duteng Demak.
  27. Mantri wewolu wus prapti, atarap lenggah ing ngarsa, Kyai Geng alon wuwuse, lah duta iki aturnya, sratingsun wewangsulan, katur maring sang prabu, tur sembah duta pangarsa.
  28. Sarwi anampeni tulis, Kyai Geng malih wuwusnya, lan matura mring sang katong, iya samangsanane ya, pinaringken dening Hyang, sayekti sariraningsun, aseba ing srinarendra.
  29. Lan matura mring sang aji, yen ingsun misih sungkawa, malah awuwuh wirangrong, tinilar ing guruningwang, duta samya tur sembah, lengser sangking ngarsanipun, Kyai Gedhe Kenanga.
  30. Mesat sapraptening jawi, caraka laju kewala, sangking ing Pengging lampahe, datan kawarna semana, lamine aneng marga, lampahing duta wewolu, wus prapta negari Demak.
  31. Lajeng manjing dalem puri, ing ngabyantara narendra, dinangu marang sang katong, kaya paran lakunira, duta matur tur sembah, solahing dinuta katur, sarwi ngaturaken serat.
  32. Wewangsulan sangking Pengging, tinampan maring jeng sultan, lan sampun katur ature, mangkana serat binuka, maring srinaranata, sinukmeng wardaya prabu, tembunge angraras driya. 

PUPUH XXII
M  I  J  I  L 

  1. Punika kang serat tulus mijil, sangking katartanton, ing tyas ingkang terus ing kasucen, pinaesan kalawan pepuji, saha kurmat taklim, ingkang tanpa putus.
  2. Sangking pun kakang Ki Gedhe Pengging, ingkang dahat bodho, ingkang ina sewu kainane, santri pekir langip dama miskin, papa tanpa budi, kabudayan pugut.
  3. Ing mangke kang saweg den sinungi, tyas nandhang wirangrong, duka-cipta tan wrin wratmakane, kaatura ing srinarapati, ingkang angrenggani, ing Demak praja gung.
  4. Ingkang dadya Kalipahing Nabi dutaning Hyang Manon, ingkang angreh Tanah Jawa kabeh, amengku reh samoaning dasih, kang sampun antuk sih, ing Yang Mahaluhur.
  5. Kang mengku rat karaton ing Jawi, siniweng pra katong, ingkang putus wignya sujanangreh, animpuneng jaya wijayadi, gunawan ing budi, mamot sabar maklum.
  6. Ri sampuning makaten sang aji, ing mangke kawiyos, kula sampun tampi peparinge, serat ingkang dhawuh animbali, mring pun kakang Pengging, ngandikan lumebu.
  7. Maring Demak ing ngarsa nerpati, perlu kang ginatos, ayun rerembagan sabarang reh, menggah ingkang punika sang aji, insak-allah ugi, ing samangsanipun.
  8. Bilih pinarengaken ing Widi, lejaring wirangrong, tyas kang datan kantenan raose, sinung luwar memala malatsih, kula nunten ugi, sowan ing sang prabu.
  9. Dene ing mangke kula pan taksih, kuwur ing tyas keron, karaketan ing raga wirage, sapunika kawula sang aji, mung tetadhah runtik, nuwun maklum prabu.
  10. Mugi sampun kirang pangaksami, sang nata den amot, sampun ing driya salah de, mapan sampun darbene nerpati, palimarmeng cili, sabar tur amengku.
  11. Sampun telas saungeling tulis, anulya sang katong, andangu mring duta wewekase, ingkang raka Ki Ageng ing Pengging, duta mawotsari, makaten pukulun.
  12. Wewelingnya raka panduka ji, matura sang katong, ingsun iki maksih susah gedhe, durung suda nuli wuwuh malih, yayah gering kapit, tininggal ing guru.
  13. Mung punika gusti kang weweling, ling malih sang katong, kaya paran ing kana rakite, aneng wisma si kakang ing Pengging, rame apa sepi, duta nembah matur.
  14. Rakitipun rakanta ing Pengging, asimpen wewados, ing pratingkah asepi arame, liring sepi dene datan apti, acara bupati, myang cara wong agung.
  15. Mung pasajan cara santri pekir, sawontene kang wong, pra sentana ing Pajang Pengginge, ageng-alit lelagone sami, tan cara priyayi, amung lagu dhusun.
  16. Angilangken kasatriyaneki, tan ayun katongton, singlar sangking wibawa kamukten, boten ayun reh kang mawi singgih, tan ayun siniwi, acara wong agung.
  17. Kiyai Geng aremen semedi, puja tan tumawong, nging tan ayun kawingkis lampahe, amandhita remen mangun teki, asring anenepi, ing papan kang samun.
  18. Liring rame remen mring agama, sarengat kinaot, sawadyane anemen salate, bar Jumungah rame siyang latri, sasentananeki, tanggap sami sengkud.
  19. Masjidipun ageng langkung asri, amugul katonton, mentas genya ayasa labete, taksih enggal dereng patos lami, Kyai Geng ing Pengging, mantep ahli ngelmu.
  20. Lamun sampun genipun ngabekti, gya mring sabin gupoh, tetegilan aremen tetanen, yen sampuna taksih wonten kedhik, panengeraneki, lir tuhu wong dhusun.
  21. Tengranipun taksih angenggeni, ing Pengging kadhaton, ingkang rama nguni pusakane, rakit pura karaton ing Pengging, yata duk miyarsi, sang nata angungun.
  22. Sakin wewah rerenggining galih, sumelanging batos, manawa tan pasaja ing tembe, kawistareng wewangsulaneki, mung ngecani krami, ing jro simpen semu.
  23. mungkedhike tembung jroning tulis, tembung andhap asor, manis arum ing uparenggane, ela-ela karya ngresing galih, dadya sribupati, kacangkol ing kalbu.
  24. Duta sampun mundur sangking puri, kuneng ta sang katong, gantya ingkang kawuwusa ing reh, padhekahan ing Ngudung paminggir, wonten jalma luwih, bentur tapanipun.
  25. Sinung wahyu dinulur sakapti, denira Hyang Manon, Ki Seh Malangsumirang wastane, pan kaprenah nak-sanakireki, lan kang swargi nguni, Jeng Susunan Ngudung.
  26. Ki Seh Malangsumirang winarni, apan meksih anom, lagya tridasa umure, x) duk sedhenge kaberaganeki, kendel sarwa bangkit, asekti kalangkung.
  27. Wus pinunjul ing sesamineki, ing papak amoncol, datan kena pinethit kesite, ladak datan wonten kang kinering, wanter wutah ati, atine anuntung.
  28. Tedhas ing elmu sangkaning alit, denira maguron, mring Susunan ing Giri Parapen, duk winejang ing ilmu sajati, wayah umur lagi, pituwelas taun.
  29. Wusnya telas sarahsaning ilmi, anulya linakon, manjing raga amangun tapane, anderpati manjing wana werti, jurang-jurang sungil, pringganing aterjung.
  30. Guwa-guwa rago den leboni, lemba-lemba lorog, pucak-pucaking wukir pinenek, lana subrata pucaking wukir, tepining jaladri, teluk tanjung-tanjung.
  31. Wusnya antuk ing sadasa warsi, nulya saling lagon, tarek makjun rabani wastane, ing tegese laku ngedan nenggih, edan kang ngedani, ing pangeranipun.
  32. Linglang-linglung lenglenging panglingling, cengeng sapatemon, kandhem kerem sangking sru nikmate, jiwa raga wus datan katolih, kendel aneng panti, lalu lengur-lengur.
  33. Sampun mengo sagunging pakarti, tan ana linakon, lan sumingkir sangking agamane, tata sarak parentahing Nabi, dutaning Hyang Widi, datan ana ketung.
  34. Tilar salat Ki Seh datan apti, ngabektiyeng Manon, cegah pakoning dalil hadise, kabeh-kabeh tan ana tinolih, amemurang titi, amegat kekunjung.
  35. Remen angingu srenggala alit, ginulang cecubon, wus anjilma tutut kena rineh, pan sumurup sabasaning jalmi, bisa anampani, kalamun tinuduh.
  36. Yayah rare panakawaneki, lumaku sapakon, tuwin lamun nuju Kiyai Seh, alelungan saparanineki, kang sona kakinthil, sang anom ing ngayun. 

PUPUH XXIII
S  I  N  O  M 

  1. Yata Sang Malangsumirang, lelampah ngider mideri, saidering pirang praja, anjajah manca-nagari, tan ana kang kinapti, mung kewala andon laku, lakuning suleksana, sesananing jalma luwih, leksanane mangka keliring buwana.
  2. Sring andulu wong kang samya, bar Jumungah aneng masjid, nanging tan ayun sembahyang, sonane tumut mring masjid, temah angerusuhi, kinon asalat tan ayun, pinaksa kinuwatan, Ki Seh datan anauri, rinuntikan gumujeng ayem kewala.
  3. Mangkana gumyahing warta, pirang-pirang praja sami, lamun Seh Malangsumirang, tetela genya ngrusuhi, ing lakuning agami, memulang saraking rasul, nadyan mring nagri Demak, Ki Seh wus tanpa pakering, winedeken malah ngangseg mingkin sura.
  4. Tan angangge wacak driya, wus ilang ingkang wawedi, laminya wus tigang warsa, denyanggung angrerusuhi, Ki Seh dadya wus manjing, ngumur telungpuluh taun, mangkana nagri Demak, pakumpulan para Wali, para mukti sulaka para pandhita.
  5. Angrembug ing kukumulah, mupakat samya methuki, lamun Seh Malangsumirang, kena kukuming negari, kinisas ing agami, katrapan nerak sesiku, laranganing sarengat, angaku badan rokani, kabanjure angaken kahananing hyang.
  6. Mila tan kenging suminggah, ing kukume den pateni, sarehne wus datan kena, ingeman den pituturi, rinirih den rerinding, marang kaponakanipun, Sunan Kudus punika, prenah kaponakaneki, langkung trisna kang paman sring tinangisan.
  7. Nanging Seh Malangsumirang, meksa kongas mingis-mingis, tanpa tetebeng ing tingkah, angedheng pangakeneki, kuneng ing rembug dadi, yata dhinawuhan sampun, Ki Seh Malangsumirang, yen badhe kaukum pati, pan ingobong aneng alun-alun Demak.
  8. Malangsumirang miyarsi, kalangkung sukanireki, sengkut tanpa walangdriya, mangkana rekyana patih, Wanasalam akardi, pancaka panggenanipun, badhe pangobongira, kuneng semana wus dadi, sampun pepak sapirantining pancaka.
  9. Praptane ing dina Soma, wus pepak ing para wali, tuwin kang para pandhita, miwah ta srinarapati, miyos sangking jro puri, siniwakeng alun-alun, kiduling wringin kembar, tinaruban sadayeki, srinarendra alenggah ingsingasana.
  10. Jajar lawan Jeng Susunan, Darajad ingkang pinusthi, niyang sagung wali pangarsa, ajajar lan sribupati, wali sosoran sami, mugeng kanan kering ngayun, banjeng para pandhita, kukama ngulama mupti, para jamhur anunggil sabangsanira.
  11. Kyana Patih Wanasalam, lawan kang para dipati, punggawa para satriya, aglar ing ngarsa nerpati, ingkang prameya mantri, tanpa linggaran supenuh, alun-alun balabar, Malangsumirang wus prapti, milya lenggah anggene wali sosoran.
  12. Sonane alit binekta, ngadhep ing ngayunireki, Malangsumirang cahyanya, sumaringah ayem nenggih, ing solah tan katawis, lamun wong arsa den ukum, ing reh sairib lawan, nguni Pangran Sitiabrit, ri sedhenge arsa kinisas in pedhang.
  13. Teteg teka yem kewala, malah sukane angenting, yata wau Jeng Susunan, Darajad parentah aglis, mring Sunan Kudus nuli, kinen andhawuhna gupuh, tibane kang tatrapan, ing kukumulah kang pasthi, marang Ki Seh Malangsumirang kisasnya.
  14. Datan kena suminggaha, Jeng Sunan Kudus nulya glis, dhawuhaken maring kang paman, paman andika tampeni, dhawuhe san pinundhi, mupakat marang sang prabu, myang sagung waliyulah, pra kukama Tanah Jawi, pra dipati punggawa para satriya.
  15. Andika kenging tatrapan, ing kukumulah sayekti, sangking parentahing sarak, trus trang ing dalil kadis, ijmak kiyas kang pasthi, tan kenging miser sarambut, sadaya namung darma, sangking andika pribadi, Ki Seh Malangsumirang matur sandika.
  16. Sarya mangkana delingnya, lah anaking Kudus mangkin, pancaka gya den suleda, mengko yen geni wus dadi, manira nulimanjing, maring pancakà tumurun, lan maninge manira, minta kertas lawan mangsi, ingsun karya nenulis wasiyatingwang.
  17. Manawa prapta ing lina, Jeng Sunan Kudus nulya glis, angsung mangsi lawan kertas, kalih koras watawis, sarya dhawuh mring patih, Wanasalam kinen gupuh, anyuled kang pancaka, sandika rekyana patih, gya sinuled pancaka dahana muba.
  18. Lenga duk kekayu pasah, kumantar kantar ngajrihi, latu mulad mring akasa, anggereng swaraning akasa, anggereng swaraning agni, kang ningali munduring, Seh Malangsumirang gupuh, pamit sarya sung salam, saksana minggah tumuli, mring pancaka salering wringin sengkeran.
  19. Tan kari lawan kang sona, kekinthil aneng ing wuri, praptaning luhur pancaka, nulya mudhun maring agni, prapta madyaning api, Ki Seh lenggah tumpang pupu, sona ngadhep ing ngarsa, tan tumama dening geni, nulya Ki Seh parentali maring sonanya.
  20. Kinen bah angambila, kartas kalam lawan mangsi, kang tinilar genya lenggah, arsa kinarya nenulis, sona tangginas bali, prapta ing enggenya wau, nulya angambil kartas, kang kari myang kalam mangsi, punang sona wangsul malili mring pancaka.
  21. Tumurun ambekta kertas, miwah kalam lawan mangsi, wus katur ing gustenira, Malangsumirang nulya glis, miwiti anenulis, neng sajroning geni murub, Ki Seh Malangsumirang, wus nyata ing lair batin, kinawasa sanyata Wali minulya.
  22. Minulya jati wisesa, winenang aliru dhiri, lawan Sang Maha Wisesa, karamate amumpuni, ing cipta tanpa siring, dadi barang karsanipun, pambontose kakekat, rahsa pamungkase ilmi, ing kamuksan wruh wekasing ana ora.
  23. Tan samar ing sangkan-paran, bisa mati jroning urip, urip sajroning pralina, wuryaning tan kenging pati, pilih ingkang udani, ing ujar ingkang puniku, anaa lagi nora, pan angel wong ulah elmi, liwat ewuh liwat rungsit liwat gawat.
  24. Bebaya kabina-bina, katreceta bilaeni, pae lan kang wus waskitha, ing lair tumekeng batin, waler-sangker sayekti, kang sampun weruh ing ngriku, sampurna kene-kana, bisa moring ganal-alit, sampun minggah ing jaman kasalametan.
  25. Dhasar ngelmune wus nyata, anulya dipun rangkepi, mateng kasutapanira, kono yekti tanpa tandhing, sayekti datan kenging, pinidak wayanganipun, tebih ing pancabaya, kacagak bekaning urip, sirnaning kang memala bilai dunya.
  26. Lamun ilmu tanpa tapa, cemplang-cemplang kurang ragi, mamanipun ing agesang, wajib ageguru sami, denya ngudi ing pamrih, manguswa tuduhing guru, supayane luntura, elmune ingkang sayekti, rahsaning kang ginedhongan kinuncenan.
  27. Kang sotya embanan sotya, manik embanane manik, kang sampurna babar pisan, kang patitis tutul-petis, nora mindhogaweni, pamungkas wekasing tuwuh, den seseg pandheseknya, mring guru satengah mati, lamun nora mengkono mangsa antuka.
  28. Pamejange guronira, ing elmune kang sajati, yen kurang panangisira, dhestun sira mung den wehi, ing elmu ruba-ricik, yeku elmu ukur-ukur, ukur urip kewala, dudu elmu kang permati, yen kang bodho pangrasane elmu nyata.
  29. Pan mangkana salokanya, ana jugul sangking wukir, marang wismaning kemasan, arsa tuku kencana di, mring kemasan den wehi, lancung kuning kang sinamun, prandene suka bungah, sijugul denya nampani, lancung kuning inganggep kencana mulya.
  30. Yata Seh Malangsumirang, kang aneng sajroning geni, eca denira nenurat, den adhep sonanira lit, dahana liwat luwih, mubal urubira dangu, teka ayem kewala, aub yayah mandakini, kang andulu yayah sinamberan dhandhang. 

PUPUH XXIV
DANDHANGGULA 

  1. Malangsumirang esthanireki, pindha-pindha duk ing jaman kuna, caritaning tanah Gedhe, ing Babil nagara gung, duk ingobong Jengira Nabi, Ibrahim kalillulah, dene Sang aprabu, Namrut Sri Bathara Jabar, pangobonge ngangge pabusalen inggil, urube ingububan.
  2. Wusnya dadi urube kang agni, Kangjeng Nabi sininggot saksana, denira anyemplungake, ing pawirungan agung, Kangjeng Nabi rinekseng Widdi, sariranya tan pasah, ing dahana murub, punang pawirungan dadya, maligendah ngangge rarenggan mawarni, kinubeng patamanan.
  3. Tetaneman asri warni-warni, lan sinungan amparan mutyara, Jeng Nabi palenggahane, lawan sinung piturun, baju sangking sawarga luwih, gandanira angambar, kongas marbuk arum, yen ing dunya ora ana, ganda kadi bajune Nabi Ibrahim, piturun sangking swarga.
  4. Kuneng ingkang kawuwusa malih, Ki Seh Malangsumirang semana, sampurna ing panulise, pangrumpakaning suluk, semburatan elmu kang yekti, penggalanging sarira, semune anuju, rarase sinemu prana, pranitine ing titi amilangeni, langene dhadhanggula.
  5. Wus mangkana Ki Seh nulya mijil, sangking ing pancaka pan basmaran, den iring dening sonane, angampil suratipun, miwah kalam kalawan mangsi, Ki Seh Malangsumirang, wangsul mring genipun, lenggahan neng pasamowan, punang sona lenggah sarwi ngampil-ampil, seratan mangsi kalam.
  6. Yata wau sagung para Wali, miwah Kangjeng Sultan ing Bintara, tuwin para mupti kabeh, pra pandhita gung-agung, pra satriya para dipati, sagung mantri punggawa, ing saananipun, sami dahat kagawokan, jetung ngungun lenger-lenger tan kena ngling, gedheg goyang kepala.
  7. Ngalembana sami puji-puji, santi-santi mring Malangsumirang, wadya kang andulu kabeh, jejel sukup supenuh, sum engeren samya lok hi hi, he he he he lah nyata, nyata-nyata tuhu, tuhu-tuhu ngejawantah, katuwone wanine amiwahani, wahananing sunyata.
  8. Yata Ki Seh sesalaman aglis, lawan Kangjeng Susunan Darajad, myang pra Wali pangarsane, tuwin sang nata sampun, para Wali pandhita mupti, sadaya sesalaman, kumoyok ing pungkur, sawontening pasamowan, sami mamrih sapangating sang sinakti, Ki seh Malangsumirang.
  9. Nulya wau Ki Seh atur tulis, kang tinulis aneng jro dahana, penggalanging sarirane, tinapan ing sang prabu, mangka tilas ing wuri-wuri, tersandha kang ginagat, gita dadya suluk, suluk Malangsumirang, wastanipun mangka pancadaning elmi, rasa kang mengku rasa.
  10. Nulya kinen amaca kang tulis, marang wadya kang juru pamaca, kinen sora pamacane, supayane karungu, sawontene ing pancaniti, neng tengah pasamowan, gya winaca sampun, tembung madu pinasthika, pan mangkana ing unine punang tulis, wiwite kang ing ngarsa.
  11. Malangsumirang amurang niti, tan wrin baya denira mong gita, rarywa nom tan wrin dudune, anggelar ujar luput, tuna liwat tan wruh ing westhi, angucap tan wruh ing trap, amegat kekunthung, pangucape lalaluya, kumprung pengung paksa angaku linuwih, tan kena winikalpa.
  12. Andaluya kadedawan angling, kedalurung andarung solahnya, cumenthaka peksa ngene, anyung kirang ing laku, sasar-susur tanduking gusthi, anasar ambelasar, tan kena den rapu, atikah sawenang-wenang, tan pakering kumlungkung kalengki-lengki, tan ana sinantaa.
  13. Adoh-adoh anggoningsun ngapti, yen aparek reke kaparekan, ing ngaurip akeh lire, ing reh tan kena korup, reraketan kang den raketi, pamuketaning rahsa, sarahsaning elmu, maklum ing alam panikar, panukartaning karti arta-artati, kerut ing karahatan.
  14. Nahanta reh wuryaning arempit, sipta-ripta rikang pepingitan, pamengeting sang manginte, ing nalar tan sunulur, nalirah ing elmu sakalir, sun punggel tan sun gelar, gelaring raras rum, mung isun amburu kandha, wusnya telas pamacane ponang tulis, suluk Malangsumirang.
  15. Samya eram sagung kang miyarsi, amung ingkang sami ngalembana, nayu-hayu ing wuwuse, asuwe yen winuwus, wus mangkana risang pinundhi, Jeng Susunan darajad, asung sipta sampun, mring Sunan Kudus seksana, Sunan Kudus dhawuhken parentali aglis, mring Seh Malangsumirang.
  16. Dhuh jeng paman andika tampani, parentahe Kangjeng Panembahan, menggah jeng paman ing mangke, pan sampun tuhu-tuhu, tuhu lamun datanpa siring, ing rat datan paingan, sainganing tuwuh, tumuwuh alebda jiwa, jiwangga trus neratas tatas patitis, putus nyata-sunyata.
  17. Nanging paman andika ing mangkin, rumeksaa suhuning agama, angagema sesakide, kukudaning kang dudu, sakadare sarengat Nabi, rasul nayakaning rat, ing rat supayanut, anut ing agama sarak, kareksane sarasane dalil kadis, ijmak kalawan kiyas.
  18. Ing praniti aniti nagari, uger-ugering agama Islam, jumeneng pan sarengate, yekti kalawan kukum, kikmah ingkang amanca warni, saniskareng pakaryan, awon saenipun, kang leres lawan kang lepat, ala hayu gumelaring dalil kadis, kukumah myang wilayah.
  19. Milanipun jeng paman ing mangkin, amanguna kahenenganing tyas, sampun ta kasalah tampen, paman dipun amuhung, meheng tebih sangking nagari, sampun ngantos akarya, keron wowor-sambu, angendhoni bebundhelan, ngarangaken pager ngalikabken baris, dhoyongaken bandera.
  20. Pundi paman kang dipun karsani, padhepokan kang pantes kanggenan, marar dadosa pepundhen, kawajiban prajagung, kang memantes abusanani, busananing asrama, kasamaptani pun, minangka jimating praja, amartani saananing bumi-bumi, sadaya kasamadan,
  21. Ki Seh Malangsumirang nauri, heh ta anak ngong matuj” sandika, tyas ingsun lintang sukane, ngriki wonten wana gung, Kalampisan papan awerit, sepi tebih manungsa, ingsun aneng riku, cukup gubug rerompokan, datan ayun manira nganggo kang apik, mung sakadar kewala.
  22. Jeng Susunan Darajad miyarsi, dahat karenan miwah sang nata, tuwin para Wali kabeh, apepuji sadarum, wus mangkana bubaran sami, maring dununganira, sowang-sowang sampun, lamine datan winarna, Ki Seh Malangsumirang sampun amergil, neng wana Kalampisan.
  23. Data-tita ing Demak nagari, gantya malih ingkang kawuwusa, Jeng Kyai Geng Pengging mangke, sedheng neng puranipun, nanging lagya sanget wiyadi, atajin dhahar nendra, kalamun ing dalu, datan kauban wangunan, akekadhar hanggung manekung semadi, ening aneges karsa.
  24. Ingkang mangka sungkawaning galih, denya datan adarbe atmaja, ingkang apanjang yuswane, sakawan putranipun, wonten jalu wonten pawestri, nanging sami pralina, maksih sami timur, mila Kyai geng kalintang, amaledi kapengin darbeya siwi, kakung panjang yuswanya.
  25. Kang apekik ingkang sarwa wasis, lan kang yogya dadya paugeran, ing kulawangsa sakehe, ingkang pantes ing besuk, anutukna lelakoneki, denya kapati brata, semana anuju, wengine dina Jumungah, jeng kyai geng duk ing wanci pukul katri, kalangkung aripira.
  26. Ngantuk lagya erem-erem pitik, munggeng nataring kang pamelengan, tan adangu antarane, nulya na nguwuh-uwuh, saking aib swara dumeling, heh heh Kebokenanga, mengko pan tinurut, panedhanira mring suksma, sira bakal andawe atmaja urip, priya ngumure dawa.
  27. Ing warnane kalintang apekik, cahya mancur nuksmeng andakara, sedhenge mangsa katrine, lawan sekti pinunjul, sarwa wasis limpading budi, teguh sangkaning bocah, prawira dibyanung, kaonang-onang digdaya, mandraguna kanuraganira ngenting, kendele tanpa timbang.
  28. Anrang westhi jaya-wijayanti, iku besuk pinasthi ing Suksma, dadya paugeraning wong akeh, tegese dadi ratu, Tanah Jawa kang anduweni, pan iya sutanira, jumeneng ratwagung, angadhaton bumi Pajang, nanging dudu prajanira Pajang Pengging, kuthane sutanira.
  29. Besuk babad alas wetan iki, sakulone dhukuh ing Lawiyan, pan ing kono kadhatone, panjenengane tulus, nanging sira nora menangi, baleging sutanira, wus janjine besuk, sira mulih mring kamuksan, awit sangking ing kayunira pribadi, lumuh tumon ing dunya.
  30. Kasukeren andulu suker jis, kudu mulih mring karaton baka, sengsem nujwana margane, ing ulihira besuk, mring kamuksan ing alam suci, Iah wis Kebokenanga, nora cidra besuk, apan wus janjining suksma, Kiyai Geng kagyat tetela miyarsi, wungu andanaswara. 

PUPUH XXV
ASMARADANA

  1. Wauta Kyai Geng Pengging, kagagas-gagas ing tyasnya, enget ing swara ujare, ngungun pepunguning driya, tapakur denya lenggah, kendel ing cipta sinamu, dahat sukuring Hyang Suksma,
  2. Sapraptaning bangun enjing, Kiyai geng nulya salat, subuh saparipurnane, kyai geng anulya lenggah, neng sanggar pamelengan, kang tansah ketang ing kalbu, nenggih ujaring kang swara.
  3. Nahanta lamenireki, kiyai geng garwanira, kacatur sampun ambobot, kuneng ing Pengging semana, gantya kang kacarita, nagari ing Bintareku, semana tulus rahaija.
  4. Mangsuli carita malih, kala Jeng Sultan ing Demak, nimbali Ki Ageng mangke, ing Pengging kang madayeng tyas, gawe rentenging praja, mila sang nata kalangkung, denya mrih seba mring Demak.
  5. Panjenenganira aji, Jeng Sultan Demak sapisan, denya mrih sebaa mangke, Ki Ageng Pengging ambangkang, tan purun asebaa, malah dumugi ing lampus, angantepi tekadira.
  6. Panjenengan sribupati, tulus keraton minulya, tan ana kara-karane, wong cilik enak atinya, tulus barang taneman, cinarita sang aprabu, lagya miyos siniwaka.
  7. Pinarak bangsal pengrawit, nimbali rekyana patya, miwah para alim kabeh, Ki Ageng ing Wanalapa, kang munggeng ngarsa nata, miwah Pangeran ing Kudus, lan Ki Ageng Sidikiman.
  8. Ngandika srinarapati, mring Patih Kartanagara, heh patih apa wartane, Ki bayi ing Pengging mangkya, patih matur wotsekar, ing warta sampun misuwur, Kiyageng agung santrinya.
  9. Pamireng kawula gusti, menggah raka srinarendra, Ki Ageng Pengging karyane, awrat seba ing panduka, ing watawis kawula, pan lami ubanggenipun, tinimbalan datan seba.
  10. Pangeran Kudus wotsari, menggah ta atur kawula, pukulun ing priyogane, panduka utusana, dhateng Pengging pun kakang, katingal won panedipun, menggah ta atur kawula.
  11. Ki Wanalapa turnya ris, aleres putra panduka, Pangeran Kudus ature, prayogiya utusan, nimbali ing rakanta, angandika sang aprabu, heh patih sira dutaa.
  12. Mantri loro kang abecik, kang wicaksana weweka, wruh lelungiding pasemon, kang bisa anamur lampah, patih matur sandika, wus kondur wau sang prabu, ki patih anata duta.
  13. Gya nuding mantri kekalih, kang wicaksana weweka, limpad pasang-grahitane, wruh lukita ing sanyata, tuhu punjul samanya, wus mangkat dutasang prabu, wong roro alelancaran.
  14. Datan kawarna ing margi, wus prapta Pengging lampahe, caraka tur uning age, mring pawong lurah parekan, yogya dipun aturna, Ki Ageng Pengging den gupuh, ulun dutaning narendra.
  15. Parekan gya matur aris, mring Ki Ageng tur uninga, awiyos gusti nah angger, panduka pan katamuwan, caraka sangking Demak, kiyageng ngandika arum, tamoningsun aturana.
  16. Parekan gya mintar aglis, wus panggih punang caraka, panduka ngaturana ge, lumebet ing madyasana, caraka gya umangkat, kepanggih kiyageng sampun, aneng panti madyasana.
  17. Duta dhawuhaken aglis, kiyageng sabda nata, panduka ngandikan age, ing ari mring nagri Demak, sarengan lampah kula, Kiyageng alon umatur, sandika duta linggiha.
  18. Caraka kalih gya linggih, wus sami anjawab tangan, sugata mucang amiyos, lan dhaharan saabenya, dyan sami ta dhahar, sampuning adhahar tutug, Kiyageng lon delingnya.
  19. Kawula dipun timbali, marang kanjeng srinarendra, ing mangke nuwun dukane, kawula boya lumampah, gandhek alon delingnya, punapata sababipun, Kiyageng alon delingnya.
  20. Tan wonten sababe malih, matura mring srinarendra, yen mengkono aturing ngong, gandhek alón aturira, heh Kiyageng panduka, punapa mantep pukulun, ing karsa ingkang mangkana.
  21. Kiyageng alón nauri, kaya bocah ta ki duta, nora weruh ing semune, gandhek alon aturira, datan sedyamamriha, ing karsa sampun jumurung, yen estu mantep ing tekad.
  22. Caraka pamit tumuli, arsa mantuk marang Demak, Kiyageng alon delingnya, lah ta sira umatura, ing kangjeng srinarendra, yen mengkono aturingsun, gandhek mundur sangking ngarsa.
  23. Datan kawarna ing margi, lampahe duta wus prapta, ing Demak katur ature, Ki Ageng Kebokenanga, langkung ngungun sang nata, kagagas raosing kalbu, rumangsa budi nonoman. 

PUPUH XXVI
S  I  N  O  M 

  1. Wus mundur caraka Demak,sing ngabyantara nerpati, yata ingkang winursita, nenggih Ki Ageng ing Tingkir, sampun miyarsa warti, yen kang rayi Pengging nengguh, tinimbalan mring Demak, Ki Ageng Tingkir mring Pengging, sampun panggih lawan Ki Gedhe Kenanga.
  2. Wus tata sami alenggah, ngandika Ki Ageng Tingkir, yayi para tinimbalan, mring kangjeng Sultan ngawati, apa wadine yayi, pagene nora lumaku, ingkang rayi turira, punapa damele ugi, wong dhedhukuh tinimbalan ing narendra.
  3. Heh yayi kaya punapa, tinimbalan datan prapti, marang ing negara Demak, paran ta dadine yayi, apa ta sira yayi, nora kabawah ing ratu, lemah kang sira ambah, saisine Tanah Jawi, pan sadaya duweke kang dadi nata.
  4. Kang rayi alon turira, Allah kang adarbe bumi, kadar anedya punapa, wong dhedhukuh den timbali, angling Ki Ageng Tingkir, aja wangkot areningsun, aja tampani lomba, lan aja gegampang pikir, pakewuhe yayi para ulatana.
  5. Yayi mungguh kaya sira, kalenthing pan wadhah masin, ambune pan durung ilang, sira wayahing nerpati, narendra Majapahit, pan tilase durung alum, apa dene ramanta, prakoswa prawira sakti, pramilane pinet mantu Brawijaya.
  6. Lah yayi pagene sira, teka ambuwang naluri, tinimbalan ing sang nata, menawa silih udani, yen pamanira yekti, arining ibu satuhu, manawa palimarma, sarehning dadya nerpati, duwe sanak ana desa ing adesa.
  7. Becik sira lumakuwa, isun yayi atut wuri, mangsa tegaa mring sira, pakewuhe sun calangi, kang rayi matur aris, kadya boten sapuniku, kakang bara-tan bara, mendah wong dadya nerpati, emut dhateng sanak kang lambung kasimpar.
  8. Ki Ageng Tingkir lingira, paran yayi karsaneki, Ki Ageng Pengging turira, pan inggih wonten punapi, nadyan nimbali malih, ameksa wong boten purun, kang raka sru ngandika, iya yayi wong aurip, yen amopo tinimbalan ing narendra.
  9. Mapan iya wong duraka, wasisan ngadegna baris, aja tanggung ing pratingkah, aja sira mungal-mungil, manawa ana jail, temah katail pakewuh, wong jawal ambebegal, yen kena den paekani, ingkang amrih pakandele wong ngawula.
  10. Kang rayi gumujeng suka, kakang tuwan pindho kardi, andika merangi tatal, bilai lara lan pati, sinten ingkang darbeni, pan kagunganing Hyang Agung, derenge wonten badan, papesthen ginawe dhingin, awon pened ing lukilmakpul tulisnya.
  11. Kang raka aris lingira, iya yayi apa malih, yen wis pesthi tekadira, pun kakang teka ngamini, sadina mituturi, semana pan sampun dalu, samya salat ing langgar, sampune asalat nuli, ingkang raka kelangkung sinuba-suba.
  12. Ing dalu ari ringgitan, sira Ki Ageng ing Pengging, anyugata mring kang raka, pan ringgit beber sawengi, semana ambarengi, garwanira wawrat sepuh, lair ingkang wawratan, ing sasi Jumadilakir, tanggalipun ping wolu nuju tahun Dal.
  13. Sareng mangsane kalima, ing dinane Rebo legi, ing wayah bangun raina, miyos jalu warna pekik, mapan Ki Ageng Tingkir, medalken bing-embingipun, Kyageng Kebokenanga, langkung sukanireng galih, wong nenonton wayang beber kagegeran.
  14. Ana kekuwung geng prapta, tetiga anyerot kali, garimis bareng sakala, ngandika Ki Ageng Tingkir, yayi putranireki, ingsun paringi jejuluk, Mas Karebet namanya, dene teka amarengi, ing laire wayang beber ingsun tanggap.
  15. Kang ir.yi alon turira, anuwun langkung prayogi, angsala sawab panduka, mugi kalisa ing sakit, kawula inggih darmi, panduka ingkang sesunu, mugi pinanjangena, yuswane kang jabang bayi, mugi-mugi tulusa nugrahaning Hyang.
  16. Cinarita tigang dina, Ki Ageng Tingkir neng Pengging, kuneng ganti winurcita, ing Demak srinarapati, tandya wau nimbali, mring ulama agung-agung, tuwin rekyana patya, miwah sakeh para wajir, lan Pangeran Kudus kang munggeng ing ngarsa.
  17. Lan Ki Ageng Wanapala, sigra denira nimbali, wus munggeng ngarsa narendra, ngandika srinarapati, heh sagung para wajir, myang ulama agung-agung, padha angawruhana, ing mengko ki raka Pengging, mapan nedya madayeng keratoningwang.
  18. Heh ta kakang Wanalapa, sira ingkang ingsun tuding, andhawuhna bantahingwang, sira dadi wakil marni, marang ki raka Pengging, rong prakara bantah isun, heh kakang tuduhana, endi ingkang dipun pilih, salah siji ing jaba lan jeronira.
  19. Ki Wanalapa turira, sandika karsaning aji, kawula darmi lumampah, ngemban timbalan nerpati, ngandika sribupati, lah nuli mangkata gupuh, mundur Ki Wanalapa, sing ngabyantara narpati, sigra mangkat cara santri lampahira.
  20. Datan kawarna ing marga, tigang dina prapteng Pengging, pan lajeng atur uninga, yen wonten tetamu prapti, marang Ki Ageng Pengging, utusane sang prabu, Jeng Sultan ing Bintara, Kiyageng alon nauri, aturana jujug sanggar palanggatan. 

PUPUH XXVII
ASMARADANA 

  1. Tandya ingaturan nuli, Ki Ageng ing Wanalapa, wus manjing langgar lampahe, kepanggih Kiyageng sigra, dan sira uluk salam, sinauran salamipun, pra samya atata lenggah.
  2. Semana Kiyageng kalih, pra samya anjawab tangan, Ki Ageng Pengging ature, panduka sami katuran, yayi sarawuhira, Ki Gedhe ature nuwun, sih palikrama panduka.
  3. Ki Gedhe Pengging ngling-arisyayi ingutus punapa, panduka maring sang katong, Ki Wanalapa turira, kinen matedhakena, bantahipun sang aprabu, jawaben dipun pratela.
  4. Iya sira pilih endi, ana luwih sangking ana, kang suwung liwat suwunge, lawan aturu sapisan, melek salawasira, lawan turu saben dalu, lawan melek saben dina.
  5. Mangan sepisan maregi, sajege denya tumitah, lawan mangan saben sore, pangelihe saben dina, payo sira piliha, timbalane sang aprabu, yen sira pilih kang ana.
  6. Lan amangan saben ari, alapen negara Demak, mupung ta masih sang katong, Ki Ageng Pengging turira, punapa sang nata, salah karya ing tumuwuh, ing ngriki wonten punapa.
  7. Kaget kawula tan sipi, timbalane srinarendra, ngangge karya walangatos, kyai panyana kawula, ratu kalipahing Hyang, yekti budi luwih luhur, wekas-wekasing utama.
  8. Kawula boten amilih, sadayane mapan arsa, yen miliha awak ingong, sawiji pan siya-siya, adhi atur kawula, mugi katura sang prabu, kawula den darbe karsa.
  9. Ki Wanalapa nauri, puniku atur panduka, tan ana wewekasane, sekuthu atur panduka, dhateng srinaranata, tanpa gawe lampah isun, den utus nateng ing Demak.
  10. Panduka tan darbe milih, bantahipun srinarendra, lah kadi pundi dadose nedha kira kantuna, anulya sesalaman, Ki Ageng Pengging lingnya rum, adhi waweling manira.
  11. Matura ing sribupati, kawula tan darbe karsa, borong punapa sang katong, sadayane kula arsa, sirik yen amiliha, tanpa wekasing tumuwuh, yen milih tuwin ngungkurna. 

PUPUH XXVIII
P A N K U R 

  1. Tan cinatur lampahira, pan Ki Gedhe ing Wanalapa prapti, ing Demak telatahipun, wauta kang kocapa, nagri Demak semana miyos sang prabu, pepak kang para niyaka, miwah ingkang para Wali.
  2. Sang prabu lenggah dhedhampar, alelemek babut baludru sari, banyak-dhalang aneng pungkur, miwah ardawalika, kekacu mas sawunggaling aneng pungkur, pra pandhita munggeng kanan, para Wali munggeng ngarsi.
  3. Ingkang aneng ngarsa pisan, Jeng Pangeran ing Kudus kang wewangi, sang nata ngandika arum, heh sanak-sanak ingwang, kaya paran lakune carakaningsun, Ki Gedhe ing Wanalapa, ingsun duta maring Pengging.
  4. Pangeran Kudus tur sembah, ulun dugi pun kakang angsal kardi, tan antara nulya rawuh, Ki Gedhe Wanalapa, dumerojog ing ngarsanira sang prabu, sigra wau atur sembah, dhumateng srinarapati.
  5. Sang nata alon ngandika, lah bageya ki raka sira prapti, Ke Gedhe ature nuwun, lampah amba kaduta, andhawuhken timbalan dalem sang prabu, pun kakang Kebokenanga, ing Pengging tan angsal kardi.
  6. Tan wonten kang den piliha, sedayane pan sami den karsani, tan nedya punapa wau, ciptaning jro wardaya, mung dhedhukuh kewala panedyanipun, kula sumangga sang nata, aturipun Kyai Pengging.
  7. Sanget atadhah deduka, pan lengganangandika sribupati, ing netya sapan sinamun, batos angemu rasa, tan prasaja alebet pengangkahipun, kawala dugi tan cidra, borong punapa karsa ji.
  8. Sang nata alon ngandika, mring Jeng Pangran ing Kudus ingkang tinuding, yayilumakuwa gupuh, mring Pengging tuwanana, yen sakira sayekti aduwe kayun, lah mangsa bodhoa sira, tatrapna ing dalil kadis.
  9. Jeng Pangran Kudus sandika, atur sembah wus lengser ing ngarsa ji, gya ngedhaton sang aprabu, sagung Wali pandhita, myang niyaka prameya bubar sedarum, mring wismane sowang-sowang, nehen gatya kang winarnni.
  10. Ingkang lagya perdandanan, Kangjeng Pangran ing Kudus wus angrakit, sahkabatira pepitu, pra sami nglugas-raga, cara santri jeng pangran busananipun, wasiyatira binekta, bendhe Ki Macan kang nami.
  11. Bektanipun ingkang garwa, saking sang dipati ing Terung nguni, ginendhong sahkabatipun, tandya wau lumampah, ngidul-ngulon ingiring tiyang papitu, tan cinatur lampahira, semana pan sampun prapti.
  12. Talatah Pengging nagara, tepis wiring dhusun radi kapering, pan ana wit mandira gung, satengah pategilan, Kangjeng Pangran ing Kudus kendel neng ngriku, ingadhep sakabatira, papitu tarap alinggih.
  13. Tan antara wonten prapta, bekel desa Ki Soma kang wewangi, menengkreng saduwa timpuh, umatur mring jeng pangran, heh ki sanak bageya sarawuhipun, lan ing pundi wismanira, sinten sinambating wangi.
  14. Jeng Pangran Kudus delingnya, santri Kudus wasta kula kiyai, Amad Sapanyana wau, dene panedyaningwang, marang Pengging ngupaya kadangsun sepuh, lan paman sapa ranira, Ki Soma umatur aris.
  15. Wasta kawula pan Soma, yen kepareng anak kula aturi, kampira mring wismaningsun, kularsa anyunggata, sawontene sekadare tiyang dhusun, toya-toya lan dawegan, kalamun panduka sudi.
  16. Kekaruh tetiyang desa, tanpa krama sigug tur kawlasasih, neng riki won tingalipun, jeng pangran ris ngandika, sun tarima paman ing pasihananmu, nanging ta panedhaningwang, namung rewang ingsun iki.
  17. Sedaya sami kasatan, sinungana dawegan dipun aglis, Ki Soma gya miniar gupuh, mring desa angupaya, pawong batur amenek dawegan sampun, sawusira pinarasan, gya wangsul mring tegil malih.
  18. Wus katur mring jeng pangeran, angandika banget tarima marni, toya dawegan inginum, jeng pangran langkung nikmat, pinaringken marang ing sakabatipun, wus sami nginum sedaya, Pangran Kudus ngandika ris.
  19. Heh paman isun atanya, marganira kang anjog marang Pengging, Ki Soma alon umatur, kidul-kulon punika, tan pantara wong desa pra sami rawuh, ageng-alit estri-priya, anonton kang sami linggih.
  20. Atarap ing kering-kanan, ngarsa-wuri angadeg jengkeng linggih, atanya kancanipun, heh bocah iku apa, kang ginendhong mancono teka ngrenggunuk, kancane sumaur sugai, sun wewara panjang piring.
  21. Cowek lemper cuwo layah, kang sawiji ambatang trebang iki, kancane mangsuli dudu, rame diya-diniya, ting dalejeg rare-ngon arubung-rubung, pak Soma langkung bremantya, lare arsa den gitiki.
  22. Jeng Sunan Kudus ngandika, enengena mapan pan bocah cilik, sakarepe ywa ingaruh, mangsa nedya punapa, desa iki paman sun paring jejuluk, pan iya Samakatingal, dene sun akeh ningali.
  23. Sujalma estri lan priya, anenonton pri tuwin lare alit, jeng pangran anulya lajuk ki Soma atut wuntat, ngateraken tindaknya Jeng Pangran Kudus, awetara saunjutan, pak Soma pan kinen bali.
  24. Wus laju kangjeng pangeran, ngidul-ngilen sabat pepitu ngirinp pan nganti panggendhongipun, bendhe Jeng Kyai Macan, lampahira jeng pangran kasaput dalu, lereb samana alenggah, bebulak sapinggir kali.
  25. Cemara sak ngandhap wreksa, pan kapundhung sakabat tarap ngarsi, bendhe binuka lisipun, inggih sengkelat abang, cinenthelken neng nginggil kajeng kapundhung, ing wektu mahrib semana, prasamya turun mring kali.
  26. Wusnya wulu jeng pangeran, sabat pitu prasamya atut wuri, wusnya pragad samya wangsul, mring panggenane lama, Pangran Kudus angimani munggeng ngayun, mahrib dumugi ing isa, arahap denya memuji.
  27. Sawusnya amaos donga, ing nalika jam sanga ingkang wanci, panuju padhang sitengsu, jeng pangran angandika, kinen nabuh bendhe Ki Macan puniku, semana tandya tinembang, swaranya muluk wiyati.
  28. Pan kadya sima barungan, kekes kabeh dhusun ing kanan kering, mancapat mancalimeku, pan samya kagegeran, dipun nyana satuhu macan puniku, gendhong samya pakumpulan, angiter sima kang muni.
  29. Nalasak kang ara-ara, pinggir jurang garumbul den obori, nanging sima tan ketemu, kang ngombang suwaranya, pan wong kathah tan anduga samya gumun, tan antara lampahira, tumurun mring pinggir kali.
  30. Ting barekuh giyak-giyak, minggah jurang semana aningali, sasore kayu kapundhung, ana sujalma lenggah, pan wewolu nulya pinaranan gupuh, tinakonan mring wong kathah, Jeng Pangran Kudus nauri.
  31. Pan santri Kudus manira, sedyaningsun pan arsa marang Pengging, nanging kawengen delanggung, marma tan laju ingwang, balik isun atanya apa sedyamu, jalma keh kang padha prapta, pan agita sun tingali.
  32. Sedaya saur kukila, sedyanira angiter sima mangkin, angombang suwaranipun, ing mangke datan ana, Pangran Kudus aris pangandikanipun, yen mangkono sun weh aran, ing desa Sima puniki.
  33. Dene kalaningsun liwat, tan na macan suwaranira kapyarsi, sadaya umatur nuwun, katelah sapunika, banjar panjang dhusun ing Sima ranipun, duk semana wancenira, pan andukap bangun enjing.
  34. Salat subuh jeng pangeran, sabat pitu salat makmuman sami, samana wus bakda subuh, jam pitu gya umangkat, wirandhungan anyamun ing lampahipun, nehen gantya winurcita, ing Pengging srengkareng galih. 

PUPUH XXIX
DANDHANGGULA 

  1. Kyai Ageng ing driya sru kikin, ciptaning tyas mangesthi kamukswan, tanpa dhahar lawan sare, lenggah kobong pitekur, amaladi semedi hening, aneges karsaning Swang, amurweng pandulu, jumbuh ing tingal wus pana, tanpa karkat lumuyut ing alam kabir, suh sirna pancabaya.
  2. Driyanira manrawang awening, nugrahaning ing gaib kabuka, tan asamar panunggale, nehen gantya winuwus, Pangran Kudus lampahnya prapti, ing Pengging jawi kitha, wanci wektu luhur, jeng pangran kendel semana, wusnya salat laju mring pemahan nuli, sawetan pager bata.
  3. Wismanira ni bok randha Wujil, wusnya lenggah ni randha atanya, anak katuran pambage, pundi wisma pukulun, lawan ingkang sinedyeng kapti, pun bibi katambetan, jeng pangran lon wuwus, santri ing Kudus manira, Amad Sapanyana bibi aran mami, arsa sowan manira.
  4. Kyai Ageng ing Pengging samangkin, apa ana pinarak ing wisma, ni randha alon saure, inggih wonten pukulun, apan lagya sukaweng galih, tan dhahar datan nendra, neng kobong pitekur, masuwur wertining kathah, saukure dutane srinarapati, pan ngantya sapunika.
  5. Datan pegat manekung semedi, kulawarga tan kalilan seba, sedaya susah atine, jeng pangran ngandika rum, mring sakabat pepitu sami, kabeh padha kariya, sun dhewe lumebu, nanging ta wekas manira, yen jro pura rame ana tangis, poma dipun prayitna.
  6. Sabat pitu sandika tur bekti, Pangran Kudus malih angandika, mring ni bok randha ing mangke, sun titip ing sireku, rowang ingsun wong pitu iki, sun arsa lumebuwa, ni randha jumurung, wus lajeng lumebeng pura, sapraptane paregolan tandya aris, mring kang ajaga lawang.
  7. Heh ki sanak Ki Ageng ing Pengging, napa wonten pinarak ing wisma, kang tinanya lon ature, inggih wonten pukulun, apan lagya gerah samangkin, lami tan dhahar nendra, neng kobong pitekur, tan arsa siniweng wadya, Pangran Kudus semana ngandika malih, lah dika amatura.
  8. Làmun wonten dutaning Ywang Widi, Jabarail dhawuhken timbalan, lah ta umatura age, kang liningan agupuh, gurawalan lumebang puri, weling atur parekan, semana wus katur, Ki Ageng Pengging gaijit, yen mengkono aturana dipun aglis, kang ngaku dutaning Ywang.
  9. Konen laju lumebeng jro puri,cethi kalih medal sigra-sigra, wus prapta paregolane, kapanggih Pangran Kudus, gya ngaturan laju mring puri, wus kerid lampahira, malbeng dalam agung, jeng pangran gya uluk salam, kyai ageng ngalekumsalafn nauti, amingkis gubahira.
  10. Pangran Kudus wus minggah ing kathil, sesalaman wus tata alenggah, kalambu tinangkepake, Kiyageng lon amuwus, lah katuran panduka yayi, sarawuh jengandika, ing Pengging reningsun, Jeng Pangran aris aturnya, insakallah kiraka sami basuki, Kiyageng malih nebda.
  11. Mring rubiyah kinen asesaji, anyugata tetamu kang prapta, tandya lumengser mring pawon, Kiyageng kang kawuwus, alenggahan priyagung kalih, Jeng Pangran Kudus nabda, kiraka keng dhawuh, arinta Jeng Sultan Demak, pan panduka ing mangke dipun timbali, sarenga lampah amba.
  12. Kyai Ageng ing Pengging nauri, tinimbalan pan wonten punapa, ing riki tiyang dhedhekah, tinimbalan ing ratu, pan rumuhun d e l a s a n , manira tan ngawula, tan kabawah ratu, iya gusti ya kawula, kahanane kawula pan sangking Gusti, gusti sangking kawula.
  13. Pangran Kudus sugai anauri, pan kiraka sira kekandhangan, yen tan mantep panggilute, Kiyageng lon sumaur, pindho gawe sira ki bayi, lamun dikecapena, pesthi dipun ulu, den lepeha siya-siya, lawas luwas kawruhe kurang patitis, yen sira semamara.
  14. Pangran Kudus angandika malih, lah Kiyageng panduka piliha, ing jaba lawan jerone, ngisor miwah ing luhur, pan ing kanan kalawan kering, ing pungkur myang ing ngarsa, ana ora iku, kang sepi luwih ramenya, ingkang rame kiraka aluwih sepi, Kiyageng Ion angucap.
  15. Yen miliha jero mapan sisip, yen miliha ing jaba pan sasar, semang-semang pangidhepe, yen miliha ing luhur, pan kemandhang dipun ulati, lamun miliha ngarsa, yekti sasar-susur, sasare pitung medahab, ngisor dhuwur kiwa tengan duwek mami, orane duwekingwang.
  16. Pangran Kudus delingira manis, heh kiraka ing Pengging panduka, bisa mati jro uripe, pan ulun arsa weruh, pan Kiyageng aris nauri, sayekti isun bisa, aja na sireku, nora agegampang iman, lamun sira arsa wruh peksi kang adi, pasthi wruh sangkan paran.
  17. Pangran Kudus sugal anauri, lah ta endi pati-uripira, Kiyageng alon wuwuse, beleken sikutingsun, ing sasekingira pribadi, binelek duk semana, niba nuli lampus, tandya wau uluk salam, Jeng Pangeran Kudus alon anauri, pan alaikumsalam.
  18. Wusnya seda Ki Ageng ing Pengging, garwanira dahat tan uninga, pan lagya nata suguhe, Pangran Kudus pan sampun, mudhun sangkin kobong anuli, kintar mring panggenanya, sakabat ing dangu, wus prapta wisma ni randha, sabat pitu kepanggih sadhiyeng westhi, tan nedya mundur yuda. 

PUPUH XXX
D  U  R  M  A

  1. Jeng Pangeran ing Kudus alon ngandika, mring sabat pitu sami, lah payo umintar, nanging wewekas ingwang, kelamun dipun tututi, ing kulawarga, nira Ki Ageng Pengging.
  2. Poma padha aja na nglawan ing yuda, den teteg ywa gumingsir, eca lumakuwa, sabat matur sandika, semana sampun lumaris, gantya kocapa, kang kantun aneng Pengging.
  3. Rubiyahnya Kiyageng nata segah, pan wus sumekta sami, genya olah-olah, arsa atur uninga, ing raka lumebeng puri, sapraptanira, ing jrambah-kobong nuli.
  4. Nganti-anti pangandikane kang raka, dangu tan walang sisik, tinutup gubahnya, Rubiyah grahiteng tyas, seksana gubah winingkis, tamu tan ana, kang raka pan gumuling.
  5. Ni Rubiyah gupuh manambuting raka, semana wus ngemasi, anjrit tebah jaja, karuna ngaruhara, geger kulawangsa Pengging, estri lan priya, alok kalebon sandi.
  6. Wusnya kumpul sakathahe kulawarga, pra samya andum kardi, nyaeni kang seda, layon wus siniraman, ngulesan sinare nuli, uloning wisma, padaleman ing Pengging.
  7. Tan cinatur rerenggane kang wus mukswa, gantya winarna malih, sagung kulawarga, mangrenggut sadhiyeng prang, gegaman susun agathik, tungguling yuda, daludag gandera sri.
  8. Ingkang dadya pangiride kulawarga, tetuwane wong Pengging, kaprenah sentana, Radyan Lembuhandaka, lawan Lembusingat katri, Lembumakilat, kapat sang Lembuthathit.
  9. Sigra mangkat nututi kang lampah cidra, ngaler-ngetan lumaris, pan sarya karuna, nguwuh ambelakena, gustine kang sampun lalis, datan pantara, lampahnya wus kaeksi.
  10. Lamat-lamat wong wolu awirandhungan, tandya inguwuh aglis, lah ta antenana, santri kang laku cidra, wasisakna isun iki, padha prawira, payo tandhing ajurit.
  11. Kembulana ya iki Lembuhandaka, lan Lembusingat iki, tuwin Lembukitat, Lembuthathit kapatnya, dhangkele wong Pajang Pengging, payo mandeka, Ngran Kudus miyarsi.
  12. Sinumbaran kinepung dening gegaman, ing kanan kering wuri, sinurak ing kathah, binendrong ing senjata, jeng pangran eca lumaris, tumengeng wiyat, manadhah asta kalih.
  13. Panuwunya semana sampun katrima, ing Hyang kang Mahasuci, sakabat karuna, kedah manglawan yuda, Pangran Kudus datan apti, padha menenga, pasraha ing Hyang Widi.
  14. Begja lara pati pan nora bebakal, Jeng Pangran ngasta aglis, tekenira jungkat, ingaweken mring kanan, wong Pengging samya nututi, pengrasanira, mungsuh ewon kaeksi.
  15. Wadya Pengging sedaya samya gambira, tan ana nedya urip, ketang tresnanira, gustine kang pralena, kapang-kapang anututi, ing tawang-towang, jeng pangran wlas ningali, jeng pangran wlas ningali.
  16. Wadya Pengging balulungan tandangira, ngidul ngulon manangis, Pangran Kudus sigra, mangawe ecisira, mangalor dipun tututi, kangjeng pangeran, mangetan lampahneki,
  17. Salisiban wong Pengging pangusirira, den sengguh musuhneki, nora suwe ilang, wau kang tinututan, apan ta padha abali, cuwa tyasira, grahita tan andugi.
  18. Apan ana wong tuwa iku satunggal, peling mring kancaneki, yen kena paekan, baris Pengging punika, angajak mundur tumuli, wus tinetegan, sedaya sami mulih.
  19. Apan gantya wau ingkang winurcita, Pangran Kudus lumaris, lan sakabatira, pepitu lereb marga, nalika ing wektu mahrib, salat seksana, sakabat makmum sami.
  20. Bakda mahrib memuji dumugi isa, sawusnya donga mangkin, tandya ebam ngisa, salat sunat semana, kamat perlu isa aglis, sawusnya bakda, sadalu tan aguling.
  21. Maos donga nenuwun raharjeng lampah, Jeng Pangran Kudus mangkin, pranyata minulya, prawira gagal lembat, ekas tekabul ing ngelmi, putus weweka, kasmaran kang ningali. 

PUPUH XXXI
ASMARADANA 

  1. Ing bakda subuh lumaris, jeng pangran lan sarowangnya, angalor-ngetan lampahe, yata ganti cinarita, wadya Pengging semana, saundurira angelut, tetamu kang mawa cidra.
  2. Lampahnya tan angsal kardi, kluhuran ing kawibawan, pra sami susah manahe, sentana Pengging sedaya, jalu estri karuna, ni Rubiyah tyas matrenyuh, kaetang kang sampun seda.
  3. Tilar putra meksih alit, kalangkung ing kawlasarsa, Mas Karebet jejuluke, semana apakumpulan, sagung kawula-warga, ngaos pitung dintenipun, ambengan anulya medal.
  4. Weradin binagi-bagi, sentana myang kulawarga, ketip modin marebote, tan ana kangkaliwatan, ambengan pirang-pirang, salawat hanggung lumintu, santri lit bungah kalintang.
  5. Akembul pra samya bukti, wus bibar andum barekat, tan cinatur reruncene, yata wau cinarita, kang lagya asungkawa, nyai Geng Tingkir ing dangu, sasedane lakenira.
  6. Kiyageng dereng alami, katetah midhanget warta, kang rayi Pengging sedane, garwane lajeng agerah, Ni Ageng Tingkir sigra, tetuwi mring Pengging gupuh, tan cinatur lampahira.
  7. Ing Pengging pan sampun prapti, laju lumebeng ing pura, panggih nyi ageng kalihe, angrangkul samya karuna, kagagas ing werdaya, dhuh lae ta kadangingsun, katuwone kang atilar.
  8. Wus tata lenggahan sami, kathil sakalihanira, Ni Ageng Pengging ature, kang embok sami katuran, sarawuh jengandika, Ni Ageng Tingkir lingnya rum, iya yayi sun tarima.
  9. Ing sih palimannaneki, marmane yayi sun prapta, atetinjo mring dheweke, sasedane lakenira, kabubuh sita lara, abanget trenyuh tyas isun, nyai geng aris turira.
  10. Kakang bok sasedaneki, arinta dalasan mangkya, ulun tan dhahar lan sare, kaetang putra panduka, pun Karebet punika, dene lare misih timur, tinilar sudarmanira.
  11. Sinten kang ulun ngengeri, tan saged kang bok kantuna, leheng tumekenga layon, Nyai Geng Tingkir lingira, yayi aja mangkana, den narima ing tumuwuh, ing lohilmakpul sinurat.
  12. Begja lara lawan pati, pepesthen pan datan kena, temahe salah kepaten, kang rayi nuwun aturnya, ni ageng malih nebda, yayi yen pareng karsamu, putranira isun gawa.
  13. Ni Ageng Pengging turnya riss, kakang bok sumangga karsa, nanging ta panuwun ingong, ing mangke atadhah duka, yen wus ulun waluya, putranta pun Krebet katur, Ni Ageng Tingkir ngandika.
  14. Sun turut karsamu yayi, poma ta wawekasingwang, den agedhe panrimane, den awas godha rencana, ing reh kang tan raharja, yeku tan pantes tiniru, esthinen ingkang sanyata.
  15. Lah wis kariya ta yayi, pun kakang mulih mring wisma, ing Tingkir sapungkur ingong, den bisa amomong putra, tuwin kawulawarga, sira yayi kang katempuh, sasedane lakenira.
  16. Ni Ageng Pengging ngabekti, kang raka angrangkul jangga, tansah kumembeng waspane, wus luwaran kalihira, nyi ageng kondur sigra, kang tinilar kari mangu, ketang sawelinging raka.
  17. Gerahe saya ngranuhi, yata genti cinarita, Jeng Pangran Kudus lampahe, ing Demak pan dereng prapta, tansah awirandhungan, amesu sariranipun, kaetang kang wus pralina.
  18. Jeng Pangran waskitheng gaib, tan samar ing sangkan-paran, nanging sinamun netrane, sakabat pitu tan duga, dene lawas neng marga, sun wentara gusteningsun, angiras karsa lelana.
  19. Pan ngantya sedasa latri, ing Demak pan dereng prapta, kalangkung remben lampahe, semana ing wancinira, wektu luhur duk prapta, kendel satepining ranu, lajeng prasamyaa salat.
  20. Roning pepe kang kinardi, lelemek denira salat, wus bakda gya donga mangke, sakabat amin sedaya, sawusnya denya salat, jeng pangran ngandika arum, kali ngendi aranira.
  21. Sakabat matur ngabekti, pukulun dereng uninga, lepen punika wastane, jeng pangran alon ngandika, isun paringi aran, ing kali Pepe puniku, dene marengi sun lenggah.
  22. Lalemek ron pepe mami, sakabat jumurung karsa, katelah mangke wastane, ing kali Pepe punika, tandya laju lampahnya, tan cinatur lamenipun, wus prapta talatah Demak.
  23. Ing wektu asar kang wanci, sawusnya abakda salat, akondur marang daleme, angasoken sariranya, sanget sayah neng marga, enjing kewala lumebu, sasowan srinaranata. 

PUPUH XXXII
S  I  N  O  M

  1. Angantya ing dina Sorna, sowanya lumebeng puri, pepakan para pandhita, niyaka punggawa mantri, putra sentana aji, ngatingalken karyanipun, kadya Sang Kramadaya, dinuta Sri Rama aji, mring Alengka anukma garma Dyah Sinta.
  2. Rawuhe ing Pancawatya, pepak rewanda geng-alit, pranyata duta utama, putus prawira tur sekti, sembada angsal kardi, jeng pangran ing pamrihipun, supaya tiniruwa, sakeh dutaning narpati, angiriba pakarya ingkang utama.
  3. Jeng Pangran Kudus pranyata, sembada warnanya pekik, limpad angentasi karya, putus ing elmu tur wegig, dhasar teteh atitih, akeras ibadahipun, wasis ing pamicara, dhasar grahitane lungit, byar raina pangeran pan arsa seba.
  4. Enjinge ing dina Soma, sang nata miyos tinangkil, wau aneng pagelaran, supenuh wadya kang nangkil, upacara merapit, pra Wali ing kanan prabu, tuwin para ulama, pukaha lan para tabid, pra pandhita atarab sowan neng ngarsa.
  5. Kyana Patih Wanasalam, sumiweng ngarsa narpati, andher niyaka bupatya, kaliwon panewu mantri, prajurit jro merapit, tan pantara dhatengipun, Jeng Pangran Kudus sigra, sumiweng lenggah neng kursi, atur sembah sang nata aris ngandika.
  6. Heh yayi para bageya, serawuhira sun tuding, apa sira antuk karya, jeng pangran matur wotsari, berkah dalem kapundhi, raharjeng ing lampah ulun, ngemban sabda narendra, kawula dhawuhken aglis, mring pun kakang Ki Gedhe Kebokenanga.
  7. Ananging sanget lenggana, sumiweng ngarsa nerpati, tan rumaos yen kabawah, akiyas kedah ngengkoki, tan arsa nampik milih, sedayane pan winengku.

@@@

%d bloggers like this: