SERAT SASMITA RASA


SERAT SASMITA RASA

Tegesipun : Pralambanging rasa,
medharaken ébah osiking pangraos
ingkang badhé mahanani begja cilakaning manungsa,
tumraping lalampahan, titikanipun para bijaksana
ing cipta sasmita, duking jaman kina.

Winangun gita ing Surakarta
Warsa cinondo sangkala :
Ngesthi Gati Slira Ngudi
(1858)

2e DRUK

UITCEVERIJ EN BOEKHANDEL
SROOMDRUKKERIJ “DE BLIKSEM”

SOLO 1927

Kasalin saking aksara Jawa
ing aksara latin dening
Mas Kumitir

Sidoarjo, 1 Januari 2017

———@@@———

—————————————————————————————-

Isinipun serat punika :

Ha   :   Pénget tumanggaping budi;
Na   :   Panengeran wong kang bakal nemu bebenduning Sukma;
Ca   :   Panengeran kang bakal nemu sih pitulunganing Sukma;
Ra   :   Panengeran kang bakal nemu kasusahan.
Ka   :   Laku kamungguhan;
Da   :   Laku kalantipan;
Ta   :   Laku kagunan;
Sa   :   Laku kaprawiran;
Wa  :   Laku kadibyan;
La   :   Laku kawapadan;

[5]Ha
Pénget Tumanggaping Budi

Lamun ana osik kiréng galih, dén sami waspaos obah osik ana pinangkané, kaungkiha dén kongsi kapanggih, kang saréh kang ririh, ngarah mrih rahayu.

Sakehing osik iku titikané, katerangané sawatara kapratélakaké kaya ing ngisor iki.

Osik iku dumunung ana ing kaélingan mungguh kang diélingngi dudu prakara kang kagusthi ing sadina-dina, yaiku prakara kang tuwuh ana saburining pamikir, tumekané mung kalayan dadakan kayata : éling goné tumitah urip éling goné bakal nemahi pati, éling kahananing lalakon kang bakal tinemu ing awakké, tumiba ala utawa becik kapénak lan ora kapénak kang mangkono iku diarani : osik déné ananing osi tuwuh saka meneping budi, kena ingaran : Wahyaning Cipta Sasmita.

Osik mau dadi penengeran manawa duwé osik éling sumedya nglakoni becik ing ngalamat bakal nemu kapénak manawa duwé osik éling sumedya nindakakéala , iku uga dadi ngalamat bakal nandhang ora kapéna[6]k uripé ana kang donya tumeka ing delahan dadi wosé osik iku warna loro, prakara iku karêpé padha ngarah luru énak lan kapénak énak iku rasaning pangenyam kapénak iku rasaning pratingkah.

Iki pépéngét kang bangét-bangét muga aja lali ing pamusthi. Mulané wong urip kudu nyumurupi obah osiking kang budi, amarga kanggo pandoman lakuning cipta, pakoléhé bisa nuntuni kauripan kang katitik katon becik déné becikking kahanan nuwuhaké kasembadan ing wekasané muka senengngan.

Na
Panengeran Wong Kang Bakal Nemu Bebenduning Sukma

  1. Gumuyu kang tumeka, luwih saking katon kena sinayutan, kayata : kapranan pqangrasané, sebab saka kacondhongan pamikiré, yaiku ngrasakaké sadhengah kacucutan kang andadVkakV latah. Utawa maneh nyukuraké kojuring mungsuh, goné kaweléh tansah ginagarap nganti andadé[7]kaké bangeting kaduga kang ora kira-kira, ora ngalingi sisikuning batin yén panguguk iku kalebu bungah-bungah, watakké kerep lali marang kabatinan wekasan antuk bebenduning sukma, saka lirwaning tindak kang andaluya.
  2. Napsu kang tumeka, luwih saking katon kena sinuyutan, kayata : kadadak kabrananging pikir, jalaran duwé panganggep marang sarawungngané, rumasa kaina kadiksuran kaéwanan kang gawé kagét sarta nuwuhaké untaping pikir, nganti ora ngélingngi rusakking karuntikan kalah menang padha nandhang kapitunan.
  3. Arip kang tumeka, luwih saking katon kena sinayutan, kayata : rina wengi tansah ngantuk kudu turu, ésok awan soré, mung tansah ambaliyut jalaran kadadak ing sabab saka kendhoning otot dadi pancering mrimat nganti ora ngélingngi marang pangupakaraning raga kang ora ajeg iku andadékaké owah lakuning getih, ing koro kerep wuwuhé kalalara.[8]
  4. Derênging karêp kang tumeka, luih saking katon kena sinayutan, kayata : banget kapinginé kani (kanthi) hawa napsu kang marangasmara marang kang nyulayani, yaiku sadhéngah kang ora bisa anduwa hardaning sedya, nganti ora ngélingi, yén derêngnging hawa napsu iku, ora bisa dadi rahayu, beneré kudu pineggak supaya ora andadékaké rusakking tedhak.

Pepali kang wali-wali, muga aja lali marang pamusthi, mulané wong urip kudu nyumurupi sasmitaning bebendu, supaya tandhuk kang nuwuhaké susah, padha ginedhongnga ana papan pasaréhan tegésé : sinaring karêgen binuwang, kang resik rinasuk, pamrihé nyunyuda duka, pirang bara sirna antuk pangaksama, wekasan widada panawunging sukma. Papali iki becik nuli dilakoni, ing mangko bakal sumurup tandha yekti kang dadi basuki.

Ca
Panengerané Wong Kang Bakal Nemu Susah Pitulungané Sukma.

  1. Kaélingan kang tumeka, kongsi mijilé kéwaspa, kayata : rumasa apes kawul, cu[9]peting panemu, ring kehing raga, sarta tan bisa widada.
  2. Jatmika kang tumeka, kongsi mijilaké panalongsa, kayata : rumasa kasluru utawa kaliru, ora patut salah ora kaprah, pinter durung bener, ongéh dadi goréh, wekasan nuwuhaké antengnging pameleng.
  3. Warek kang tumeka, kongsi mijilaké pamarem, kayata : panarima jalaran saka nyirêp pangongsa, ngiwakaké karsa, ngung kuraké murka, ngarepaké legawa, nengenaké darma.
  4. Sokur kang tumeka, kongsi nijilaké panarima, kayata : ngluhuraké sukma, karana sakehing titah iku, kawula dadi kanggepa sapadha-padha, kabéh padha anduweni sedya kang becik déné ana kang nuwuhaké piala, iku jalaran saka pé[10]peting pakéwuh, sarta cupeting kawruh, mergané kudu sumarah lan sumanggem sahagnyaning sukma.

Wantu-wantuning pametik muga aja lali ing pamusthi. Mulané wong urip kudu nyumurupi sasmitaning pitulungan supaya bisa numusi kalakoné, marmané disantosa ing cipta, aja pisan-pisan kongsi katuwuhan tetenger kang dadi kosok baliné sih, iku bisa nuwuhaké sedih, yén widada kadunungan tandha  utama, pakoléhé tan kasangsaya, ing wekasan dadi mulya.

Ra
Panengerané Wong Kang Bakal Nemu Kasugihan

  1. Luh kang mijil tanpa karana, ingaranan : Udrasa, kayata : Karasa rumasa ora sembada, ngangkat ora kuwat tadhah ora kaconggah, mangsah tansah kalah wanter kalah pinter, kalah rosa kalah santosa karo sapadha-padha, nganti andilalah tanpa pangarah, ora sumedya nunuman marang tahan ora maju marang laku.
  2. Wicara kang kalédhon tanpa karana, ingaran : Cara Méda, kayata : Pikir ura, o[11]ra bisa menang, jalaran ngrasakaké kang sanadyan di kandhani ora dilakoni, ora ngréwés pitutur kang bares tinenggenaké mung bongsa paés.
  3. Mambu ganda ala tanpa karana, ingaran : Durganda. Kayata : mambu kang pating klenyit ora ana wanginé, sapanunggalané, sarta ora sumedya ambudi sirnaning gagonda kang ana ing padunungan kono, sanadyan nganti gawé lalara meksa ora grinahita.
  4. Ati naratab kang tanpa karana, ingaran : Nala Wigina. Kayata : keteg andharêdheg tansah dheg-dhegan rumasa uwas kuwur kalanthur ngawur.
  5. Sarira uyang kang tanpa karana, ingara[12]n : Naga Noma. Kayata : ngolang-ngaling gulasaran linggih orajenak turu or kap uyang kang tanpa karananak mangu-mangu kang panemu, sabarang kurang kuwagang.

Pangkon kang banget maton muga aja lali ing pamusthi. mulan uyang kang tanpa karana wong urip kudu nyumurupi samitaning kasusahan supaya ora nganti kataman marmané aja pisan-pisan anglulusaké, kaya kahanan kang wis kalakon iku, kudu sinalin lagon sarana pasinaon mungguh kang dadi pakoléhé, samongsa wis bisa atul banjur butul tegésé : ngolong narondhong marang pamawasing kasusahan kang bakal tumeka, ing wekasan bisa dhangan kanthi karaharjan.

———@@@———

Sawisé niteni panengeran kang ginawé andungkap kahananing sasmita rasa, luwih prayoga manéh nyumurupi kahananing laku kang pramati, supaya kena ginawé pipiritan utawa kanggo paugeran tumrap kang padha sumedya ing gugulang laku, awit sarupaning bebendu iku tuwuh saka kaliruning laku, kosok baliné, sarupaning nugraha tuwuh saka tindak kang utama, mungguh pratélané kaya ing ngisor iki. [13]

Ka
Laku Kamungguhan

  1. Sumeh ing pasemon yaiku ora nuwuhaké ulat rêgu, welu, anjabrut anjekutrut marêngut ambaesengut peteng, nyurêng, sirung lan anjebrung, mung tansah padhang kang nanarik rênaning panyawang.
  2. Saréh ing pangucap yaiku aris manis patitis genah, prenah padhang, gamblang, terang, wijang, cetha, tétéla, nganti ora andadékaké kodhenging panampa, apa déné ora brahok ora santak ora sengap ora cindhula, ora dhosa, ora songol ora kasar, sarta ora saru.
  3. Alusing solah tanaga, yaiku ora diksura, ora tranyakan ora calundhangngan ora plandhingngan sarta ora langkah ing pratingkah.
  4. Jatmikaning palungguhan ora rongéh ora goréh, ora nolak noléh ora édhég ora andgangak ora canguhgukan tansah jenjem sarta jinem nganti nganti katon mandhawa[14]ni, ora ngurawani.

Da
Laku Kalantipan

  1. Bisa nampani surasa, yaiku sumurup laraping ukara, nyandhak tanggap tanduking basa, mulat ulahing solah, tanpa lérégging swara, sarta pana séléhing sedya.
  2. Lebda mangsuli pangandika baut ngulihaké pethukkaning basa, ora nalisir karo dhadhapukané, mungguh kang dhapur carita, korup kocap lan kecapé, déné kang dhapur pitakon winangsulan pituduh lan pitutur, kayata : pitakon jenéng, tembungé : sapa. Pitakon katetepan tembungé : apa. Pitakon rupaning barang utawa araning papan tembungé : éndi. Pitakon dunung, tembungé : ngendi, pitakon cacah, [15] tembungé : pira. Pitakon angkataning mongsa, tembungé : kapan, pitakon katurangan tembungé : kapriyé. Mangkono lan liyan-liyané.
  3. Nyandak marang sasmita, yaiku sumurup maring ulat liring, kedhap kilat solan-salining kahanan sarta laraping saloka.
  4. Ngerti marang wawadi, yaiku ngunci samubarang kang ora kena winedhar, rumeksa marang kawiragan, nutupi marang karikuhan.

Pangiri kang wanti-wanti, muga aja lali kang pamusthi. Mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kalantipan supaya awas ing pamawas ora andadékaké kandhegging pangancas pakolehé bisa buntas waluyaning jiwa raga bisa nunggal ing sasana.

Ta
Laku Kagunan

  1. Wingiting pasemon yaiku antengnging praupan ora réséh ing prtingkah, ora juwéh ing calathu, sarta ora réméh ing kakarêpan.
  2. Rigena ing tindak yaiku ngacakki sakéhing la[16]ku, samu barang rampung ramping, ora céwét ora kéthér, sarta ora rêmben apa déné ora rondhé endhé, sarwa sumurup kang dadi wosing wigati.
  3. Saronto ing sedya, yaiku ngatusaké panemu, samongsa durung pana ora sadaya-daya ing sedya, ora agé-agé kang tanpa gawé, ora grusa-grusu kang dadi kasluru, ora andadak kang nuntuni rusak sakehing tindak nganggo ngumbar sabar nguja darana.
  4. Membating pambudi, yaiku memes ora kaku ora kau, ora cukéng ora buteng, ora derêng, ora serêng, ora nyereng, ora angrangsang, ora murka, ora ngongsa, awit budi membat luwih kuwat unggahing darajat.

Pangarêp-arêp kang tetep, muga disanggem ing pangregem, mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kagunan supaya kaduk kadunungan sarana lawan mantra, marmané ana linanggana, balik kaudiya di nganti pana, pakoléhé ora kawekén lan ora kéwran ing pajongka, ing wekasan bisa karêgem ing asta. [17]

Sa
Laku Kaprawiran

  1. Wanthen yaiku wani sapatemon, wani caturan wani nembung. Wani anjawab sarta wani saba ing teba.
  2. Tatag yaiku ora miris ora wedi lara kangélan ora kagét ginetak ora nulak panantang, sarta ora sumelang tununggulan.
  3. Tangon yaiku mantep sarta tetep ora mingser saka ing papan ora oncat saka ing padunungan ora mingguh marang pakéwuh, ora milih marang mungsuh, ora mundur karoban ing lawan ora mlencing sumengka ing tandhing, sarta ora watak ngucira tinggal galanggang colong palyu.
  4. Tekat yaiku tahan sarta kuwat apa déné kelar dinadhar, sanadyan pinarwasa meksa santosa.

Pangudi kang banget binudi muga disanggem ing pangregem, mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kaprawiran supaya katut katularan marmané aja sinirik malah kaucik kang nganti becik pakolehé bisa kajn lan keringan ing wekasan dadi pangayoman. [18]

Wa
Laku kadibyan

  1. Arang calathu pamrihé melêngaké pamesu, pakolehé anggedhékaké prabawa, ing wekasan bisa kasumbaga.
  2. Arang kedhep pamrihé pramana marang karêntegging cipta, pakolehé sumurup wosing sedya, ing wekasan kajuwara ing jana.
  3. Ora mundhur pamrihé ora mayang tumoleh, pakolehé ngawakki kahananing rasa kang sinerang, ing wekasan bisa gawé ludhang samubarang.
  4. Ora samabat yaiku ora angresah, ora ngersula, ora watak anjaluk pitulung, samubarang kudu linakon pribadi, pamrihé kanggonodhi budi, pakolehé dadi mondra guna sura sekti, ing wekasan bisa nampani bulu bekti.

Pitutur kang luwih luhur muga disanggem ing pangregem, mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kadibyan supaya luhur kamanungsané, genep pirantiné, tata uripé, pakolehé sinuhun suhun ing wekasan bisa dadi tutunggul nyénaphaténi ing bawana. [19]

La
Laku Kawaspadan

  1. Nyunurupi wong sedya sarana panalika, yaiku nganglangngi obahing budi, sarta anjajah surasaning karsa.
  2. Nyumurupi wosing warana, yaiku aling-alingnging karsa lan aling-alinging jiwa. Aling-alinging karsa, liré : nindakaké samudana ulas-ulas api-api réka-réka, sapapadhané. Déné warananing jiwa yaiku raga, sok sumurupa ragané iya sumurup jiwané, sok sumurupa lahiré iya sumurup batiné, wekasan bisa titi marang sajati.
  3. Nyumurupi wosing pakarti, sarana niniling warta kang sajati utawa ninilas lalabuhan kang wis karuwan mungguh pakolehé niteni bédaning ala lan arja, wekasan nisa ngepakaké pangaribawa.
  4. Nyumurupi wosing rubeda, sarana kawiwékan karayitnan sarta kasujanan yaiku ngepakaké dudungkapan kalawan matengnging duduga lan papatara, wekasan bisa resik tanpa sisik melik.

Piweling pangéling-éling, uga aja lali ing pamusthi. [20] Mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kawaspadan supaya ora mamang marang samubarang, ora samar marang gelar, ara talompa marang gaé, ora léna marang panggodha, sarta ora cawuh marang kawruh, wusana nuntun mulya lan raharja, ing donya tumeka pangayam-ayaming laya.

———@@@———

Purwaning pariwara rinenggep
kang sarêgep kanti anteping ati
kang tetep supaya nuwuhaké
kasembadaning karêp.

Versi pdf-ipun saged dipun unduh wonten mriki.
versi naskah aslinipun saged dipun unduh wonten mriki.

serat_sasmita_rasa

Advertisements

SERAT BABAD TUBAN


SERAT BABAD TUBAN

Anyariyosaken sujarahipun para Bupati
ing Tuban wiwit panjenenganipun
Sang Prabu Banjaransari, Narêndra Binathara
ing nagari Pajajaran

citakan ke III

diterbitkan dan dijual oleh
BOEKH. TAN KHOEN SWIE
Kediri 1936

Kasalin saking aksara Jawa
lan kalatinaken déning :
Mas Kumitir

Sidoarjo, 3 Februari 2017.

———@@@——–

[3] Sajarahipun para Bupati
ing Nagari Tuban

Ingkang kadamel purwaning gitaya : nalika panjenenganipun Sang Prabu Banjaransari, Narêndra Binathara ing Nagari Pajajaran punika kagungan putra : kathah, ananging ingkang badhé kula anggé ugering cariyos wau; muhung para putra wayah ingkang nedakaken para Bupati ing Negari Tuban kémawon aluranipun kados ing ngandhap punika :

  1. Sang Prabu Banjaransari puputra : Radén Arya Methaun.
  2. Radén Arya Methaun puputra : Radén Arya Randhu Nuning, punika lajeng lalana mangétan kanthi palilahipun ingkang éyang Sang Prabu Banjaransari, sarêng tindakipun prapta ing saléripun ardi Kalak Wilis distrik Jenu, (Tuban) lerêp wonten ing ngriku, watawis dinten lajeng Babad ara-ara nama Sri Bandhi, dumunung wonten pinggir pasisir sacelakipun ardi Nalak Wilis trus mangidul badhé kinarya nagari, awit saking adrengnging karsanipun Radén Arya Randhu Nuning : sariranipun kapéngin sanget ngasta pusaraning praja jumeneng dadya Bupati, pambabating ara-ara wau lami-lami lajeng dados praja, kaparingan nami Lumajang Tengah. Radé Arya Randhu Nuning pindah asma Kyai Ageng (Kyai Gedhé) Lebé Lonthang. [4]
    Kacariyos sajumenengipun Kyai Lebé Lonthang ing Lumajang Tengah, akarya gemah raharjaning nagari, lit boten kikirangan sandhang tedha, maésa lembu tanpa kinandhangngakén durjana sami ketes mingprin daruna saking kataman prabawanipun ingkang Bupati. Awit salugonipun Kyai Lebé Lonthang : sekti mondra guna, saged majing ajur-ajér, mancala putra mancala putri, ing tyas pasthi kamanik mahambek budi rahayu, pramila para abdi karéréhanipun sami ajrih  asih mituhu sapangrehipun Kyai Lebé Lonthang anggénipun ambawani praja Lumajang tebah laminipun 20 taun.
  3. Kyai Ageng Lebé Lonthang kagungan putra kakung satunggal kadibyanipun anglangkungi ingkang rama, asma Radén Arya Bangah, (sanés Arya Bangah putra Prabu Brawijaya), Radén Arya Bangah wau tuhu pinunjul ing wani, kathah para wanodya ingkang sami kasmaran, ananging sarêng ingkang rama séda boten karsa angentosi, saking karsanipun badhé yasa nagari piyambak, pramila lajeng tindak mangidul para wadya punggawa sami andérékaken sarêng tindakipun dumugi ing éreng-érengngipun rêdhi Réngel lerêp sawatawis lajeng babad wana ingkang badhé kinarya nagari, boten watawis lami dados praja, kaparingan nami nagari Gumenggeng. [5]
    Saking kawontenaning nagari Gumenggeng ugi raharja, tanpahé ing praja Lumajang tebah, menggah nagari Lumajang tebah samangké dados dhusun nami dhusun Bonang, distrik Jenu Tuban.
  4. Radén Arya Bangah : kagungan putra kakung satunggal : asma Radén Arya Dhandhang Miring, ing warna yayah ayang-ayangnging Bawana, sarêng Radén Arya Bangah anggénipun mangréh praja Gumenggeng angsal 22 taun lajeng séda.Radén Arya Dhandhang Miring nalika sugengipun ingkang rama : tansah anggénipun amesu raga, ing mongsa kala alalana ing Unggyan ingkang samun muhung maneges pamoring kawula Gusthi, ingkang kaésthi : bénjing satedhak turunipun sageda dadya Bupati prajurit sarta nagari ingkang badhé karéhaken wau widada-ha ing salajengngipun.Saking sanget pamesuting raga : temahan saged katarima Shang Hyang Kaneka Putra anedhakki, awit ngemban sabda pangandikanipun Shang Hyang Jagad Pratingkah, inggih punika bénjing sasurutipun ingkang rama sariranira boten kalilan jumeneng Bupati wonten ing nagari Gumenggeng, awit badhé boten saged kadumugen sedyanipun nanging praja wau muhung kanggé panjenenganipun pribadi. Wangsul bénjing tanayanipun kémawon punika ingkang kaweca saged andhatengngi kados ingkang da[6]dos panuwunipun, nanging sarananipun kedah babad wana ing Papringan yén sampun dados kedah kawastanan Tuban awit kajaba badhé dados nagari ingkang kaloka ing Tri Bawana, ing wingking badhé dados asri mau tapi pasaréyanipun para Wali utawi Aoliya saking tanah Arab bilih sampun dumugi mongsa kalanipun, Radén Arya Dhandhang Miring matur nyandikani, Shang Hyang Kaneka Putra lajeng mukswa. Pramila sarêng ingkang rama  Radén Arya Bangah séda, boten karsa jumeneng Bupati gentosi ingkang rama wonten ing praja Gumenggeng, lajeng para wadya punggawa sami kadhawuhan babad wana  ngalér-ngilén wana ingkang kababadan wau nama wana Ancer-ancer, sarêng sampun dados praja : kaparingan nama nagari Lumajang menggah nagari Gumenggeng : samangke dados dhusun nama dhusun Gumeng, distrik Réngngel (Tuban).

    Radén arya Dhandhang Miring puputra kakung satunggal asma Radén Arya Dhandhang Wacana, tuhu bagus ing rupi, digdaya mahambek wiku tama mila tinuladan ing sasama. Nagari Lumajang ugi saged ayem tentrem gemah raharja, para wadya bala sami suka, Radén Arya Dhandhang Miring jumeneng Bupati Lumajang laminipun 20 taun lajeng séda. Sadéréngipun séda : sampun paring wasiyat pangandika dhateng ingkang putra Radén Arya Dhandhang Wacana, supados anyungkemana pun sasmitani[7]pun Shang Hyang Jagad Pratingkah kados ingkang kawahyon ing nginggil, ingkang putra matur nyandikani. Pramila sarêng ingkang rama séda, Radén Arya Dhandhang Wacana lajeng utusan wadya punggawanipun babad ing Wana Papringan (bokmanawi ing wekdal punika wau wana kathah : tanemanipun Pring = deling.) sarêng sampun dados nagari kaparingan nami : “TUBAN”.

    Sayektosipun kajawi netepi dhawuh sasmitanipun Jawata : ing praja wau pancen kathah sumbering toya, toyanipun beninga asrep dados nami nagari Tuban wau : kénging kawredenan = (dipun tegesi) Tuban = metu banyu = tubanyu = (Tuban).

    Sajumenengipun Radén Arya Dhandhang Wacana ing purak sa-Tuban nagari katingal raharja, datan wonten para durjana ingkang nandukaken ardaning cipta, pramila para punggawa samya suka ingkang datan pipindha.

    Sarêng anggenipun jumeneng Bupati pikantuk : 3 taun lajeng iyasa pasangrahan kanan kering kinubengan ing lépén miwah sendhang. Sapinggiring sendhang tinaneman kajeng gurda maripit pramila saged ayom asri, angres pateni.

    Pasanggrahan utawi sendhang wau kaparingan nama : Beti, punika saking wawancahaning tembung pangabekti, awit bilih panjenenganipun, Radén Arya Dhandhang Wacana ngalerêsi cangkrama utawi ameng-ameng ing ngriku, para abdi karerehanipun lajeng sami so[8]wan mangabekti, samangke wau pasanggrahan utawi dhusun ngriku kasantunan nami : Bekti Harja.

    Radén Arya Dhandhang Wacana ugi lajeng gumantos asma : Kyai Ledhé Papringan, anggenipun jumeneng Bupati angsal 30 taun lajeng séda, kasarekaken ing kali gunting, dhusun prunggahan (Tuban), wangsul pasaréhanipun para Bupati angka : I, II, III, IV sampun kula udi katranganipun boten saged pinanggih. Menggah nagari lumajang sangké dhados Dusun nami dhusun Bancar.

Amrih gampiling pangetang : mélahi Bupati Tuban ingkang sapisan dumugi pungkasan punika kula damel angka urut Jawi. Ingkang nganggé ongka : 1. Inggi punika Radén Arya Dhandhang Wacana, = (Kyai Ageng Papringan) awit punika kang murwakani iyasa nagari Tuban, wondéning para Bupati ingkang kasebat ing nginggil (nganggé ongka rum I dumugi IV) punika namung kanggé susuluh purwaning cariyos dados cicriyos saged turut boten nama jugag, pramila sampun kalintu ing panampi.

  1. Kyai Ageng Papringan puputra kalih :
    1. 1. Nyai Ageng Lanang Jaya;Nyai Ageng Ngeso;
    1. 2. Nyai Ageng Lanang Jaya puputra jaler satunggal Radén Arya Ronggalawé. [9]
    Nyai Ageng Ngeso ugi puputra jaler satunggal asma Radén Arya Kebo Nabrang.
  2. Sasédanipun ingkang éyang (Kyai Ageng Papringan) ingkang gumantos mangréh ing praja Tuban inggih punika ingkang wayah Radén Arya Ronggalawé.
    Radén Arya Ronggalawé sarêng jumeneng Bupati Tuban dalem Kabupaten pindah wonten ing sakilénipun guwa gabar, praja Tuban ingkang wiwitan wau samangke dados 3 dhusun, a. Trowulan; b. Prunggahan Kulon; c. Prunggahan Wetan, para wanita ingkang wedalan saking tigang dhusun kasebut ing nginggil asring pinanggih sami éndah ing warni, miwah dekik pipinipun prasasat widadari angéjawantah, pramila pantes pinilala kinarya garwa.

Boten watawis lami Radén Arya Ronggalawé jumeneng Bupati : nagari Tuban karêbat déning Radén Arya Kebo Nabrang, prangngipun ramé, ngantos gangsal dinten papanipun prangngan dumunung saleripun Rawa Beron akarya kathahing pepejah, wangké sungsun matimbun wutahing rudira yayah samudra bena, badhé pungkasanipun perang, kuda titihanipun Radén Arya Ronggalawé kawaos déning Radén Arya Kebo Nabrang, kenging andhemanipun sanalika ambruk trus pejah wonte ing sakilenipun dhusun Talun (pinggir [10] margi ageng) samangké maujud séla, saéstha kapal akarya eraming manah. Radén Arya Kebo Nabrang lajeng kawales dipun lantari waos déning Radén Arya Ronggalawé kenging jajanipun lajeng pejah, kawanda mukswa : malih dados uling pethak lumajeng tambuh ingkang sinedya.

Manut cariyos Serat Damar Wulan Radén Arya Ronggalawé tuhu digdaya sekti mondra guna, tan wonten braja tumama, sédanipun tatkala magut prang kaliyan Prabu Uru Bisma, layon rinebat para wadya prajurit kabeta kundur ing Tuban lajeng kasarékakén dhateng astana Kajongngan.

Radén Arya Ronggolawé jumeneng Bupati laminipun 30 taun kagungngan putra jalu satunggal asma Radén Arya Siralawé, ananging ing Serat Damar Wulan tuwin Serat Melajeng ingkang nami “Hikayat tanah Jawi” nerangakén putranipun Radén Arya Ronggalawé wau kakalih, 1. Radén Bantaran; 2. Radén Watangan, mongka ing babon sejarah : namung kasebut kagungan putra satunggal asma Radén Siralawé wau bokmanawi Radén Buntaran awit putra pambajeng tur saged gumantos jumeneng Bupati. [11]

  1. Sarêng Radén Arya Ronggalawé séda, ingkang putra Radén Siralawé gumantos jumeneng Bupati, laminipun 15 taun lajeng séda.
  1. Radén Arya Siralawé puputra kakung satunggal asma Radén Arya Sirawenang, (Radén Arya Wenang) sarêng Radén Arya Siralawé séda, ingkang putra Radén Arya Sirawenang gentosi ingkang rama jumeneng Bupati, Radén Arya Siramewenang Bupati laminipun 42 taun.
  1. Radén Arya Sirawenang puputra Radén Léna, sarêng ingkang rama séda : Radén Arya Léna gentosi jumeng Bupati, laminipun ngantos 52 taun ananging dalem Kabupaten lajeng kapindah ing kampung Sida Mukti. Puputra kakung satunggal asma Radén Arya Dikara.
  1. Sasédanipun Radén Arya Léna, ingkang putra Radén Arya gumantos jumeneng Bupati laminipun 18 taun lajeng séda.Radén Arya Dikara kagungan putra putri kakalih, 1. Radén Ayu Arya Téja; 2. Kyai Ageng Ngraséh. Radén Ayu Arya Téja wau kapundhut garwa  dhateng Shéh Ngabdurrahman putranipun Shéh Jali = Shéh Jalallodin (Kyai Makam Dawa).Sarêng Radén Arya Dikara kagungan putra mantu Shéh Ngabdu[12]rrahman : panjenenganipun ingkang Bupati lajeng lumebet agmi Islam inggih mélahi ing wekdal wau ing negari Tuban kataneman wiji Agami Islam.
  1. Sasédanipun Arya Dikara : ingkang angentosi jumeneng Bupati ingkang putra mantu Shéh Ngabdurrahman lajeng pindah asma Radén Arya Téja, jumeneng Bupati laminipun : 41 taun lajeng séda.
  1. Radén Arya Téja kagungan putra kakung satunggal asma Radén Arya Wiltikta, punika ingkang jumeneng Bupati gentosi ingkang rama, laminipun 40 taun lajeng séda. Radén Wiltikta, puputra Radén Said inggih lajeng Susuhunan ing Kalijaga.
  1. Sasédanipun Radén Arya Wiltikta ingkang angentosi Bupati Tuban Kyai Ageng Ngrashéh, sarêng Kyai Ageng Ngrashéh sampun jumeneng Bupati, lajeng krama angsal putranipun Radén Arya Wiltikta, (dados kaprenah wayah kaponakan) jumeneng Bupati 40 taun lajeng séda.
  1. Kyai Ageng Ngrashéh puputra kakung satunggal patutan saking putri putranipun Radén Arya Wiltikta kasebut ing nginggil asma Kyai Ageng Gegilang, jumeneg Bupati Tuban laminipun 38 taun lajeng séda.
  1. Kyai Ageng Gegilang kagungan putra satunggal [13] asma Kyai ageng Bathabang. Sasédanipun Kyai Ageng Gegilang : Kyai Ageng Bathabang ingkang gentosi ingkang rama jumeneng Bupati, laminipun 14 taun lajeng séda.
  1. Kayai Ageng Bathabang kagungan putra kakung satunggal asma Pangéran Arya Baléwot sasédanipun Kyai Ageng Bathabang : ingkang putra Pangéran Arya Baléwot ingkang angentosi ingkang rama jumeneng Bupati, laminipun 56 taun lajeng séda.
  1. Pangéran Arya Baléwot kagungan putra kakung 2 ingkang : 1. Asma Pangéran Sekar tanjung; 2. Asma Pangérang Ngangshar.Sasédanipun Pangéran Arya Baléwot ingkang angentosi jumeneng Bupati ingkang putra pambajeng, inggih punika Pangéran Sekar Tanjung.Ngaléresi ing diten Jumuwah Pangérang Sekar Tanjung salat ing masjid sarêng nembe rukuk lajeng kacidra : kaprajaya saking wingking déning ingkang rayi Pangéran Ngangshar, kaliyan wasiyat dhuwung tilam upih wasta Kyai layon kawat gata ing gigir terus ing jaja lajeng séda. (Menggah wau Kyai layon samangke taksih kasimpen kangge pusaka dhateng ingkang ngarang punika serat) Pangéran Sekar Tanjung jumeneng Bupati [14] laminipun 22 taun kagungan putra kakung kakalih, asma : Pangéran Arya Pamalad; 2. Arya Salempé, nanging wekadal ingkang rama séda : taksih sami timur.
  1. Sasédanipun Pangéran Sekar Tanjung, ingkang gentosi jumeneng Bupati, inggih ingkang rayi : Pangéran Ngangshar, sarêng angsal 7 taun lajeng séda.
  1. Sasédanipun Pangéran Ngangshar, ingkang gumantos jumeneng Bupati, Pangéran Pamalad. Sarêng jumeneng Bupati Tuban lajeng krama, angsal putri putranipun Kangjeng Sultan Panjang, (Radén Jaka Tingkir) laménipun ngasata pusaraning praja : 38 taun lajeng séda. Pangéran Arya Pamalad kagungan putra kakung satunggal asma Pangéran Dalem nalika Pangéran Arya Pamalad séda : Pangéran Dalem taksih timur.
  1. Sasédanipun Pangéran Arya Pamalad ingkang gumantos jumeneng Bupati ingkang rayi : Arya Salempé angsal 32 taun lajeng séda.
  1. Sasédanipun Arya Salempé, ingkang jumeneng dados Bupati, Pangéran Dalem, ing ngriku dalem Kabupaten lajeng kapindah ing kampung Dagan sakidulipun watu tiban, watawis taun lajeng yasa masjid pagen banon [15] yasa béténg sajawining kitha, dumunung ing guwa gabar mangétan tus mangilen.Kacariyos nalikan Pangéran Dalem iyasa béténg, wonten satunggal bagiyan ingkang dereng rampung, garapan bagiyanipun Kyai Muhkhamad Asngari, Modin Majagung asal saking nagari Cempa. Sarêng kapirsan déning Pangéran Dalem Kyai Muhkhamad Asngari lajeng kadhawuhan segeda inggal angrampungaken garapanipun bilih boten inggal rampung badhe tampi duduka ingkang sanget Kyai Muhkhamad Asngari ngeningaken cipta nutupi babahan hawa sanga, mamalad samadi (semadi) ening, nunuwun dhateng Gusthi ingkang murweng dumadi, ingkang dados sasangemanipun punika saged rampung : saged rampung, tur pelag anglangkungi garapanipun para nara karya ingkang sami sinung pakaryan iyasa béténg.Pangéran Dalem sanget rêna ing galih dupi mariksani wau béténg, pramila lajeng kaparingan nami Béténg  Kumba Karna, awit katingal ageng inggilipun béténg kados Radén Kumba Karna. Saha ing wekdal wau titiyang ing nagari Tuban sami sumerêp bilih Kyai Muhkhamad Asngari : aoliya (Pandhita tama). [16]

    Kacariyos lami-lami Kangjeng Sultan ing Mataram midhanget pawarti : bilih Pangéran Dalem badhé baléla ing panjenganipun awit katingngalan saking adheging béténg Kumba Karna. Pramila panjenengnganipun Kangjeng Sultan ing Mataram utusan prajurit wasta Jyai Randhu Wathang, alapah sandi ing nagari Tuban salebeting lampah sandi : Kyai Randhu Wathang lajeng nancepaken wit randhu wana sapasang, kanggé cagak ganter, randhu wana sapasang, kanggé cagak gantar, randhu wana sapasang tersami gesang.

    Kasbut Serat Purwalalana wau agengenipun datan patimbang, satanah Jawi boten wonten ingkang nyaméni, dumunung ing kampung Kajongan kitha Tuban ananging sampun : 50 taun ngantos sapunika, sampun rêbah. Lampahipun Kyai Randhu Wathang ugi pikantuk katerangan kaliyan nyata, bilih Pangéran Dalem lerês badhé ambaléla ing Ratu, pramila Kyai Randhu Wathang lajeng inggal wangsul caos udani dhateng Mataram.

    Kangjeng Sultan sarêng mirêng aturipun Kyai Randhu Wathang sanget duka, lajeng utusan prajurit wasta Pangéran Pojok kinanthenan wadya punggawa : 1900, anglurug ing nagari Tuban, Pangéran Dalem sarêng mirêng kabar manawi badhé pinreping ripu, lajeng mepak wadya punggawa prajurit anjagi dhatengnging mengsah. Sarêng Pangéran Pojok sawadyanipun dateng lajeng campuh prang, mé[17]lahi tiyang Tuban unggul yudanipun ananging dangu-dangu kaseser ing yuda, awit keroban tandhing, Pangéran Dalem lolos magétan ing pulo Baweyan ananging boten lami lajeng tindak ing dhusun Rajeg Wesi, ing wekdal punika ing Rajeg Wesi dérêng dados nagari, awit taksih karéh ing Jipang, (Panolan), angsal : 5 taun lajeng séda, kasarékaken wonten ing kampung Kadipaten (kaprenah ing sawétanipun Kabupaten Bojonegara) ngantos sapunika pasaréyan wau katelah nami : Buyut Dalem. Sabedhahipun nagari Tuban wasiyat mariyem nami Kyai Sido Murti ingkang wonten ing Kepoh Dhéndhéng (kampung Sido Mukti) lajeng musna tanpa krana. Sarta Pangéran Pojok lajeng utusan caos atur ing Mataram : bilih nagari Tuban sampun bedhah, Bupatinipun lolos, saking pangandikanipun ingkang sinuhun Kangjeng Sultan Pangéran Pojok kalilan anggentosi jumeneng Bupati ing Tuban,

  1. Lestantun Pangéran Pojok jumeneng Bupati. Nglarêsi ing dinten garêbêg Mulud taun Dal para Bupati ing satanah Jawi sami sumiwi ing Mataram Pangéran Pojok ugi sumayos ananging sarêng tindakkipun dumugi ing kitha Blora : gerah kedadak lajeng séda, layon kasarékaken wonten ing sakidul alun-alun Blora. Pangéran Pojok jumeneng Bupati laminipun [18] : 42 taun, sasédanipun Pangéran Pojok putra taksih timur, pramila boten saged anggentosi ingkang rama.
  1. Ingkang angentosi jumeneng Buppati rayinipun Pangéran Pojok wasta : Pangéran Anom antuk : 12 taun lajeng kalérehaken saking Mataram saleréhipun Pangéran anom lajeng kataneman umbul kémawon ing wekdal wau ing nagari Tuban lowong boten wonten Bupatinipun wondening umbul wau : 4 panggénan inggih punika :
    • Wong sapraja, manggén wonten ing Jenu.
    • Wong saita, manggén wonten ing Gisik.
    • Wong sacakra, manggén wonten ing kidul ngardi.
    • Yuda patra, manggén wonten ing singgaha.
  1. Boten lami lajeng dipun gentosi Bupati saking Mataram wasta : Arya Balabar, inggih Arya Blender, dalem Kabupaten lajeng pindhah ing kampun Naibon kaprenah sakiduling kuburanipun Kyai Kusén angsal 39 taun lajeng séda.
  1. Sasédanipun Arya Balabar : lajeng dipun gentosi dheteng Pangéran Sujanapura, Bupati Japan (Majakerta) dalem Kabupaten lajeng pindah ing dhusun Prunggahan [19] Pangéran Sujanapura jumeneng Bupati laminipun 10 taun lajeng séda, kasarékaken ing dhusun Brutuh.
  1. Pangéran Sujanapura kagungan putra kakung satunggal wasta : Pangéran Yuda Nagara, sasédanipun ingkang rama : Pangéran Yuda Nagara ingkang gumantos jumeneng Bupati, laminipun 15 taun lajeng séda ing Giri, layon kasarékaken ing Giri.
  1. Sasédanipun Pangéran Yuda Nagara, ing gentosi jumeneng Bupati Radén Arya Sura Adiningrat Bupati saking Pakalongan, Radén Arya Adiningrat jumeneng Bupati Laminipun 12 taun lajeng ka-amuk dhateng Radén Arya Dipasana, kanthi tiyang Madura wasta Kyai Mangunjaya, Radén Arya Sura Adiningrat séda ing paprangan.
  1. Sasédanipun Radén Arya Sura Adiningrat Radén Arya Dipasana ingkang gentosi jumeneng Bupati ing Tuban, angsal 16 taun lajeng prang akaliyan tiyang Madura, wonten ing dhusun Singkul (Sedayu) Radén Arya Dipasana kasambut ing ngadilaga, séda kasarékaken ing dhusun Singkul ugi.
  1. Sasédanipun Radén Arya Dipasana ingkang anggentosi jumeneng Bupati inggih punika papatihipun wasta : Kayai [20] Reksa Nagara, sarêng sampun jumeneng Bupati lajeng pindah asma Kyai Tumenggung Cakra Nagara, sarêng anggenipun jumeneng Bupati angsal : 47 taun lajeng séda, kasarékaken wonten ing dhusun Dagangan dhistrik Singgahan (Tuban), saking lami saha kathah jasa utawi kasaénanipun dhateng nagari, kaparingan sasebutan Adipati.
  1. Sasédanipun Kyai adipati Cakra Nagara ingkang anggentosi, jumeneng Bupati ingkang putra kakung wasta : Kyai Purwa Nagara, sarêng angsal 24 taun lajeng perlop ing Demak awit gerah, boten watawis lami séda, kasarékaken ing Demak ugi, saking tetembungan perlop wau bangsa kita Jawi anggenipun mastani lajeng éwah dados perlos, Tumenggung Perlop éwah dados Tumenggung Perlos.
  1. Sasédanipun Kyai Purwa Nagara, (Tumenggung Perlos) ingkang gentosi jumeneng Bupati : Kyai Adipati Lider Sura Adi Nagara, jumemeng Bupati angsal 3 taun lajeng séda.
  1. Sasédanipun Kyai Adipati Lider Sura Adi Nagara ingkang gumantos jumeneng Bupati : putranipun kakung, wasta Radén Surya Adi Wijaya, (Radén Tumenggung Surya Adi Wijaya) angsal : 12 taun lajeng léréh, dalem Kabu[21]paten kapindhah ing kampung Gowah, manut ing pengetan rampungnging pandamelipun dalem Kabupaten nalika tanggal 1 Juli 1814.
  1. Saléréhipun Radén Tumenggung Surya Adi Wijaya ingkang gumantos jumeneng Bupati : Kangjeng Pangéran Citra Soma ingkang kaping VI Bupati Japara, (uruting petang kaping VI wau saking Japara, sanés saking Tuban bilih kapétang saking Tuban nembe Citra Soma kaping I) watawis 6 taun lajeng pindah ing nagari Lasem, watawis 3 taun lajeng pindah ing Japara malih.
  1. Salajengipun Pangéran Citra Soma ingkang kaping VI ingkang gumantos jumeneng Bupati Kangjeng Pangéran Citra Soma ingkang kaping VII (kapetang saking Tuban Citra Soma kaping II) angsal 20 taun lajeng séda.
  1. Sasédanipun Kangjeng Pangéran Citra Soma kaping VII ingkang gumantos jumeneng Bupati Radén Adipati Citra Soma ingkang kaping VIII, (kapteng saking Tuban Citra Soma kaping III) angsal 30 taun lajeng pensiun.
  1. Salaréhipun Kangjeng Radén Adipati Citra Soma ingkang kaping VIII ingkang gumantos jumemeng Bupati : Radén Tumenggung Panji Citra Soma ingkang kaping IX (kapetang saking [22] Tuban Citra Soma kaping IV) angsal 22 taun lajeng pensiun.
  1. Saleréhipun Radén Tumenggung Citra Soma ingkang kaping IX ingkang gentosi jumeneng Bupati : Radén Mas Tumenggung Suma Brata, (1892) angsal 4 taun lajeng séda kasarékaken ing daganipun astana Kangjeng Susuhunan Bonang.
  1. Sasédanipun Radén Mas Tumenggung Suma Brata, ingkang gentosi jumeneng Bupati : ing putra mantu Radén Adipati Arya Kusuma Digda, (1893) angsal 16 taun lajeng séda, kasarékaken ing astana makam Pathi (Tuban).
  1. Sasédanipun Radén Adipati Arya Kusuma Digda, ingkang gentosi jumeneng Bupati ingkang raka wasta : Radén Tumenggung Pringga Winata, patih Rembang (1911) saha nalika dinten Saptu Wage tanggal ping 11 Oktober 1919 : séda, kasarékaken wonten ing makam Pathi : Tuban.Ing sarehning nagari Tuban sampun angsal 35 jumenengan Bupati, bokmanawi satanah Jawi boten wonten ingkang nyameni lulusing nagari kados ing praja Tuban lan malih taun 1920 ing nagari Tuban mélahi kalampahan sepur N.I.S. ingkang makaten wau mahanani bilih saya lami nagari tambah arja. Lajeng saged anyakra bawa : bilih nagari Tuban [23] badhé saged widada ing salami-laminipun saha saged kagagas sarana alusing budi, benjing akiripun dalem karésidhenan Rembang saged dumunung wonten ing Tuban awit sapunika sampun kawistara : Senening praja saged anggédéng wahyunipun kadrajatan nanging sadaya wau taksih kawengku wonten ghaibing Gusthi, kita manungsa boten kenging ambuka kekeraning Bawana, punika awisa ageng tumrap dhateng ingkang Ahlul kasunyatan dados panyakra bawa kula ingkang kasebut ing nginggil wau : nama ketlajeng, boten langkung nuwun samodra gung pangaksaménipun para maos.Sapunika kula badhé anerusaken cicriyos utawi dodongéngan mirit saking wawaton buku, utawi mirêngaken saking cariyosipun Bapa kula nami : Mas Ngabéhi Prawira Rêja, Mantri Guru ing Tuban nalika taksih gesang, kawontenanipun saged mathuk pramila lajeng kula terangaken kados ing ngandhap punika :

@@@

Bab Pasaréyanipun para Aoliya
Tuwin para luluhur ing Nagari Tuban

  1. Ingkang sinerat ing Astana Kauman :
    • Ingkang kilén Kyai Ageng maloko, ipénipun Kangjeng Susuhunan ing Bonang. [24]
    • Kangjeng Susuhunan Bonang.
    • Kyai Ageng Gugilang, (Bupati Tuban ongka 10.)
    • Kyai Ageng Bathabang, (Bupati Tuban ongka 11.)
    • Kyai Ageng Ngraséh, (Bupati Tuban ongka 9.)
    • Pangéran Arya Baléwot, (Bupati Tuban ongka 12.)
  1. Ingkang sinaré ing Astana Majagung (ingkang sisih kilen)
    • Shéh Muhkhamad Asngari, (Modin Majagung ingkang kasebut iyasa béténg Kumba Karna, kalawan jenengnganipun Pagéran dalem Bupati Tuban ongka 17.) punika Shéh Muhkhamad Asngari putranipun Shéh Mahmuddil Kybra, ing nagari Palémbang, lajeng kapundu putra déning Sang Prabu Cingkara Déwa, ratu ing nagari Cempa, dhatengipun Shéh Muhkhamad Asngari ing tanah Jawi asasrengan akaliyan putra Cempa wasta Radén Arya Abu Huraérah, inggih Kyai Ageng Kapasan (Surabaya) dalah sagarwa putra.
    • Shéh Ngabdurrahman inggih Kangjeng Susuhunan Majagung, (putra ratu Cempa.).
    • Nyai Ageng Pambayun, (garwa ratu Cempa.).
    • Nyai Ageng Panengah, (putra ratu Cempa).
    • Nyai Ageng Waruju, (putra ratu Cempa. [25]
  1. Ingkang sinaré ing Majagung Tapakan.
    • Pangéran Pangulu.
    • Kebayan Tuhu.
    • Kyai Sudimara.
  1. Ingkang sinaré ing astana Kajongan.
    • Radén Arya Téja, (Bupati Tuban ongka 7).
    • Radén Ayu Arya Téja, (garwa Bupati Tuban ongka 7).
    • Radén Arya Panular, inggih Radén Arya Dikara, (Bupati Tuban ongka 6).
    • Nyai Ageng Manila, (ingkang ibu Kangjeng Susuhunan Bonang).
    • Nyai Ageng Rondha Kotha, (inggih Bak Ayu Kangjeng Susuhunan Bonang).
    • Kyai Ageng Ngadusi.
    • Kyai Ageng Marwati.
    • Kyai Ageng Gusniyah.
    • Kyai Ageng Wanapala.
    • Kyai Ageng Bathularé.
    • Radén Arya Ronggalawé, (Bupati Tuban ongka 2).
    • Radén Arya Shira Lawé, (Bupati Tuban Ongka 3).
    • Radén Arya Shira Wenang, (Radén Arya Wenang, Bupati Tuban ongka 4). [26]
    • Radén Arya Lena, (Bupati Tuban ongka 5).
  1. Ingkang sinaré ing makam dawa, kampung Sido Mukti.
    • Shéh Jali inggih Shéh Jalallodin.
  1. Ingkang sinaré ing cungkup makam agung (makam Sgung) punika wonten tiga :
    • Cungkup ingkan kilén Shéh Maolana Mahuler, asal saking Pacé (Cempa).
    • Cungkup ingkang tengah, Shéh Maolana Madu Mayang Mekar, saking nagari Palembang.
    • Cungkup ingkang wétan, Shéh Maolana Mayang Mekar, sadherékipun Shéh Maolana Madu Mayang.

Tiga-tiganipun wau sami sakabatipun Kangjeng Susuhunan Bonang. Ingkang sinaré sajawining cungkup Shéh Maolana Japati, (putranipun Kyai Ageng Ngrashéh, (Bupati Tuban ongka 9) santrinipun Shéh Maolana Mauler. Ingkang sinaré ngandhapipun Kangjeng Imba, punika Shéh Prang Wadana.

  1. Ingkang sinaré ing astana Panyuran Nyai Ageng Mayura putra Kangjeng Susuhunan Ngampel (ingkang Bak Ayu Kangjeng Susuhunan Bonang).
  1. Ingkang sinaré ing atana Gesik distrik Rêmbés. [27]
    • Shéh Ibrahim Asmara, saking nagari Cempa, ingkang éyang Kangjeng Susuhunan Bonang.
  1. Ingkang sinaré ing astana Bendhongan Shéh Ngabdul Satari, inggih Pangéran Pager Warih dalah ingkang garwa.
  1. Ingkang sinaré ing astana Panitikan dhusun Brondongngan (Batu Retna) Radén Jaka Mukri, ingkang rayi Kangjeng Susuhunan Kudus.
  1. Ingkang sinaré ing pasaréyan Tundhung Mungsuh (Klamber) inggih punika Radén Gagar Manik putranipun Kangjeng Sultan ingkang kaping II ing Mataram.
  1. Ingkang sinaréing Gedhung Maolana (Majagung Lor).Shéh Maolana Iskak.
    • Ingkang garwa.
  1. Ingkang sinaré ing Kali Gunting, dhusun Pronggahan, inggih punika Kyai Ageng Papringan (Bupati Tuban ongka 1).
  1. Ingkang sinaré ing gedhung dhusun Gedhondhong, (Gedhong omba).
    • Shéh Lemahbang sarimbit.
    • Ingkang garwa, (putranipun Kyai Ageng Tegal Omba).
  1. Ingkang sinaré ing astana Atas Angin (Gedhong omba).
    • Cungkup ingkang ler wétan Prabu Brawijaya Pamungkas.
    • Cungkup ing wétan Pangéran Atasangin. [28]
  1. Ingkang sinaré ing gedhong Pakuncén (Brondongan) nami Radén Arya Déwa Bratha, putra Kangjeng Sultan Pajang.
  1. Ingkang sinare ing Kajaranom (Slema = Sukalilo) Shéh Mahmud ngulama saking nagari Pahang.?
  1. Ingkang sinaré dhateng pasaréyan Pasekan Nyai Ageng Langgeng, putranipun Kangjeng Susuhunan Ngampel.
  1. Ingkang sinaré ing Pasaréhan kampung Kingking Kidul wonten 3 :
    • Cungkup ingkang kilen : Kyai Samadiyah.
    • Cungkup ingkang tengah : Kyai Marom.
    • Cungkup ingkang kidul : Kyai Mahmud.
  1. Ingkang sinaré ing makam Pathi (Kebonsari) putra saking Pathi wasta Radén Surangga, nyakabat dhateng Susuhunan Bonang.
  1. Ingkang sinaré ing makam Kusén kampung Kali Bon punika juru seratipun Prabu Brawijaya Pamungkas wasta Radén Sabar.
  1. Ingkang sinaré dhateng dhusun Prungahan (sakidulipun Majagung Tapakan) punika Radén Barat Katiga.
  1. Ingkang sinaré ing sjawining astana Kangjeng Susuhunan Bonang, Pangéran Arya Pamalad (Bupati Tuban ongka 15).
  1. Ingkang sinaré ing Tajung Awar-awar distrik Jenu (Tuban).
    • Shéh Fakir Miskin.
    • Dewi Asariyah, (putra Kangjeng Sultan Banten) [29]
  1. Ingkang sinaré ing dhusun Kepoh (sukolila) punika Pangéran Andong Wilis asal saking Pacangngan (Madura).
  1. Ingkang sinaré ing cungkup Kaliuntu, distrik Jenu, Shaid Madrus Amad Ibdu Kajan saking nagari Ngadan.

Cungkup ingkang kidul Kyai Ageng Shawo : sarimbit putra Kangjeng Susuhunan Ngampel.

Cungkup Jene ingkang wétan pyambak : PangéranAlas inggih Shéh Muhkhamadinul Ngarifin putranipun Pangéran Kara Welang.

  1. Ingkang sinare ing Cungkup dhusun Nambangan.
    • Pangéran Gambangan.
    • Ménak Cliring.
    • Kyai Ageng Ngeso
  1. Ingkang sinaré ing Jojogan (Nglirip) inggih punika Pangéran Kusumayuda, nami Kyai Abdul Jabar, putra Sultan Pajang.
  1. Ingkang sinaré ing distrik Réngel punina Pangéran Purbaya, putra Sultan Pajang.
  1. Ingkang sinaré ing dhusunPekuwon distrik Réngel punika Pangéran Dhandhang Kusuma, putra Sultan pajang nami Kyai Pasu. [30]
  1. Ingkang sinaré ing dhukuh Dringo, dhusun Jegula distrik Réngngel inggih punika Kangjeng Ratu Ayu, putra Kangjeng Sultan Pajang.
  1. Ingkang sinaré ing dhukuh Karang Kali, dhusun Mentoro distrik Réngngel Pangéran Pringgadani.
  1. Ingkang sinaré ing dhusun Sundhulan distrik Réngngel inggih punika Kangjeng Ratu Ayu, putra Kangjeng Sultan Pajang.
  1. Ingkang sinaré ing dhusun Pucangan Onder distrik Montong, punika Pangéran Ngisa, putra Sultan Pajang.
  1. Ingkang sinaré ing Dagangan distrik Sanggahan Kyai Adipati Cakra Nagara, Bupati Tuban ongka 25; wondéning Kyai Adipati Purwa Nagara (Perlos) sinaré ing Demak.
  1. Ingkang sinaré ing Majagung wétan ingkang Lér, Kangjeng Pangéran Citra Soma kaping VII.
  1. Kangjeng Radén Tumenggung Citra Soma kaping VIII, sinaré ing Majagung wétan ingkang kidul.
  1. Kangjeng Radén Tumenggung Citra Soma kaping IX, sinaré ing Majagung wétan ingkang kidul.
  1. Kangjeng Radén Mas Tumenggung Sumo Brata sinaré ing Daganing astana Bonang.
  1. Kangjeng Radén Adipati Arya Kusuma Digdaya, sinaré ing makam Pathi.

Versi pdf-ipun saged dipun unduh wonten mriki.
versi naskah aslinipun saged dipun unduh wonten mriki.

TUNTUNAN SAMADHI


TUNTUNAN SAMADHI

Ingkang ngimpun
KI WIRJOATMODJO

Saking
Persatuan Pencipta Buku-buku
“SEKAR GALIH”

ing
NGAYOGYAKARTA

Ingkang ngedalaken
CITRA JAYA
Surabaya

Cap-capan kaping III – 1979.

Menawi dereng weruh diri pribadi, sedaya ciptanipun tanpa waton. Manawi dereng weruh dhiri pribadi, manapa ingkang kamanah……….. boten nyata, goroh, dudu.

ATURIPUN PENERBIT

Kula nuwun, wonten ing “aturipun penerbit” serat “Imam Mahdi” sampun kita pratelakaken, bilih anggen kula ngedalaken serat-serat suluk, primbon-primbon tuwin wirid-wirid tilaripun para sepuh, serat-serat yasanipun para pujangga utawi para misuwur ingkang sampun sami swarga, punapa dene gubahanipun para pengarang jaman sapunika, sedyaning manah boten sanes : supados para langganan kita boten rupek panggalihipun, margi namung tampi penerangan saking salah satunggaling aliran pamanggih kemawon. Inggih punika sageda nimbang-nimbang lan nglimbang-nglimbang kalayan omber sanget.

Ingkang punika, manawi serat-serat ingkang kita wedalaken punika satunggal kaliyan satunggalipun wonten ingkang pinanggih beda wedharipun tuwin istilah-istilahipun, punika sampun samesthinipun, jer piyambak-piyambak pangriptanipun, piyambak-piyambak aliran lan gegebenganipun.

Kita penerbit namung saged matur kanthi yakin : bilih sadaya pangripta punika sedyanipun tunggil, inggih punika nyiyaraken papajar.

Kauninga!!!

— @@@ —

L A R A P A N

NUWUN. Sinten ingkang dereng nate mireng tembung-tembung :
Semedi (samadhi) muja semedi, sidhakep saluku tunggal, nutupi babahan hawa (nawa) sanga?
Nanging manapa sampun mangertos tegesipun?
Manapa sampun sami pirsa kadon pundi cara-caranipun utawi patrappipun?
Mangka, samadhi menika ageng yektos munpangatipun. Boten kenging kangge dolanan (sembranan).

Awit saking menika kula cumantaka ngaturaken :
“t u n t u n a n”

Wah……………!!! Tuntunan Samadhi ?
Sumangga anggen panjenengan  badhe nanggapi.
Jer sadaya ingkang badhe kula aturaken menika lugunipun wisikan katur dateng panjenengan, lumantar kula.

Manawi anggen kula dados lantaran menika nguciwani (boten mbengkas karya) inggih sampuna nyuwun pangaksama rumiyin.

Manawi boten nguciwani, nyuwun dipun alembana…………..

Anggen kula mastani “wisikan” menika, jalaran tuntunan ingkang kula aturaken menika nampi kula saking PanjenenganipunSuwargi Dr. Annie Besant (duk sugengipun ngasta Sesepuh Paheman Theosefie sa-donya). Sarta saking Ingkang Linangkung Risang Krisnamurti, menapa dene Panjenenganipun Linangkung Suwargi Ny. H.P. Blavatsky.

Dene nampi kula lumantar buku-buku karanganipun, tuwin salebetipun samadhi.

Awit saking menika kula wani mikul (tanggung jawab) samukawis ingkang magepokan kaliyan tuntunan menika.

Ingkang nglantaraken :
KI WIRJO ATMODJO

Yogyakarta, Padepokan
Cemoro Sanga
(Gondolayu 34) 19 – 10 – 1959.

— @@@ —

TUNTUNAN SAMADHI
I. BADANIPUN MANUSA (TRI SARIRA)

  1. Tri-loka

Manusa gesang wonten ing alam donya ngriki menika ndunungi alam tetiga :
I.     Alam pikir,
II.   Alam raos,
III. Alam wadhag (alam donya).

Alam tetiga menika limrahipun kita sebut : t r i l o k a. Wonten ing pakeliran (ringgit purwa) alam tetiga menika wau nama Kahyangan.

Alam pikir kawastanan Kahyanganipun Bathara Guru, kasebut : Guru-loka.

Alam raos kawastanan Kahyanganipun Bathara Indra, kasebut : Indra-loka.

Alam donya padununganipun para jana (para manusa)  nama Jana-loka utawi Arcapada.

Arcapada menika lugunipun ugi satunggiling Kahyangan, tegesipun satunggiling padununganipun Dewa. Dewa ingkang dedunung wonten ing Arcapada menika nama Sang Hyang Ismaya.

Dados terangipun, tri-loka menika manut pakeliran :
I.     Guru-loka = Kahyanganipun Bathara Guru,
II.   Indra-loka = Kahyanganipun Bathara Indra,
III. Jana-loka = Kahyanganipun Sang Hyang Ismaya.

  1. Semar, Gareng, Petruk.

Kacariyos Bathara Guru menika kakung, tandhanipun kagungan garwa nama Dewi Uma utawi umayi, ingkang sering malih dados Bathari Durga, yen pinuju rengu.

Ing candi Prambanan, ing tapel wates Yogyakarta lan Surakarta, wonten recanipun Bathari Durga menika, kasebut Bok Lara Jonggrang.

Bathara Indra inggih kakung, garwanipun Dewi Wiyati.

Nanging Sang Hyang Ismaya boten kasumerepan kagungan garwa utawi botenipu. Malah wujudipun kemawon inggih ngewuhaken : jalu manapa wanita menika. Pramila lajeng angsal sebutan : S e m a r.

 Ujaring sedherek ingkang saged ngerata – basa, tembung “Semar” menika gadhah teges : Samar.

Sang Hyang Ismaya iku kakung apa putri? ……….. embuh. Wis sepuh apa isih timur? ………….. embuh. Sarwa samar. Nanging kok gadhah anak barang. Rak nama lucu menika.

Wonten ingkang nerangaken bilih anak kekalih  (Gareng lan Petruk) menika pujan. Wontenipun amargi dipun –puja. Sinten ingkang muja? Bok manawi inggih Sang Hyang Ismaya piyambak.

Wonten oncek-oncekanipun  sadherek D. Van Hinloopen Labberton, ing nguni Sesepuhipun theosofie ing Indonesia, Semar, Gareng lan Petruk, menika lugunipun namung simbol utawi pralambang. Inggih menika pralambangipun alam donya menika. Utawi alam gumelar menika.

Alam donya menika nggadhahi watak tetiga : satwa – raja (s) – tama (s).

Satwa = tentrem, ayem, eneng, harmonis (menggaha toya : toya meneng), rust, evenwichtig.

Raja (s) = goroh, boten wonten kendelipun, aktif, kesit, lan sapanunggalipun.

Tama (s) = kumel, kendel, kesed, kabotan bokong, lumuh ing gawe, pasif lan sapanunggalipun.

Gambar ingkang cetha wonten ing padhalangan, yen pinuju gara-gara.

Yen pinuju gara-gara makaten menika, Gareng – Petruk : medal, rame mawurahan. Sareng Semar medal ……. klekep, tidhem premanem, boten wonten sebawanipun walang salisik. Swasana tentrem.

Samanten kemawon atur kula bab tri-loka lajeng kula jugag.

  1. Tri-loka ing badan manusa.

Tri-loka ingkang mentas kula aturaken menika, gunggung kempalipun nama : K o s m o s. Kasebut : Jagad. Rehne ageng makaten, lajeng nama : Makro-kosmos utawi jagad ageng (Jagad gedhe).

Jagad gedhe menika samudyanipun sami pinanggih ing badan manusa.

Rehne manusa menika isi tri-loka, pramila inggih angsal sebutan Jagad. Nanging Jagad-alit (Jagad cilik) utawi M i k r o – k o s m o s.

Pundi dunungipun tri-loka ing badan manusa?
Guru-loka   – dumunung ing sirah (dimak).
Indra-loka   – dumunung ing dhadha (jantung).
Jana-loka   – dumunung ing oadharang (weteng).
Dados : alam pikir – ing sirah, alam raos – ing dhadha, alam donya ing weteng.

Ing kalangan Theosofie :

Alam pikir  = alam mentaal utawi alam manas (devachan).
Alam raos = alam kama utawi alam astraal.
Alam donya = alam wadhag utawi alam stula (alam rupa).

  1. Badan tetiga (tri-sarira).

Manusa gesang wonten ing alam donya menika, anggenipun saged ndunungi alam tetiga kados ingkang kula aturaken ing nginggil wau, dening (amargi) manusa ndarbeni badan tetiga utawi tri-sarira. Wujudipun :
Badan pikir = manusa sarira (sarira manas = manas lichaam).
Badan raos = kama sarira.
Badan wadhag = stula sarira utawi rupa sarira.
Utawi : badan mentaal, badan astraal, badan wadhag (jasmani).

II. PATRAP UTAWI CARANIPUN NGANGGE TRI-SARIRA

  1. Gati (aandacht, bewustzijn).

Yen manusa saweg mikir, menika ngangge badan pikir. Yen saweg ngraosaken, ngangge badan raos. Yen saweg mobah (bergerak), ngangge badan wadhagipun.

Kados pundi caranipun?

Menapa yen saweg mikir nilar badan raos lan badan wadhagipun? Boten.

Ingkang nelakaken (nedahaken) bilih manusa saweg ngangge salah satunggiling badanipun punika pun gati (aandacht, bewuztzijn, kesadarannya, pribadinya?).

Terangipun makaten : manusa gesang wonten ing alam donya ngriki rak tansah ngangge badanipun sakojur, ta? Menapa kraos anggenipun ngangge badan sakojur makaten manika? Rak boten, ta? Kraosipun : manawi pinuju kacakot lemut, kelomot, utawi sanes-sanesipun. Yen boten wonten menapa-menapa inggih boten inggih boten kraos.

Margi saking anggenipun boten kraos makaten menika, pramila badan kita lajeng karep kapinten. Boten antuk perhatian.

Dene caranipun manusa anggenipun ngangge badanipun, kenging kula gambar kados dene pun kondektur (condecteur = tukang nggunting karcis). Inggih menika gek wonten  ing gerbong kelas I, gek wonten gerbong kelas II, gek wonten gerbong kelas III, sarta kerep wonten ing gerbong barang (gerbong bagasi). Malah nitik ingkang sampun-sampun, pun kondektur menika karepipun wonten ing gerbong barang ngriku. Sabab……….?

Sabab ngriku kathah barangipun ingkang kedah dipun jagi, dipun ulataken, ………. diperhatikan!!!!

Makaten ugi manusa yen ngangge badanipun, inggih kerep ngangge ingkang kathah anunipun : ingkang “mendapat perhatiannya”.

Pak kondektur lenggah ing gerbong klas I, rak boten nilar sepuripun, ta?.

Pak kondektur saweg mriksa formasi (sepuripun sakojur) saking wingking piyambak dumugi ing lokomotief, sepur sakojur menika katingal sadaya. Kajawi katingal ing netra kepala, ugi katingal ing ciptanipun. Katingal blegering sapuripun.

Makaten ugi manusa wonten ing badanipun , Pun gati boten saged ndunungi tri sariranipun sasarengan. Kajawi manawi pinuju nggatosaken badanipun sakojur (adus – dandos – ningali badanipun sakojur wonten ing pangilon ageng, lsp).

Kula ambali :
Yen manusa saweg nggagas, saweg mikir, pun gati dumunung ing alam pikir (ing alam mentaal = Guru-loka). Ngrasuk badan pikir (badan mentaal), telengipun ing dimak (utek), kaupamekaken : pak kondektur saweg linggih ing gerbong klas I.

Yen manusa saweg ngraosaken getun, bingah susah, wirang, isin, lan sapanunggalipun, pun gati dumunung ing alam raos (alam astraal = indraloka) : ngrasuk badan astraal, telengingipun ing jantung (ingkang sering dipun kramakaken “manah”).

Tembung “jantung” kaliyan “ati” kerep kalintu panganggenipun. Awit tembung Walandi hart kalintu dipun jawekaken ati. Mangka ati menika basa Walandinipun : lever. Ati menika pabrik ingkang ngedalaken duduh pait nyethak, nama “peru”. Jantung ingkang dados gudhangipun lan pabrikipun erah ingkang narambahi badan sakojur.

Nyuwun pangapunten, yen anggen kula ngaturi katerangan menika geseh kaliyan manapa ingkang sampun dados kagungan panjenengan.

Sapisan malih :
Telenging badan astraal menika ingkang wonten ing badan manusa : jantung.

Yen manusa saweg makarti wadhag, pun gati dumunung ing alam wadhag (alam donya), ngrasuk badan wadhag (rupa sarira), telengipun ing pancadriya kabantu anggota sekawan, kawastanan bau-suku (kaki tangan).

Mikir lan ngraos menika dede pakarti wadhag. Nanging pakarti alus, ngangge badan alus.

Supados boten kalintu ing panampi, lajeng kawastanan makarti ing batin. Boten kalair.

Ngudi kabatinan tegesipun ngudi saening pakarti batin.

Manawi ing antawisipun badan tetiga menika wonten ingkang kirang saras, pakartinipun inggih tumut kirang saras. Pramila dipun prayogekaken sanget nggadhahana badan-badan ingkang saras.

Ingkang nama badan boten saras menika : sakit, cacad, boten limrah.

Sabab-sababipun boten saras?

  1. Saking bektan.
  2. Kataman sesakit.
  3. Ketaton lan sapanunggalipun.
  4. Boten leres pangupakaranipun.
  5. Lepat nganggenipun.

Ingkang kula beber ing ngriki menika kathah kedhikipun nggepok bab nganggenipun badan. Inggih menika badan pikir ingkang kula rembag rumiyin, jalaran menika ingkang seambetan rapet kaliyan atur kula bab tuntunan samadhi.

Pitedah bab anggenipun badan pikir : boten kantenan kathahipun. Wonten ingkang angeng mupangatipun, wonten ingkang namung lumayan kemawon. Malah wonten ingkang mbebayani, nadyan ta dipun wastani “tuntunan”.

Supados sampun kekathahen sadherek ingkang sami kataman tuntunan mbebayani menika, kula sakanca ing PPB (Persatuan Pencipta Buku-buku) “Sekar Galih” sami mbudi-daya sagedipun tumut ngaturi sumbangan tuntunan sawatawis ingkang temtu boten mbebayani, nadyan upamanipun kirang ageng munpangatipun.

Semanten kemawon atur kula bab nganggenipun tri-sarira.

III. BAB NGANGGENIPUN BADAN PIKIR (MIKIR LSP).

  1. Makarti ngangge badan pikir.

Kita ngangge badan pikir, tegesipun kita makarti ngangge badan menika. Makarti ngangge badan pikir menika, kadosta : ingkang nama mikir, anggagas, manah, lsp, ingkang bade kula aturaken ing ngandhap menika pilah-pilahipun :

  1. Mikir.
  • Madosi kepanggihipun 85 X 85 wonten pinten, menika sarana mikir.
  • Pametu Rp. 8.300,- dipangan wong pitu, sesasi, bisane cukup kepriyen? …….. mikir.
  • Anggunggung, nyuda, ngedum (mara) nangkaraken, inggih sarana mikir.
  • Ngudi dagedipun kadumugen ingkang dados kajeng kula (inhkang kula kepingini) …… mikir.
  • Ngoyak ingkang dados esthi kula, ingkang dados idham-idhaman kula, ingkang dados cita-cita kula, …….. mikir.
  • Lumahing bumi kathahipun, gantos-gantos sipatipun, kadosta : griya, margi, tetumpakan, lsp, menika sadaya wohing ……. mikir.

Cekakipin : manusa gesang, saking garegah tangi tilem dumugi mangke mapan tilem, tansah memimikir.

Prasasat sadaya pakarti kita menika ngangge dipun-pikir. Dene ingkang boten dipun pikir menika jalaran sampun apal, sampun dados kabiyasan, kadosta ingkang kawastanan saradan.

Wonten ugi pakarti ingkang dede kabiyasan, dede saradan, lan boten saking apal, nanging boten dipun pikir rumiyin, menika nami pakarti awur-awuran, nekad, amuta-tuli, ngawur. Sadaya menika kirang prayogi. Saya ingkang nama anut byung.

Mikir menika keging kagambar kados dene lampahing kapal ingkang mbekta tetumpakan : ingkang saweg kita tumpaki.

Awas :
Yen kapal mdandhang sapurun-purun, tetumpakan saged kacemplung jurang, ……….. kita katut!!!.

Mikir menika sarat mutlak tumrap ngagesang.

  1. ngGagas.

ngGagas menika inggih nunggil misah kemawon kaliyan mikir. Bedanipun :

ngetang (nggunggung, nyuda, nagkaraken, mara) lan milang (ji, ro, lu, pat, ma, lss) menika dede “nggagas”.

Gajih semono,  bisane cukup dipangan wong semono, rekane kepriye? ……… menika inggih dede nggagas malih.

Nanging : lah wong pametu mung smono, dipangan wong semana kehe, kok bisa cukup, kuwi keprriyen, ta? ………. menika kedah dipun gagas. Menawi sampun kepanggih wangsulanipun, kita lajeng wicantenan ing salebetipun manah :tak gagas, Pangeran iku ya adil temenan olehe ngedum rejeki ……!!.

  1. Manah (nggalih), nglimbang-nglimbang, ngonceki, ngolak-alik, nggoleki.

Menika sadaya sami kaliyan nggagas. Nanging limrahipun kadamel gampil kemawon : sadaya dipun wastani : mikir.

Tiyang saweg  main catur (schaken), halma, macanan, ceki, pei, lsp., menika sadaya rak sami ngangkah sagedipun menang, ta?

Sadangunipun sami main makaten, sepen, boten wonten ingkang gineman, utawi awis sanget ingkang gineman. Menapa sami ngantuk? Sami tilem? Rak boten, ta? Nanging sadaya sami…………???

Ing wekdal menika, yen kula ronggeh, goreh, boten nyuwiji, pikir kula byang-byangan boten kantenan, boten meleng, boten gekoncentreerd, temtu gampil kawonipun.

Makaten ugi, yen nalika main menika kula kinemulan raos : gela, benter, kuwatos, muring cekakipun yen sinawung ing raos boten sumeleh, boten tentrem, ……… wee, sampun ngajeng-ajeng badhe …… menang.

Dados : manah, nggalih, lsp., menika wau lampahipun utawi pakartinipun : kados anggen kita njinggleng ngudi badhe menang main menika wau.

10. Ngeling-eling.

Ngeling-eling (ngenget-enget) menika makaten :

“Mengko dhidik, priyayi iki kok kaya-kaya aku wis tau kapethuk. Neng ngendi, ya?”

Dados : ngenget-enget menika sami kaliyan madosi menapa-manapa ingkang sampun sumimpen ing dalem cipta.

“Jajal pikiren, priyayi iki wis tau kepthuk kowe neng ngendi?” Ukara makaten menika rak boten sakeca wonten ing pamireng, ta? Boten sakecanipun, awit panganggenipun tembung “pikiren“ menika lepat, leresipun “eling-elingen”.

Wong mung panganggone tembung “mikir” wae kok ndadak dirembug. Ngakeh-akehi gunem. Prakara bener luputing ukara, kepenak utawa ora kepenake neng kuping, mbok ya men, kanggo apa dirembung???!!

Coba rungokna : guneme sadulur kita ndesa, apa ana ukarane sing netepi parama-sastra? Ewadene …….. gayeng. Sing perlu kuwi rak olehmu ….. nyurasa.

Lha samangke bab “nyuraos”.

11. Nyuraos.

Nyuraos, memper nggagas ugi, wonten bedanipun kaliyan mikir.

“Jajal 15 X8 ana pira, sursanen!” Ukara makaten manika rak boten leres, ta?

Samangke para sadherek kula aturi nyuraos piyambak, menapa ingkang dados maksud kula ngaturi keterangan bab lenggahipun tembung “mikir” lsp kados ingkang katur ing ngajeng menika wau.

12. Nyipta.

Nyipta menika damel wewujudan (gambaran) ing salebeting manah. Damel wewujudan ingkang bakal utawi badhenipun : (a) Boten ketingal, (b) Ketingal, wohipun nama : Cipta.

Sadaya wewujudan sami nggadhahi daya. Wujud sae nggadhahi daya sedhep wonten ing paningal. Wujud awon : sepet wonten ing mripat.

Kita sami katuwuhan raos seneng, gembira suka, yen sumerep wewujudan sae ing sakiwa tengen kita. Nanging sedhih, bunek, sepet, yen wewujudan wau boten kantenan.

Ka-endahan nuwuhaken raos suka. Pramila ing Jagad Raya dipun paringi sekar-sekar endah.

Boten namung wewujudan ing kuwadhagan kemawon ingkang nggadahi daya makaten menika. Wewujudan ing cipta samanten ugi.

Cipta nggadahi daya.

IV. DAYANING CIPTA

  1. Gedhachte-kracht.

Para sadherek, manawi panjengan pirsa wewujudan awon, rak kirang rena, ta? Nanging wewujudan sae saged nggigah raos pirena, kados atur kula ing ngajeng wau.

Awit saking menika, kita lajeng sami ngedisarira. Perlunipun namung badhen ngawontenaken wewujudan utawi sesawangan ingkang boten damel sepeting mripat. Dene kok lajeng wonten ingkang kenyut utawi gandrung, makaten menika dede ketuwuhan raos ingkang sami ngedi sarira……….

Kosok wangsulipu, yen kita sumerep wewujudan awon, saya yen sumerep ingkang ngajrih-ajrihi kita lajeng katuwuhan raos ingkang boten sakeca.

Dados yen makaten, wewujudan menika nggadahi daya ingkang tumama (ngengingi) raos (jiwa) kita.

Makaten menika boten namungwewujudan ing kuwadhagan kemawon, kados atur kula ing nginggila;  ingkang alus, ingkang wonten ing salebeting cipta, ingkang dipun wastani cipta (gedachte utawi gedachte-beeld) kasebut ing nginggil, ugi makaten.

Kula ambali malih murih saya kiyat atur kula : Cipta nggadhahi daya.

Daya ingkang asal saking cipta dipun wastani dayaning cipta, tiyang Walandi mastani Gedchte-kracht.

Dayaning cipta boten kasat mripat,  nanging sampun dipun gegampil, sampun dipun sapelekaken. Dayaning cipta boten namung tumama ing sarira panjenengan piyambak, nanging ugi dhateng garwa putra, dhateng sadaya tiyang salebeting braya (gezin). Sumarambah dhateng kanan kering kita, dhateng masyarakat kita. Ugi dhateng masyarakat ageng…………….

Dayaning cipta biyung ingkang  ingkang badhe katetesan wiji, sampun tumama ing wiji ingkang badhe tumetes. Saya manawi wiji sampun tumetes, sampun wonten ing guwa garba. Saya manawi wiji sampun agatra wonten ing guwa garba.

Bab menika sampun kita sumerepi wiwit ing kina makina. Tandhanipun yen wonten wilujengan mitoni (tingkeb), inggih menika wilujengan rehne wiji sampun 7 wulan ing guwa garba : biyung dipun purih ningali cengkir gadhing ingkang sampun wonten gambaripun Dewi Ratih lan Bathara Kamajaya.

Menika ngemu pangajap : mugi-,ugi sang jabang ing tembe, yen lair jaler sageda ingkang bagus, yen estri sageda ingkang ayu, pinten banggi kados bathara Kamajaya lan Dewi Ratih.

Pangajap makaten kemawon kok ndadak dipun sarengi gambar sae, cengkir kemawon kok inggih ingkang sae, gadhing….!! makaten menika nelakaken : bilih pun pangajap sampun sinawung ing kapitadosan, bilih gambar (wewujudan) sae, saged ndayani cipta sae; cipta sae saged nuwuhaken daya sae, ingkang temtu nabeti sae ing raos, ing jiwa, ing wiji ingkang wonten ing guwa garba.

Samanten kemawon atur bab kula dayaning cipta (gedahte kracht).

  1. Muja.

Kacariyos Indrajit menika dede putranipun Prabu Dasamuka wujud jabang bayi lair saking Ibu, nanging mega dipun puja dados lare.

“Muja”, tegesipun damel utawi ndadosaken manapa-menapa ingkang sampun wonten badanipun (bedhanipun), namung sarana kekiyataning cipta. Bedanipun kaliyan “nyipta” namung sawatara wis. Muja menika sampun wonten bedhanipun, nyipta, dereng.

Kala-kala tembung “muja” angsal teges “muji” ingkang maksudipun sami kaliyan ngajap (mengharapkan mudah-mudahan…..).

  1. Manungku puja lan muja semedi.

Kalih pisan maksudipun sami. Inggih menika nyawijekaken manah (pikir), namung maligi kangge muja. Anggenipun muja matheng temenan, boten nolih mangiwa menengan.

V. KAONSENTRASI

  1. meleng cipta, ngenengaken cipta, ngeningaken cipta.

Menika namung nunggil misah kemawon, sadaya nyawijikaken manah (konsentrasi).

Tembung manca konsentrasi (concentratie) menika saking tembung tanduk : concentreeren ingkang tegesipun : meleng.

Meleng cipta = ngenengaken cipta = ngeningaken cipta = konsentrasi.

Cipta menika rongeh sanget, kados solahipun kupu. Mangka manah utawi nalar kita menika kebak cipta, sadaya sami ronggeh. Pramila yen boten dipun enengaken, inggih boten katingal cetha rumiyin, yen boten, tumandhang kula inggih boten kantenan.

Kita mbetahaken cipta cetha.

Cipta cetha menika dipun sebut cipta wenang (bening) utawi cipta ening.

Cepta sagedipun ening, kedah kendel rumiyin, kedah meneng rumiyin.

Cipta meneng = cipta eneng.

Cipta ingkang sampun eneng temenan, sged ening.

Eneng lan eninging cipta sinangkan saking meleng (konsentrasi). Dipun peleng lajeng meneng, nunten ening.

Para sadherek, mangga sami sesarengan mbuktekaken bilih cipta menika ronggeh………!!

Kita sadaya  rak sampun sami pirsa sato iwen ingkang nama bebek (kambangan)?

Cobi, mangga sami mirsani wujudipun wonten salebeting cipta sakedhap kemawon.

Mangga,, manapa ingkang katingal ……..? rak boten tumunten : bebek, ta?

VI. MEDITASI DAN KONTEMPLASI

  1. Manekung, tepakur.

Karidhaning nalar ingkang nyarengi kridhaning raos, nama : meditasi. Manekung, tepakur, menika inggih medetasi. Tiyang Walandi anggenipun negesi (meditatie) = overpeinzing = bespiegeling = overweging. Sadaya menika kirang langkungipun sami kaliyan nggagas lan nyuraos.

Biyasanipun ingkang dipun suraos namung babagan kabatinan kemawon, upaminipun ingkang magepokan bab agami. Kridhaning nalar ingkang nyarengi kridhaning raos wau gambaripun makaten :

Wonten tiyang sepuh : kera aking tur wuta pisan, pepriman.

Welas kula dhawah ……., badhe kula sukani. Gaga-gagap kanthong, kaleresan wonten rupiah satunggal, thil (=kridhaning raos).

Sareng badhe kula ulungaken, nalar kula ndadak menging : Mengko dhisik, ta . bocah-bocahmu kaya-kaya durung padha sarapan (=kridhaning nalar).

Raos kula (welas kula) = aken : ulungna!!

Nalar kula ………. menging.

Raos lan nalar makarti sasarengan. Kala-kala rebat deg (rebat kuwaos).

Sadangunipun raos lan nalar sasarengan makarti makaten menika, tiyangipun (kula) mendel dheleg-dheleg.

Makaten menika meditasi.

Yen kita sami nonton ringgit purwa, boten sami kengetan bilih ingkang mobah, gineman, lan perang menika wacucal ingkang dipun entha kadhos tiyang, dipun polahaken pun Dhalang. Dados ingkang nyuwara barang menika boten liya inggih pun dhalang menika wau. Kita boten patos migatosaken wontenipun sang Dhalang menika.

Ing ngriku kita sami katut ing raos kita piyambak. Nalar boten patos makarti. Nanging para intellektuelen, inggih menika para remen nalar, manapa-menapa dipun manah, nonton ringgit inggit inggih kanthi memanah : Neng ngendi ta dununge negara Pringgadhani kuwi? Apa tenan ana uwong kaya ngono (Semar) kuwi rupane? Lsp.

Yen nalar kita tumut nggagas makaten menika, anggen kita nonton ringgit boten namung kenyut kemawon, nanging …… nggangge kanalar. Salebetipun kita raos tumut seneng lan susah kaliyan pun ringgit, sarwi kula gagas samukawisipun, menika kula inggih saweg meditasi.

Samangek kita boten nonton wayang, nanging nonton masyarakat agung, nonton ngagesang ………. Kita katut seneng, katut bingah, katut gela, katut meri, lsp. Makaten menika kita saweg katut ing raosing ngagesang.

Manawi mangke kita wiwit manah : apa sebabe aku susah, bungah, gela, meri ngene kiyi ………? saya sanget anggen kita nggagas, saya lebet anggen kita manah,saya dangu anggen kita mendel dheleg-dheleg. Raos lan manah kita sasarengan makarti, maneges (nyuwun katerangan) dhateng ….. dhateng Ingkang Maha Agung. Nyuwun katerangan kados pundi saged kita suminggah saking raos sisah lsp., menika wau.

Makaten menika medetasi.

Kita kraos lan rumaos sami gesang jumejer dados manusa. Kita sami kepingin sumerep saking pundi asal kita, badhe dhateng pundi mangkenipun yen kita pejah. Gek kados menapa wonten ngrikanipun, lsp. Makaten menika inggih meditasi.

Meditasi menika badhe sumerep “wadining” ngagesang.

Dados salebetipum meditasi , nalar kita makarti, boten pasif : dheleg-dheleg semu ngantuk, kosong boten wonte ingkang dipun manah. Yen kosong mekaten menika  muta-watosi sanget. Gampil dipun ampiri utawi dipun surupi daya ingkang kirang sae. Kranjingan tembungipun.

  1. Kontemplasi.

Kontemplasi (contemplatie) lan meditasi (meditatie), kalih pisan saking basa manca, nanging sampun rumasuk dados tembung kita ing kalangan kebatinan.

Tiyang Walandi negesi contemplatie sami kaliyan bespiegeling, beschouwing. Kalih pisan nggadhahi suraos : mawas (mawas ing batos), badhe nyumerepi terangipun, cethanipun. Upaminipun :

Suwarga kuwi ana apa ora? ………….. wonten.

Ngendi dununge? ………………. ngrika.

Kaya apa rupane? ……………….. kados makaten.

Apa ana kaendahan lan kanikmatan ing ngalam donya kene sing kira-kira madhani? ……………boten wonten.

Apa kowe wis tau ngambah suwarga? ………… dereng.

Bisamu mangsuli pitakonku mau kepriye ………. namung saking panginten-inten kula piyambak.

Samangke kula piyambak ingkang badhe mangsuli pitaken-pitaken menika :

Suwarna ana? Neng ngendi? Kaya apa? Apa ana pepadhane? ………cep. kula mendel, terus mawas ing batos.

Suwarga kuwi …….. ana. Embuh ana ngendi. Ning cetha yen maha endah, maha kepenak, maha nikmat, maha ….. maha ……… cekak papan kamulyan jati.

Kamulyan jati kuwi kaya ngapa, ya? …….. embuh.

Suwarga iku mung kena kinaya ngapa. Mung kena ginambar ing tembung.

Mawas ing batos kados makaten menika nama kontemplasi.

Bedanipun kaliyan meditasi, ing ngriki raos boaten patosa aktif (makarti), nanging nalar makarti yektos.

Sadangunipun kula cep mendel : mawas wontenipun lan kawontenipun suwarga mau, kula inggih dheleg-dheleg temenan. Kebatinan kula saweg dumunung wonten ing suwarga gambaran kula.

Mawas gambaran makaten menika nama kontemplasi.

  1. Mijmeren, maneges, mahas ing ngasepi.

Para sedherek, samangke kita dumugi ing tembung-tembung ingkang angel sanget panyuraosipun. Ewa dene meksa kula temah nerangaken. Boten namung waton mungel kemawon, nanging ngengeti pitedah-pitedahhipun para linangkung, kados dene Dr. A. Besant, Ny. H.P. Blavastsky. Krisnamurti.

Mijmeren, maneges, mahas ing ngasepi, manawi kawewahan menekung lan tepakur (mirsani no. 17) sadaya wau sami nunggi maksud, inggih menika : mirengaken swaraning ngasonya (ngasepi). Terangipun makaten :

“Ngasepi” utawi “ngasonya” menika tegesipun : pun sepen, pun nyenyet, anu sing sepi, anu sing nyenyet. Dede “sepinipun” dede “nyenyet”-ipun, nanging “anu”-nipun.

“Anu”-nipun ingkang sepen nyenyet  menika, pramila dipun sebut : nga-sepi, nga-sonya.

Tembung “urip” boten sami tegesipun kaliyan “nga-urip”. “Sonya” boten sami tegesipun kaliyan “nga-sonya”.

Dados kita mirengaken swaraning ngasonya menika tegesipun mirengaken swaraning anu kang sonya…….

Anu ingkang sonya menika wau pundi lan ing pundi wontenipun?

Anu ingkang sonya menika papan ingkang awis-awis dipun ambah tiyang, utawi ingkang boten dipun ambah tiyang, kadosta : ing kuburan. Pramila tiyang nepi utawi tiyang nyepi, sami mriku.

Kajawi ing pakuburan, ugi ing tengahing wana, pramila kangge papan tapanipun para pandhita, lan para begawan. Ugi ing telenging samadra, ……

Pramila Wrekudara inggih mriku. Lajeng kepanggih Dewa, nama Dewa Ruci, Dewa kang kesit tan kena ginrayang, tan kena ginatra, tansah nyamun, tan alit tan agung (Dr. Radjiman Wedyodiningrat ing serat “Kempalan karanganipun K.R.T. Dr. Wedyodiningrat”).

Dados anu ingkang sonya menika wau : papan ing pakuburan, ing tengahing wana, ing telenging samodra ………!! rak inggih, ta?

Mangke rumiyin. Menika kok kathah sadherek ingkang “nikel imba” (nikel alis utawi nepungaken alis utawi mrengut : mrengut jalaran mbok manawi boten kersa nampi keterangan kula menika).

Rehne makaten, kula kapeksa ngatuei katerangan sanes : Anu ingkang sonya menika rasa rumasa (bewustzijn) ingkang dumunung ing telenging manah kita piyambak.

Alam gumelar, lan alam dumadi, alam rame utawi alam donya menika boten sonya, boten sepi. Dados ingkang sepi temtu dede ing ngriku panggenanipun.

Lha wonten pundi………?

Inggih wonten ing alam ing boten gumear utawi ing alam alus, utawi ing alam ingkang boten kasat mripat, utawi ing alam batin, utawi ing alam gaib.

Pundi dunungipun alam gaib menika?

Wonten telenging manah kita piyambak.

Menurut serat Dewa Ruci : wonten telenging samodra. Wondene pun Anu ingkang sonya menika sang rasa rumasa (bewustzijn) kados atur kula ing ngajeng.

Dados : mijmeren, maneges, mahas ing ngasepi, manekung, tepakur, utawi mirengaken swaraning ngasonya menika : mirengaken swarasning sang rasa rumasa ingkang sasana ing telenging manah.

Manawi ing serat Dewa Ruci : Wrekudara mirengaken swaraning sang Dewa Ruci.

VII. S A M A D H I

  1. Manunggil.

Manawi swaraning ngasonya sampun kapireng dumeling (cetha), “Sang Wrekudara” lajeng lumebet ing “guwa garbanipun Sang Dewa Ruci.”

Ing nriku kita samadhi. Tegesipun sampun manunggil. Sang Wrekudara sampun nunggil kaliyan Sang Dewa Ruci.

Para sadherek, ing ngriki kulo boten badhe ngaturaken bilih cariyos Dewa Ruci menika satunggiling pralambang ingkang kedah kita ungkabi, kita onceki.

Sarta kula boten badhe ngaturaken dunung utawi maksudipun “Wrekudara” lan “Dewa Ruci” menggahing kita manusa. Boten badhe ngaturaken menapa “Wrekudara” ing serat Dewa Ruci menika sami kaliyan kula ingkang mirengaken swaraning ngasonya, manapa “Dewa Ruci” menika sang rasa rumasa ingkang sasana ing telenging manah kita.

Kula namung nyumanggakaken. Namung ngaturaken gambaranipun utawi pepindhanipun : samadhi menika kadi dene Wrekudara ingkang sampun wonten salebeting guwa garba Dewa Ruci.

Para sedherek, atur kula bab panganggepipun badan pikir punapa dene ingkang dipun wastani samadhi utawi manunggil, sampun cekap samanten kemawon. Samangke kula badhe ngaturaken bab tuntunanipun.

VIII. T U N T U N A N

  1. Dene pepacak.

Anggen kula nerangaken bab nganggenipun badan pikir menika namung badhe nedhaken panampi kula utawi ngertos kula : bab tembung mikir, ……lsp., ingkang kacetha ing nginggil menika wau sedaya. Saged ugi geseh utawi boten sami kaliyan panampi panjenengan. Sok sampuna pirsa………

Ngangge woten panampi kula wau, samangke kula ngaturaken kados pundi caranipun utawi patrapipun murih sagedipun kaleksanan ingkang kapikir (kamanah) lan ingkang kagagas menika wau.

Ngaturi pirsa rumiyin, bilih cara lan patrap ingkang kula aturaken menika, dede pepacak mutlak, dede pepacak “sing kudu dianut”, utawi “sing kudu dilakoni” utawi “sing apik dhewe” utawi “sing bener dhewe”, dede…….. dede…..!.

Bok manawi panjenengan sampun kagungan car utawi patrap ingkang langkung mupangati kagrm panjenengan piyambak. Namung kemawon bok bilik cara kula menika saged nambahi mupangat wau, rak lumayan. Kenging kacobi.

Anggep kula nyebut “tuntunan” menika boten saking keyakinan bilih cara utawi patrap menika pantes sinebut makaten, nanging namung kabekta  anggen kula ngengeti lan mundhi-mundhi “tuntunan” ingkang kula tampi saking para linangkung kasebut ing nginggil (Dr. Annie Besant, Ny. H.P. Blavatsky, Krishnamurti).

  1. Ingkang rumiyin : papan.

Kita kedah nyedhiyakaken papan ingkang mirunggan : maligi kangge perlu menika kemawon, sampun ngantos kangge sanesipun.

Papan menika ing nguni kasebut : sanggar (sanggar pamujan). Samangke nama menika taksih, sarta kathah sadherek ingkang merlokaken sedhiya. Sadherek kita kaum Muslim, sami sedhiya langgar.

Sanggar lan langgar wau sami dene dipun betahaken, tuwin sami pepacakipun, inggih menika :

  • Boten kenging kangge perlu sanesipun;
  • Kedah samudyanipun sarwa resik lan suci;
  • Baoten kenging kangge rembagan sereng utwai para paben;
  • Sinten ingkang badhe mriku kedah sarwa resik rumiyin, sokur manawi saged sarwa suci. Liripun suci lair batinipun.

Ngawontenaken papan ingkang makaten wau, yen sembada.

Dene yen boten……….. kajawi ing rembag.

Ingkang perlu : wonten panggenan ingkang tetep (boten kerep pindhah) tuwin resik. Ingkang kita pikajengaken resik menika :

  1. Boten wonten uwuhipun;
  2. Boten wonten ambet-ambetan awon (kringrt, susur, tegesan rokok, sata lan tetdhan sayub utawi bosok, sasaminipun);
  3. Boten wonten gegandan wangi ingkang sering adamel mumet, sekar kenanga utawi sekar kanthil lan sanesipun;
  4. Boten wonten gandaning sela utawi menyan ingkang sok dipun bakar yrn wonten sadherek tilar donya, utawi sela ingkang kangge eses. Sanajan boten dipun bakar inggih boten prayogi dipun dekek ing papa ngriku.

Dene gegandan ingkang prayogi piyambak kangge ing papan ngriku menika namung ingkang kasebut ing ngandhap menika :

  1. Sekar melathi lan sedhep malam (dede arum dalu).

Sekar sedhep malam meninika witipun alit, kadon wit brambang, namung langkung ageng godhongipun. Sekaripun awarni pethak, wujudipun kados sekar melathi, namung kaostipun dhedhompolan.

Wangsul sekar arum dalu, wujudipun kados lombok rawit, warninipun pethak, witipun ageng kados wora-waribang utawi wit kemuning.

Mangsuli bab papan No. 22 : manawi kita boten saged ngawontenaken papan ingkang nama sanggar utawi langgar makaten wau, kita kenging nyadhiyakaken salah satunggaling senthoang ing salebeting griya, ingkang malagi kangge nyepen (Meditasi) kemawon.

Ewadene manawi senthong makaten kemawon meksa boten gadhah, inggih wonten ing njawi (latar), waton boten ngantos dados tontonan. Wonten ing ngemper ugi kenging kemawon, sok ugi boten reget lan boten kangge perlu sanesipun.

  1. Wekdal.

Kajawi mbetahaken papan ingkang tetep, kita ugi mbetahaken wekdal ingkang ajeg, lan ingkang prayogi kangge perlu menika.

Dene wekdal ingkang proyogi :

  • Enjing : ngajengaken utawi nyarengi paletheking surya (jam 5.30 – 6 enjing). Dados kirang langkung ing wanci subuh.
  • Siyang : yen surya pinuju wonten sanginggiling sirah kita leres (inggih ing wanci jam 12 theng – 12.30 siyang) wanci bedhug. Dados kirang langkung ing wanci luhur.
  • Sonten : yen surya serep (jam 6 – 6.30 sonten). Dados kirang langkung ing wanci mahrib.

Cekakipun wanci subuh, luhur lan mahrib menika ingkang utami piyambak. Wanci tetiga menika sampun ngantos katilar. Dados kados dene sadherek kita ingkang sami nglampahi gangsal wekdal menika. Samanten wau manawi kita temen-temen badhe ngulinakaken lampah kabatinan.

Kajawi wanci tetiga menika, ing sawanci-wanci kita kenging meditasi. Malah langkung utami yen kita badhe ngemek utawi nggarap manapa kemawon, ngeningaken cipta rumiyin. Dados garapan kita boten awur-awuran. Kita lanjeng angsal sebutan “wong ngati-ati”.

Yen kita sampun nggadhai pakulinan ngeningaken cipta rumiyin saderengipun tumandang damel kita boten kekerepen lepat utawi utawi kelintu. Rak lumayan, ta?.

Nanging kathah  sadherek ingkang wegah ngulinakaken, jalaran…… “kedangon”, kekathahen wekdal ingkang kabucal, boten tumunten cag-ceg, thak-thek, boten cukat, lan sanes-sanesipun.

Manawi wonten madyaning jurit (wonten ing paperangan) kados pundi? Manapa saged? Manapa kober ngeningaken cipta rumiyin? ………. kaselak dipun brondong.

Manawi kita badhe nyepur, rak kaselak mangkat sepuripun …… kepancal.

Makaten garunengipun. Kula namung nyumanggakaken.

Cobi kula nyuwun pirsa : pilih pundi, cag-ceg, thak-thek, nanging kerep kelintu, kerep lepat, kaliyan : alon-alon ning kelakon? Gancang pincang, kebat kliwat, kaliyan : alon ….. tanggon, rindhik ….. apik?

Kangge kula aluwung alon tanggon menika.

Dene ingkang utami piyambak : cukat rikat ….. mbengkas karya, katembungaken senteg pisan …… anigasi.

  1. Wong eling.

Manawi kita sampun nggadhahi pakulinan ngeningaken cipta makaten, tamtu boten badhe wonten wekdal kabucal, awit anggen kita ngeningaken cipta wau boten badhe dangu, namung sakedheping netra. Sarta ing samukawis boten gugup, boten kasesa, nanging ugi boten ndalewer, boten nggaremet. Dados rikat nanging anter.

Tiyang ingkang kulina ngeningaken cipta menika boten kacancang ing wekdal lan papan. Liripun wonten ing pundi-pundi kemawon, lan saben sa’at tansah ngeningaken ciptanipun. Tiyang  ingkang makaten menika limrahipun dipun-tembungaken “wong kang tansah eling” utawi “wong jejeg imane” utawi wong eling”.

  1. Gambaripun tiyang eling.

A, B lan C badhe sami numpak sepur. A dereng nate, dereng ngertos babar pisan cara-caranipun; boten sumerep wancinipun sepur dhateng lan sepur mangkat. B sampun nate, nanging dereng kerep, dados dereng kulina. Nalika badhe nyepur sareng kaliyan pun A lan pun C menika wau, dereng sumerep sepuripun ingkang badhe dipun tumpaki jam pinten. C sampun kerep sanget numpak sepur, ngantos apil dhwteng jamipun, malah dhateng nomer-nomeripun sepur pisan.

A bingung lan kesesa, tuwin kesesa lan bingung. Sepuripun dereng tangi, piyambakipun sampun dumugi ing setasiyun “priye, ya?

B boten bingung, ning kesesa. Ajrih kepancal.

C boten bingung, boten kesesa. Ayem guyem ning boten ndalewer. Dumugi setasiyun boten kenjingen, boten kesiyangen (kasep). Linggih grok nyumet rokok, …… ayem. Boten gligutan kados A, boten ngongsrong ambekanipun kados B.

C menika lo, gambaripun tiyang ingkang kulina dhateng sepur. Inggih C menika tiyang ingkang kulina ngeningaken cipta; ning gambaripun.

  1. Patrap (lenggah mudra).

Yen papan lan wekdal sampun samekta (sadhiya), kita lajeng badhe mapan.

Kados pundi prayoganipun? Linggih menapa tilem? Ingkang prayogi …….. linggih. Linggih kangge meditasi nama “mudra”. Mudra menika kathah patrap utawi caranipun. Kangge kita, ingkang sae piyambak inggih menika ingkang nama dyana mudra.

  1. Dyana mudra.

Dyana mudra menika patrapipun makaten :

  • Sila tumpang ingkang sarwa sakeca;
  • Sampun ngantos wonten peranganing badan ingkang kraos kkirang longgar;
  • Tangan kiwa katumpangaken ing pangkon : mlumah;
  • Tangan tengen katumpangaken mlumah ing tangan kiwa ingkang mlumah menika, kaangkah pucuking jempol sami gathuk;
  • Geger sampun ngantos mbungkuk : ula-ula kedhah jejeg;
  • Sirah jejeg, sampun ndingkluk;
  • Mirsakaken mangandhap dhateng papan ingkang kinten-kinten 3 m saking panggenan linggih kita;
  • Nunten mripat dipun kejepaken (eremaken). Sampun kanthi mathentheng, marengut, …… jenggureng (nikel alis). Sampun sarana nudingi bathuk. Cekak sampun “aksi-aksinan” …..!!! ngejepaken paningan sa-sakecanipun kemawon;
  • Lampahing napas kadamel salantrahipun. Sampun dipun sengka lan sampun dipun anteraken! Biyasa kemawon. Yen saged, tutuk kaingkemaken ingkang dhamis, semu mesem.

Ngaturi pirsa, bilih patrap “dyana mudra” menika namung kangge bab-bab ingkang angel lan gawat kemawon. Yen namung badhe mikir, ngangas bab ingkang boten patos angel, boten perlu patrap makaten. Paribasan kaliyan lumajeng, saged.

  1. W i w i t.

Samangke kita badhe wiwit nyipta. Tegesipun badhe ngawontenaken manapa-menapa ing batos. Ngawontenaken wewujudan (gambar) ing salebeting manah (batin). Upamanipun badhe nyipta menda gembel lema ingkang mlusuh wulunipun.

.30. Nyipta mendo gembel lema ingkang mlusuh wulunipun.

Sasampunipun patrap samesthipun, lajeng ningali ing batos wujudipun mendo gembel ingkang sampun nate kita sipati. Nunten milih ingkang lema sarta mlusuh wulunipun menika. Yen sampun manggih lajeng kacepengan ing cipta, sampun ngantos wonten wujud menda sanesipun ingkang njejeri. Awit sadangunipun kula ningali (ngupados) wujuding menda mau, ingkang katingal salebeting batos : boten namung menda wau, ingkang katingan wonten kapal, lembu, maesa, ayam, tiyang, pangenan, lan sanes-sanesipun.

Sadaya menika kasingkirna tumunten, ngantos namung kantun menda ingkang kasipatan (katingal) sarta kita cepengi menika kemawon.

Lajeng kita damel (nggantha) : menda ……., menda …….., wulu mlusuh ……., wulu mlusuh …….., sami kula ambali kaping tiga menika supados cetha.

Wonten wonten lampah malih :

Kula sumerep menda gembel kathah sami nyenggut ing panggenan : kula tamataken (kula tingali temenan) ngantos dangu. Prenthul …… tuwuh kapengin kula gadhah menda gembel ingkang langkung sae tinimbang ingkang kula tingali menika sadaya. Yen sembada, ingkang lema, ageng buntutipun, pethak mlusuh wulunipun.

“Kok, sik ……….” Kila mendel sakedhap : madosi gambaripun menda ingkang kula kajengaken. Kepanggih …….. lha meh kaya kae, sing cedhak bandhot kae…………

Boten ngantos patrap barang, gambaring menda sampun pinanggih, rampung wonten ing cipta. Sebab ………. ? Sabab uba rampe katingal cetha lan wadhag (wantah) makaten. Inggih menika menda ingkang saweg sami nyenggut menika wau.

Katerangan : kita boten badhe saged nyipta menapa-menapa ingkang dereng nate kita sipati wujudipun utawi gambaripun, dereng nate kita sumerepi, dereng nate kita alami, dereng nate kita raosaken.

Dados manawi kita badhe nyipta menda gembel lema mlusuh wulunipun, mangka dereng nate sumerep wujudipun menda gembel, inggih boten saged.

Cekak : yen kita badhe nyipta ingkang katingal ceta, kedah nggadhahi “uba rampe” (bumbu-bumbu” ingkang sarwa cetha ugi.

Ing semu nyipta menika kok kados ngenget-enget makaten. Rak inggih, ta?

Mila makaten. Bedanipun : yen ngenget-enget menika sok ugi sampun kapanggih, inggih sampun. Sareng nyipta : damel wujud sanes ingkang cocog (cundhuk) kaliyan ingkang dipun kajengaken, sarta cocog kaliyan ingkang pinanggih ing salebeting cipta.

  1. Nyipta Jaka Kendhil.

Kula mireng dongengipun Jaka Kendhil. Lajeng badhe nyipta rupinipun Jaka menika. Kendhi, ……. kendhil, …… kendhil. Sampun katingal cetha wujudipun : kendhil

Terangipun ……….? sukunipun ……..? sirahipun ……..? we, lha, nek ana tangane, ana sikile, ana sirahe, banjur ora kaya kendhil. Manawa kanggo ngadhahi panganan, kepriye? Mangka ujare si dongeng : Jaka Kendhil iku kena dianggo wadhah panganan …..! angel temen pancipta kula, ta ……!

O, uba rampe kirang cetha, pramila gambar tansah boten dados kemawon wonten ing manah. Katembungaken : ora katemu ing nalar.

Nadyan kapanggih ing nalar, nanging pinanggih ing raos. Buktinipun kita seneng sanget mireng dongeng menika.

Boten kepanggih ing nalar, nanging pinanggih ing raos kados makaten menika kathah sanget. Cobi kula aturi nyipta wujudipun “wrekudara”.

  1. Nyipta Wrekudara.

Gambaripun saha cariyosipun sampun cetha. Manapa wonten manusa ingkang kados piyambakipun?

Wonten. Inggih menika ringgit tiyang.

Nanging samu kawisipun boten kapanggih boten kapanggih ing nalar (boten logis).

Cobi …….. upami salah satunggaling ringgit tiyang, saya manawi Wrukudaranipun, kapurih dhateng peken blanja, mangangge kados dene yen badhe medal ing panggung makaten menika. Dhateng peken utawi dhateng toko (lumebet ing masyarakat limrah) mangangge makaten menika, rak …… aneh, nyleneh. Dados tontonan. Namung yen wonten ing panggung kemawon anggenipun katingal logis.

Dados nadyan nalar boten saged manggih (manggih “wong sing kaya ngana….”) nanging raos purun nampi.

Samangke kados  pundi patrap kita nyipta Wrekudara menika?

Wujudipun Wrekudara ringgit wacucal kita tamataken. Kita wawas temenan. Nunten nyobi mujudaken tiyang ingkang godheg wok simbar jaja, ulatipun wingit, ning sing bisa lungguh, tangane ora tau megar, nanging bisa ngawa gada!

Gambar tansah boten dados kemawon. Kang ora bisa lungguh……, tangane ora tawu egar, kok bisa oleh gada.

Boten kapanggih ing nalar. Nanging raos nampi.

  1. Nyipta Dewa Ruci.

Cariyodipun sampun cetha, wujudipun ugi sampun cetha. Cetha wonten  ing Pedhalangan. Dados ubarampe nama sampun cetha.

Kita wawas : wujudipun plek kados Wrekudara, nanging alit sanget sarta kesit, pletak-pletik, angel dipun tingali, angel dipun celaki.

Wonten salebeting samudra gung? Kok ora klelep (keblabak), ya?

Lungguh neng apa? Yen ngadega ancik-ancik apa?

Kok dileboni Wrekudara? ………..

Dewa Ruci sampun kepanggih wujudipun. Plek : memper Wrekudara wayang. Nanging sareng dumugi bab anggenipun boten klelep makaten menika wau…….? dereng manggih kateranganipun. Awit saking menika gambar Dewa Ruci ing cipta boten saged sampurna. Nanging raos nampi.

Mengapa terus dipun pirsani?

Yen sampun cetha temenan, lajeng mirsanana samudra……. (toya wiyar tanpa tepi).

Sampun katingan? Mangga Dewa Ruci dalah samodranipun dipun cepengi ing pamawas.

Sampun gembleng? Wrekudara samangke wonten pundi? Wonten salebetipun Dewa Ruci. Wonten salebetipun wetengipun? Mangke rumiyin. Neng sajeroning apane, ya?

Dewa Ruci ing cipta……… boten katingal sampurna. Nanging raos nampi.

  1. Nyipta para Dewa sanesipun.

Ingkang kula wastani para Dewa sanesipun, menika tunggilipun Dewa Ruci. Inggih menika para Dewa ing ringgit purwa, para Dwewa ing agamo Hindu (ka-Hindon).

Kangge para ingkang sampun kawogan bab Pedhalangan, boten badhe ngrekaos yen ngupados wujudipun para Dewa wau. Saya yen madosi wonten ing kothak utawi ing panggung. Dalah wonten ing panggalih (angen-angen) pisan, kados inggih boten ngrekaos.

Dados kangge para sadherek ingkang sampun kulina dhateng Padhalangan, ubarampe kangge nyipta Dewa ringgit purwa, sampun cekap. Liripun cariyos tuwin gambaring wujudipun sampun cetha.

Bok menawi, nadyan boten mawi patrap “dyana mudra” barang inggih sampun saged katingal cetha wonten ing cipta.

Kangge ingkang dereng apil Padhalangan, sagedipun cipta namung satunggal kalih, inggih menika namung ingkang sampun dipun sumerepi temenan. Upamanipun Bethara Guru.

Mangga kula aturi mawas! Sariranipun ruruh, bagus tanpa cacad. Jumeneng ing geger lembu: Lembu Handini. Astanipun sekawan, saben asta : isi. Wonten ingkang isi trisula, wonten ingkang isi ecis, wonten ingkang tasbeh, wonten ingkang kebut (cemara).

Sampun katingal……? mangga kula aturi mirsani malih : Lembu Handini wau njerum.

Wonten pundi anggenipun njerum? Wonten ing bumi?

Kita boten saged manggih Bathara Guru wonten ing cipta kanthi cetha, kanthi sampurna. Gampilipun ora ketemu ing nalar.

Cobi, wonten pundi dunungipun Bathara Guru menika? Wonten ing kahyanganipun, ta. Pundi menika? Lah, rak mbingungaken……..!!

Makaten ugi sadaya Dewa ing ringgit purwa. Boten wonten ingkang saged pinanggih cetha sampurna wonten ing cipta.

Nanging pun raos purun nampi.

  1. Nyipta Khyangan.

Kahyangan utawi Kadewatan menika padununganipun para Dewa, para Jawata.

Lha menika wonten pundi?

Wonten nginggil ngrika………….. wontensanginggiling langit. Saking rumaos kula menika kados dene pyan. Pyan ing griya kula menika. Wonten bolonganipun wiyar ngowag-owag. Inggih menika margi kangge tumurun dhateng Arcapada. Utawi margi saking Arcapada minggah dhateng Kahyangan.

Bolongan menika nggadhahi tutup : sela ageng tanpa timbang, nama sela matangkeb (watu iki kok ora tiba nyang bumi, ya?).

Taksih panjang cariyosipun Kahyangan menika.

Samangke mangga sami nyubi nyipta Kahyangan menika!

Patrap : Dyana. Ngenget-enget cariyosipun……!!!

Menapa ingkang katingal? Nagari ageng. Langkung ageng lan langkung sae, tinimbang nagari-nagari, ing lumahing bumi. Rak inggih, ta?

Lha menika Kahyanganipun sinten? Kahyanganipun para Dewa. Dipun perang-perang kados dene bumi menika dados nggadahi Ratu.

Nagari ingkang endah piyambak, nagarinipun Bathara Indra, nama Ka-Indran.

Bathara Indra menika Ratu ing nagari Ka-Indran. Nagari Ka-Indran menika kasebut “Indra-loka”.

Bathara Guru, Ratu ing nagari “Guru-loka”. Makaten salajengipun.

Kita boten saged nggambar Kahyangan, ingkang boten ikita emper-emper kados gambaring ing bumi ngriki.

Dados sapinten saening nagari ingkang sampun kula sumerepi, ing bumi ngriki, inggih menika ingkang lajeng dados pola. Pola kangge ngambar kahyangan.

Upami gambaring Kahyangan ingkang wonten salebeting cipta menika kula gambar ing dalancang saya boten kantenan wujudipun. Beda sanget kaliyan ingkang wonten ing salebeting cipta. Awit kula piyambak boten saged nggambar. Dene seniman gambar. Upami kula menika seniman gambar : saged nggambar Kahyangan ingkang wonten ing cipta kula wau, temtunipun gambar menika adamel kamareman kula, dening memper kaliyan ingkang wonten ing cipta kula wau, temtunipun gambar menika adamel kamareman kula, dening memper kaliyan ingkang wonten ing cipta kula (cocog).

Nanging tiyang sanes bok menawi kathah ingkang sami gumujeng : “Ana Kahyangan kok kaya ngono………!”

Masa boronga tiyang sanes. Nanging kula rak tetep seniman gambar.

O, dadi yen ngono, seniman gambar kuwi wong sing bisa nglairake ciptane kanthi sampurna (maremake).

Salah satunggilipun sadherek ingkang gumujeng wau wonten ingkang lajeng nedahaken gambar. Gambar wana menapa gambar nagari. Wonten gambaripun kekajengan kathah sanget, kutu-kutu walang ataga, kewan galak : sing a sima sapanunggalipun. Sarta wonten gambaripun tiyang jaler satunggal lan tiyang estri satunggal, sami awewuda. Sacelakipun tiyang estri menika wonten wit-witan ageng, wit menika dipun pulet ing sawer ageng. Sawer menika semunipun abebisik dhateng wanita menika.

Menapa ingkang dipun bisikaken, menika ingkang dados jalaranipun priya lan wanita wau lajeng sami katundhung saking ngriku, dhawah ing Arcapada.

Sadherek wau nerangaken makaten : “Iki lo gambare Kahyangan sejati!! Ya iki sing diarani Suwarga. Wong lanang iki Nabi Adam, wanita iki Baba Hawa”.

Samangke gentos kula ing gumujeng : “Ana suwarga kok kaya ngono! Gek ana ing ngendi dununge? Apa dadi siji karo Kahyangan kae?”.

Coba samangke para sadherek kula aturi nedahaken pundi gambaripun Kahyangan ingkang temenan : Kahyangan sajati? Mangke rak inggih namung dipun gegujeng.

Sinten ingkang nedhahaken gambaring Kahyangan utawi suwarga, temtu namung badhe ngundhuh dipun gegujeng ing sanes, kelair utawi kabatos. Awit kahyangan lan suwarga menika ugi boten saged pinanggih ing cipta (pinanggih ingnalar) kanthi sampurna. Nanging pun raos nampi.

  1. Nyipta Ka-Indran.

Sareng kula dipun tedahi gambar suwarga makaten menika wau, kula lajeng kengetan bilih ing cariyos ringgit purwa ugi wonten suwarga, inggih menika Ka-Indran.

Ing ngriku papan panggenanipun ka-endahan lan ka-nikmatan. Inggih papan panggenanipun para widadari ingkang endah-endah warninipun. Dewi Supraba ingkang dados tetunggulipun. Menika ayuning ayu. Bathara Indra ingkang dados ratuning Ka-Indran ngriku garwanipun Dewi Wiyati.

Mangga sami sesarengan kula nyipta Ka-Indran!!!

Patrap lan sanes-sanesipun sami kaliyan nalika kita nyipta Kahyangan.

Cipta kula sampun dados. Inggih nedahaken wewujudan kados nagari ing bumi ngriki. Kula tambahi wujuding wanodya boten kantenan kathahipun. Sadaya endah, arum, pating galebyar. Sakeplasan katingal kados wonten ing ringgit tiyang yen pinuju sripen menika.

Panggung katingal endah. Para wanita sami jejogedan…….!!

Sakeplasan malih katingal wewujudan kados Harem ing kadatonipun Prabu Harun Al-Rasyid ing dongeng 1001 dalu. (Harem punika karang kaputren).

Daning sanalika kula kok namung nedhaken panggenan ingkang kebak wanita endah kemawon. Pramila lajeng kula bucal, kula gantos panggenan endah klebah tetaneman lan sekar-sekaran ingkang sarwa elok lan endah temenan. Katingal kados kebon raja ing Bogor menika.

Makaten gegambaran ing cipta kula. Lha cipta panjenengan sami kados menapa? Kok boten wonten ingkang sami kaliyan gambar ing cipta kula? Yen beda-beda makaten, lajeng kados pundi? Mangka Ka-Indran rak namung satunggal, ta?!

Bok manawi gambar ing cipta kula menika ingkang boten leres. Nanging sinten ingkang saged ngleresaken utawi nglepataken? Rak boten wonten ta? ………. menika mbuktekaken bilih gambar-gambar ka-Indran ing cipta kita menika wau dede gambar ing Ka-Indran ingkang temenan, dede gambaring Ka-Indran ingkang sejati.

Samanten wau upami Ka-Indran menika boten saestu……?!

  1. Fantasi (enthan-enthan).

Entah-enthan, asal saking tembung tanduk negntha-entha. Para sadherek, dumugi ngriki ingkang kita cipta sampun wonten 7 rupi, inggih menika :

  1. Wedhus lemu;
  2. Jaka Kendhil;
  3. Werkudara;
  4. Dewa Ruci;
  5. Para Dewa sanesipun;
  6. Kahyangan;
  7. Ka-Indran.

Ingkang katingal cetha, kados-kados namung angen kita nyipta menda. Upami kita wadhagan kadamel gambar ing delancang utawi reca, kathah ingkang saged nedahaken kekiranganipun, awon saenipun, memper botenipun. Sebab ubarampenipun sampun cetha saestu lan nyata saestu, kasumerepan ing ngakhatah, wadhag wewenthan, ingkang menika : menda.

Upami pun Jaka Kendhil, pun Werkudara, pun Dewa Ruci, manapa dene para Dewa sanesipun, lan Kahyangan, lan Ka-Indran, menika sadaya katingal cetha wewentehan makaten, cipta kita inggih katingal cetha, apesipun boten kasangetan anggenipun geseh, ngyawara.

Kajawi menika, manawa sarwa cetha uba-rampenipun, temtunipun inggih kathah tiyang ingkang saged nekseni leres utawi botenipun.

Terangipun makaten :

Menawi kita kepengin nggadahi cipta ingkang saged sineksen ngasanes leres lepatipun, prayoginipun kita nyipta ingkang sarwa wadhag wewentehan kemawon kados wedhus lemu menika wau.

Cipta ingkang polanipun boten katinggal wewentehan ing alam wadhag, cipta ingkang polanipun namung kita piyambak ingkang nyumerepi, cipta ingkang polanipun namung pinanggih ing salebeting angen-angen kita piyambak, cipta ingkang leres lan lepatipun namung kita piyambak ingkang saged nekseni, cipta-cipta ingkang makaten menka nama : fantasi utawi enthan-enthan.

Dados cipta boten sami kaliyan enthan-enthannyipta botrn sami kaliyan ngentha-entha. Nadyan pakartining nalar sami. Nadyan patrapipun ugi sami.

Fantasdi menika ageng sanget dayanipun tumrap ngagesang. Kados-kados kita sadaya gesangipun sami wonten salebeting fantasi kita piyambak.

Lare umur 2 – 7 taun, langkung-langkung ingkang saweg wonten salebeting umur 3 taun, menika saweg nedheng-nedhengipun wonten salebetipun fantasinipun, pramila kerep gineman piyambakan, kerep gegujengan piyambak, kados dene wonten kancanipun makaten. Mangga kula aturi namataken ingkang putra piyambak.

Riyasanipun, lare saweg umursemanten menika fantasinipun sarwa seger lan ngremenaken sanget, kawastanan “rematu-ratu” utawi “remaja putra”. Endah-endahing manusa menika inggih ingkang saweg umuri semanten menika.

Saya wewah umuripun saya kirang endah fantasinipun. Ugi lajeng saya kirang endah pasemonipun. Langkung-langkung manawi boten angsal tuntunan ingkang sae.

Manapa sababipun dene fantasi wau kok saya boten sae, yen saya mindhak umuripun?

Sababipun : boten liya, namung margi kenging pangaribawaning kawontenan, lelampahan (pengalaman) awon, ingkang asal saking alam lair menika. Awit saking menika, fantasi perlu sanget kajagi saenipun.

Ingkang ageng piyambak pengaruhipun utawa pangaribawanipun menika fantasi ingkang sumimpen ing dongeng. Pramila sampun gumampil ndongengi lare!!

Wulang kebatinan menika sadaya kados fantasi, kados dongen. Ageng temenan dayanipun tumrap ngagesang. Pramila manawi kirang ngatos-atos, gesang kita saged bibrah, saged risak namung margi saking anggen kita kenyut ing fantasi, ing dongeng : ingkang sampun ing wulang kebatinan menika wau.

Ngudi kebatinan saged adamel risaking gesang kita ……….. !!. Mangga kila aturi mbuktekaken :

Ngudi kebatinan kok malah rusak uripe ngono kuwi gek priye, ta???

Dene patrap kita damel fantasi sami kaliyan yen kita nyipta. Liripun : lenggah tuwin pakartining nalar, sami.

  1. Nyipta Nabi Budha.

Kula nyipta Ka-Indran sampun dados, sampun kula gambar menapa. Anggen kula nggambar kula peng temenan. Sareng kula tedahaken tiyang sanes jebul dipun-gegujeng ……. “Ka-Indran” kok kaya pasar ngono, makaten tembungipun.

Sareng anggen kula nedahaken boten menawi gambar nanging namung mawi tembung kemawon, ingkang mirengaken sami mesem kaliyan manggut-manggut. Bokmanawi sami wicanten ing batos : “

Apa iya Ka-Indran kaya ngono?”

Wosipun, sadaya menika suka sumerep dhateng kula, bilih gambar ing cipta kula boten sami (geseh) kaliyan ciptanipun tiyang sanes? Menapa saged?

Menawi cipta, angel sagedipun cocog. Nanging yen gambar ing cipta, kados-kados saged. Samanten wau yen ngangge pola. Upaminipun nggambar “Nabi Budha” ing cipta, ngangge pola : reca.

Temtu kemawon boten cocog plek 100 persen, nanging saperangan ageng, cocog.

Nyipta mawi pola makaten menika, yen sesarengan, saged  nuwuhaken daya langkung kiyat, tinimbang yen piyambakan. Pramila ing kalangan agami-agami ingkang nggadahi keyakinan dhateng wontenipun daya makaten menika, sami ngawontenaken pola ingkang dipun wastani altar (Agama Budha lan Kristen).

Samangke kula badhe nyobi nyipta Risang Maharsi Budha Gautama.

Kula patrap dyana mudra, mawas pola reca Budha ingkang linggih ing padma-sana.

Wiwitipun : sadaya wewujudan ingkang penting jaredul sami ngetingal menika : kula singkiraken tumunten. Kantun sang pola kemawon ingkang katingal ing batin. Menika kula cepengi, sampun ngantos wonten ingkang njejeri. Terus kula wawas ngantos katingal cetha malela, boten nyut ical, gek jedhul ketingal malih.

Menawi sampun saged ketingal cetha malela ngantos dangu, boten ewah gingsir, nama sampun dados panyipta kita Risang Maharsi, mawi pola menika wau. Mangga kula aturi nyobi……!!!!.

  1. Nyipta Nabi Ngisa.

Nyipta Nabi Ngisa menika gampil, jalaran  polahipun kathah sanget, sumebar ing pundi-pundi panggenan. Caranipun sami kemawon kaliyan anggen kita nyipta Nabi Budha menika, awit sami dene mawi pola.

Namung kula ngaturi  penget : sabaen kita saweg ngeningaken cipta makaten menika sampun ngantos gadhah raos kesesa, kuwatos lan ajrih.

  1. Nyipta Nabi Muhammad.

Ing kalangan ka-Islaman wonten awisan ageng, inggih menika para kaum Islam boten kenging pisan-pisan ngawontenaken gambaring sesembahan lan gambaring para Minulya ingkang sinuwun-suhun, kados Nabi. Jalaran yen dipun wujudaken warni gambar, nadyan namung wonten ing batin pisan, nama nembah brahala. Langkung-langkung manawi dipun wujudi reca, kados ing kalangan ka-Hindon, ka-Budhan, lan ing kalangan Kristen menika wau.

Dados bab nyipta Nabi Muhammad ing ngriki, kajeng kula namung kangge upami tumrap para sadherek ingkang wonten saknjawining kukuban ka-Islaman.

Patrapipun boten beda kaliyan manawi kita nyipta Nabi Budha lan Nabi Ngisa menika wau. Namung kemawon radi langkung angel, margi boten wonten polanipun. Kita namung medhet waton, utawi namung ngengeti cariyosipun kemawon. Inggih menika :

“Manungsa lanang, kang abagus, mencorong cahyane kaya srengenge. Bangsane bangsa Arab, bangsa Rasul, bangsa Kurais” makaten kirang langkungipun, ingkang dipun tembangaken yen pinuju sami puji-pujian menika.

Yen sampun mujudaken “wong lanang” menika kanthi cetha, tetep, boten nyut ketingal nyut ical, nama sampun dados panyipta kita.

Nanging sampun pisan kagungan panginten, bilih Kanjeng Nabi Muhammad menika plek kados ingkang wonten salebeting cipta panjenengan menika citranipun.

  1. Nyipta salah satunggaling Guru Gaib (meester).

Para sadherek ing kalangan Theosofie, ingkang dipun sebut : para Theosoof (Theosuf) sami ngadhahi keyakinan, bilih Guru Gaib utawi messter menika wonten, sami asarira alus, kala-kala kepareng kersa medhag ngetingal, ngantos dipun sipati ing siswanipun. Inggih menika para suwargi ingkang linangkung (para tokoh ing kalanga paheman Thepsofie) kadosta : Ny. H.P. Blavatsky, Dr. A.Besant tt. Jinarayadasa lan Leadbeater. Tuwin kersa wawan sabda lan paring serat.

Patrapipun nyipta salah satunggiling Guru Gaib menika sami kemawon kaliyan anggen kita nyipta Nabi Budha lan Nabi Ngisa, awit sami dene ngangge pola.

Kacariyos para Guru Gaib menika wonten 60 cacahipun. Ingkang kerep kocap lan wonten gambar potretipun : sanga. Para sadherek Theosoof temtunipun sampun sami wuninga asma lan potretipun wonten ing Lage-loge Theosofie.

  1. Nyipta tepangan, sadherek, mitra lsap.

Ugi nyipta para leluhur (bapa biyung kaki nini) ingkang taksih sami jumeneng lan ingkang sami mantuk dhateng alam kalanggengan, sami kemawon kaliyan nyipta tepangan, sadherek lan mitra menika.

Sadaya ingkang badhe kita cipta menika sami dados pola, pramila gampil panyipta kita. Saya mawi wonten gambar utawi potretipun.

Patrapipun nyipta sami kaliyan ingkang sampun kula aturaken wongsal-wangsul, ing ngajeng.

Menawi sampun katingal cetha amalela, ngantos dangu boten ewah gingsir wonten salebeting cipta kita, menika panyipta kita sampun angsal damel.

Menawi kita kecalan sanak …………. manawi kita kangen ………… manawi kita kangen ………… manawi kita kenyut, gandrung ……… manawi pinuju makaten menika, tiyangipun ingkang nilar kita, ingkang kita kangeni, ingkang kita gandrungi : sami ketingal wewentehan wonten ing batos, malah boten mawi kita cipta menapa. Destun kita dipun weling sampun ngantos sanget-sanget ngenget-enget, saged-saged kasingkirna saking cipta kita.

Weling makaten menika pamrihipun supados kita sampun ngantos, kedangonan nandhang sisah, nandhang kangen, nandhang gandrung. Boten kadosa sisah sedhihipun tiyang ingkang pinuju manggih panandhang tigang warni menika wau.

Cetha, bilih manawi kita pinuju nandhang makaten kita sampun ngantos dumunung ing kasisahan, kita sisah jalaran katilar biyung utawi sanak ingkang kita tresnani. Kita sisah jalaran dangu boten saged kepanggih biyung utawi anak semah, ngantos kangen. Kula sisah, jalaran ingkang dados kumalaning manah : nilar kula ngantos dangu.

Awit saking menika, kados atur kula wau, kita sami dipun engetaken sampun ngantos kita sami kenyut, sampun ngantos kumanthil-kanthil dhateng menapa kemawon.

Nanging kenging menapa kok wonten paken (dhawuh) bilih kita kedah enget (ngenget-enget) dhateng :

  1. Wontenipun Pangeran;
  2. Wontenipun para Malaikat;
  3. Wontenipun para Nabi dalah para sekabatipun;
  4. Sarak rukuning agama;
  5. Pepali lan pepenget,……lsp;
  6. …………. taksih kathah sanget panunggilanipun.

Menapa yen kula ngenget-enget sedaya ingkang kasebut menika, kita boten lajeng sami nandhang sisah ugi? Langkung-langkung yen kita kapurih ngenget-enget bab wontenipun : hukuman lan ganjaran, wot Sirotol-mustakim, naraka barang menika …….. kula lajeng ajrih sanget dhateng pejah.

Mangka ngenget-enget menika tegesipun sami kaliyan kumathil-kanthil menika wau.

  1. Nyipta ngangge pola sami kaliyan ngenget-enget.

Para sadherek, nalika kula nyipta Kahyangan, nyipta Ka-Indran, menika kula nyipta temenan. Nanging nalika kula nyipta para Dewa, Dewa Ruci, Jaka Kendhil, wedhus lemu, Nabi Muhammad, Nabi Budha lan Nabi Ngisa, menika sampun dede nyipta sajati, jalaran kilap ageng alitipun, kilap cetha lan botenipun, sadaya menika sampun ngangge pola.

Langkung-langkung nalika kula nyipta Nabi Budha lan Nabi Ngisa, saha nyipta sanak sadherek, menika sadaya dede nama nyipta malih, nanging namung ngenget-enget.

Ingkang kula enget-enget : wujuding gambar utawi reca, saha wujuding tiyangipun (sanak sadherek wau) piyambak : dados rupining pola.

Nyipta mawi pola makaten menika sami kaliyan ngenget-enget.

  1. Nyipta Gusti Allah.

Sadaya manusa ingkang sampun tangi nalaripun, temtu sami nggadhahi cipta utawi gambaranipun Pangeran. Namung rumaos kaliyan boten.

Sapinten luhuring bebudenipun,  inggih semanten menika luhuring gambaranipun Gusti Allah.

Gusti Allah menika sesembahan kita ingkang luhur piyambak, boten wonten pepindhinganipun. Tiyang wanan nggambar sesembahanipun kados memedi sawah, utawi wujud sela, wujud wit-witwn ageng. Jalaran luhur-luhuring bebudenipun saweg samanten menika.

Tiyang ingkang nggilut agami, mujudaken sesembahanipun kados ingkang dipun tedahaken ing agaminipun. Memper boten memper, inggih dipun memper-memperaken. Liripun : upami ing batosipun nggadhahi kapitadosan bilih wujuding sesembahanipun : beda kaliyan ingkang katedahaken ing agaminipun, ewa dene boten wani nedahaken (nglairaken) dhateng ngasanes, kuwatos bok bilih dipun wastani murtad. Dados ciptanipun piyambak dipun singkiraken rumiyin, dipun tutupi rapet.

Nanging biyasanipun, ciptanipun piyambak menika langkung kiyat tinimbang cipta titipan. Wasana anggenipun mituhu manembah dhateng Pangeran ingkangkagambar ing agamanipun menika namung wonten ing lair kemawon. Ing batin manembah Pangeran ingkang pinanggih ing ciptanipun piyambak menika wau. Pramila ing jaman samangke boten sakedhik titiyang ingkang nglampahi agami namung kangge”tulak sepata” kemawon. Liripun : simpen cipta piyambak, simpen keyakinan wujuding sesembahanipun piyambak, nanging boten nilar gambar titipan saking agamanipun.

Conto : agami kita Islam nerangaken bilih Pangeran menika asipat 20 : wuju, kidam, baka, lsp, kula nyobi wongsal-wangsul madosi Pangeran ingkang asipat 20 menika wonten ing salebeting cipta, nanging boten kepanggih ing cipta. Wusana lajeng kula pupus sakepanggih-kepanggihipun : uger luhur piyambak.

Sareng gambaran kula menika kula lairaken, jebul wonten ing nyendhu (ngelokaken) : kula boten kenging nggadhahi cipta utawi nyimpen ing cipta gambaraning Pangeran (sesembahan), mindhak lajeng nama : manembah brahala.

Awit saking menika kula lajeng boten wani nyipta malih. Nanging nalar kula meksa badhe nyipta kemawon. Awit saking menika, nadyan ing lahir boten nyipta boten barang, nanging ing batin meksa nyipta kemawon. Nyipta boten kejarag. Nyipta boten kasengaja.

Nyipta boten kejarag makaten menika, sampun dados lageyan utawi kabiyasanipun manusa. Kabiyasanipun tiyang gesang.

Ingkang kula aturaken “Nyipta Gusti Allah” ing ngriki (No. 44) menika dede nyipta boten kajarag makaten. Nangingnyipta ingkang dipun ingkang dipun peleng temenan.

Rehne Gusti Allah menika sesembahan ingkang luhur piyambak, pramila ingkang kula cipta inggih menapa ingkang luhur piyambak, sagaduging nalar kula.

Cobi, manapa ingkang luhur piyambak pinanggih ing cipta kita ……?

Rak boten sami. Ingkang pinanggih luhur piyambak ing cipta kula, boten sami kaliyan ingkang pinanggih ing cipta panjenengan.

Manawi kapurih nyamekaken, kita boten purun. Upami puruna inggih namung wonten ing lair kemawon, ing batin …… nyepengi ciptanipun piyambak-piyambak, kados katerangan kula ing nginggil wau.

Manawi dipun peksa kapurih nyamekaken, inggih lajeng nuwuhaken cengkah, daredah. Sami-sami daredah boten wonten ingkang nyameni sangetipun daredah ing bab gambaraning sesembahan, ing bab gambaraning Gusti Allah.

Nengeti ingkang mekaten menika, anggen kula ngaturaken bab “Nyipta Gusti Allah” wau namung kula sumanggakaken, dede dhapur pangajak…..!!!

Wondone patrapipun sami, inggih menika “dyana Mudra”. Nunten meleng menapa ingkang sampun kita tampi ing manah, saking sawarnining katerangan-katerangan, utawi saking sawarnining gambaran-gambaran. Warni-warning gambaran wau kita pilih pundi ingkang luhur piyambak. Luhur-luhirng gambaran ing cipta, kangge kita para manusa, inggih namung gambaring para manusa.

Manawi kita badhe nggambar Dewa, wujudipun inggih kados manusa, nanging dipun wewahi sandhangan utawi agem-ageman ingkang kangge nedahaken bilih martabatipun langkung inggil tinimbang manusa, kadosta : dipun dekeki tangan langkung saking kalih. Dipun dekeki suwiwi, rehne Dewa menika kabaripun saged mabur, mangka sagaduging manah kita, ingkang murugaken saged mabur menika namung margi nggadahi suwiwi menika. Dipun anggeni sepatu utawi snela, minangka pasemon bilih para Dewa menika boten sami ngambah siti kados para manusa menika. Makaten sapiturutipun.

Samangke manawi kita badhe nggambar Gusti Allah, menapa inggih kados …….. manusa? Temtunipun makaten. Namung kemawon mawi kita wewahi samudayanipun sarwa langkung, sarwa Maha. Maha Kuwasa, Maha Luhur, Maha Mirah, Maha Welas Asih, Maha Suci, Maha Mulya, Maha Adil, lsp.

Lha kados pundi menika wujudipun…..?

Sasumerep kula, luhur-luhuring manusa menika : ratu. Pramila Gusti Allah inggih kula …….. gambar kados ratu. Samudayanipun sarwa langkung ping boten kantenan.

Guti Allah ngandika, tegesipun : Gusti Allah kula gambar wonten salebeing cipta kados manusa menika ingkang …… sami wicanten.

Gusti Allah paring dhawuh, paring ganjaran, paring ukuman, nyadhiyakaken suwarga lan neraka, menika sedaya, margi sagaduging cipta kula namung makaten menika. Ratu kang luhur banget, kuwasa banget, adil banget …… Lha menika wujudipun kados makaten.

Lenggahipun wonten ing pundi inggih? Kula kewran madosi panlenggahanipun Gusti Allah. Menapa Bale Mercukandha, menapa Bale Kencana ingkang sakanipundhomas menika? (Manut cariyos ing Pedhalangan).

Bale Marcukandha menika cariyos ing pedhalangan dumunung wonten ing langit kaping pitu. Saya bingung anggen kula nyuraos. Sakecanipun kula nyipta piyambak kemawon. Inggih menika dhampar kencana ingkang boten kantenan edi-peninipun, lan Bale Agung : kedhaton, ingkang boten kantenan endah lan edinipun, ngungkuli sakathahing gambar kadhaton ingkang nate kula tingali lan ingkang nate kula pireng cariyosipun.

Samangke gambaring Pangeran dalah palenggahanipun, menapa dene kedhatonipun, tuwin para Nayakaningrat sampun katingal wonten ing cipta, pari purna. Dene langit ingkang kaping pitu menika, temtunipun inggih wonten ing nginggil sanget, satelasing nginggil menika. Kok ragi marem roasing manah …..!! (Dmugi ngriki kula aturi kendel rumiyin punapa pamaosipun, wonten 1 – 2 menit, perlu kangge ngraosaken menapa ingkang nembe kula aturaken menika, lan kengge ngleremaken panggalih).

Kula sampun matur wongsal-wangsu bilih Pangeran menika boten kenging kinaya ngapa, dados inggih boten kenging dipun cipta menapa menika, lan boten kenging ginambar ing tembung, dados boten kenging dipun cariyosaken. Ewadene kuka kok meksa nyipta makaten.

Menawi ciptan kula menika lajeng dados sesembahan kula, menika kula lajeng kawastanan tiyang menembah berhala, nadyan cipta menika boten katingal wujud melok. Manembah brahala ingkang namung woten ing cipta makaten menika dipun wastani manembah pratika. Manembah brahala ingkang wujud kasat-mripat kawastanan menembah pratima. Kalih pisan kirang prayogi. Menika tumrappara ingkang sampun ngertos.

Kauninga, ingkang kula rembag ing ngriki, dede bab “manembah”, nanging bab “nyipta”. Nyipta makaten mardika, kenging nyipta menapa kemawon waton saged lan wani. Sinten ingkang saged ngalang-alangi?

Para sedherek, kula ngaturaken satunggaling sanepa ingkang mirip kaliyan anggen kula nyipta Pangeran menika wau :

Kula nyepeng upet ingkang taksih gesang. Menika kula ubeng-ubengaken. Ketingal wonten buwengan utawi gelangan (lingkaran) menggangah, sae temenan. Buwangan menika gek ageng, gek alit, gek ageng sanget, manut angen kula ngubengaken pun upet.

Kejawi ngawontenaken buwengan, kula saged damel gambar sagendhing kula, manut kasagedan kula ngubengaken utawi molaheken pun upet menika. Namung kemawon, wontenipun sadaya gambar wau namung sadangunipun kula ngubengaken pun upet. Yen kendel anggen kula ngubengaken, sakathahing gambar ingkang kula sipati menika wau….. honya,….. ical…..!!!

Wonten lan icaling gambar menika sami kaliyan wonten lan  icaling gambar ingkang pinanggih ing cipta kula. Manawi panyipta kula kendel ….. honya gambaripun.

Boten namung gambaring Pangeran kemawon, ingkang honya, nanging sadaya gambar.

Boten namung gambar ing cipta menika kemawon, kula piyambak, ….. malah jagad gumelar menika inggih honya, yen kendel ing panyipta….!!!

IX. P E N G E T.

  1. Penget I.

Sasampunipun panjenengan maos “tutunan” menika, keparengan ngengeti atur kula ing ngajeng, bilih tuntunan ingkang kula aturaken menika dede pepacak mutlak ingkang kedah dipun anut, ingkang sae piyambak, ingkang leres piyambak. Dede ….. !! namung lumayan kenging kacobi. Menawi wohipun boten munpangati, sampun kalajengaken panyobinipun. Lan kula boten badhe wegah nampeni paringipun duka.

Manawi munpangati, kula tumut bingah lan mujisukur, dene atur kula menika kok dede omong kosong. Namung kemawon, tiyang ngundhuh uwohing tetaneman menika rak boten saged tumunten, liripun dinten menika ceblok nanem, benjing enjing sampun saged ngundhuh. Temtunipun kedah ngentosi sawatawis dangunipun.

Makaten ugi yen badhe ngunduh wohing “linggih mendel” : sampun kesesa. Kula aturi nyrantosaken salebetipun sawulan utawi 7 dinten X 3. Dangu-dangunipun : tigang wulan utawi 7 dinten X 9. Saha salebetipun nglampahi, sampun nggege mangsa, sampun pedhat-pedhot pangudinipun. Upamanipun dinten menika semedi, benjing enjing boten. Menawi nggege mangsa lan pedhat-pedhot makaten inggih, boten dados-dados menggaha tiyang nggambar makaten.

Ingkang kula wastani wohing ulahmanah munpangati, menika makaten :

Upamanipun : waunipun kula yen nggarap menapa-menapa kemawon kerep lepat utawi klintu, samangke sasampunipun “Ulah manah” ± 3 – 5 wulan : awis-awis lepat, samangke sarwa anter, nanging boten ngalentar. Waunipun kerep muring …… samangke awis-awis ngamuk. Waunipun tansah ngandhut raos muta-watos, trataban, ajrih, isin kepethuk tiyang, samangke boten. Waunipun samukawis ingkang kula sipati adamel muring kula, samangke jagad dados suwarga. Makaten salajengipun.

Cekak : waunipun sarwa boten sakeca wonten ing nalar lan manah, samangke dados sarwa nyegeri.

Menika tumrap semedi mbangun watak.

  1. Penget II.

Sedaya cipta, sadaya gambar ing cipta menika dede barang nyata. Ingkang nyata namung anggenipun wonten (anane), kados dene buwengan ingkang kagambar ngangge upet gesang dipun ubeng-ubengaken menika. Kados dene wewayangan ingkang katingal ing pangilon.

Boten saged kasade, boten saged katumbas. Nanging sadaya wonten paedahipun, wonten ginanipun. Inggih menika kangge sarana. Sarana ngayahi pandamelan, inggih pandamelan menapa kemawon.

Rehne dede barang nyata makaten, pramila sampun ngantos dipun gandhuli sanget-sanget. Wontenipun daredah,  wontenipun memengsahan, wontenipun “kekejaman” (mentalan), margi namung anggenipun sami gandhulan ciptanipun.

  1. Penget III.

Ungel-ungelan utawi semboyan. Kala-kala cipta dipun wadhagaken utawi dipun lairaken mawi tembung ingkang lajeng dados ungel-ungelan utawi semboyan menika.

Boten beda kaliyan cipta, semboyan-semboyan menika inggih kerep kemawon dipun gandhuli. Kadadosaken cepengan, kangge agul-agul. Rumaosipun yen sampun saged mungel makten menika sampun beres. Boten dipun suraos sarana kemawon : sarana nyelaki gegayuhan.

  1. Penget IV.

Kangge ngiyataken  atur penget kula ing angka II lan III nginggil menika, keparenga ngaturaken sabda wasitanipun ingkang linangkung Risang Krishnamurti, ing serat “De Vrijheid va het Bekende” kaca 9 kirang langkung Jawinipun makaten :

“Donya ingkang tanpa cipta, mila langkung begja, awir ing ngriku badhe wonten daya kekiyatan rupek, ingkang meksa kita nglampahi pakarti kirang prayogi. Saminipun donya ingkang boten isi wulang-wulang suci ingkang badhe langkung utami tinimbang ingkang kebekan wulang suci ingkang kerep kemawon kangge kekudhung : nutupi lampah dur, sarana tembung muluk-muluk.”

  1. Penget V.

Bingung panyuraosipun? Boten maiben. Awit ing ngajeng dipun terangaken : tanpa cipta donya honya (ical), wasana Penget angka IV nerangaken : cipta gawe donya cilaka.

Gek pundi ingkang kedah dipun ugemi (dipun gega, dipun cepengi).

Kalih pisan!! Jalaran “tanpa cipta donya honya” menika kangge kita : titiyang ingkang taksih lelumban salebeting kadonyan. Wangsul “Cipta agawe donya cilaka” kangge para ingkang sampun kentas saking kadonyan.

.50. Penget VI.

Sasampunipun boten bingung (mirsani No. 49), keparenga kula ngaturi penget malih, magepokan bab memanah ingkang leres,manut sabda wastanipun ingkang linangkung Risang Krishnamurti ingkang kawrat ing serat “De Vrijheid va het Bekende” ugi, kaca 8, ingkang Jawanipun kirang langkung makaten :

“Manah utawi memikir leres menika boten gumantung dhateng uwobipun utawi kepanggihipun, ugi dede cundhukipun (cocogipun) pamanggih kaliyan conto utawi kupiya, nadyan conto utawi kupiyanipun menika adi luhung kados menapa. Memanah utawi memikir leres menika tuwuh saking weruh dhiri pribadi. Memanah utawi memikir  leres menika margi saking anggenipun sumerep dhateng dhiri pribadi. Manawi dereng weruh dhiri pribadi, sadaya ciptanipun tanpa waton. Manawi mdereng weruh dhiri pribadi manapa ingkang kamanah …….. boten nyata, goroh, dudu”.

Sok sampuna pirsa.

ATUR WASANA

Atur kula bab “tuntunan samadhi” dalah penget-pengetipun pisan, cekap samanten kemawon rumiyin. Kula ngajeng-ajeng sanget paringipun wawasan para maos. Sukur manawi kersa mewahi menapa kekiranganipun, lan nyingkiraken menapa ingkang kirang maedahi.

Dene ingkang kula aturaken ing serat menika, langkung prayogi menawi wonten ingkang kepareng nocogaken kaliyan beberan ing serat-serat :

  1. P Blavatsky “De Steman de Stilte” (Swaraning ngasonya);
  2. Annie Besant “De Oude Wijsheid”;
  3. Krishnamurti “De Vrijheid van het Bekende”;
  4. W. Leadbeater “Verbogen zijde der dingen!!!

Mugi-mugi serat menika kadumugekaken sedyanipun, inggih menika: udhu pepadhang ing sakadaripun.

Makaten pangajapipun.

INGKANG NGLANTARAKEN.

Yogyakarta, 19 – 10 1959.

———@@@———-

Versi pdf-ipun saged dipun unduh wonten mriki.

SERAT JITAPSARA


SERAT JITAPSARA

Hamarsitakaken badhé  dumadosipun alam
dunya punika dalah saisinipun sadaya
ngantos dumuginipun sampurnaning ngagesang

Kaimpun sarta kawedalaken
Dening : Raden Ngabei JIWA PRADATA

Citakan ke II

Diterbitkan dan dijual oleh :

BOEKHANDEL TAN KHOEN SWIE
Kediri 1921

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir

Sidoarjo, 9 Desember 2016

————————————————————————–

JITAPSARA

[3] Tembung Jiatapsara iku, tegésé turuning kaalusan dadi pusakané para Jawata, asalé carita saka Sanghyang Nurcahya, Sanghyang Nurcahya iku ngarêpna masayid Annur, putrané Sanghyang Rita, Sanghyang Ritu iku Kanjeng Nabi Sis, déné Kanjeng Nabi Sis mau putrané Sanghyang Atahama, iya Kanjeng Nabi Adam, ing Jitapsara amratélakaké, mungguh dumadiné Kanjeng Nabi Adam iku, kadadiyan saka sarining Tri Murti, iya iku saka manik, Angdama, tegésé : A, geni dadi saka kahananing geni, Ngada, banyu, sasi saka kahananing banyu, Ma, angin sasi saka kahananing angin, kumpulé telung prakara banjur diarani Tri Murti, tegésé kaalusan telung warga, banjur wujud janggeping Ngejan mawalija, tegésé wong lanang, banjur ingaranan : Atahama, tegésé anaking Hep, tembung hep, iku tegésé ghaib déné ghaib iku tegésé kawasa. Dadi saka purba wasésané kang luwih kuwasa déné jodhoné me[4]tu saka mujijat warga janma manuja, tegésé wong wadon aran Dewi Kawahya, déné wetuné saka Sanghyang Atahama dhéwé, banjur kaparingan nama Siti Hawa. Serehning jaman samana durung ana pantaraning dumadi, mangka karsané kang kawasa wis pinasthi yén lanang iku jojodhoné wadon mulané Siti Hawa banjur dadi garwané. Wusana banjur puputra beranahan lanang wadon sarta banjur kadhaupaké murih bisa tangkar-tumangkar. Ananing alam dunya banjur aran manungsa. Bareng campur lan tedhak ing Jan banjur aran janma manungsa, bareng campur lan tedhaké Hyang banjur aran tihyang (tiyang) utawa waong (uwong) tegésé tedhaking Jawata utawa Dewa, mungguh anané banjur cinampur mau kacarita kaya ing ngisor iki.

Kang ingaranan tedhaking Jan iku Sayid Anwar tumeka para Dewa kabeh, padha daup bangsaning Jin utawa dumadiné Sayid Anwar iku, sajatiné mung rékadayané Idajalijah kasandlingaké , sa[5]ka wantering pangodha, suwé-suwé bisa sapatemon. Idajalijah tinunggalan sare, banjur patutan Sayid Anwar mau, awit saka kadibyaning Idajil wektu lahiré Sayid Anwar, kabarengaké padha sakala lan miyos Sayid Anwas, Kanjeng Nabi Sis ora ngrumangsani yén linaku sandi déning Idajil malah sanget inaning galih déning nguni-nguni ingkang garwa hambabar miyos kembar.

Ambaleni mungguh kawruh Jitapsara mau, asalé saka Sanghyang Maladéwa, Sanghyang Maladéwa iku ratuning Jin pulo Dewata, déné Sanghyang Babar Buwana, Sanghyang Babar Buwana saka Sanghyang Jan Banujan, caritané saka Wit kaparatélakaké kaya ing ngisor iki.

Nalika isih awang uwung nguwung, bumi langit durung ana, iku diarani alam tan kena ing rusak : déné kang andunungi Jim Periprayangan sapanunggalané, ing kono ora kapadhangan déning srengéngé, rembulan sarta lintang sa[6]papadhané, dadi iki keno ingaran alam kang dhuwur dhéwé, utawa ora ana kéblat lor kidul kulon wétan marga ora ana kang digawé antara, babasan mung angeluwung tanpa ujung. Ing kono nuli ona wujud cahya Ilapating Pangéran murubing kara-kara, rupaning kuning abang lan biru, ingaranan dahanan iya dahana tegésé geni kang luwih gedhédéné geni mau urip dhéwé, ora ana kang nguripi, suwé-suwé banjur metu awané, kang biru kumukus iréng : dadi amun-amun iya iku kang ingaranan swasana, tegésé enggoning kauripan kang angébekki marang alam suwung mau, swasana banjur ngesuk marang jijiring cahya; wekasan angumara kumringsing sairip rijal kena uga ingaranan gendha kekeléng. Wekasan dahana metu karingeté ana prabawa anging bisa angilangngaké ananing kukus kang angliputi urubing cahya mau, amun-amun kang alus dadi angin kasaraning amun-amun acampur lan banyu, banjur padha kumangnandhang (kumandhang) kaya sawang, iya iku kang diarani mega, tegésé anané saka panas, sarehning kukus mau kumutug ora kendhat wetuné, kasaraning [7] amun-amun kang mandhuwur tumeka atasing amun-amun kang alus nglumpuk dadi akasa kandel, rupané biru kumulit gumilap banjur diarani akasa, tegésé akas kandél santosa. Yén basa Jawa angarani langit tegésé anglangut katon kumulit diarani puasthatra, tegésé bungkasing gegebengan, kasaraning amun-amun kang mangisor banjur campur lan banyu, kang kelem dadi dhasar, diarani pratiwi, tegésé amadhahi banyu. Dene kumalendhanging kukus ing dhuwur kang katut kumyusing banyu, diarani abu, dadi jalantahing banyu. Suwé-suwé nglumpuk saya akéh angimbag-imbag wekasan bisa terus awor lan pratiwi, kongsi bisa angungkuli dedeging banyu, banjur diarani buana, tegésé anané saka abu, ananging anané buana mau ora mesthi wujud rata, awit tumibaning sawang-sawang kang saka mega ora mesthi pernahé, merga mung anut salaku jantraning angin, yén lakuné angin banter tumibaning abu uga banter, wekasan dumalundung ing gunung, dadi abu geneng, yén abu mau wus tumeka ing ngisor, mongka lakuné angin bisa ajeg sedheng, iku bisa uga dadi rata,kosok ba[8]liné yén lakuné angin keno dhokenceng ora bisa ajeg iku tumibaning abu iya ora ajeg, mulané ana bumi ledhok mandhukul wujudé jurang utawa gumuk mangkono sapapadhané.

Saya suwé kumyusing karinget saya akeh, temahan banjur campuh awané, campuhing hawa bisa mujudaké rurupan kang luwih élok kayata : srengéngé, rébulan lintang sapapadhané. Mungguh ananing srengéngé, iku mung saka kumpuling hawa geni, gumolong-golong-gumulung awujud bunder, amadhangi ing alam kabeh. Lamuna mubeng munggah mudhun yén ésuk éndhek nanging adoh, saya awan saya dhuwur nangging cedhak tumeka tengah-tengahing dina munggah manéh. Mulané suda wuwuh panasé, saya soré saya mudhun lakuné, banjur mangisor metu sadhasaring bumi anut amun-amun, mulané yén mongsa bengi ana bun; ésokké saya banter, awit apanasing srengéngé wus arép jumedhul ing bumi. Iya iku wiwit ana rina lan wengi, anadhéné pratingkahing srengéngé, iku lakuné kalangan mubeng, ngalor ngidula miturut mongsa. Yén nuju mongsa katigamangalor, yén mongsa réndheng mangidhul [9] déné yén tumbuk mongsa labuh kapat utawa kawolu, srengéngé ana tengah bener.

Rembulan : rembula iku kumpuling hawa banyu, gumolong-golong-gumulung awujud bunder, ananing luwih dhuwur maneh; tinimbang lan srengéngé, uga bisa amadhangi ing alam dunya. Lamuna mubeng munggah mudhun bisa obah wujudé jalaran saka adohé, ngarepaké tanggal diarani kondha, tegésé lagi kondho baé durung katon wujudé.  Yén wis tumanggaping tanggal sapisan lagi katon sathithik wujudé anjalirit malengkung, mulané durung katon bunder amarga isih banget adohé lan antaraning bumi, saya mundhak dinané saya katon gedhé wujudé, awit saya cedhak lan antaraning bumi, yén wis gedhv wujudé saya akeh soroté, dadi bisa amadhangngi maring panggebuking pulo utawa bumi. Luwih mané yén wis tuneka dina purnama, tegésé tengah-tengahing sasi, iku bisa katon wutuh awujud bunder, amarga kajaba wusing ngungkuli ing tengah bener, sajatiné wus banget cedhaké lan antaraning bumi. Dene sorote iya saya akeh, nganti bisa amadhangngi saisining jagad kabéh, sawusé mangkono banjur [10] munggah-munggah maneh, saya tuwa umuring sasi bali saya cilik manéh, nganti ilang ora katon wujudé, wekasan dadi peteng, mangkono salawasé.

Lintang : lintang iku kumpuling hawa amun-amun yén bengi sumebar ngayangngan padha sumorot kaya déné diyan nanging luwih dhuwur maneh tinimbang lan rembulan, saka dhuwuré nganti katon cilik-cilik lamuné mubengkalangan ora munggah ora mudhun nanging ora bisa madhangi ing bumi, mung madhangi ing langit baé, margo soroté ora bisa tumeka ing jagad ngisor. Telung prakara mau banjur ubeng-ubengan lan undhuking bumi, endi kang kasabeting pepeteng banjur ingaranan sang grahana, tegésé lerenan utawa nglereman, kalantuning basa banjur ingaranan grahana, yén kalingan peteng sathithik, grahanané iya sathithik yén akéh iya akéh, tarkadhang nganti ora katon babar pisan déné  manawa petengé wis mubeng, grahanané banjur pulih maneh. Nanging kang bisa katon cetha saka ing bumi. Yén grahana srengéngé utawa rembulan yén grahana lintang ora bisa katon merga saka cilik lan saka adohé.

[11] Lintang rembulan utawa srengéngé, iku padha anduweni hawa dhéwé-dhéwé, srengéngé hawané sumuk rembulan hawané ayem lintang hawané adhém déné amun-amun anduwéni hawa kikis bareng ana hawa patang prakara mau, kumyasing karingét sangsaya wuwuh, yén karingét banyu lagi sathithik padha amerenthul ana ing méga, kang anglendhang ana saduwuré angin; bareng wis akeh ingaranan mendhung, tegésé mangendhong. Saya akeh manéh mestiné saya abot banjur kendhel kaya déné es mega ora kuwat anyongga. Mendhung banjur mudhun anduwa amun-amun lan angin sapanunggalanv, satemah anyuwara gumludhuk banjur ingaran gludhuk swara tampan-tinampan lan angin dadi swarane ubeng-ubengan, bareng mendhungé wis mudhun tumeka inggon panasing srengéngé, mendhung mau banjur amor, katarik mudhuning angin kakadhesek ing banyu akeh, hawa panasé bisa katulak banyu angin, nanging sarehning amun-amun iku tatarikané luwih rosa, dadi pesaté bisa agérét hawa hawa panas uga anyuwara dadi guludhug lan bledheg, yen katon sumélét; diarani kilat yén sumelété endha-endha diarani kilat thathit, yen anu[12]ju wengi kilat thathit mau sumelété amadhangi soroting banyu, dadi kejep wujudé, diarani lidhah lan obar-abir, déné tumuruning banyu diarani udan tegésé banyu tumurun.

Mungguh ananing bledheg tétéla saka ing hawa panas patempukané ora manggon ing engon sawiji, yén pabesating amun-amun anarik hawa panas mawa banyu, kang katrajang kaya siniraming wédang. Yén hawa pana lan banyu mau pinuju mongsa katiga, banjur padha manggon ana ing ledhok-ledhokan kayata : manggon ing surating gulugu, utawa manggon ing kalikané kayu gedhé sapapadhané. Saka hawa panas nganti kasasbané reged lan bangladug (bledug), tarkadhang nganti katutupan déning uruping  kalik. Hawa mau bisa dadi sendawa, bareng kena hawaning panas kanthi banyu saka ing dhuwur, sendawa mau bisa uga mbaledhos agawé rusak surating gulugu, utawa nglokoping kalik. Terkadhang panas kang dadi sendawa  mau manggon ing watu utawa padhas iku yén ambledhos mesthi bisa mesataké watu utawa padhas mau. Margo mauné bolong banjur kaisén sendawa. Sasuwéné mongsa katiga , banjur katutu[13]pan baledug utawa reged liya-liyané, nganti bisa luwih awit saka lawasé. Bareng ambeledhos; pulih anané mau amalesat sarupa untu, banjur padha ingaranan untu baledhug mungguh satemené dudu. Dadi ika mung saka pangrasané wong kang durung weruh ing kawruh kanyataan lan ing ngendi ana jisim alus tan gumana nganggo wadhag, sanadyan sakabehé lelembut kayata : Jim setan sapapadhané, iku sayektiné mung ragangngan pindha wayangngan baé.

Banyu : banyu iku angebekki tebaning buwana, lawas-lawas aya wuwuh-wuwuh nganti angambengngi imbangnging puasthatra, diarani jaladri, tegésé banyu angubengi gunung. Kang diarani gunung iku gununging banyu, tegésé pulo, iku wiwité bumi padha rêmbes angetuk metu banyu. Kang nuli ngalumpuk diarani kali, tempukané kali gedhé diarani bengawan kang ngetuk anyumur diarani sendhang. Kang ambalumbang diarani telaga, kang luwih gedhé manéh diarani balong. Déné balumbang iku banyu kang ana ledhokan jembar, sarta kang ora mawa tuk yén etuk mau mancur saka ing dhuwur mangisor, diarani pancuran, yén etuk saka ngisor mandhuwur, diarani umbul ingkono bu[14]mi banjur metu lulumuté, wekasan angrebuyung dadi suket warna-warna. Lan ana wijiné kang kena pinangan ing manungsa, kayata : pari, gandum oték canthel jagung, jali, juwawut sapanunggalané, iku padha pinangan wijiné, lan ana manéh cucukulan gedhé cilik kang énak pinangan ana kang kena pinangan godhongé, ana kang kena pinangan kembangé, ana kang pinangan oyodé, ana kang pinangan wohé, lan ano kang pinangan wité, kabeh mau padha anduweni rasa dhéwé-dhéwé, ana kang legi, gurih, kecut, pehdes sepet sarta pahit, rasa asin iku saka banyu sagara, yen diolah bisa dadi uyah, déné gunané, dayané, sarta munpangaté, uga dhéwé-dhéwé. Ana déné buana ingaranan buma, tegésé  lebu sumemi, lan kena uga ingaranan baboning semen, sawisé mangkono, lawas-lawas awaning geni, angin banyu, sarta amun-amun wus padha sumusup ana putih, sarta banjur wujud pitung prakara.

  1. Lemah lebu.
  2. Wedhi.[15]
  3. Krikil.
  4. Watu.
  5. Padhas.
  6. Lempung.
  7. Lemen.

Anadéné sajroning bumi, iku ana rurupan pitung prakara.

  1. Emas, kadadiyan saka karingeting rembulan kang tumuruh awor bun.
  2. Inten, kadadiyan saka karingeting lintang tumuruh awor bun.
  3. Manik-manik, kadadiyan saka karingeting amun-amun kang tumuruh awor bun.
  4. Wesi, kadadiyan saka karingeting amun-amun kang tumuruh awor watu.
  5. Timah, kadadiyan saka karingeting amun-amun kang tumuruh awor lemah lebu.
  6. Walirang, adadiyan saka hawa panas.
  7. Uyah, kadadiyan saka banyu sagara, kang kentir ing angi[16]n sumusup wedhi.

Déné rurupan pitu prakara iku, nganggo sengkan turunane pajar uliyan ana wujudé kaalusané, kayata : emas dadi andaru, mulané sapa kang katiban bakal asim pendadanan emas dadi lan kasugihané.

Inten dadi wahyu, mulané sapa kang katiban bakal alih kawiryan bisa dadi priyayi utawa sugih bangsaning inten.

Manik-manik dadi pulung, mulané sapa kang katiban bakal dadi paguron sarta linulutan bangsané akik.

Wesi, tembaga, timah, dadi teluh braja, mulané sapa kang katiban duwé lara bubrah, ananging linulutan dandanan wesi timah lan tembaga.

Walirang, uyah, padha dadi baledhek mulané ana bakedheg kang metu saka ing bumi, nanging wetunV kaalusan rurupan kang ing bumi mau padha anuting mangso. wahu lan teluh braja wetunV sorv, handaru lan pulung mentunV bangun Vsok baledheg wetunV sabVn udan ana uga kang metu pinuju mangsa panas nanging banjur dadi geni salat yén mwtu tengah wengi lan bangun ésuk : awor bun upas iku dadi lalara ko[17]léréh.

Ing ngawang-awang, iku ana rurupan telung prakara, siji kalanganing rembulan loro kalanganing srengéngé, kaping teluné téja kaluwung iku arupa sapi, mongka sayektiné ora, déné benéré mangkéné.

Anané rembulan utawa srengéngé, sok ana kalangané, iku sabab kaubengan mega kang angemu banyu sathithik, dadi soroté anyabet katon kalangan téja mubeng, yén téjané rupané putih, pratandha dhuwur mégoné, yén téjané arupa ijo kuning, prtandha banyuné akéh, lan anelakaké yén éndheg mégané.

Kaluwung lan téja iku ora ana bedané, kabeh iya saka banyukasorotan srengéngé, banyu metu ora mesthi mangon lan pra mesthi akéh sathithik. Manawa banyuné ana wetan utawa kulon yén kasorotan srengéngé banjur amer mudhun iku soroté mesthi ngeluwung kaya déné palengkung, rupané biru kuning lan abang, dadi kuning[18]ngé ora bisa bunder kaya mengku tampah. Awit saka panyabeting srengéngé ora melêng lan kasinget déning lêmah, mulané mung katon separo utawa sok katon ngadeg, ora watara suwé banjur garimis kaluwungé nuli ilang : sabab wus antuk banyuné. Sanadyan kaluwung ana lor ana kidul laku-lakuné iya mangkono, dadi ora ana bedhané.

Yén ing ngawang-awang ana banyuné sathithik : hawa ngadeg kasorotan dening surya, diarani téja, yén ing tengah kasinget méga, dadi banyuné pegat timbangan téjané banjur katon loro ngarép buri, iku diarani téja gotong mayit, wahanané ana priyagung gerah wetuné ésuk lan soré, yén téja mau ngadeg : diarani téja wahya, tegésé téja wayu (wahyu), yén rubuh diarani téja brana, tegésé téjané wong oleh kasugiyan yén ngadeg ana sadhuwuring gunung, diarani téjané wong maratapa, anelakaké yén wektu iku ana tedhaking wiku dibya, utawa darahing kusuma; sudira brata. Hambok manawa anané téja mau, awit saka ing goning mesu cipta amrês budi.  Tumusing ati anuwuhaké hawa panas anyabet maruta :  kabuling wiya[19]t campur lan bun kasoroting surya dadi téja mau, mangkono nyatané téja lan kaluwung.

Lan ing awang-awang iku ana rurupan wujudé kaya déné lintang, nanging bisa cumlorot lumaku, lumrahe padha diarani lintang aliyan sajatiné iku dudu lintang, nanging buburon ing ngawang-awang, yén wayah bengi padha katon sumorot wujudé kayata : manuk beri, ula tapak angin sapapadhané.

Ana déné sakabehé kahananing dumadi ana ing alam dunya, kayata : dumadiné manungsa, jin peri prayangan khéwan gedhé cilik ing daratan sarta khewan gedhé cilik kang ana sajroning banyu sapanunggalané, padha kapratelakaké sawiji-wiji kaya ing ngisor iki.

Mungguh kadadiyaning kadihin ana kodrat wiji Rohkyat padha kasandhangan urip kabeh, ing kononé dahana metu mertyung jiwané, tegésé geni urip wujudé kaya déné diyan kinurung kembar, barêng jigêrengé ana sawandhaning janma, banjur katon wali Jawa nura, tegésé lanang wadon padha sarira cahya kasandhangan panguwasa, sarta bisa amicara. Kang cah[20]yané abang tungtung biru, aran Sang Hyang Damara Diyan tegésé adining geni cahya, yang bongsa Arab angarani Jan kacahyané kuning tuntung gedhah,  aran damar Radiyah, tegésé geni adi kang wadon yén bansa (bosa) Arab angarani Marijah, sawisé mangkono : Sang Hyang Damar Radiyan lan Retna Damar Radiyah, kumpul dadi jodhoné lan banjur kasenenan : campur kahananing cahya, cahya kang abang nunggal cahya kang kuning, cahya kang biru nunggal cahya kang gedhah,   wekasané cahya ababanjur dadi loro, cahya kuning dadi loro, cahya biru gedhah uga dadi loro, nanging cahya biru gedhah mau, banjur lumebu ing cahya abang lan kuning, dadi wekasané kabeh padha nganggo gedhah, cahyané anakkan mau, barêng pangadeggé padha lan Sang Hyang Damar Radiyan : utawa Retna Damar Radiyah, banjur jleg kandha wandaning Janma, sarta asarira cahya pinter amicara, cahyané abang sérét biru, dadi wujud sunara, tegésé rupa lanang, diarani Sang Hyang Bahnija, yén bosa Arab angarani Banujan tegésé anakking Jin kang lanang, kang caya kuning sêrêt gedhah dadi wujud sunari, tegésé arupa wadon diarani Bahnidyah, bongsa Arab uga ngarani Banujan saben-saben cah[21]ya  mau pasenenan iya banjur dadi wujud jengerêngnging janma lanang wadon anakking janma huana loro uga lanang wadon sarta banjur kajodhokaké, arané Shangadiyin lan Sang Ngadiyem. Yén bongsa Arab : angarani kang lanang Sang Jin kang wadon Sang Jim iku nuli anak-anak papat nalika manak kapisan metu kembar lanang kabeh, kang siji Ijanjali, banjur aran Andajali, kang loro karan Ijan Kandil banjur karan Idajil, bareng manak maneh metu kembar wadon kang siji aran Sang Jinjah, banjur kajodhokaké lan Idajil rong jodho mau : banjur anak-anak maneh lanang wadon saben manak metu loro lanang wadon uga banjur kajodokaké, suwé-suwé tangkar-tumangkar dadi akeh tanpa petungan nganti angebekki jagadé kang aran alam kamulyan. Déné turuné mau ora mung warna manungsa baé, nanging ana kang rupa sato khewan dharatan ana rupa sato kewan buron banyu, anarupa manuk pitik iwén sapanunggalané, Sang Hyang Damar Radiyan banjur padha ingangkat anak putuné, kadadekaké pangarep sarta pinituwané [22] ing alam kona, sarta banjur sinebut rattua, tegésé : rat = jagad, tua = tuwa, sarta banjur ingaranan Para Abu, utawa Prabu Umar Radiyan yéb bongsa Arab angarani Prabu Marijan nganti atusan taun goné jumeneng ratu ana ing alam cahya, lan maneh ing nalika samana durung ana carané manembah, kajaba mung puji-pinuji dhéwé, kacarita Sang Ijan Kandil suwé-suwé osiking kang ora bener, banjur anduwéni mélik marang kaluhurané éyangé, anjarag ora gelêm nganggo tabiyating Jan kaya wis kang kalakon banjur nganggo tabiyaté dhéwé, goné cipta mangkono mau wis sabiyantu lan bangsaning Jan kabeh, pangarepé an aran Kajanu, karepé Ijan Kandil nedya ngrubuhaké karatoné. Yén éyangé wis kalindhih, deweké sumedya ganti dadi ratu, enggaling carita mangkono mau, banjur andadekaké dukané Prabu Umar Radiyan Ijan Kandil katundhung saka  ing alam kono, nanging Ijan Kandil sakancané banjur ngadeg kasurané, Ijan Kandi[23]l sabalané Jan manujan Jin padha kasoran wekasan padha ingusir saka alam kamulyan banjur padha tumurun marang ing alam dunya. Satekane alam dunya banjur séjé dunungé, ana kang malebu sagara, ana kang dudunung kali-kali, ana kang dudung alas pagunungan sarta dudunung tanah ngaré sapapadhané. Suwé-suwé banjur padha kena pangaribaning bumi, padha mangan wohing cucukulan mulané banjur paha raragangan wadhag mangkono wiwité ana khewan gédhé cilik pitik iwén sarta buron banyu sapanunggalané. Déné kang ora melu mangan wohing cucukulan ing bumi padha isih langgeng badan alus wujudé : Jim Peri Prayangan sapanunggalané.

Déné Sang Kajanu, banjur dadi pangayun-hayuné bangsa Idajil kabeh, nanging banjur padha mangeran marang Jalawangaja, (Jalawangaja iku sejatiné Allah Thangala) iya iku sinembah kang pinuji. Bareng lawas-lawas padha ora anetepi penembahé, wekasan Sang Hyang Jala Wangaja banjur miji marang Athama sagarwané, dinadékaké ratu gedhé ana ing sawarga, luwih kawibawan padha ora anetepi penembahé, apa kang kinarepak padha ora anetepi penembahé ana. Mung siji kang dadi wawalêre Sang Hyang Jala Wangaja, aja nganti wanuh-waniha dhahar woh [24] Kolodi, awit iku sawijining tataneman kabanget kineker. Sang Hyang Atahama matur sandika, sarta di estokaké salawas-lawasé. Kacarita Shang Idajil bareng krungu yén sawarga ing ngadegan ratu gédhé, banget cuwa atiné, dening rumangsa yén déwéké ana kang angungkuli, mula ora pegat amarsudi agawé rékadaya : bisané Shang Atahama kentas saka ing dalem sawarga, enggaling kacarita Idajil banjur munggah marang sawarga, nanging satekanV ing kori pisan kandheg ara bisa malebu. Merga ing kori mau ana kang ambaureksa, wujudé manuk merak tinemuning akal dhéwéké banjur salin warna amindha uler, inggaremet ana saparepe manuk merak, manuk merak bareng sumurup ana uler cinucuk pinangan ora suwe manuk merak banjur anelék Idajil uga banjur metu ambarengi teléké, wekasan salamet bisa malebu ing kori kang kapisan, ing satekané kori kang kapindho marga ing kono ana kang ambau reksa, wujudé ula naga, tinemuning ngakal : dhéwékké banjur salin warna amindha precil, bareng ula naga katon mangapm : dhéwé banjur mancolot malebi ing tutuk déné wetuné kori [25] beda kaya déné nalika saka wadhuk merak, sawetuné saka wadhuk ula, wus ngancik palataran sawarga, sarta dhéwékké banjur salin warna mindha janma sawarga, (yén carita Arab amindha Malaekat) enggal marêka ing ngarsané Sang Hyang Atahama, kabeneran Sang Atahama lagu lenggah lan Siti Kawa, sarta banjur matur yén dhéwék ingutus Sang Jala Wangaja, (yén carita Arab ingutus Kang Maha Suci) andhawuhaké supaya Sang Atahama sagarwané, padha andhahar sarining bumi kang aran wohing kolodi, supaya lestari goné jumeneng ratu ana ing dalem sawarga. Siti Hawa bareng mireng ature Idajil banjur enggal jumeneng marang sangisoring wit kolodi. Sawisé kapethik nuli kadhahar, awit saka nikmaté Siti Kawa nganti kalemper, Shang Atahama tumuli nusul bareng tumeka ing kono, banjur kaaturan ingkang rayi, supaya tumuli kadhaharwohe kolodi. Shang Atahama mituruti methik nuli kadhahar, sawisé dhahar ya kalemper, nalika samana banjur kauningan Sang Hyang Jala Watangaja, wekasan andadékaké dukané, Sang Atahama lan Siti Kawa, banjur ingusir saka ing dalem sawarga, katurunaké marang alam dunya. Wektu ka[26]turunaké kapisah lan garwané, nganti atusan taun goné pisahan bareng katarima tobate sakaroné, iku lagi bisa pinanggih, déné pinanggihé ana nagara Kusniya Malébari, wekasan banjur apuputra anurunaké manungsa tumeka ing jaman saiki, déné ula naga uga kausir saka sawarga, banjur kanungaké ana ing tanah Hindhi, aran Ananta Baga, sarta ingipat-ipati, saturun-turune ora bisa mangan mirasa, kajaba mung diuntali bae, amarga kaluputan dening lebuné Idajil marang sawarga, metu saka cangkeme. Manuk merak uga ingusir saka sawarga, banjur kadunungaké ana ing Siyem aran manyura Bara, sarta ingipat-ipati ora bisa sacumbana kaya déné carané manuk kabeh. Kajaba mung padha anarungngaké niyaté bae, yén lanangé wis metu kamané, banjur cinucuk inguntal kang wadon, mulané ingipat-ipati mangkono, amarga ananing Shang Atahama kapingin sacumbana lan garwané : ana ing dalem sawarga, awit saka mirêng pangungrumé merak lanang marang kang wadon, déné Idajil uga banjur ingusir, sarta banjur kumpul lan Banujan sapanunggalané, ananging Idajil sabangsané mau wi[27]s pada oléh idi, kalilan angrubéda lan anggodha sakabéhé manungsa iku, yén sumedya anglakoni bener becik kang mesthi abot lan angel kelakoné. Sejatiné iya mung saka pangodhanésétan sapapadhané mau, ewadené manawa wis kasantosakaké budiné, kencéng atiné nganggo tékat sawiji, iku mesthi bisa kalakon sedyané. Awit yén ana wong anduweni tekat mangkono, Jin Setan ora kuwawa nanggulangi, satemah banjur padha sumingkir. Luwih maneh manawa ana wong lalaku arêp pecat nyawané, iku saya banget goné ngriridhu anandukaké karti sampeko, mulané wong sakarat iku, bisa weruh Kaki-Nini, Bapa-Biyung, lan Kadang kadéyang sapanunggalané, sarta anggawa kasenengan lah karemané kaya déné wektu isih tutunggalan, mangkono iku awit saka panggawéné setan kabeh. Manawa kang arêp pecat mau kelu marang  pangaribawaning eblis kang tinandukaké, iku mesthi cabar tanpa dadi, wekasan awor Jin Sétan : langgeng ana alam panasaran. [28]

Caritané wong kang ahli kawruh, tegésé wong kang wis sampurna kawruhé saka boheri ridhu wau kena siningkiraké. Déné lakuné kudu angenggo patang prakara, siji eneng, loro ening, telu awas kaping paté éling, tegésé eneng, kudu angenebaké atiné, tegésé ening, kudu anyingkiraké soka ing pipikiran tegésé awas kudu angawruhi yén sakabéhé kang katon ana sajroning sakarat mau, awit saka panggawénéng éblis, tegésé éeling : aja lali marang panengeran kang kaesthi, yén wis kapusthi patang prakara iki, mesthi bisa mulih marang purwané dumadi, sawisé bisa mangkono, ing sabisa-bisa kudu angulihaké sakebehing titipan tegésé kudu angawruhi samubarang kang wis pinangan dadi pikuwating wekti urip, weruha dunungé dhéwé-dhéwé.

  1. Papanganan kang saka gogodhongan iku ananing badan banjur rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sari, sari dadi cahya ijo, ulihna kahananing cahya ijo.
  2. Papanganan kang saka iwak sato khewan gegremetan buron dharat iku ananing badan banjur rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sa[29]ri sari dadi cahya ireng, ulihna kahananing cahya ireng.
  3. Papanganan saka pitik iwén burat dharat, iku ananing badan banjur rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sari, sari dadi cahya abang, ulihna kahananing cahya abang.
  4. Papanganan kang saka iwak loh, buron banyu, iku ananing badan banjur rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sari, sari dadi cahya kuning, ulihna kahananing cahya kuning.
  5. Papanganan kang saka iwak loh, buron banyu, iku ananing badan rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sari, sari dadi cahya putih, ulihna kahananing cahya putih.

Cahya lilima iku ingaran poncobaya, tegésé pamurung lima, uga kena ingaranan babaya lima, yén wis bisa angawruhi sarta bisa nyingkiraké sakabéhé babaya, iku bakal aliru enggon baé. Mungguhing rasa : sejatiné bakal urip salawasé langgeng tan kena owah gingsir. Déné ngaurip iku, wajib rumeksa hardaning ati, tegésé sabisa-bisa kudu angelingngi sarta anyingkiraké, marga manawa mituruti hardaning ati, dadi lali, lali dadi lVna, wekasan ambuntoni budi. [30]

Mungguh kahananing urip iku, palawangané uga ana ing pancadriya.

  1. Cahyo ijo, amarakaké kasenenganing badan yén ora pinuju cuwa.
  2. Cahya irêng, amarakaké arip sarta luwé, yén ora pinuju dadi napsu hawa.
  3. Cahya abang, amarakaké sumringah lan kumrangsang, yen ora pinuju dadi napsu harda angkara.
  4. Cahya kuning, amarakaké sumunar, yén ora pinuju dadi prihatin.
  5. Cahya putih, amarakaké kuwating badan yén ora pinuju lesah capé.

Sawisé nyumurupi kahananing cahya, wajib anyumurupi saduluré papat kang lahir bareng sadina.

  1. Marmati, iku sejatiné saka lanang wadon kalané lagi ngetokaké : sir, kumenyuting ati, wekasan dadi sapatemon iku dadi badan alus dunungé ana ing ati jinem.
  2. Kawah, iku sejatiné banyu kang metu andhisiki sadurung[31]ngé lahir jabang bayi, iku uga dadi badan alus dunungé ana ing ati karenteg.
  3. Ari-ari iku sajatiné embing-embing kang metu ngénéni sawisé lahir jabang bayi, iku uga dadi badan alus dunungé ana ing kurêjet.
  4. Puser, iku sejatiné usus kang maning ing udel iku uga dadi badan alus dunungé ana ing ati panyana.

Sawisé angawruhi sakabehé kahanan lahir : lan kahanan batin iku mengko ngawruhana kahanan panarikking hawa luwé, utawa kadadéyaning pangan kang wis pinangan padha kapratélakaké kaya ing ngisor iki.

Mungguh anané sakabehé urip padha anduweni rasa luwé, iku sajatiné saka buburon kang ana  sajroning wadhuk wujudé, kremi, cacing, lan keruma, iku padha anjaluk mangan lan ngombé,  déné buburon telung prakara mau, enggon lan panggawéné dhéwé-dhéwé, kremi, dunungé ana ing wadhuk ngisor, déné obahing kremi bisa anarik uduning banyu uyuh, lan anarik metuning susuker kang metu ing dubur, cacing, dunungé ana ing wadhuk dhuwur, lan ana ing usus gunané angule[32]d pangan kang wis kalebu, obahé lan kancané banjur kaya ing giling, tampan-tinampan lakuné mangilor, saajuré banjur dadi wujudhé wédhéwé. Sariné kang alus dadi kama, sariné kang lembut dadi getih, sariné kang mumut dadi gajih, sariné kang kasar dadi kulit ampasé kasaran dadi tinja, perêsané dadi banyu. Kama : dunungé ana ing iga wekasan pinangkané saka telung pangkonan : siji saka ing utek, kapindho saka ati, ping teluné saka pringsilan, getih : dunungé ana ing otot bayu, déné obahé mung saka panggawené keruma dhéwé, wekasan bisa angejegaké lakuné getih. Gajih : dunungé ana ing otot daging, kadadeyan saka kumpuling  lalenga kang pinangan, kulit : dunungé ana sajabaning daging, dadi dasaring wulu, déné banyu dunungé  ana péh, yén mudhun dadi uyuh, yén metu ing awak dadi karinget yén metu ing cangkem dadi idu.

Ing Jitapsara amratelakaké iwakking khewan gédhé cilik : sarta buburon liya-liyané kang kena pinangan dagingngé utawa kang ora kena pinangan cara Arabé kang kalal utawa karam katerangaké kaya ing ngisor iki. [33]

Uler, oléng-ngoleng, sét sapanunggalané, iku padha ora kena pinangan ing manungsa, merga rumasuking jasad ; dadi wisa, temahan dadékaké lalara, bisa uga patining wiji.

Khewan kang mawa siyung kuwat wujudé : macan asu, céléng, tikus sapanunggalané, iku padha ora kena pinangan dagingngé, marga iku padha ingaranan oma gedhé, dening padha doyan mongsa marang bangsané dhéwé.

Khewan kang urip ing banyu loro, tegésé ana dharatan bisa urip ana ing banyu bisa urip wujudé kayata : baya, bulun penyu, salira, kodok sapanunggalané, iku uga ora kena pinangan dagingngé, merga iku padha ingaran khewan kang luwih kuwat dadi rumasukking jasad : luwih panas hawané, wekasan andadékaké getasing balung, ing garingaké sungsum.

Déné khewan kang ora kalebu larangan iku kabeh kena pinangan dagingngé, luwih maneh daging manuk utawa sakabehé iwak loh kang uripé ana sajroning banyu, iku [34] kabeh kena pinangan, mung dagingé manuk kang anyangkerem sikilé, kayata : wulung, alap-alap sapanunggalané, iku padha ora kena pinangan merga iku padha di ewokaké khewan kang luwih rusuh, dening doyan mongsa bangsané dhéwé.

Lan maneh padha ngawruhana, sakabéhé daging khewan yén pinangan padha ana munpangaté, nanging sok ana sandhungané, sarta ana endemé.

  1. Dagingé khewan dharatan yén pinangan : munpangaté andadékaké kengkengngé awak sandhungané sok peteng atiné, endemé andadékaké lesu-lesah awaké.
  2. Sakabehé iwak loh, munpangaté amelesaké kulit, nanging sandhungané sok ambedhelaké kulit tegésé yén dilegutakaké, banjur duwé lara busik endemé ambalobok.
  3. Sakabehé daging manuk yén pinangan : munpangaté andadékaké entheng awaké, sarta andadékaké sing seting kulit : angencengaké marang otot sandungané sok duwé lara ngelu, endemé andadékaké uyang [35] ora jenjem atiné.

Déné sakabehé cucukulan lan kang ana ing alam dunya, kang kena pinangan wohé, uwité, sarta oyodé, iku uga ana munpangaté, ana sandhungané, sarta ana endemé, siji-sijiné padha katerangaké kaya ing ngisor iki.

  1. Kang diarani palakirna, iku wowohan kang metu saka uwit wujudé kayata : tebu, nanas, gedhang sapanunggalané, yén pinangan munpangaté agawé seger sumyah, sandhungané sok andadékaké lidhas ilaté, endemé sok karasa ngethok sikilé.
  2. Kang diarani pala gumuntung, iku sakabehé woh kang gumandhul metu ing pang, yén pinangan : munpangaté agawe seger sumyah, sandhungané sok anglarni weteng, endemé ambaliyut kudu turu.
  3. Kang diarani pala kasimpar, woh kang metu saka ing lung, wujudé kayata : semongka, waluh, timun, krai sapanunggalané, yén pinangan : munpangaté agawé seger sumyah, sandhungané sok agawé seneping weteng, utawa watuk, endemé uga ambaliyut kudu turu. [36]
  4. Kang diarani pala rema, iku wohé kang metu wit-witan kang marambat wujudé kayata : kacang kedhelé, kara sapanunggalané, yén pinangan agawé kuwat sandhungané sok angelu, endemé andadékaké bingung.
  5. Kang diarani pala kapendhem, iku woh kadadiyan saka oyod wujudé kayata : katéla, kenthang, pohung, garut sapanunggalané, yén pinangan : munpangaté agawa rosa, sandhungané sok andadékaké sebab ing weteng, endemé andadékaké lesu awaké sarta aras-arasen.

Ing ngisor iki pratelan kadadiyaning manungsa ing sabeneré, sarta sampurnaning jisim awit saka tekat kang den antepi, miturut panutané dhéwé-dhéwé.

Sejatiné mungguh kahananing manungsa iku awit saka wiji, nalikané isih ana alam dunya, kadadiyan saka telung prakara : geni, banyu, sarta angin anjingé mangkéné, geni dadi napsu, amratandani obahé. Banyu dadi senené, amratandhani wujudé, angin dadi napasé, amratandhani bisa micara, ananging bareng wus mangan sarining bumi, banjur dadi [37] abadan wadhag kena lara lan kena ing pati, merga banjur ngulihaké marang asalé. Ragané kudu kasirnakaké ana ing bumi, supaya kumpul bisa dadi alus, mungguh panemuné wong Budha mung netepi agama, miturut panutan kang rinungkeban dhéwé-dhéwé, tarkadhang ana kang ingobong jisimé, kang linuruti ang Hyang Bromo, ana kang linarung sagara, sarta ing kali, kang linuri ang Hyang Wisnu, ana kang ing anjang-anjang, kang linuri Sang Hyang Bayu, ana kang tinarap pinakakaké sato galak kang linuri Sang Hyang Kala, ana kang sinetrakaké enggon kang bunar, kang linuri Sang Hyang Sambu, sarta ana kang pinendhem ing bumi, kang linuri Sang Hyang Endra. Mungguh kasampurnané ana kaalusaé, kabeh iku ora ana bédané. Déné pecahé agama kabudhan iki, ana ing nagara Indhu, tumeka saiki isih padha linuri, sarta isih padha inganggo, pilih-pilih kang tekan kaya ingngisor iki.

  1. Sang Hyang Broma, iku sarira brama, tegésé geni pangawak hawa, dadi tandhané urip sajati, ananing karkat napsu, osik mangan sayektiné saka ing geni, kasampurnané u[38]ga marang geni, iya iku kang inganggep nyata sakabéhé wong kang padha nganggo angama Broma.
  2. Sang Hyang Wisnu, iku sarira nagga, tegésé sapangawak banyu, anané urip aras-arasen sarta luwé, iku saka ing banyu, kasampurnané uga marang banyu, dadi tandhaning urip sejati, iya iku kang inganggep nyata sakabéhé wong kang padha nganggo agama Wisnu.
  3. Sang Hyang Bayu, iku sarira swara, tegésé napas pangawak swara, dadi tandhaning urip sejati, anané ngangngah-angah, kudu angrasa, kudu anganda, kudu miyarsa swara kang enak iku saka ing angin, kasampurnané uga marang angin iya iku inganggep nyata sakabehé wong kang padha nganggo angama Bayu.
  4. Sang Hyang Endra iku sarira wujud tegésé arupa, seksiné ana warna, dadi tandhaning urip sajati, kasampurnané uga marang ujud iya iku kang inganggep nyata sakabehé wong kang padha nganggo agama Endra.
  5. Sang Hyang Kala, iku sarira kakareman dadi tandhaning urip sajati, kasampurnané uga bali marang sagungngé rasa rasa kang [38] enak iya iku kang inganggep nyata sakabéhé wong kang padha nganggo agama Kala.
  6. Sang Hyang Sambu. Iku sarira gonda, dadi tandhaning urip sajati, kasampurnané uga bali marang pangonda, iya iku kang inganggep nyata sakabéhé wong kang padha nganggo agama Sambu.

Déné bongsa Arab ora anyondhongngi marang sakabéhé wongkang padha nganggo agama Dewa, iku iya ana beneré, merga séjé panganggepé, lan sejé panganggoné, mungguh bédané mangkéné.

Wong bongsa Arab, iku samubarang ora angengkoki : dadi mung sarwa pasrah, karepé marang rila legawa, temen mantep anglakoni, ala becik ora bisa namtokaké, babasan mung anut sapakon samubarang kang wis di kawruhi dituhoni, terus lair batiné.

Déné wong kang nganggo agama Dewa, samubarang kudu angekoki, dadi angetok awaké, karepé santosa tur wani. Ala becik wis bisa misahaké, babasan kabeh kang gumelar ing jagad wis kawengku ing dhewéké, ala beciké ora nganggep wus sumelang, mung ngantepi marang cipta sawiji, iya lair [40] iya batin iya kana iya kené, tegésé rubedane ing besuk wis di sumurupi saiki iya kahananing besuk, dadi wis gumawang katon ora nganggo kekelir, mangkono tekadé wong kang padha agama Dewa.

TAMAT

———@@@———

Versi pdf-ipun saged dipun unduh wonten mriki.
versi naskah aslinipun saged dipun unduh wonten mriki.

SERAT ICIP PATI


Icip pati
Sejatinipun icip pati ingkang kedah kaudi punika,
dédé icip pati gumlethaking badan dados mayit,
dédé icip pati raos mingsed mingsed kukuding rahsa,
nanging icip pati raosing pati ingkang dèn ulati.

Karanganipun : Raden Indrajit

Prawirakusumadirja,
ing Surakarta

—– @@@ —–

Paguron icip pati punika sasumerepipun ingkang ngarang wonten tigang warna.

  1. Wewatonipun ingkang kaanggep nyata sampun dumugi ing pati punika : gumlethaking badan dados mayit, sirna napas tuwin keketekkipun.
  2. Wewatonipun ingkang kaanggep nyata dumugi ing pati punika : kukuding rahipun kraos pecat wiwit saking jempol suku minggah minggah ngantos dumugi têlas.
  3. Wewatonipun ingkang kaanggep dumugi ing pati punika, dédé pejahing raga, nanging pangambahipun manusa dhateng raos mulya, gegayuhaning gesang, ingkang limrahipun sinebut ènget dhateng raos jatining gesang.

Terangipun kados ingkang kawedhar ing dalem serat punika.

ICIP PATI : SINIDA

Icip pati, ingkang dipunwastani : sinida, punika icip pati gumlethaking badan dados mayit, sarana pinithes ototipun ageng, inggih punika urungurung margining rah, sesambetanipun jantung kaliyan sirah, ingkang panithes kaprenahing gulu iring kiwa tengen, sareng pinithes, rahipun kebendung lajeng mambeg ngantos sadaya rah ing sakubuking kados sampun kèndel babar pisan, napas kèndel ketek-ketek inggih sami kèndel, tiyangipun kalenger kados sampun dados mayit, punika kaanggep sampun dados mayit utawi sampun pejah. Mangka sajatosipun dèrèng, namung kalenger kémawon.

Sarèhning tiyang ingkang kados makaten wau dipunanggep sampun pejah sayektos, dados tiyang ingkang sampun dipunmekatennaken wau, kaanggep sampun nglampahi pejah, utawi sampun ngicipi raosing pejah.

Limrahipun icip pati sinida punika tanpa wejangan punapa-punapa, amargi ingkang kanggé uge wosipun badan sampun kalampahan gumlethak dados mayit, ical keketek tuwin napa sipun, prakawis ingkang pinanggih raos rumaosipun punapa ingkang dipunalami utawi punapa ingkang tinemah, boten karembag, namung embuh, rasakna dhéwé, kanyataané apa kang tinemu.

Amila tiyang ingkang sampun naté anglampahi icip pati sinida, punika cariyosipun warni-warni.

Wonten ingkang cariyos : sirna raos pangraosipun, namung kados tiyang tilem kapati, ingkang boten ngimpi, inggih punika: sampun supé ing saniskara.

Wonten ingkang cariyos : taksih gadhah ènget nanging sampun boten ngraosaken punapa-punapa, rumaosipun angen angen punika kados wonten ngawang-awang benggang kaliyan badan, déné alamipun remen-remen, nanging ing ngriku boten nyawang punapa-punapa, kejawi namung pangangenangenipun piyambak. Wonten ingkang nyariyosaken manggih lelampahan kadosta : manggih papan ingkang sarwa asri, wonten ingkang kepethuk tiyang ageng inggil brengos capang bréwok simbar dhadha wulu wawar ambekta gada, ngaken malaékat, sawenèh wonten ingkang manggih lelampahan kados salimrahipun tiyang ngimpi kémawon.

Sawenèhing guru tukang nyida, wonten ingkang icip pati sinida punika mawi dipunrangkepi wejangan makaten : yen ana katon apa-apa, kuwi kabèh dudu, angger isih weruh barang-barang kuwi tondha durung tekan yèn : rasa, pangrasa, rumasa, karasa, iki kabèh wis sirna, wis ora weruh apa-apa, ora karasa apa-apa, iya iku, wis tekan ing pati tenan.

Tiyang sinida punika inggih kraos sakit, kinten-kinten boten tebih kados tiyang dipuntekak, tandhanipun bilih sakit amargi nalika saweg wiwit pinithes, ingkang kathah mawi ngaroncal, napasipun nyenggrog, ananging boten ngantos dangu lajeng kèndel tanpa sabawa, amargi lajeng sampun boten saged polah.

Kajawi makaten, rah dipunbendung makaten punika saged ugi ngrisakaken badan, upami kedangon saged ugi kalajeng pejah.Wontenipun boten kalajeng pejah punika sajatosipun pancèn dèrèng pejah sayektos rah mung mambeg sabagèyan ageng, dados taksih wonten ingkang lumampah ananging namung sabagèyan alit boten katawis, punika ingkang dados kekiyatan saged damel wangsul tangi malih. Dados icip pati sinida punika, wosipun ingkang kinajengaken : pejah. Nanging kanyataanipun : dèrèng pejah.

ICIP PATI : TILEM

Icip pati tilem punika ingkang kinajengaken : angraosaken kukuding rah pecat saking badan, wiwit saking pucuking jempol suku, saya minggah minggah ngantos dumugi telas babar pisan, nanging sajatosipun rahipun boten kukud, ingkang kukud namung (1) rahsaning raos pangraos saha (2) rahsanipun karkating badan, punika ingkang raosipun kados kukuding rah.

Angger tiyang punika tilem rahsa kalih warni wau inggih tamtu kukud, ananging limrahipun boten kraos amargi kukudipun rikat sanget, saha nyarengi kaliyan supéning èngetan, inggih punika nyarengi kaliyan laping tilem.

Béda kaliyan ingkang nedya patrapan icip pati kukudipun saged kraos amargi :

  1. pancèn sedya karaosaken.
  2. èngetanipun dipunsantosaaken supados sanadyan badan tilem manahipun boten tilem.
  3. kukudipun rindhik.

Raosipun kukuding rahsa kalih warni wau, manawi dèrèng lantih, tarkadhang kados gringgingen utawi semuten, nanging manawi sampun lantih, inggih boten, namung manawi kinten-kinten kukudipun antawisipun sampun dumugi ing puser ing baku sampun dumugi sikut badhé kukudipun ing jaja, punika tarkadhang raosipun sumiyut sanget, kados dipunbandul sundhul puyuh utawi dipunsawataken tebih. Anggragapipun marasing manah uwas punika saged murugaken wangsul tangi malih. Nanging manawi sampun lantih tarkadhang inggih lajeng saged boten makaten, lajeng saged lap angler kémawon.

Rahsa kekalih wau, kaliyan èngetan punika kénging kaupamèaken kados déné dilah kaliyan sorotipun, urubing dilah minongka upamining èngetan, soroting dilah minangka upamining rahsa kekalih wau. Tiyang tilem ingkang supé, punika kados déné dilah ingkang pejah urubipun saèstu inggih sirna sorotipun. Makaten ugi kahananing manusa, saben èngetan punika : rerem, sirep, padhem, rahsa kekalih punika tamtu lajeng kukud utawi racut, amargi rahsa kekalih punika soroting èngetan. Lampahing patrapan icip pati tilem punika, angangkah kukudipun rahsa kekalih punika, nanging èngetan sageda taksih jangkep. Dados èngetan dipunreremaken, supados saged ngukud rahsa kekalih wau, nanging dipunsantosakaken, supados sampun ngantos padham. Ingkang dados angèlipun punika : angangkah sirep pasorotipun kémawon, ingkang boten ngantos sirep urubipun. Éwadéné, saking dipun sinau kaliyan talatèn, dangu dangu saged lantih, ngantos dados gampil limrahipun dipunwastani : lunyu, licin, lènjèh, utawi : gambuh.

Rahsa kekalih punika kénging karaosaken wijangipun manawi tiyang tilem, rahsaning raos pangraos sampun sumebar nyarambahi badan sakojur, mongka rahsa karkating badan taksih kukud (dèrèng sumebar), punika manusa sampun saged aningali, mireng, ngambet, sapanunggillannipun, ananging dèrèng saged wicanten, ébah, kedhèp, sapanunggilannipun, makaten punika dipunwastani tindhihen.

Icip pati tilem punika limrahipun mawi wejangan, ingkang kaangkah wonten sajawining Alam pangimpèn, saha wonten sajawining tilem kapati, dados èngetan taksih manjer, nanging boten ngimpi, déné pitedahanipun warni-warni.

Wonten ingkang kapurih angangkah supados èngetan punika kraos kados déné anjendhel, inggih punika menep tanpa mobah mosik, namung kadunungan raos mulya tanpa sarana. Wonten ingkang namung dipuncariyosani, angger angen angen punika sampun saged oncat saking badan, dumunung wonten ing awang-awang uwung-uwung, sampun boten abadan wadhag, kantun abadan wang wung sepi, inggih punika sampun dumugi. Utawi pitedahan sanesipun.

Ananging ing sadèrèngipun dumugi ing panggènan ingkang sinedya, kacariyos, asring dipuncariyosi, bilih ing ngriku ngambah panggènan angsal sasmita, wujud sawarni impèn utawi swara.

Dados icip pati tilem punika, inggih mèh sami kémawon kalihan icip pati sinida, ingkang kinajengaken inggih pejah, nanging sarana ngukud piyambak. Déné kanyataanipun inggih namung tilem kémawon, rah tuwin napasipun taksih kados padatan. Bédanipun malih –ingkang cetha- bilih sinida punika tarkadhang kapurih ngangkah dumugi sirnanipun èngetan manusa, manawi icip pati tilem malah kapurih anjagi sanget sampun ngantos kelajeng dados tilem kapati.

Icip pati : rasa jati

Sajatinipun icip pati ingkang kedah kaudi punika, dédé icip pati gumlethaking badan dados mayit, dédé icip pati raos mingsed-mingsedipun kukuding rahsa, nanging icip pati raosing pati ingkang pati pati dèn ulati inggih punika drajat minulya gegayuhaning manusa, ingatasipun ingkang sami memanahan sabab saking wonten pejah.

Sarèhning ing alam donya punika wonten pejah, manusa wajib kadospundi. Punapa ingkang prayogi dipunlampahi. Punapa : manusa boten prelu memanahan bab punika, sabab badhe tanpa guna, ingkang amargi sampun tamtu boten badhé saged punapa-punapa, kajawi namung kedah ngèli, nglampahi punapa kawontenanipun. Punapa : prelu dados memanahanipun manusa, ingkang amargi wonten ingkang kedah kaudi, wonten ingkang kedah dipunéndhani.

Wonten piwulang makaten : Anta mutu kabla maoti,  khayatun bakda khayatin :

Jarwanipun : sira matia sadurungé mati, uripa sabakdané urip, kajengipun piwulang punika : manusa kapurih nyumerepi raosing pejah ing saderengipun pejah sayektos inggih punika ngicipi pejah. Saha kapurih saged gesang ing tembe sapengkeripun saking gesang ing alam donya punika. Dados sabab saking ing alam donya punika wonten pejah, manusa wajib angudi sagedipun gesang ing sabakdaning gesang ing alam donya. Sarèhning sabab saking ing alam donya wonten pejah, manusa wajib kedah ambudi sagedipun gesang ing sabakdaning gesang ing alam donya, dados ingkang dipunkajengaken pejah sadèrèngipun pejah, utawi icip pejah, punika : badhé nyumerepi raosing gesang, utawi ngicipi raosing gesang. Mongka sadèrèngipun manusa punika pejah, nama taksih gesang. Dados inggih tamtu sampun tansah sumerep raosing gesang. Kados pundi déné teka wonten suraos saweg badhé ngicipi raosing gesang. Makaten punika mratandhani bilih ingkang nama gesang punika wonten warni  kalih, satunggal gesang ingkang limrah sampun sami dipunraosaken ing tiyang alam donya punika, satunggalipun gesang sanesipun. Punika cocog kaliyan wontenipun tembang : jatining gesang, utawi gesang ingkang sejati. Awit sok wontené jatining gesang, utawi gesang tamtu wonten ingkang gesang ingkang dédé jatining gesang. Sok kaangger wonten gesang ingkang sajati tamtu wonten gesang ingkang dédé gesang ingkang sajati. Ingkang dédé jatining gesang utawi dédé gesang ingkang sajati inggih gesang ing alam donya punika. Jatining gesang utawi gesang ingkang sajati inggih gesang ingkang dados gegayuhaning manusa, inggih punika raos mulya ingkang prelu dipunraosaken utawi dipunicipi, ingkang ugi katembangaken dipunambah ing salebetipun manusa taksih gesang wonten ing alam donya utawi dèrèng pejah.

Manusa punika dumados saking kempalipun ingkang boten gesang, inggih punika bebakalaning raga ingkang lajeng maujud dados raga,kadayan ingkang anjalari gesanging raga, saben raga punika sampun boten kadayan déning ingkang anjalari gesang, inggih lajeng wangsul dados boten gesang malih, inggih punika pejah, gumlethak dados mayit, menggah ingkang andayani dhateng raga anjalari raga dados gesang punika, dipunwastani jiwa. Inggih jiwa punika ingkang nama jatining gesang, utawi gesang ingkang sajati. Jiwa punika gesang piyambak boten wonten ingkang anggesangi.

Saged gesang tanpa raga, saged gesang kanthi raga, inggih punika anggesangi raga. Jiwa punika asipat kadim, jarwanipun : dhihin piyambak boten wonten ingkang langkung dhihin saking pribadinipun, inggih punika asipat langgeng boten owah gingsir, inggih sipatipun sapunika, inggih sipatipun wingi-wingi, inggih sipatipun ingkang tembé wingking, langgeng tanpa mawi molah malih. Gesanging raga asipat kawadis, jarwanipun : anyar, inggih punika kénging éwah gingsir, kénging risak dados kosok wangsul kaliyan sipating jiwa.

Raga punika dumados saking alit dados ageng, nèm dados sepuh, mawi nyandhang, mawi nedha, mawi tilem, sapanunggilanipun, saha mawi kenging risak, sakit, pejah, dados ambutuhaken kaupakara, mila gesanging raga punika mawi (1) pépénginan (2) pamikir (3) pandamel mawi (4) raos sakit sekéca, saha (5) bingah sisah. Gangsal prakawis  punika sami minangka praboting pangupakara. Saben raga punika manggih kawontenan ingkang boten laras utawi wonten ingkang risak, tamtu lajeng wonten raosipun sakit, dados saben wonten raos sakit mratandani wonten ingkang risak utawi wonten kawontenan ingkang boten laras, ing ngriku lajeng nangèkaken raos sisah, temah  nangèkaken pépénginan utawi karsa badhé ngupakara, lajeng sambet kalihan pamikir, ngupados kawruh marginipun kasembadaning sampurna pangupakaranipun, wusana dipuntandangi sarana pandamel. Saben raga punika manggih kawontenan ingkang laras, tamtu nangèkaken raos seneng. Saking kerep nandhang raos warni-warni, temah lajeng dados kawruh, ing ngriku kawitipun gadhah gegethingan saha kasenengan utawi pakareman. Saha saking tansah wonten raos ingkang katampèna ing pangraosipun, mila pikir tansah jagi-jagi saha pados-pados, inggih punika jagi-jagi ingkang dados gegethinganipun, saha padospados ingkang dados kasenenganipun. Saking matuh makaten, ngantos dados wataking pamikir punika boten saged kèndel. Dados manusa punika tansah madhep dhateng raosing kawadhagan, inggih punika : nampèni utawi nandhang, jagi-jagi, lan padospados.

Awit saking manusa tansah madhep dhateng kadonyan, dados ingkang tansah katingal inggih namung kadonyan, paningalipun dhateng rasa jatining gesang  dados kaling-kalingan raosing kawadhagan, mila boten sumerep dhateng raos jatining gesang. Kados upaminipun tiyang ningali témbok, ingkang adhepipun mungkul mawon dhateng témbok sampun tamtu ingkang katingal inggih namung témbok, badanipun piyambak ngantos boten kraos awit kaling-kalingan témbok wau. Kados cariyosipun nalika para putra ing Mesir lenggah jèjèr jèjèr sami ngasta lading, dhahar pelem, dupi Nabi Yusup langkung ing ngajengipun sadaya sami kagawokan aningali adining citranipun, ngantos astanipun keperang sami boten kraos sapengkeripun Nabi Yusup saweg sami sumerep bilih darijinipun sami tatu medal rahipun. Inggih awit saking manusa punika sampun kalajeng matuh tansah madhep dhateng raos kawadhagan punika sanget rapet raketipun kalihan paningalipun temah angèl sanget kéngingipun kapiyak sampun ngantos dados aling aling, sarana kauwalaken utawi kapilahaken. Awit punika wujud kawontenan tetiga, ingkang iketan dados satunggal inggih punika :

  1. Ingkang anguningani,
  2. Ingkang dipununingani, saha
  3. Uninganipun ingkang anguningani dhateng ingkang dipununingani, utawi katingalipun ingkang dipununingani.

Uninganipun punika ingkang anyambet ingkang anguningani  kaliyan ingkang dipununingani, saha ingkang dados aling-aling, angalingi ingkang kaudi. Utawi kénging katembungaken :

  1. Jatining gesang,
  2. Wadhag, lan,
  3. Raos wadhag.

Raos wadhag punika ingkang anyambet : jatining gesang lan : wadhag saha ngalingi rasa jatining gesang. Manawi manu(ng)28sa sampun saged wijang pamawasipun dhateng tetiga punika, saweg saged waspada dhateng ingkang kaudi. Inggih punika ingkang  sampun sumerep : rasa jatining gesang, inggih ingkang sampun saged angicipi raosing pati ingkang pati pati dèn ulati.

Ing sadèrèngipun saged wijang, punika kénging dipunwastani : raos jati inggih punika raos aku taksih luluh nunggil dados sawujud kaliyan raos wadhag, utawi gampilanipun inggih taksih luluh nunggil dados sawujud lan wadhag aku iku wadhag, wadhag iku aku. Manawi sampun wijang kénging dipunwastani : raos jati inggih punika raos aku sampun medal saking raos wadhag, kénging binasakaken sampun benggang, sampun pisah, sampun pilah, aku sampun dudu raga, raga  sampun dudu aku, sampun pedhot sesambetanipun ingkang anjalari dados wonten panandhang raos sakit sakéca, bingah sisah, sapanunggilanipun, wijanging raos jati lan raos wadhag punika kénging dipunwastani : timbuling raos jati, ing ngriku sampun jumeneng pribadi, angenggèni ing kalanggenganipun asipat : Khayun daimun laya mutu abadan, dumunung ing dalem zaman Daim, inggih punika wujuding salat daim (*), tegesipun : asipat gesang ingkang tetep (langgeng) boten badhé pejah ing salami laminipun, dumunung ing zaman ingkang tetep (langgeng), inggih punika wujuding salat ingkang tetep (langgeng). Dados inggih punika, kahanan ingkang badhé pinanggih ing tembé, manawi jiwa sampun pecat saking raga.

(*) khayun Daim, zaman Daim, salat Daim punika sajatosipun namung satunggal. déné : Daim tegesipun : tetep (langgeng).     

[kaca 20] Punapa ta, prelunipun manusa teka kapati pati badhé angicipi raosing pati. . Manawi manusa sampun saged waspada dhateng raos jatining gesang, tamtu badhé ical giris saha sisahing manah déning ing alam donya wonten pejah. Awit lajeng uninga bilih pejah punika namung oncating jiwa saking raga, inggih punika oncating gesang sajati saking pakunjaran panggènan sangsara, wangsul dhateng panggènan pamudharan ingkang maha mulya. Kaping kalihipun malah ing nalika taksih gesang wonten ing alam donya inggih lajeng sampun saged angéndhani sangsara,inggih punika ruwat saking  panandhang, kalih saking sedhih lan prihatin, amargi lajeng priksa bilih boten wonten kawontenan ingkang saged damel bilahi ing pribadinipun.

Manusa ingkang makaten wau sampun saged gesang wonten sajawining lelampahan, tegesipun sampun boten kombak-kombul utawi kongkah-kangkih déning ombaking donya, sadaya lelampahan ingkang pinanggih ing badanipun sampun boten angenani ing pribadinipun, namung dados sawanganipun, sampun boten kewran ngerèh utawi nguja ingkang dados médaning raga, amargi lebur utawi suburing raga sampun dédé barang-barang, dumugining pejah pribadinipun namung anjanggereng boten mobah-mosik, amung waluya maha mulya, tan paran tan pinaran, boten angulati boten ingulatan, sampun dipunlenggahi sadèrèngipun, dados sampun boten bebakal malih.

Manusa ingkang sampun saged pejah saderengipun pejah, inggih pejah salebeting gesang, punika sampun boten ambutuhaken kawruh bab sapsaping badan, tundhatundhaning Alam, ingkang pinanggih ing badan satunggalsatunggaling Alam ingkang pinanggih ing Alam satunggalsatunggal, awit sadaya wau namung lelampahaning badan, ingkang namung dados sesawangan tumrap ingkang sampun wonten sajawining lelampahan, sanadyan kados punapa kémawon kawontenanipun sampun boten dados pamanahan prelu, jer sadaya sampun dipunajengi, boten wonten ingkang ambebayani utawi makantuki, boten wonten ingkang prelu kumedah kedah dipungarap ingkang tumrap kanggé piyambakipun piyambak namung kantun iya sakarepmu.

Manusa ingkang sampun dumugi ing darajat makaten wau, inggih punika ingkang sinebut : dwija. Tembung : dwi, tegesipun : kalih. Tembung : ja, tegesipun : anak. Déné : dwija kajengipun : manusa ingkang sampun lair kaping kalih. Sapisan lair wonten ing alam donya, lantaran bapa biyung, kaping kalih lair ing kasidan inggih punika pangambahipun dhateng raos mulya jatining gesang, lantaran saking pangudinipun piyambak. Ingkang ugi sinebut : Khayun Biddaraini. Kajengipun : sampun saged gesang ing dalem panggènan kalih. Inggih punika : gesang wonten ing alam donya, saha gesang wonten ing jaman kalanggengan. Dados ngrika ngriki sampun dipunlenggahi.

Panutup

Dados serat icip pati punika muhung anggelaraken kawruh ingkang nama icip pati, icip pati ingkang sasar, saha icip pati ingkang leres, ingkang ing basa Arab dipunwastani : Dzaikhotul Maut, Prelu kanggé sesuluh nyumerepi ingkang prelu kedah kaudi. Boten anggelaraken kawruh marginipun saged anyatakaken. Bab kawruh marginipun saged anyatakaken pinanggihipun kedah kanthi sarana taberi amarsudi serat-serat ingkang sami angewrat pitedahing agami, ingkang sami mengku pitedah babagan ngilmi ghaib, ngilmi batin, ngilmi khak, ngilmi makrifat, ngilmi kasunyatan, ngilmi kawicaksanan, ngilmi kasampurnan sarta dipunpadosi murad maksudipun ingkang  lebet, ingkang ngantos kandhas, ingkang pratitis, ingkang ngantos muhtas (nelas), manawi sampun pinanggih lajeng dipuncobi, dipunsinaoni, dipunlampahi, ingkang ngantos muksis (kemput), sajatosipun : sadaya agami punika sami mengku pitedah piwulang marginipun saged angicipi pati ingkang pati pati sami den ulati, inggih ingkang dados gegayuhaning para pandhita, mila wonten tiyang dados pandhita inggih saking badhé angicipi raosing pati ingkang dumugi ing gegayuhan. Dados marginipun icip pati, inggih lampah kapandhitan punika. Sinten ingkang sampun saged anyakup kawruh kapandhitan, inggih sampun manggih marginipun saged icip pati.

Piwulang salat, piwulang yoga, piwulang semadi, punika sajatosipun sami piwulang icip pati, dados jedhugipun bab lasing salat, yoga, utawi : semadi, punika sami dumugi ing icip pati. Ananging saged dipun kalampahan muksis dumugi icip pati, saking pamanggihipun ingkang angarang sampun mesthi kedah kanthi sarana lampah  kapandhitan. Dados rerambataning pangudinipun kawruh kémawon ingkang mawi sarana amarsudi kawruh salat, yoga, utawi : semadi, nanging panindak tumandanging panggayuhipun gegayuhan kedah kanthi sarana lampah kapandhitan. Awit saupami boten makatena, inggih punika saupami kacekapna tanpa sarana lampah kapandhitan saged kacekapna mung sarana patrapan sakedhap-sakedhap ing saben dinten, saselaning patrapan kénging sakajeng kajeng, teka kaselak mokal temen kathah para wicaksana sami mandhita, kapati brata masuh raga. Prelu punapa teka andadak mawi makaten. Mila kita gadhah pamanggih makaten : lampah kita punika kajawi wajib angetutaken pitedahing piwulang, ugi kedah ngetutaken lampahing para linangkung, saha kedah sumerep jumbuhipun piwulang kaliyan lampahipun para linangkung wau. Dados marginipun saged anyatakaken icip pati punika, tamtu kedah kanthi sarana lampah kapandhitan.

— @@@ —

 

SERAT PADHALANGAN RINGGIT PURWA III


SERAT PADHALANGAN
RINGGIT PURWA
III

Oleh
K.G.P.A.A. Mangkunagara VII

Alih aksara dan ringkasan oleh :
Mulyono Sastronaryatmo

Diterbikan kembali seijin PN Balai Pustaka
BP No. 443b
Hak Pengarang dilindungi Undang-Undang

KATA PENGANTAR 

Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah-air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakekatnya adalah cagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.

Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Dan penggalian karya sastra lama, yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.

Pemeliharaan, pembinaan dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.

Saling pengertian antar daerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antar suku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah, yang termuat dalam karyakarya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah tersebut. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi

sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia. Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra Daerah Jawa yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.

Jakarta, 1978

Proyek Penerbitan
Buku Bacaan dan Sastra
Indonesia dan Daerah

 

RINGKASAN
JAMAN PANDHAWA

 

  1. SANG HYANG WISNU MEMPERSUNTING DEWI PRATIWI 

Dewi Pratiwi, puteri sang hyang Wikrama dari kahyangan Ekapratala, bersedia dipersunting oleh sang hyang Wisnu, jika dapat menyerahkan bunga Jayakusuma, demikianlah sang hyang Narada melaporkannya ke hadapan sang hyang Pramesthigurudi kahyangan Jonggringsalaka.

Untuk mendapatkan bunga Jayakusuma, sang hyang Wisnu dipaksa untuk mengawini terlebih dahulu Endhang Sumarsi, puteri bagawan Kesawasidi dari wukir Argajati.

Prabu Wisnudewa, dari kerajaan Garbapitu, merasa akan dapat mempersunting Dewi Pratiwi, setelah merasa memiliki cangkok bunga Jayakusuma yang terdapat pada leher banteng-nya, demikianlah sang prabu segera berangkat dengan wadya-bala ke Ekapratala untuk melamar Dewi Pratiwi.

Dengan disaksikan para dewa, sang hyang Wisnu yang datang terlebih dahulu dengan menyerahkan bunga Jayakusuma, dipertemukan dengan Dewi Pratiwi di kahyangan Ekapratala.

Tak lama kemudian, prabu Wisnudewa datang dengan menyerahkan cangkok bunga Jayakusuma yang terdapat pada leher bantengnya. Sang hyang Wisnu yang mengetahuinya, segera mengambil cangkok bunga Jayakusuma pada leher banteng, dibunuhlah banteng oleh sang hyang Wisnu. Terjadilah peperangan antara sang hyang Wisnu dan prabu Wisnudewa, matilah sang prabu oleh sang hyang Wisnu, setelah kematiannya, badan banteng dan prabu Wisnudewa menyatukan dengan sang hyang Wisnu.

  1. BREMANA BREMANI

Atas sabda sang hyang Girinata, sang hyang Brama diperintahkan hendaknya mengawinkan puteranya dengan puteri sang hyang Wisnu dari kahyangan Untarasagara, yang bernama Dewi Sriunon.

Setelah mencari sang hyang Wisnu, sang hyang Brama bertemu dengan puteranya, yang sulung bernama Bambang Bremana menolak untuk dijodohkan dengan Dewi Sriunon, kepada adiknya Bambang Bremani diseyogyakan dapat dipertemukan saja dengan Dewi Sriunon, terlaksanalah Dewi Sriunon dipersunting oleh Bambang Bremani.

Bambang Bremana dikerajaannya Gilingwesi, menerima adiknya Bambang Bremani dan isterinya Dewi Sriunon, jatuh cintalah Bambang Bremana kepada Dewi Sriunon.

Selang beberapa lama, Dewi Sriunon dengan membawa puteranya dan Bambang Bremani menghadap ayahandanya di kahyangan Untarasagara, kepada puteranya oleh sang hyang Wisnu diberi nama Bambang Parikenan. Akhirnya Bambang Bremani menyerahkan putera dan isterinya Dewi Sriunon kepada ayahandanya sang hyang Wisnu, dengan permohonan kepada kakaknya Bambang Bremana hendaknya Dewi Sriunon dapat dijodohkan. Setelah Bambang Bremana menghadap, dikawinkanlah dengan Dewi Sriunon.

Prabu Kalayuwana yang sejak semula menaruh hati pada Dewi Sriunon merasa tersinggung lamarannya ditolak, dengan mengerahkan segenap prajurit yaksa berangkatlah ke kahyangan Untarasagara untuk berperang. Prabu Kalayuwana mati oleh Bambang Bremana, demikian pula semua prajurit dari kerajaan Mendhanggili dapat ditumpas.

  1. RESI MANUMAYASA MEMPERSUNTING DEWI RETNAWATI

Sang hyang Girinata, berkehendak akan menjodohkan bidadari Dewi Retnawati dan resi Manumayasa, Dewi Kanastri dan janggan Semarasanta. Menyadari bahwasanya resi Manumayasa belum berkeinginan akan kawin, kedua bidadari diganti perwujudannya dengan bentuk dua ekor harimau, kepada sang hyang Narada diserahkanlah agar segala kehendak sang hyang Girinata terlaksana.

Di tengah hutan belantara, resi Manumayasa dan janggan Semarasanta, yang tengah berkelana, bertemu dengan kedua harimau jadian tersebut, akhirnya harimau dapat dibunuh, sehilangnya kedua harimau, tampak kedua didadari tersebut, resi Manumayasa mengejarnya. Sang hyang Narada yang merasa berhasil dalam mempertemukan resi Manumayasa dan Dewi Retnawati, janggan Semarasanta dan Dewi Kanastri, segera mendekati sang resi, seraya berkata, “hai, resi Manumayasa, dan kau janggan Semarasanta, sudah takdir dewa, bahwasanya bidadari-bidadari, Dewi Retnawati menjadi jodoh Manumayasa, dan Dewi Kanastri dengan Semarasanta, terimalah”.

Pada suatu hari Dewi Retnawati mengajak suaminya resi Manumayasa, untuk berkelana mengelilingi wukir Retawa, di tengah-tengah hutan belantara, sang dewi melihat buah Sumarwana, berkeinginan sekali untuk memakannya, kepada sang resi dimintanya memetik.

Syahdan, buah Sumarwana itu milik gandarwa Satrutapa, sesuai dengan sabda dewa yang diterimanya, “hai, Satrutapa, jika isterimu menginginkan mempunyai anak, makanlah buah Sumarwana itu”, maka ditungguilah buah Sumarwana itu sampai saat dapat dipetik dan dimakan.

Mengetahui bahwasanya buah Sumarwana telah hilang, berkatalah gandarwa Satrutapa kepada resi Manumayasa, “hai, sang resi, jika kelak isterimu melahirkan anak lelaki, namailah Sakutrem”,hilanglah gandarwa Satrutapa, bersatu jiwa dengan Dewi Retnawati.

Datanglah kemudian prabu Karumba, raja buta dari Pringgadani dengan segenap prajuritnya, untuk menggempur wukir Saptaarga, dan menawan resi Manumayasa, sesuai dengan perintah pamandanya raja Basumurti, dari Wirata, yang diperkirakan akan memberontak terhadap kerajaan pamandanya. Prabu Karumba mati oleh resi Manumayasa, demikian pula semua prajuritnya tewas. 

  1. BAMBANG S KALINGGA (SAKUTREM) 

Kahyangan Jonggringsalaka, terancam ketentramannya oleh prabu Kalimantara, raja dari nagara Nusantara yang menginginkan mempersunting Dewi Supraba. Adik prabu Kalimantara, yang bernama raden Hardhadhedhali, dan patih nagara yang bernama Sarotama, dengan para prajuritnya mengepung kahyangan sang hyang Girinata.

Bambang Kalingga (Sakutrem), putera resi Manumayasa dari wukir Saptaarga ditunjuk oleh sang hyang Guru, untuk menanggulangi musuh, akan tetapi Bambang Kalingga kalah dalam peperangan. Disertai oleh ayahnya, berangkatlah Bambang Kalingga kembali ke kahyangan Jonggringsalaka. Prabu Kalimantara dapat dibunuh oleh resi Manumayasa, berubah wujudnya menjadi pustaka Kalimasada, raden Hardhadhedhali tewas berubah wujudnya menjadi panah, demikian pula patih Sarotama, mati juga berubah menjadi panah. Syahdan, ada seekor garudha, namanya Banarata, bertapa di awan menginginkan untuk menjadi raja segala burung, ditemuilah oleh sang hyang Narada, dan dimintalah bantuannya untuk memerangi musuh kahyangan, yalah prabu Kalimantara.

Dikarenakan salah paham, resi Manumayasa yang telah membunuh prabu Kalimantara. diserang dari angkasa, akhirnya garudha Banarata ditewaskan juga, berubah ujudnya menjadi payung Tunggulnaga.

Oleh sang hyang Girinata, Bambang Kalingga diberi panah Hardhadhedhali dan Sarotama, kelak dikemudian hari, pada keturunannya juga akan diberikan pusaka-pusaka lagi.

  1. JAMURDIPA (SAKUTREM MEMPERSUNTING DEWI NILAWATI) 

Jamurdipa. 

Syahdan raja Wiratha, prabu Basumurti berkehendak berburu binatang dan burung, terlaksanalah sudah banyak hatsil perburuhannya, atas kehendak raja, diperintahkanlah kepada patih Wiratha, Jatidhendha, untuk mengadakan sedekah uang kepada orangorang di pedesaan.

Seorang cantrik, bernama Janaloka sedang tekun menunggu pohon (kayu) Sriputa, tak tergoyahlah hatinya untuk mengumpulkan uang sedekah raja yang berserakan di sekitarnya. Raja Basumurti segera mengutus adiknya, yang bernama raden arya Basukesthi, untuk menanyainya, berkatalah, “Hai, Janaloka, apa sebab kamu tak sudi mengumpulkan uang sedekah raja?”. Dijawabnya, “Raden, takut hamba akan singit dan wingit”, raden arya Basukesthi melanjutkan pertanyaannya, “Apa, yang kaumaksud dengan kata-katamu itu?”. Janaloka menerangkannya, “Wahai, raden arya Basukesthi, hamba takut akan singitnya kayu Sriputa dan wingitnya sang raja”, segera raden arya Basukesthi menebang kayu Sriputa, Janaloka segera berucap, “Ketahuilah raden, setelah tertebang kayu Sriputa, wajah raden kelihatan sangat bercahaya, sesungguhnyalah singit dan wingit sudah ada pada raden arya Basukesthi”. Kepada Janaloka, dipesan, “Kelak, jika aku menjadi raja, Janaloka, datanglah menghadap kepadaku”.

Segera setelah prabu Basumurti (Basurata) kembali ke istana, mangkatlah beliau, adik raja, raden arya Basukesthi dinobatkan sebagai penggantinya, dengan sebutan prabu Basukesthi raja Wiratha. Janaloka memenuhi pesan raden arya Basukesthi, oleh sang prabu Wiratha, diangkatlah sebagai warga istana, dengan gelar arya Janaloka.

Kepada segenap empu dan pandai besi istana Wiratha, sang raja menginginkan dibuatnya macam ragam alat-alat bunyi-bunyian kelengkapan perang, yaitu: gurnang, thong-thong grit, gubar, puk-sur, teteg, gendhang, bendhe, gong dan beri. Patih Jatidhendhaberdatang sembah, melaporkan muksanya resi Brahmana Kestu, pula diceritakannya tampak sekarang ditempat kediaman Brahmakestu suatu keelokan, adanya Jamurdipa yang tumbuh. Sang raja segera berkenan menyaksikannya, Jamurdipa yang bercahaya bagaikan meraih angkasa segera hilang, tampak oleh sang raja cahaya pula yang terang benderang yang beralih diwajah sripaduka Basukesthi.

Raja Wiratha, Basukesthi merasa dirinya sangat waskitha dalam segala hai lagipula sangat arif dan bijaksana.

Sakutrem mempersunting Dewi Nilawati. 

Di pertapaan Saptaarga, dengan dihadap oleh puthut Supalawa (kera putih), sang resi Manumayasa menerima kehadiran puteranya, Bambang Sakutrem. Berkatalah Sakutrem, “Ayah, sepeninggal ananda dari wukir Retawu, dihutan telah ananda bunuh sepasang raksasa, bernama Haswana dan Haswati, di perjalanan dari hutan Silu, menuju wukir Retawu ananda bertemu dengan seekor naga, kami tewaskan pula. Hilangnya naga, tampak oleh ananda adanya bidadari, ananda kejar, tetapi ananda akirnya tak dapat menemukan kemana perginya”. Sang resi Manumayasa

merasa bahwa puteranya Bambang Sakutrem telah jatuh cinta pada wanita, tak lama hyang Narada berkenan berdatang dipertapaan Saptaarga, berkatalah, “Hai, resi Manumayasa, ketahuilah olehmu, sesungguhnya wanita yang tampak oleh anakmu itu, adalah bidadari, yang berasal dari naga yang dibunuh oleh Sakutrem, carilah wanita itu, di wukir Pujangkara, dia bernama Dewi Nilawati, sabda dewa. Nilawati akan menjadi jodohmu, Sakutrem cucuku, sebaiknyalah kau pergi kegunung Pujangkara, Nilawati mengadakan sayembara, kepada siapa yang dapat

meneguk air di kendi Pratola yang dihadapnya, dialah yang akan menjadi suaminya”, Berangkatlah Bambang Sakutrem ke wukir Pujangkara, untuk memasuki sayembara yang diadakan Dewi Nilawati.

Syahdan, bagawan Dwapara bersama-sama kemenakannya prabu Drumanasa, raja Madhendha, juga berangkat ke gunung Pujangkara, untuk memasuki sayembara.

Bagawan Dwapara memulai meneguk isi kendhi Pratola, mundurlah sang begawan dikarenakan isi kendhi Pratola dirasa sangat panasnya, bergantian dengan prabu Drumanasa, juga tak tahan akan isi kendhi Pratola.

Bambang Sakutrem segera meneguk isi kendhi Pratola, dihabiskannya seluruh isi kendhi tersebut, Dewi Nilawati menyerahkan diri kepada Bambang Sakutrem sebagai pemenang sayembara, diajaklah sang dewi ke pertapaan Saptaarga. Sekembalinya dari gunung Pujangkara, sang begawan merasa malu hatinya, dan berketetapan akan merebut Dewi Nilawati ke pertapaan Saptaarga. Berangkatlah sang begawan diiring oleh sang prabu Drumanasa dan segenap prajuritnya dari Badhendha. Perang terjadi di gunung Retawu, puthut Supalawa dan Bambang Sakutrem dapat menewaskan musuh-musuhnya. 

———————————————————– 

PADHALANGAN RINGGIT PURWA III  

JAMANIPUN PANDHAWA

 

  1. LAMPAHAN SANG HYANG WISNU KRAMA
  1. Jejer ing Jonggringsalaka, sang hyang Pramesthiguru, miyos siniwi ing para jawata, mungging bale Marcukundha, ingkang mungging ngarsa: sang hyang Narada, sang hyang Bayu, sang hyang Brama, sang hyang Patuk, sang hyang Temboro, sang hyang Panyarikan, ingkang rinembag, sang hyang Pramesthiguru dhawuh dhateng resi Narada kinen hanyengker yoganira bathara Ekawarna, kekasih Dewi Pratiwi, ing kahyangan Ekapratala. Sesampunira dhinawuhan, resi Narada mijil ing njawi, sang hyang Pramesthiguru jengkar.
  1. Madeg ing gupit Natyamalaya, dayinta Dewi Uma, pinarak ingadhep para waranggana, kasaru rawuhira sang hyang Girinata, ingkang kinarya imbal wacana, denira miyos amancaniti. Tan dangu lajeng manjing sanggar Asmaratantra, melingaken kadang catur warna, awarni ditya : 1 Kalakresna, 2 Kalaseta, 3 Kalarekta, 4 Kalapita, lajeng dhinawuhan angrencana sang hyang Wisnu.
  1. Madeg ing pangurakan sang hyang Narada, sang hyang Brama, sang hyang Patuk, sang hyang Temboro, sang hyang Panyarikan, sang hyang Bayu. Rembag anggenira arsa tindak ing kahyangan Ekapratala. Sasampuning siyaga bidhalan kanthi prajurit dorandara.
  1. Madeg ing njawi kahyangan Ekacakra, dutanira prabu Wisnudewa, ing Garbapitu, patih Baudhendha, tuwin para punggawa ditya, arsa ngrabasertg kahyangan, kasaru dhatenging para jawata, prang. Wadya ing Garbapitu kasor, larud sami angungsi papan.
  1. Madeg ing Untarasagara, sang hyang Wisnu. Dhatengira kyai lurah Semar, Nalagareng, Petruk, sang hyang Wisnu lajeng aleledhang parepat tiga andherek.
  1. Madeg samadyaning wana, para danawa dutanira sang hyang Girinata: Kalakresna, Kalaseta, Kalarekta, Kalapita. Rembag, arsa ngrencana sang hyang Wisnu, lajeng bidhal, kepapag sang hyang Wisnu, arsa narajang purun, dadya prang, ditya sirna sadaya, sang hyang Wisnu lajeng lampahira.
  1. Madeg ing kahyangan Ekapratala, sang hyang Ekawarna, dhatengira para jawata dinuta sang hyang Pramesthiguru, mundhut Dewi Pratiwi. Sang hyang Ekawarna matur, bilih kang putra Dewi Pratiwi njuwun sekar Jayakusuma, para jawata sami wangsul.
  1. Madeg ing wukir Argajati, bagawan Kesawasidi, punika kacariyos gadhah sekar Jayakusuma. Sang bagawan nuju mungging pacrabakan, ginubel ing sutanira estri Endhang Sumarsi, matur ingkang rama, bilih ing dalu supena dhaup kaliyan sang hyang Wisnu. Sang pandhita lajeng sagah amadosi, pangkat, lampahira dumugi ing wana, kapanggih sang hyang Wisnu kaliyan parepatira titiga. Sasampuning sinambrama,” sang bagawan nandukaken sedyanipun, sang hyang Wisnu tan arsa, sulayaning rembag, dadya prang, sang hyang Wisnu kenging cinepeng, binekta dhateng pratapanira, parepat tiga anut ing lampah. Sang Hyang Sigeg ing pratapa Argajati, dhatengira bagawan Kesawasidi, kocapa ing pagedhongan, kang putra Endhang Sumarsi kadhaupaken kaliyan bathara Wisnu. Sampun watawis dangunira sang hyang Wisnu waleh kang dadya sedya, arsa dhumateng ing kahyangan Ekapratala, nglamar Dewi Pratiwi, mangka kedah mawi sarana panyuwunira sekar Jayakusuma. Sang hyang Wisnu pamit rinilan, binektanan sekar Jayakusuma, kang garwa tinilar.
  1. Madeg ing Garbapitu, sang prabu Wisnudewa, tuwin ingkang rayi raden Wisnungkara. Srinata kagungan kalangenan bantheng langking saged tata jalma, punika gadhah cangkoking sekar Jayakusuma, mungging gulunira, srinata angajeng-ajeng dhatenge caraka. Tan dangu patih Baudhendha prapta, matur sasolahing dinuta. Sang nata panudyeng karsa, rumaos sampun andarbeni ingkang dadya papanggilira Dewi Pratiwi, saksana lajeng bidhal sawadyaning dhateng ing kahyangan Ekapratala.
  1. Madeg ing Jonggringsalaka, sang hyang Girinata, dhatengira sang hyang Narada tuwin para jawata, matur sasolahing dinuta. Sang hyang Girinata sampun uninga lalampahanira, lajeng dhawuh, sang hyang Narada kinen wangsul dhateng kahyangan Ekapratala, sang hyang Wisnu kinen handhaupaken kaliyan Dewi Pratiwi. Sang hyang Narada pangkat kanthi para jawata.
  1. Madeg ing Ekapratala, sang hyang Ekawarna, rawuhira sang hyang Narada tuwin para jawata sadaya, handhawuhaken timbalanira sang hyang Pramesthiguru, bilih Dewi Pratiwi kinen handhaupaken kaliyan sang hyang Wisnu. Aturira sang bagawan sandika. Tan dangu dhatengira sang hyang Wisnu ngaturaken sekar Jayakusuma sarta nyuwun kadhaupna kaliyan Dewi Pratiwi, lajeng kadhaupaken, panganten manjing kahyangan, kasaru dhatengira prabu Wisnudewa, nyuwun Dewi Pratiwi, ngaturaken cangkoking Jayakusuma, mungging telaking bantheng, tinampen. Bantheng pinurih manjing kadhaton, sang hyang Wisnu priksa, bantheng cinandhak rinogoh telakira, kenging cangkoking Jaya Bantheng pejah, kuwanda sirna, manjing dhateng sang hyang Wisnu. Hyang Wisnu lajeng medal ing njawi, prang kaliyan prabu Wisnudewa. Prabu Wisnudewa kenging jinemparing pejah, kuwanda manjing sang hyang Wisnu, raden Wisnungkara sawadya sami soroh amuk, pinapag sang hyang Bayu, sirna sadaya, lajeng kalempakan para jawata, bojana andrawina. Tanceb kayon.
  1. LAMPAHAN BREMANA BREMANI
  1. Jejer sang hyang Girinata (sang hyang Guru), miyos ingadhep para jawata, kang mungging ngarsa resi Narada, bathara Brama, bathara Bayu, sang hyang Panyarikan, ginem, sang hyang Guru dhawuh dhateng sang hyang Brama, ngandikakaken bebesanan kaliyan kang rayi sang hyang Wisnu, sang hyang Brama matur sandika, lajeng pamit dhateng Untarasagara, sang hyang Narada ngetutaken.
  1. Madeg ing kadhaton, Dewi Uma ingadhep para widadari. Rawuhipun sang hyang Girinata, ngandika kawontenanira amancaniti, lajeng bibaran.
  1. Madeg paseban bale Marcukundha, sang hyang Brama, sang hyang Narada, sang hyang Patuk, sang hyang Temboro, rembag arsa ngiring lampahira sang hyang Brama dhateng Untarasagara. Lajeng bidhal.
  1. Madeg prabu Kalayuwana, nata danawa Mendhanggili, miyos tinangkil wadya ditya, kang munggeng agarsa patih Kalapulastha, punggawa Kalapalasiya. Sang nata gandrung kasmaran putri Untarasagara, putranira sang hyang Wisnu, kakasih Dewi Srihadi. Kalapalasiya kautus pangkat, nglamar dhateng Untarasagara, ambekta wadya ditya. Lajeng bidhal.
  1. Madeg ing Untarasagara, sang hyang Wisnu kaadhep Bambang Srigati. Rawuhira kang raka bathara Brama, tuwin sang hyang Narada, ngemban timbulanira sang hyang Guru, kadhawuhaken sang hyang Wisnu, bilih kadhawuhan bebesanan kaliyan ingkang raka sang hyang Brama. Aturira sang hyang Wisnu, ingkang putra kadhawuhan nimbali. Sang hyang Brama mangkat nimbali ingkang putra. Kasaru gegering njawi, wonten danawa dhateng ambekta gelar sapapan, Bambang Srigati kinen mapag gya medal, dumugi ing njawi prang, Srigati barisira kalindhih, lajeng mangsuli manis, supados mundura danawa wau. Danawa kandheg masanggrahan, Bambang Srigati wangsul sowan kang rama.
  1. Madeg ing wukir Saptaarga, Bambang Bremani kaliyan parepat tiga: lurah Semar, Nalagareng, Petruk, rembag, arsa sowan kang reka Bambang Bremana, kang dhedhepok ing Gilingwesi. Lajeng pangkat kadherekaken parepat tiga. Lampahira dumugi ing margi kapapag wadya ditya ing Mendhanggili, ingkang sami anjagi ing kahyangan Untarasagara. Sulayaning rembag dados prang. Punggawa ditya kathah ingkang pejah. Kang alit lumajeng sar-saran, Bambang Bremani lajeng lampahipun.
  1. Madeg ing nagari Gilingwesi, Bambang Bremana. Rawuhipun ingkang rama sang hyang Brama. Bambang Bremana tinari rabi, angsal nak-ndherekipun piyambak, putranipun sang L/ang Wisnu, nama Dewi Sriunon, Bambang Bremana matur lenggana, dereng arsa nglampahi palakrama, aluwung ingkang rayi kemawon ketantuna. Dereng dangu dhatengipun Bambang Bremani, lajeng ngaras padane ingkang rama sang hyang Brama. Ing ngriku tinari, purun, Bambang Bremani lajeng kabekta ingkang rama sang hyang Brama dhateng Untarasagara.
  1. Madeg ing Untarasagara, hyang Wisnu lenggah kaliyan sang hyang Narada. Boten dangu praptanira Bambang Srigati, atur priksa tiwasing karya, boten saged mangsulaken danawa kang badhe minggah kahyangan, Bambang Srigati sawadyanira kasor, mila lajeng tutup seketheng lajeng oncat, boten dangu praptanira sang hyang Brama tuwin putra Bambang Bremani. Anyariyosaken Bambang Bremana lenggana, Bambang Bremani ingkang kasuwunaken jodho Dewi Sriunon, hyang Wisnu inggih sampun amarengaken sarta lajeng mratelakaken karibedanipun, Dewi Sriunon dipun lamar raja ditya ing Mendhanggili, prabu Pulagra, dutanipun taksih kandhag ngentosi wangsulan sajawining kahyangan Untarasagara, Mila sageda Bambang Bremani ngunduraken, Bremani matur sandika, lajeng bidhal.
  1. Barisanipun danawa saking Mendhanggili, patih ditya nama Pulastha, punggawa Kalasrana, Palasiya, rembagan ngentosi wangsulanira sang hyang Wisnu. Kasaru praptanira ditya alit kang sami kaplajeng, atur pariksa barisan ditya kang iring kilen dhadhal katrajang dewa lumampah nama Bambang Bremani. Para danawa sami krura nedya minggah ing kahyangan, ing ngriku sasampuning samekta lajeng ngetog baris, dumugi njawining kukuwu katingal Bambang Bremani. Lajeng tempuh prang. Para wadya diyu sami sirna dening Bambang Bremani, ditya kang alit-alit lumajeng mantuk.
  1. Madeg sang hyang Wisnu, sang hyang Brama, sang hyang Narada, dhatengipun Bambang Bremani. Lajeng atur priksa sirnaning mengsah, sadaya sami pejah. Bambang Bremani lajeng kadhaupaken kaliyan Sriunon, sang hyang Brama lajeng pamit kondur, ingkang putra panganten kabekta.
  1. Madeg ing Gilingwesi, Bambang Bremana. Rawuhira sang hyang Brama tuwin kang rayi Bremani lawan garwa Dewi Sriunon, Bambang Bremana kaparingan pariksa, tuwin Bremani nyuwun ngabekti lawan kang garwa, raden Bremana katingal melik dhateng garwanipun kang rayi. mila boten dangu kang rayi lajeng pamit kondur. Sapengkeripun kang rayi, Bambang Bremana kasmaran maring garwanipun kang rayi.
  1. Madeg ing Mendhanggili, prabu Kalayuwana, punggawa Kaladaru, dhatengipun danawa alit, kang kaplajeng saking ngepung kahyangan, angaturi pariksa, bilih patih Kalapulagra saprikancanipunkang sami pacak baris, sirna dening srayaning hyang Wisnu, nama Bambang Bremani. Sang prabu Kalayuwana langkung duka yayah sinipi, lajeng angundhangi para wadya danawa. Sampuning siyaga, lajeng bidhal nedya anggepuk dhateng kahyangan Untarasagara.
  1. Madeg ing kahyangan Untarasagara. Sang hyang Wisnu, sang hyang Brama. Ginem, wus sawatara dangu, kang putra Bambang Bremani tuwin kang garwa boten sowan, kawarti sampun nggarbini. Boten dangu dhatengipun Bambang Bremani lawan kang garwa Dewi Sriunon, sampun ngemban putra, kasuwunaken nama, lajeng kaparingan nama dening sang hyang Wisnu, jabang-bayi kanamakaken Bambang Parikenan, Bambang Bremani lajeng ngaturaken kang garwa, sampun boten saged momong, nanging nyuwun supados kadhaupaken angsal kang raka Bambang Bremana kemawon, Bambang Bremani pamit mantuk, garwa putra tinilar. Sang hyang Wisnu matur kang raka sang hyang Brama, supados nimbali raden Bremana. Sang hyang Brama gya pangkat.
  1. Madeg Bambang Bremana lawan embanipun nama Bramaneka. Rawuhipun kang rama sang hyang Brama lajeng adhadhawuh, Bremana katimbalan kang paman sang hyang Wisnu. Lajeng pangkat, dumugi ing ngarsanira sang hyang Wisnu, tinantun krama angsal tilasipun kang rayi, Bambang Bremana nampeni. Kasaru gegering njawi, mengsah saking Mendhanggili. Para jawata sami medal ing njawi. Bambang Bremana prang lawan ditya raja Kalayuwana. Ditya raja Kalayuwana kasor, pejah jinemparing, wadyanira sami bibar.
  1. Madeg sang hyang Wisnu, sang hyang Brama, dhatengipun kang mentas ungguling yuda. Kalempakan bojana andrawina Tanceb kayon.
  1. LAMPAHAN MANUMAYASA RABI
  1. Jejer prabu Basumurti, nata ing Wiratha, anuju miyos aneng sitinggil binatarata, ingkang mungging ngarsa, ingkang rayi raden Basukesthi, patih Jatikandha, para punggawa, arya Panurta, arya Walakas, ginem, srinata dahat kaweken driya mireng pawartos, bilih ingkang putra pulunan nama resi Manumayasa ing wukir Saptaarga araraton, kathah para nata ing mancapraja ingkang sami puruhita. Kawarti badhe handaga karaton Wiratha, nedya madeg ratu piyambak, raden Basukesthi langkung anggenira anduparakaken wartos makaten wau, anaging srinata adreng angyektosaken, lajeng dhawuh dhateng patih Jatikandha, kadhawuhan handuta punggawa salah satunggal dhateng prabu Karumba, nata yaksa ing Pringgadani, supados animbalana resi Manumayasa. Lajeng bibaran.
  1. Madeg ing kadhaton, prameswari nata Dewi Jatiswara, pinarak ing prabasuyasa pananggap ler wetan, angentosi kondurira srinata, ngiras ningali ajaring badhaya srimpi, boten antawis dangu srinata kondur ngadhaton, prameswari amethukaken, lajeng lenggah satata. Ginem, kawontenanipun ing pancaniti, lajeng tindak ing pambojanan.
  1. Madeg paseban njawi, raden Basukesthi, patih Jatikandha, arya Panurta, arya Walakas, rembag, siyaga dadamel, arya Panurta kapatah lumampah dhateng Pringgadani, andhawuhaken karsaning srinata wau dhumateng prabu Karumba ing Pringgadani, sasampuning samekta, lajeng bidhal sapanekarira. Kapalan.
  1. Madeg prabu Karumba, nata raseksa ing Pringgadani, den adhep ing patih Kalamangkara, punggawa Kalapulawa, Kalapudhendha. Dereng dangu dhatengipun caraka ing Wiratha arya Panurta. Sasampuning bege-binage, lajeng andhawuhaken timbalanira srinata prabu Basumurti, bilih prabu Karumba dinuta animbali resi Manumayasa, ing Saptaarga, ingkang kawarti araraton, menawi boten purun sowan dhateng Wiratha, kerid lampahira prabu Karumba, kadhawuhan masesa. Aturipun prabu Karumba sandika. Arya Panurta lajeng pamit wangsul dhateng Wiratha, prabu Karumba adhawuh dhateng patih kalamangkara, ambidhalaken punggawa kakalih, kautus dhateng. Saptaarga, andhawuhaken dhawuhing nata Wiratha. Lajeng bibaran. 
  1. Madeg paseban njawi, patih Kalamangkara, punggawa: Kalapulawa, Kalapudhendha. Rembag, siyaga dadameling ayuda badhe dhateng wukir Saptaarga. Sasampuning samapta lajeng bidhal. Togog, Sarahita dados pangajenging lampah.
  1. Madeg resi Manumayasa, miyos ing pacrabakan, den adhep janggan Semarasanta (Semar), puthut Supalawa, Nalagareng, Petruk, para cantrik janggan andher sami sumiwi. Ginem, sang resi langkung sungkawa, dene kawartosaken andaga karaton Wiratha, ambalela ing ratu. Mangka boten pisanpisan yen anyipta rnakaten, dereng dangu dhatengira cantrik, atur pariksa wonten dadamel ageng dhateng, katingal barising danawa arsa minggah ing pratapan, rame mireng swaraning tangisipun tiyang padhusunan ingkang karisak, puthut Supalawa lawan janggan Semarasanta sigra tumurun, anglempakaken puthut janggan manguyu cantrik, sami anjagi pratapan. Sareng dumugi ing njawi kasompok inggahing wadya danawa, lajeng tempuk prang. Tanpa wara-wara, puthut Supalawa lawan janggan Semarasanta ngamuk punggung manengah, kathah danawa ingkang kanin, lajeng bibar lumajeng sar-saran, puthut Supalawa, jangga Semarasanta sakancanipun wangsul ngarsaning sang pandhita Manumayasa. Sadaya wau sampun handugi, punika utusanipun sang nata ing Wiratha, lajeng bibaran, amung sang resi Manumayasa nedya angenggarenggar panggalih, mijil saking padhepokan, sadaya boten kalilan andherek, amung janggan Semaransanta, Nalagareng, Petruk, lampahira kadya binuncang ing dewa. Dumugi wana tarataban, kapapag wadya ditya saking Pringgadani, ingkang kaplajeng saking pratapan, para wadya ditya angraos angsal kaladasa, katingal bingah, resi Manumayasa lumampah pribadi, lajeng sami marepeki, sulayaning rembag dadya prang. Punggawa ditya sami pejah jinemparing. Danawa ingkang alit-alit sami ngungsi gesang. Resi Manumayasa lajeng kondur, parepat tiga tan kantun, sadumugining pacrabakan lajeng amesu semedi aneng pamelengan.
  1. Madeg ing kahyangan Jonggringsalaka, sang hyang Girinata, nuju miyos aneng bale Martyukundha. Ingkang sumiwi: sang hyang Narada, sang hyang Brama, sang hyang Bayu. Sang hyang Girinata andhawuhaken, sang hyang Narada kinen tumurun dhateng arcapadha, amaringi jodho dhatang resi Manumayasa, tuwin janggan Semarasanta, widadari kakalih, 1 nama Dewi Retnawati, punika dadya jodhonipun resi Manumayasa, 2 Dewi Kanastri dadya jodhonipun janggan Semarasanta. Ananging sarehning resi Manumayasa dahat lenggana, dados kedah kadhawuhan mawi warana. Widadari kakalih tinimbalan, lajeng binusanan dening sang hyang Narada sami warni sirna, lajeng kabekta dhateng arcapada dening hyang Narada. Sang hyang Girinata lajeng jengkar.
  1. Madeg ing wukir Retawu, resi Manumayasa kakaring dhateng petalunan, ingkang umiring amung janggan Semarasanta. Janggan Semaransanta rumiyin nuweni tetanemanipun ingkang saweg nedheng. Ing ngriku kasarengan rawuhipun sang hyang Narada, angeculaken sima kakalih. Janggan Semarasanta kapapag sima kakalih, badanipun gemeter bokong ngoplok, lajeng wangsul malajeng. Sima kakalih sami ambujeng. Sareng dumugi ngarsanipun resi Manumayasa, janggan Semarasanta ulat pucat sarwi karenggosan, karinget gemrobyos, matur nyuwun tulung kabujeng ing sima. Resi Manumayasa lajeng mapag sima kakalih wau. Sareng kapanggih sima lajeng dipun jamparing pejah sadaya, kuwandanipun sirna. Boten watawis dangu, wonten pawestri kakalih, katingal lumampah wonten ngajengipun resi Manumayasa. Ing ngriku sang resi langkung kasmaran, lajeng ngetutaken sapurugipun, sang resi kaget rawuhipun sang hyang Narada, lajeng sami lenggah satata. Puwestri kakalih sami lenggah wonten wurinipun sang hyang Narada, inggih punika Dewi Retnawati kaliyan Dewi Kanastri. Sang hyang Narada andhawuhaken dhawuhipun sang hyang Girinata, Dewi Retnawati sampun pinasthi kapareng dados jodhonipun resi Manumayasa, Dewi Kanastri dados jodhonipun janggan Semaransanta. Lajeng kadhawuhan ambekta mantuk, sang hyang Narada kondur makahyangan.
  1. Madeg prabu Karumba, nata danawa ing Pringgadani, miyos siniwi, ingadhep patih Kalamangkara, para punggawa sami mungging ngarsa. Ginem, sang nata angarsa-arsa para punggawa ingkang dinuta angrabaseng wukir Saptaarga. Boten dangu kesaru dhatengipun kyai Togog, Sarahita, atur pariksa bilih para punggawa ingkang sami dinuta dhateng Saptaarga sami pejah dening resi Manumayasa. Srinata langkung duka lajeng dhawuh dhumateng patih kinen sawega dadameling yuda. Sasampuning samapta, sang nata lajeng bidhal dalah para punggawa sawadya balanira.
  1. Madeg resi Manumayasa sakaliyan ingkang garwa Dewi Retnawati saweg papasihan, janggan Semarasanta marek ing ngarsa lawan garwanira Dewi Kanastri. Dewi Retnawati kapengin angubengi wukir Saptaarga, lajeng tindak lawan resi Manumayasa. Janggan Semarasanta lawan garwanira lajeng handherek, sareng dumugi imbanging redi ingkang sisih kilen, ing ngriku taksih wana sakalangkung wingit, wonten gandarwa tapa brata, nama Satrutapa, anengga wohing Sumarwana, amargi gandarwa wau tampi wangsiting jawata, bilih woh Sumarwana sampun mateng kapurih nedha bojonipun, awit gandarwa Satrutapa wau dereng gadhah suta, daliat kepengin darbe suta. Panuju gandarwa Satrutapa kesah nuweni bojonipun, resi Manumayasa lawan kang garwa dhateng, Dewi Retnawati sumerep woh Sumarwana sakalangkung kepengin nedha, lajeng pinethik katedha, raosipun langkung miraos satelasing nedha woh Sumarwana, gandarwa Satrutapa dhateng, sang resi lawan kang garwa langkung kaget, punapa dene janggan Semarasanta lawan bojonipun, sami gumeter sadaya. Gandarwa ngucap. “Sapa kang wanuh wani ngundhuh woh-wohan ingkang sun sengker iki mau?”. Sang resi Manumayasangaken bilih ingkang methik, lajeng kaparingaken ingkang garwa, awit dahat kepenginira. Gandarwa matur.”Yen makaten kalilana sajiwa raga. Ingkang garwa kaeliha nama. Dewi Sumarwana. Dene ing tembe bilih sampun anggarbini, mangka mijil jalu, kanamakna Sakutrem.”, awit gandarwa wau nama Satrutapa, sang resi hanyagahi. Gandarwa musna manjing guwagarbanira Dewi Sumarwana,lajeng anggarbini. Sadaya lajeng sami wangsul dhateng ing pratapan.
  1. Madeg puthut Supalawa, para puthut manguyu jajanggan rembag tatanen, tuwin ngajeng-ajeng rawuhing sang resi Manumayasa. Boten watawis dangu resi Manumayasa rawuh, lajeng lenggah satata, tuwin nyariyosaken lalampahanipun nalika kang garwa dhahar wohing Sumarwana. Dereng dangu ngandikan lawan puthut Supalawa, kasaru gegering njawi, dhatenging para danawa ing Pringgadani. Puthut Supalawa, janggan Semarasanta sakancanipun mijil ing njawi. Resi Manumayasa ugi mamanuki lampahing para jajanggan, sareng dumugi ing njawi sampun prang rame. Prabu Karumba mangsah resi Manumayasa. Sang prabu Karumba pejah jinemparing. Sang hyang Bayu tumurun nalabung. Prang sampak, para ditya Pringgadani kathah ingkang pejah. Kang kantun lajeng ngungsi gesang. Sang hyang Bayu kondur makahyangan, resi Manumayasa lenggah satata mungging pecrabakan tuwin puthut Supalawa, janggan Semarasanta, sadaya manguyu jajanggan kang sami ungguling yuda.

           Lajeng sami bojana andrawina. 

  1. LAMPAHAN BAMBANG KALINGGA (SAKUTREM)
  1. Jejer ing Suralaya, sang hyang Girinata, miyos ing bale Martyakundha. Ingkang mungging ngarsa: sang hyang Narada, sang hyang Endra, sang hyang Brama. Ingkang rinembag, ing Suralaya badhe kancikan mengsah saking nagari Nusantara, prabu Kalimantara badhe nyuwun Dewi Supraba. Sang hyang Girinata adhawuh, para jawata kinen pacak baris dhateng repat kapanasan, amangsulna para ditya ingkang sami badhe minggah ing kahyangan, aturipun sandika. Para jawata sami medal ing njawi.
  1. Madeg ing pangurakan, para jawata: sang hyang Narada, sang hyang Brama, sang hyang Endra, sang hyang Srita, para dewa pepek, ginem sami siyaga dadameling ayuda. Sasampaning samekta, lajeng bidhal dhateng repat kapanasan.
  1. Madeg para caraka saking nagari Nusantara, kaleres ari nata prabu Kalimantara, nama raden Hardhadhedhali, tuwin para punggawa ditya, Kalakukila, Kalagarudha, Kalawirada. Sami rembag badhe ngupados margi minggah ing repat kapanasan, sasampuning samapta, bidhai, lampahipun dumagi tengahing margi, kapapagaken barising para dewata. Lajeng prang. Para jawiata kaseser . Lajeng tutup saketheng. Para danawa ngepung ing Suralaya.
  1. Madeg sang hyang Girinata, dhatengipun sang hyang Narada, kaliyan para jawata. Atur pariksa tiwasing karya, para prajurit dewa sami kaseser. Sang hyang Girinata dhawuh dhateng sang hyang Narada, kisen ngupados sraya dhateng marcapada, ing wukir Saptaarga, sutanira resi Manumayasa, nama Bambang Kalingga (Sakutrem), sang hyang Narada lajeng pangkat.
  1. Madeg Bambang Kalingga wonten madyaning wana Rawisrangga, khedherekaken parepatira titiga: kyai lurah Semar,Nalagareng, Petruk, ambang Kalingga wau nedya lalana nglangut tanpa sedya, amargi katundhung ingkang rama rehne kapurihkrama dahat lenggana. Boten watawis dangu, kasaru dhatengipun hyang Narada, andhawuhaken timbalanipun sang hyang Girinata. Bambang Sakutrem katimbalan dhateng Suralaya, pininta saraya. Aturipun sandika lajeng pangkat kairid hyang Narada.
  1. Madeg para prajurit danawa, kang sami baris wonten ing repat kapanasan, saweg sami eca gigineman, mireng sasumbar. Para jawata medali, ambekta sraya. Ing ngriku lajeng prang. Para rota-danawa sami pejah. Ingkang alit sami mantuk dhateng prajanipun, kyai lurah Togog Sarahita, mantuk nedya matur ing ratunipun.
  1. Madeg prabu Kalimantara, ing nagari Nusantara, ingadep patihira nama Soratama. Ginem denira utusan ingkang rayi raden Hardhadhedhali, kanthi punggawa ditya dhateng ing Suralaya, dereng wonten wangsul, boten dangu kasaru dhatengipun raden Hardhadhedhali, dinangu matur, bilih para prajurit danawa sami sirna dening srayaning dewa, nama Bambang Sakutrem, inggih Bambang Kalingga. Srinata langkung duka, dhawuh dhateng rekyana patih, kinen ngundhangi wadya bala samekta ing ayuda, sasampunira sami siyaga, lajeng bidhal dhateng Suralaya.
  1. Madeg para jawata, ingkang sami baris ing repat kapanasan, tuwin Bambang Kalingga, dalah parepatira titiga. Kasaru dhatengipun dewa pacalang, atur pariksa dhatenging mengsang. Para jawata sami mijil ing njawi. Bambang Sakutrem dados pangajeng .Lajeng tempuk prang rame, sami ngedalaken pangabaran, Bambang Sakutrem kabuncang ing maruta kontal dalah parepatira titiga. Para jawata sami mundur. Prabu Kalimantara masanggrahan.
  1. Madeg resi Manumayasa, ing wukir Saptaarga, sang resi pinuju miyos ing pacrabakan, den adhep kakasihira warni Bambang Sakutrem rewanda pethak, nama puthut Supalawa. Ginem, ngraosi kang putra Bambang Sakutrem, dene dangu anggenira kesah. Sang resi ngajak madosi. Boten dangu kasaru Bambang Sakutrem cumlorot dhawah saking gagana, lajeng tinampen puthut Supalawa sinelehaken ing ngarsanipun ingkang rama. Parepat tiga ugi dhawah, tinampen Supalawa. Sasampuning lenggah, matur purwa madya wasananing lampahan, denya pininta sraya dewa, kasor yudanira kaliyan prabu Kalimantara. Resi Manumayasa, lajeng ngajak kang putra wangsul dhateng repat kapanasan, wasana lajeng bidhal. Puthut Supalawa lawan parepat tiga datan kantun. Madeg kaga garudha Banarata, lagya martapa wonten mega malang, nyuwun dadya. ratuning peksi. Sang hyang Narada rawuh, dinuta sang hyang Girinata. Garuda pininta sraya anyirnakaken prabu Kalimantara. Garudha matur sandika, ananging penuwunipun dadya kagaraja kaparengna. Sang Garuda Banarata hyang Narada marengaken, lajeng pangkat dhateng repat kapanasan.
  1. Madeg prabu Kalimantara, tuwin para rayi dalah wadya bala sadaya. Eca imbal wacana, kasaru dhatenging resi Manumayasa, tuwin kang putra Bambang Kalingga asusumbar. Prabu Kalimantara lajeng mapag prang, rame. Sigeg, sang hyang Narada dinuta maringaken dadamel jemparing nama Pasopati dhateng resi Manumayasa, saking sang hyang Guru. Resi Manumayasa mangsah anjemparing prabu Kalimantara, babar dadya serat Kalimasada. Raden Hardhadhedhali babar dadya jemparing, patih Sarotama babar dadya jemparing. Ing ngriku garudha raja Banarata namber resi Manumayasa, kininten mengsahipun para jawata, sinarengan jinemparing. Garudha Banarata kenging jajanira gumebrug tibeng siti, babar dadya songsong Tunggulnaga. Balanipun prabu Kalimantara sami soroh amuk, kapapagaken puthut Supalawa, kabiyantu bathara Bayu. Para wadya ing Nusantara dhadhal larut tan wonten kantun, ingkang sami ungguling yuda lajeng sami kairid sang hyang Narada dhateng ing Jonggringsalaka.
  1. Madeg sang hyang Girinata, miyos siniwi para jawata. Sang Hyang Narada dhateng, ngaturaken ingkang sami ungguling yuda: resi Manumayasa, Bambang Sakutrem (Kalingga) tuwin kukubanipun warni serat Kalimasada, jemparing Hardhadhedhali, Sarotama, songsong Tunggulnaga, miwah purwa madya wasananing lalampahan katur sadaya. Jemparing Sarotama, Hardhadhedhali kaparingaken Bambang Kalingga, sanesipun ing tembe badhe kaganjaraken dhateng turunipun, resi Manumayasa tuwin Bambang Kalingga matur nuwun.

            Lajeng bojana andrawina.

  1. LAMPAHAN JAMURDIPA (SAKUTREM RABI)
  1. Jejer prabu Basumurti ing Wiratha miyos sinewa ing para wadya punggawa. Ingkang munggeng ngarsa patih Jatidhendha, resi Wakiswara, punggawa arya Kandhaka. Ingkang ginu’nem, “Sang prabu arsa cangkrama angirup satowana.” Rekyana patih Jatidhendha dhinawuhan sawega sawadyabala. Srinata lajeng kondur ngadhaton.
  1. Madeg ing kadhaton. Prameswari nata Dewi Jatiswara mapag kondurira srinata, boten dangu kasaru srinata kondur lajeng lenggah satata, imbal wacana kawontenanipun mancaniti. Lajeng tindak dhateng pambojanan, sabibaring bojana srinata lajeng ngrasuk busana.
  1. Madeg ing paseban njawi. Panggurak ari nata raden arya Basukesthi, patih Jatikandha, punggawa arya Basunandha, bramana Kestu. Rembag ingkang pinatah ing karya tuwin kang tengga praja. Sasampuning samekta wahana, srinata miyos lajeng nitih dipangga, raden arya Basukesthi tuwin patih Jatikandha anggrubyug wurining nata, punggawa sawatawis bidhal kapalan.
  1. Madeg ing nagari Duryapura. Prabu Dwapara miyos siniweng wadya, ingkang mungging ngarsa patih Swabara, Prabu Dwapara dhawuh arsa sowan tuwi dhateng nagari Wiratha, awit nata Wiratha punika taksih kaleres nak ndherek saking ingkang ibu Dewi Kaniraras.
    Sasampuning siyaga lajeng bidhal, lampahira wadya Duryapura kapapag wadya Wiratha, sinengguh mengsah lajeng dados prang. Wasana wadya Duryapura katilapan, wadya lumajeng sapurug-purug.
  1. Madeg madyaning wana ing Silu. Wonten raksasa nama Aswana tuwin bojonipun nama raseksi Aswati sami kaluwen dangu boten angsal mangsan. Raseksa raseksi wau lajeng nyenyegat ing margi.
  1. Madeg ing pasanggrahan madyaning wana Mandeki. Sang prabu Basumurti kang mungging bale wawangunan hanggung suka andrawina, anggenipun numpu satowana tuwin misaya peksi angsal kathah. Lajeng dhawuh dhateng jurugedhong kinen adadana arta dhateng tiyang padhasunan. Kathah tiyang ningali samya suka angambil dadana arta wau. Nulya wonten tiyang satunggal anengga kajeng Sriputa, kanan keringipun kasebaran arta boten purun mendhet. Srinata utusan ingkang rayi raden arya Basukesthi kinen andangu punapa karananira. Tiyang ingkang tengga wit Sriputa wau tan arsa ngambil arta. Raden Basukesthi pangkat pinanggih cantrik Janaloka (tiyang ingkang ngadhep kajeng Sriputa wau) sareng dinangu. aturira mila tan arsa ngambil arta, saking ajrih singit lawan wingit, singit punika dumanang kajeng Sriputa, wingit punika dumuluing srinarendra. Raden Basukesthi lajeng mangsah hangethok kajeng Sriputa, wonten cahya cumlorot manjing dhateng raden Basukesthi, cantrik Janaloka lajeng ngabekti dluimateng raden Basukesthi, sarya matur singit wingit sampun dados satunggal wonten raden Basukesthi. Dados paduka ing tembe jumeneng nata. Raden Basukesthi ngandika, “Ing tembe lamun ingsun madeg nata sira sebaa.” Cantrik Janaloka lajeng pinurih kesah. Raden Basukesthi wangsul ngarsanira srinata prabu Basumurti, matur lamun tiyang ingkang tengga kajeng Sriputa wau sampun pinurih kesah, lajeng sampun tinegor. Lajeng bibaran.
  1. Madeg ing Sapta arga, resi Manumayasa, den adhep kang putra Bambang Sakutrem, lawan puthut Supalawa (kethek pethak), parepat tiga: Semar, Nalagareng, Petruk. Bambang Sakutrem tinari rabi lenggana. Saking dahat ajrihing rama, Bambang Sakutrem kesah ngenggar-enggar panggalih, dumugi ing wana tarataban kapapag ditya Haswana. Bambang Sakutrem tinubruk arsa minangsa. Dadya prang. Ditya Haswana pejah sinuduk, ditya estri sumerep nedya bela ing laki, prang lawan Bambang Sakutrem, ditya Raswati pejah jinemparing. Bambang Sakutrem rinapu parepat tiga ingajak wangsul dhateng pratapan, lajeng wangsul, wonten ing margi kapapag sarpa Prabu Basukesthi. ageng, lajeng jinamparing dening Bambang Sakutrem, sarpa naga sirna, nulya katingal widadari kakalih. Bambang Sakutrem kasmaran, putri kakalih pinurungan musna, Bambang Sakutrem langkung kasmaranira, lajeng lumampah kondur.
  1. Madeg raden arya Basukesthi, lawan patih Jatikandha. Kacarita srinata Basurata sampun kondur saking cangkrama, lajeng gerah. Dereng dangu raden Basukesthi denira imbal wacana kalawan patih Jatikandha, kasaru dhatenging parekan kautus ingkang mbak ayu sang prameswari Dewi Jatiswara, animbali raden Basukesthi sarta kaparingan parikan, lamun kang raka sri Basurata seda. Raden Basukesthi enggal malebet kadhaton, sadumugining kadhaton, pariksa bilih kang raka sri Basurata seda. Tan antara, susawa musna sareng swara jumegur, ing ngrika kadhaton kapuyengan, para wanita sami nangis, raden Basukesthi lajeng mijil ing njawi, awawarta mring patih miwah sagung para punggawa, bab sedanira srinaranata. Raden Basukesthi lajeng jinunjung dening patih tuwin para pandhita lan para punggawa. Raden Basukesthi kajumenengaken nata jujuluk prabu Basukesthi. Tan antara praptaning cantrik Janaloka, sowan mangarsa. Lajeng kadhawuhaken sang prabu, Janaloka kawisudha dadya punggawa,nama arya Janaloka. Sri Basukesthi lajeng dhadhawuh dhumathengpara empu, kinen adamel tatabuhaning ngayuda, awarni: gurnang, thong-thong grit, gubar, puk-sur, teteg, kendhang, bendhe, gong, beri. Patih Jatikandha nulya atur uninga, lamun resi Brahmanadewa lawan resi Brahmakestu sami muksa, ing mangke wonten kaelokan, wismanipun resi Brahmakestu, kathukulan Jamurdipa, mawa cahya kadya sundhul ingakasa. Sri Basukesthi tindak nedya mariksani, kadherekaken patih saha wadya. Sereng dumugi panggenanipunJamurdipa, lajeng pinarpeken srinata. Jamurdipa sirna, mung katingal cahya sasada lanang, lajeng manjing mastakanira srinata prabu Basukesthi. Ing ngriku rumaos padhang trawangan ing panggalih, waskitha ing saniskara. Sri Basukesthi lajeng kondur.
  1. Madeg ing Saptaarga, resi Manumayasa, kaadhep puthut Supalawa, tuwin bagawan Dwapara, dhatengipun kang putra raden Sakutrem dalah parepat tiga, Bambang Sakutrem lajeng mangarsa. Kacarita sarwi ngingidung rerepi. Kang rama anggarjiteng wardaya, lamun kang putra kasmaran dhateng pawestri. Kasaru rawuhipun resi Kanekaputra, andhawuhaken timbalanipun sang hyang Girinata. Nalika yoganira si Sakutrem munah sarpa iku babar dadi widadari, aran Dewi Nilawati. Samengko dhedhepok ana wukir Pujangkara. Akarya pasanggiri, duwe kendhi Pratola, sapa kang kuwat ngombe banyune kendhi Pratola mau dadi jodhone Dewi Nilawati. Ananging wus pinasthi si Sakutrem dadi jodhone Dewi Nilawati. Marma yoganira si Sakutrem, konen lumebu sayembara marang wukir Pujangkara. Sasampuning ngendika, sang hyang Kanekaputra, lajeng kondur makahyangan, bagawan Dwapara lajeng kesah ngrumiyini tanpa pamit, Bambang Sakutrem dhinawuhan ingkang rama dhumateng wukir Pujangkara, nglebeti sayembara.
  1. Lajeng pangkat kanthi parepat tiga. Madeg madyaning wana, prabu Drumanasa, nata ing Madhendha, lawan patih Dhendhaka. Ingadhep para punggawa. Sri Drumanasa nedya ngluru dhateng ingkang uwa prabu Dwapara. Tan dangu rawuhira bagawan Dwapara, lajeng sajarwa lalampahanira sadaya sarta nedya ngedegi sayembara dhateng wukir Pujangkara. Sri Drumanasa nayogyani, lajeng andherek lampahira ingkang uwa, bagawan Dwapara, lajeng bidhal.
  1. Madeg Dewi Nilawati ing wukir Pujangkara, sarwi ngadhep kendhi Pratola, dhatenging bagawan Dwapara lawan prabu Drumanasa tuwin patih Dhendhaka sapunggawanipun, kasaru dhatengipun Bambang Sakutrem, lajeng wiwit sami ngunjuk tirta ing kendhi Pratola. Bagawan Dwapara ngunjuk rumiyin tan kuwawa panasing toya, handhawah, lajeng prabu Drumanasa gantos-gantos sami tan kuwawi bentering toya, merang lajeng kesah. Bambang Sakutrem lajeng ngunjuk tirta kendhi Pratola kuwawi, tirta kaunjuk telas, sang dewi tan lengguna, sigra binekta kondur dhateng pratapan wukir Retawu.
  1. Madeg bagawan Dwapara, prabu Drumanasa lawan patihira nama patih Dhendhaka sapunggawa sadaya. Rembag, Dewi Nilawati sampun kabekta Bambang Sakutrem dhumateng Saptaarga, mila kersanipun sami nututi ngrabaseng Saptaarga, ngrebut Dewi Nilawati. Sasampuning samekta lajeng bidhal sawadya.
  1. Madeg ing wukir Saptaarga, resi Manumayasa, ingadhep puthut Supalawa. Dhatengipun kang putra Bambang Sakutrem lan Dewi Nilawati, tuwin parepat tiga ingkang umiring. Sang resi saklangkung suka, kasaru dhatenging mengsah saking Madhendha. Puthut Supalawa medal ing njawi tuwin para wasi jajanggan sadaya. Lajeng prang sampak, bathara Bayu tumurun, angembul prang. Mengsah Madhendha larut kabuncang ing angin, sabibaring prang, sang hyang Bayu wangsul makahyangan, resi Manumayasa, Bambang Sakutrem, puthut Supalawa dalah parepat tiga sami bojana andrawina. 

——@@@——

 

KITAB TOPAH


Punika serat kino mengku piwulang kabatosan kautamaning gesang

Pengarangipun sampun boten kasumerepan. Kulo babar murih boten ical tanpa lari. Kanggen nambahi kathahing serat-serat Jawi. Sinten sumerep yen ing tembe wingking wonten pigunanipun.

Ingkang ngedalaken :

Penerbit “Soemadidjojo Hadiningrat

Cetakan Kapisan

1957.

=============================================

KITAB TOPAH

Pupuh I
DHANDHANGGULA

  1. Kitab Topah winedhar ing jawi, amrih gampil wau ingkang lapal, miwah ta ing surasane, sakehe kang angrungu, miwah ingkang amaca tulis, sami sinimpen manah, agung sawabipun, sakathahe pra sujanma, ingkang sami ngawruhi rasane ngati, sami den apalena.
  2. Ri sampunune ngandika Seh Ngali, arsa nerangaken lapalipun, langkung kathah maknane singgih, mesi rasa surasa, surasane ngelmu, kang bangsa ngelmu tarekat, atanapi kang ngelmu kakekat tuwin, makrifat kang minulya.
  3. Angandika Seh Bagendha Ngali, duk anurat medhar Kitab Topah, kalawan sih nugrahane, ing Hyang Kang Maha Luhur, atanapi mami, inggih Nabi Mohammad, ya Rasulullahu, pangidhep umat sadaya, aneng donya miwah ing akerat ugi, prapteng ari kiyamat.
  4. Satuhune anane Hyang Widi, Maha Suci datan warna rupa, tan owah gingsir anane, sawusira awujud, datan owah ananireki, duk dereng wonten asma teteping Hyang Agung, duk meneng lan dhewekira, ananing Hyang ing mangke kadya ing nguni, langgeng tan kena owah.
  5. Nging sipate Hyang awarni-warni, beda-beda tanpa wiwilangan, dadya aling-aling kabeh, katon aweh pituduh, datan mulat ingkang sejati, kandheg ing warna rupa, tingale abawur, datan weruh jatinira, dadya bingung kesasar ing ndalem margi, tan wruh ing marganira.
  6. Ingkang weruh tuduh kang sejati, nora kewran aneng ing dedelan, dene wus wruh pitedahe, salire kang kadulu, katingalan rupa sejati, lan kandheg warna rupa, rupane dinulu, dinulu jroning paesan, rupa jati katingal rupa majaji, nyata neng priyangga.
  7. Priyanggeku weruh ing sejati, nora weruh mangke ananira, dene ngadam sejatine, ing rohe dewekipun, nanging lawan ingkang ndarbeni, ya dhewe ananira, wangsul solahipun, datan darbe polah dhawak, nanging lawan polahe ingkang ndarbeni, priyangga ananira.
  8. Sakathahe saliring dumadi, nora sepi saking ananing Hyang, tan kajaba sakabehe, saking wujud Hyang Agung, kawimbuhan sadaya sami, saengga ingkang sadrah, datan ana suwung, sadaya pan kawimbuhan, sadurunge gumelar jagad dumadi, miwah sawuse ana.
  9. Lawimbuhan ing sawiji-wiji, saderengira jagat gumelar, dene wus nyata anane, sadurunge awujud, wus pinethi ing ndalem ngelmi, sawuse karit tunggal, kawimbuhan iku, dene kodrat lan iradat, miwah ngelmu ing mangke kadya ing nguni, aNANE NORA BEDA.
  10. Angandika Seh Bagendha Ngali, andarbeni anane Hyang Suksma, martabat pitu anane, kang satunggil lut kayun, tegesipun martabat sepi, takjunani drung ana, ga’ib ananipun, ingaranan dat kang mutlak, pan Kun ning Hyang datan ana wong meruhi, nadyan Nabi Molekat.
  11. Malaekat kang musabah sami, tan tuminggal ing Kun Hutangala, tan ana wruh Kun yektine, tan wonten saminipun, sipat asma pan durung lahir, bainat durung ana, mung ing dhewekipun, winastan wujud mokal, nora katon ingayoman warna sepi, sapa wruh kuna-kuna.
  12. Sapa amrih ing Kun kang sejati, apan tamtu wong iku kesasar, datan weruh ing jatine, sing sapa tuduh iku, ambedhola gunung, angasatna kang samodra, nora manggih wong iku mring Kun sejati, iku unine Kitab.
  13. Sakeh martabat nora ngungkuli, maring ing martabat akadiyat, sadaya aneng ngandhape, lan kaping kalihipun, ingaranan kadiyat jati, yeku martabat wahdat, wiwit ana takyun, kakekat nyata madiyah, kang kasuksma ing rasane Hyang Sejati, ing jro suhud dattiyah.
  14. Ing sangune pra kakekat sami, dereng pisah kalawan Hyang Suksma, maksih akumpul anane, ing ndalem kukumipun, datan beda maklum sawiji, kasuksma ndalem wahdat, mangke makalipun, kakekat mukamadiyah, kang minangka dadya nggenipun tajali, ing ndalem ga’ibing Hyang.
  15. Pan angandika Seh Muhjidini, Wali Kutup ingkang bangsa Ngarab, anut kang kitab wuwuse, anane kang sun turut, kang aluhur ya ananeki, tetep ing alam murar, kalarat kang luhur, iya ingsun iya sira, ora kalih iya sira iya mami, ya Mohammad ya Allah.
  16. Tetep anane ing awal akhir, ngelmu ngalime lawan maklumat, ora beda ing kukumne, wahedat liyanipun, sagung Ismu pan maksih tunggil, khakekat mukamadiyah, pan maksih akumpul, dereng lahir ananira, gaibipun ing ndalem wahdat sejati, dereng pinisah-pisah.
  17. Pralambange pang godhong lan uwit, pan kasuksma ndalem wiji ika, dereng pisah-pisah mangke, pan godhong wijinipun, ana angucap mangke puniki, upama ananira, kang kocap karuhun, samangke pan winicara, upamane iya sira iya mami, ya Allah ya Muhammad.
  18. Pralambange umamanya sami, tatkala ing ngadalem wahdatira, sagunge aksara kabeh, ing dalem mangsi kumpul, nora beda kurup sawiji, mangkana ta ing wahdat, ing pralambangipun, sagunge pangucap ika, ing lahire iya sira mami, dereng apisah-pisah.
  19. Ping tigane den sami ngawruhi, ing dalem martabat wakidiyat, ing takyun sami enggone, pangawruhe Hyang Agung, ing datira iku pribadi, miwah ing sipat asma, mangkana ing takyun, sadaya tan pisah-pisah, sakathahe maklimat apan sun pesthi, ing ndalem ngelmuning Hyang.
  20. Datan kena angucap lir uni, ing martabat wachadiyat ika, dene wus pesthi anane, sawiji-wiji maklum, datan iku ingkang ngawali, kadya ing ndalem wahdat, kukume Hyang Agung, ing martabat wakidiyat, wus pinesthi maklum denira Hyang Widi, beda ing ndalem wahdat.
  21. Sagunge maklum ing dalem ngelmi, iya iku aran takyun awal, kang awal iku anane, mijil saking latakyun, metu saking karsa kang ga’ib, tetep aneng ngayunan, kalarat kang luhur, kang aran kurup ngaliyah, ingkang tetep ing ndalem wahdat sejati, atas dadalan mutmal.
  22. Upamane lir akyan kang sabit, pan kang karit anut wurunira, suhud anane sabite, kang aneng ndalem ngelmu, tan sulaya warnane sami, saengga warnanira, lir tunggal sawujud, tunggale tan kena tunggal, akyan sabit kalawan akyan kang karit, tan kena pinisaha.
  23. Akyan sabit lan akyan kang karit, dennya lawan tajalinireng Hyang, nyata ing akyan jatine, dat sipating Hyang Agung, datan ana kalingan sami, ndarbeni kunbainat, nyata iku tuduh, ing anane Hyang kang Mulya, ingkang sampun oleh pituduh Hyang Widi, tan samar ing paningal.
  24. Sapa wonge iku andarbeni, iya paningale karijiyah, tunggal lawan khakekate, luwih luhure suhud, paningale maring Hyang Widi, iku mulyane drajat, suhude wong iku, sing sapa arsa tumeka, tatakona ingkang sampun ngaji pati, dumadi tan sulaya.
  25. Tuduhipun kang ndarbeni tulis, yen arsa tumeka ing Hyang Suksma, yun ngawruhi sarirane, iku gegentenipun, aja pegat dennya ngalingling, satingkah paripolah, tan ana lyanipun, sayogya prihatin lampah, yen wus yekti tan ana prabedaneki, mungguh wong ahlul wahdat.
  26. Iya tunggal pan jatine urip, dipun nyata wekasane tunggal, anyipta’a ing cermine, jenenge tunggal iku, datan ana iku kakalih, sasmitane cangkriman, marmane keh kerup, lan malih jatine rasa, kasamaran idhepe pan salah tampi, den kira iku iya.
  27. Ulatane reke den kapanggih, pan anane kering lawan kanan, tanapi luhur ngisore, tan wonten ngajeng pungkur, ulatana dipun kapanggih, den yekti ingkang ana, den awas andulu, pan jati ana ing sira, den waspada tingale ingkang sejati, nyata sapolahira.
  28. Angandika satengah wong supi, satuhune akyan karijiyah, anut kang aneng dheweke, akyan kang karit iku, datan siwah anairei, kadya Wisnu lan Kresna, ing pralambangipun, lir kumandhang lan suwara, tunggilipun tan kena tinunggil jati, tunggal tan kena tunggal.
  29. Angandika wong kang ahlul ngelmi, satuhune kang akyan sabitah, kadim tabihi arane, anut kadime ngelmu, datan kena pisah mengkoni, anut kadime ngedat, tan prabeda iku, sangune kang amujud dat, datan kena pisaha kadime sami, edat kalawan sipat.
  30. Upamane maklum tanpa ngelmi, kadya ngelmi kang tanpa maklumat, lir ngelmi tan ana date, mokal ta jenengipun, mangka ana akyan kang sabit, tan lawan ngelmuning Hyang, anane puniku, kadya sipat lawan edat, datan kena pisaha kadime sami, edat kalawan sipat.
  31. Satengahe wong ahlul supi, amastani yen akyan sabitah, anyar puniku tandhane, anane anyaripun, ing anyare akyan kang karit, dene maklumat anyar, anut maklumipun, mulane winastan anyar, wus mastani ingkang ngiket insankamil, anut kang kinawruhan.
  32. Anut ing anyare akyan karit, yekti ana maklumat punika, sadurunge karit, yekti ana maklumat punika, sadrunge kari anane, mila ing sawusipun, mangkya angling Seh Yusup aris, amiwah Seh Mohammad, sing sapa wong iku, mastani puniku anyar, maksih mentah pan iku ngajiya maning, yeku wong maksih bakal.
  33. Satengahe ana kang mastani, nora kadim reke nora anyar, dene tan wujud anane, ing ndalem karitipun, datan ana liyane iki, kang kadim lan kang anyar, kang karit puniku, marmanipun tan ingaran, akyan sabitah tan anyar nora kadim, dene tan karijiyah.
  34. Ingaranan wujud ingkang sabit, saking ing roh ngelmune Hyang Suksma, dene weruh ing ngelmune, winastan ismu iku ngadam, ing roh dhewekipun, apa kersane Hyang Suksma, ingaranan istidat acawi-cawi, ing karsane Hyang Suksma.
  35. Dene maklumat ing ndalem ngelmi, lawan maklumat ing ndalem ajal, sadereng kartit anane, anyar khakekatipun, dena ana akyan kang karit, tersandha mring khakekat, anane puniku, ingaran akyan sabitah, dene apan aneng ngelmi, mangkana wuwusira.
  36. Mukmin iku reke pan kalih, kang satunggil winastan jariyah, dene wong supi anane, wujud ing ndalem ngelmu, kinawruhan ing ndalem ngelmi, kaping kalihe ngadam, anane puniku, tan weruh ing ananira, ngadam iku jatine nora ngawruhi, dene iku tan ana.
  37. Dadya sidik ingkang amastani, mring sakehe akyan karijiyah, saking ora pinangkane, bener ujar puniku, lan netepi ingkang mastani, pan tetep tinetepan, pinangkane iku, sayekti tunggal pinangka, tingalira sampun angawruhi wangsit, kang ana mring ana.
  38. Iya iku tingale utami, mungguhing wong kang ahlul khakekat, tingal kang tekeng jatine, ing wong kadya ing dangu, tan sulaya rupane sami, lir aneng ing maklumat, angucap wong luhur, dhingin ingsun pan wus ana, sadurunge gumelar jagat dumadi, aran ndalem ngayunan.
  39. Angandika wong kang ahlul supi, khakekate amaujud edat, iku rupane maklume, kang aneng ndalem ngelmu, ing tingale tekeng ing budi, de ngelmune tan ana, tan kalawan maklum, tan kena iku pinisah, marmanipun ingaran akyan kang sabit, tetep ing ngelmuning Hyang.
  40. Kadime dat sipating Hyang Widi, datan kena iku pinisahna, dene tunggal sejatine, mangkya maklumat iku, datan kena pisah lan ngelmi, lir sipat kalawan dat, upamane iku, mangka akyan sabitah, datan kena pisaha kalawan ngelmi, lir sipat kalawan dat.
  41. Wus anyegah wong kang ahlul ngelmi, yen kadime reke dhawak-dhawak, pan wilangan satemahe, kadime sipat iku, yekti ana bangsa ilapi, lan dhewek-dhewekira, kadime Hyang agung, wenang yen ta mangkonoa, yekti ana anane Hyang kang sejati, ilang jenenging Hesa.
  42. Ri sampune sami angawruhi, ing martabat kang tigang prakara, kang wus kawingking tuture, yogja sami yus weruh, kang sakawan martabat karit, arwah minsan ajean, insankamil iku, kang sakawan iku anyar, iya iku nyatane akyan kang sabit, nyata ing karijiyah.
  43. Lakunipun akyan ingkang karit, anut lakune akyansabitah, ing ndalem ngelmi, nyata ing karijiyah, lakunipun iku, mangkana kadya ing kuna, nora beda lakune akyan kang karit klayan akyan sabitah.
  44. Sangunge martabat iku sami, kumpul nyata mring martabat insan, ya insankamil prenahe, tajaline Hyang agung, nggone nyata kumpulan sami, wahdat lan wakidiyat, lan kang karit iku, jujuluk wal ngalimin ngalam, pakulpulan nggonira Hyang kang tajali, nyateng Nabi Mustapa.
  45. Ingkang minangka uwit tajali, takyun awal kang akir atunggal, ing takyunsani enggone, miwah ing karitipun, kang minangka iku wiwinih, sakehe ing asiya, umijil saking nur, minangka gedhing kastuba, pasenedan sagunge aksara sami, akumpul nur Mohammad.
  46. Wiwitane sagung kang dumadi, iya iku ing Nabi Mohammad, wiwitan asiya kabeh, anut kang aneng ngelmu, dene ana arwahe Nabi, dadya iku wiwitan, lahir ndalem ngelmu, ing martabat akadiyat, dadya ana wiwitan ing ndalem ngelmi, gantya Asmaradana.

Pupuh II
ASMARADANA

  1. Wiwitan ingkang dumadi, saderenge jagad gumlar, Nur Mohammad wiwitane, ngandika Nabi Mustapa, wiwitan kang dumadya, iya iku enuringsun, minangka asale janma.
  2. Sakehe maklumat mijil, metu saking enuringwang, maklumat ing sakathahe, sakathahira kang awal, miwah kang lahir tunggal, tan ana ing liyanipun, pan ingsun kalipahing Hyang.
  3. Yogya samiya ngrawuhi, tegese martabat arwah, jisim kang latip arane, tan kena cinakrabawa, lawan netra kepala, miwah lawan tingal kalbu, tan ana papadhanira.
  4. Martabat misal puniki, yeku kang bangsa kuniyah, ingsun anane ing mangko, kang latip kang ora kena, nrimaha sapitedah, latipe apan puniku, tan katingal dening netra.
  5. Lan malih martabat jisim, iku ingkang anarima, sapitedah ing anane, kang kandel atumpah-tumpa, lawan satengah-tengah, mangkana ingkang saestu, malihe martabat insan.
  6. Pambaukaning tajali, kang bangsa iku Pangeran, insankamil ing nyatane, dat sipat asma afngal, nyateng martabat insan, aparek khakekatipun, kumpul ing martabat insan.
  7. Ing awal kelawan akhir, ingaken rasaning tunggal, dene iku ing anane, pangandikane Hyang Suksma, manusa rasaningwang, pan ingsun rasane iku, kalbu mukmin kabeh tunggal.
  8. Atine mukmin puniki, kang ngaken wismanireng Hyang, enggone tetela reke, mukarahnya ing Pangeran, dadya mangke waspada, datan ana dhirinipun, pan kalindhih ing Nurullah.
  9. Yata ngandika Hyang Widi, ingsun akarya manusa, karana Muhammad reke, lan sira karsaning nyawa, yen tan ana’a sira, nora andadekna iku, sawiji-wiji manusa.
  10. Tatkalane Kanjeng Nabi, mekrat maring ing datollah, sakehe martabat kabeh, wus nyata Nabi Mohammad, nyata ing ananira, anane Hyang Maha Luhur, winastan loroning tunggal.
  11. Risampunira kadyeki, den samiya ngawruhana, ing ananira Hyang Manon, satuhune wujuding Hyang ndarbeni hes sampurna, kakalih ingkang karuhun, yeku sampurnane sadat.
  12. Sampurnane dat sejati, angawruhi dhirinira, kalawan iku dhirine, ing ndalem dhirine dhawak, kalawan dhewekira, tan kalawan liyanipun, miwan ingkang bangsa liyan.
  13. Kaping kalih asma jati, ngibarat tajalining Hyang, ing dalem iku erohe, tingale ing dhirinira, tan ana kang mamadha, dat sipat lan afngalipun, wus nyateng ndalem paesan.
  14. Mangkana karit Hyang Widi, ing ndalem iku paesan, Maha Suci Hyang anane, tan kena den rupakena, lawan makam satunggal, tan kena winedhar iku, kalawan takyunanira.
  15. Maha Suci Hyang sejati, lamun tunggal apisaha, lawan kang anyar anane, miwah iku ingkang anyar, atunggal apisaha, kalawan kang Maha Luhur, Maha Suci ananira.
  16. Lamun ana’a Hyang Widi, dakil karit ingkang anyar, sayekti kalih jenenge, Maha Suci ananing Hyang, yen sipat mangkonoa, yekti ilang isyanipun, iku lah wangsite Kitab.
  17. Tatkala wus kasil sami, ing rasa akyan sabitah, myang karit iku anane, dadya sira ingayunan, lawan Pangeranira, dadya andulu-dinulu, ing ndalem paesan tunggal.
  18. Paesan iku kakalih sami, kang ngilo paesan tunggal, tan kalih iku jenenge, kang dinulu katingalan, pan iya iku tunggal, kang ndulu ingkang dinulu, tan ana saweneh mulat.
  19. Den becik sira nampani, atine paesan tunggal, kakalih sami angilo, ing ndalem paesan tunggal, iku ta dipun awas, aja kaleru pandulu, ing cermin priyangga tunggal.
  20. Pan wus angucap wong sangir, tatkala wus nyata sira, Pangeran iku anane, mangka ngawruhana sira, dudu sira Hyang Suksma, kapriye pilahe iku, netepi kadya ing kuna.
  21. Yen maksih sira ningali, angrasa sira makripat, tokid suhud ing Hyang Manon, maksih tan tumeka sira, iku sira kang samar, dene kelingan kang ndulu, dene angrasa makripat.
  22. Ya iku luwih ngalingi, angrasa luwih makripat, andulu ing Pangeran, Seh Jonet mangkya ngandika, ing ndalem fatkulmanan, adawikulira iku, ya iku sirik kang samar.
  23. Yen ayun tumekeng jati, aja angrasa makripat, anembah muji ponang wong, maring tingkah pari polah, anyana sira dhawak, ananging kalawan Hyang Agung, ing satingkah pari polah.
  24. Satengah wong ahlul supi, sira ayun tumekeng Hyang, anyirnakaken ponang wong, ing edat sipat apengal, miwah ing ananira, dadya kabuka wong iku, tan liya ing kuna-kuna.
  25. Nabiyolah mangkya angling, sing sapa weruh dhirinira, mangka wruh ing Pangerane, sapa weruh ing Pangeran, tan wruh ing dhirinira, kalingan dening Hyang Agung, dat sipat lawan afengal.
  26. Iku sampurnane tokit, kang tan wruh ing dhirinira, tan wruh ing liyane kabeh, wus karip ing makam baka, iku tokit sampurna, tan wruh sembah pujinipun, amangeran lagi nora.
  27. Yen eling-eling pribadi, sumaur ing dhewekira, akon kinon ing dheweke, amuji ing dhewekira, mangeran lagi nora, pan sampun dadi sakayun, sampun weruh jatinira.
  28. Sakehe sawiji-wiji, iya iku ananing Hyang, saking ing roh kakekate, yen nora saking takyun, liyan ing ananira, lir gendhis kalawan juruh, lir ombak lawan segara.
  29. Yen sampun wruh sadat jati, khakekat mohamadiyah, manusa iku jatine, ya Mohammad iya Allah, jatine iku tunggal, tan ana liyane iku, iya Allah ya Mohammad.
  30. Tatkala wus angawruhi, maklumat satunggal-tunggal, ing makam wahdat rasane, miwah makam wakidiyat, tanapi karidiyah, weruh tunggal bedanipun, iku wong karip sampurna.
  31. Sampune mangkono malih, den sami angawruhana, kang kaparek ing Hyang Manon, kalawan ingkang satunggal, karit nawawil ika, dadalan sun ta puniku, karana amrih sihing Hyang.
  32. Ingga tan ana ngawruhi, ing puji klawan panembah, sirna luluh panembahe, datan darbe polah dhawak, kagenten sipating Hyang, ya sipat Maklumat iku, wus kerem ing sipatollah.
  33. Pangandikane Hyang Widi, kalawan ingsun angucap, miyarsa lan ingsun dhewe, kalawan ingsun anembah, lawan ingsun asalat, kalawan ingsun lumaku, lawan ingsun barang karya.
  34. Kang kaparek lan nawawil, iku wong pana ing sipat, angawruhi ing sipate, kalindhih ing sipatollah, marga kalawan sunat, kang dhumateng ing Hyang Agung, gumanti Sri Naranata.

Pupuh III
S I N O M

  1. Ping kalih karit parilah, akarem ingkang sejati, tan weruh ing jiwa raga, Hisya tan ana udani, kalingan ing Hyang Widi, tan ana liyan kang wujud, kalindhih ing Hyang Suksma, ing sagara tanpa tepi, sampun sirna kalingan sagara mulya.
  2. Dadalan tekeng ngayunan, angawruhi wahdat jati, ing ndalem martabat wahdat, tan ana liyan sejati, mangkono ta ing mangkin, tan jumeneng dhewekipun, mangkono ta ing mangkin, tan jumeneng dhewekipun, mokal jumeneng dhawak, mokale kang anyar sami, wus katutur ing rasa kitab di mulya.
  3. Ya iku mokale Hisya, jumeneng klawan pribadi, nora weruh dhirinira, Hisya tan ana udani, ing roh ing dhirineki, anging kalawan Hyang Agung, mangkono pan mulanya, kalindhih ing wahdat jati, sampun tunggal ing tingal atunggal rasa.
  4. Rasa tunggal agembolan, kang sinung rasa sejati, tan emut ing jiwa raga, tan ana liyan sejati, anging kang asung brangti, tan ana liyan kadulu, dhirine katingalan, kalingan wahdat sejati, iya iku so’ale karit parilah.
  5. Kang keparek kaping tiga, winastan Kaboasani, kang angumpulaken ika, kang kaparekan nawawil, ora kalawan tapsir, sampurna enggon kang luhur, catur karibul atna, tertamtu Nabi sinelir, iya iku kang parek tanpa watesan.
  6. Dedalan maring Hyang Suksma, luwih akeh iku mangkin, saking wiwilangan napas, dadalan maring Hyang Widi, kakalih ingkang warni, amengku sagunging enur, tegese enur ika, dadalane ing munpasil, iya iku wahdat lawan wakadiyat.
  7. Satengah wong ahlul wahdat, ningali maring Hyang Widi, ing ndalem hisya katingal, kale nora aningali, kalingan ing sejati, nanging Huang kang Maha Luhur, tan ana kang katingal, liyane ingkang sejati, iya iku paningal ingkang satengah.
  8. Tingal kang luwih utama, ningali maring Hyang Widi, ing ndalem hisya katingal, asiya iku ningali, ing enggon Hyang sejati, kalihe sami andulu, iku tingal ambiya, lan suksma anuting Nabi, katingalan kalihe tan kena pisah.
  9. Tan ngalingi ingalingan, kalihe katingal sami, amung kang para ambiya, tan kandheg maklum puniki, miwah ing kale iki, kakalih sami andulu, maklumat lawan ekak, iku tingal kang utami, tan kalingan kakalih tan katingalan.
  10. Satengah tedah ing wahdat, angandika Kanjeng Nabi, Panutan Nabi Mohammad, panguwasane Hyang Widi, lamun ana’a iki, andhawuhaken wong iku, iku talining timba, den dhawahaken aneng siji, sayekti ana tetali timbaning Allah.
  11. Nabiyolah angandika, kang sinung rahmat Hyang Widi, luwih bener ing pangucap, kang wus kasebut ing dalil, Kitab Lulbak mangkya ling, sakehe hisya puniku, liyan saking Hyang Suksma, sadaya punika napi, iya ika tingale wong ahlul wahdat.
  12. Den weruh tegese nora, napine sawiji-wiji, iku rohe dhewekira, priyangga ing ndalem cermin, napi ing roh pribadi, dat sipat afengalipun, nanging anane ika, ingkang andarbeni iki, majanggeku angilo ndalem paesan.
  13. Sirnane mayangga ika, ing Wali iku ndarbeni, mayangga iku den awas, sumektane wong kang supi, den grahita neng ngati, arungsit ujar puniku, akatah wong kasasar, andalih den dalih malih, upamane lir ujah tibeng sagara.
  14. Tegese Wali den awas, pangandikane Hyang Widi, kasebut ing ndalem Kur’an, satuhune Wali-Wali, Wali maring Hyang Widi, sakehe panggawe iku, kang ndarbeni Hyang Suksma, dadya panggawening Wali, ala becik pan iku saking Hyang Suksma.
  15. Dadya wong Ngarib tumingal, ing ndalem wahdat sejati, sakathahe kang gumelar, sadaya punika napi, iku tegese Wali, sakathahe gawe iku, tan liya ing Hyang Suksma, amung tingale wong Ngarib, iya iku tegese Wali Pangeran.
  16. Tegese Wali Pangeran, tegese kawula Wali, kawula iku kawula, Pangeran tan dadi kapti, balik iku Hyang Widi, kakekat Wali puniku, kawula nggone nyata, kahananira Hyang Widi, ora mantra-mantra ing budi wicara.
  17. Satengah wong ahlul wahdat, Seh Abuyajit mangkya ngling, pan iku ingkang anembah, amuji maring Hyang Widi, nulya grahiteng mami, anulya mungguh katengsun, ing puji sembahingwang, sembah pujine Hyang Widi, tan ndhingini ing puji sembah manira.
  18. Angandika Seh Mohammad, pira-pira iku dalil, kang atuduh maring wahdat, ing Kur’an miwah ing kadis, maring sembah wong supi, kang ora sun tulis iku, angandika Hyang Suksma, ing Masrik miwah ing Mahrip, iya iku sadaya pan darbek ingwang.
  19. Mring endi adhepira, mangkono dhateng Hyang Widi, tajali wus nyateng hisya, tetela nyata dumeling, dat sipating Hyang Widi, miwah ta afengalipun, wus nyata ndalem hisya, kalakuwaning Hyang Widi, tan kajaba ya hisya kalawan sadrah.
  20. Sing sapa ayun tan wikan, ing ngelmunira Hyang Widi, yogya sami ngguguruwa, ingkang sampun tekeng jati, ingkang tuduh ing margi, dhumateng rasa Hyang Agung, dumadi lan sulaya, sarta pituduhing Widi, wruh ing rasa pan bangsa ngelmu Pangeran.

Pupuh IV
K I N A N T H I

  1. Gitane gendhing winuwus, arsa anembang kinanrthi, apeksa akumawiya, melu lampahe wong singgih, wong anom tan wruh ing basa, peksa melu brateng Widi.
  2. Amila punuwun ingsun, dhumateng rehing Hyang Widi, mugi hamba pinaringan, pinanjang aneng donyeku, lan muga asunga berkah, supangat andika Nabi.
  3. Widada anut ing dhawuh, dhadhawuhira Hyang Widi, madhep manteptrusing manah, ngawruhi Hyang Suksma jati, awake kang kinawruhan, kalih warna kathah neki.
  4. Awake lahir kadulu, yen ayun tumekeng jati, aja na wong kang atinggal, ing sarak andika Nabi, lahir batin den kareksa, anut sarengate Nabi.
  5. Laillah haillolahu, tinulis ing sanubari, wahuwa hisim jalolah, tinulis ing ndalem kapti, tinulis kalawan kiyas, lir mas warnanira tulis.
  6. Aja sira lali ndulu, ing siyang kalawan ratri, iku kang gawe marga, tumeka maring Hyang Widi, aja na kandheg ing nama, den weruh kang darbe hisim.
  7. Hisim jalolah atuduh, ingkang andarbeni hisim, iku dat kang wajib kidam, kang langgeng kang Maha Suci, kang amor kang amisesa, salirira kang dumadi.
  8. Tatkala ajun andulu, ing hisim ingkang tinulis, lir emas gumilang-gilang, tinulis ing sanubari, aja nyana sira dhawak, ningali warnane hisim.
  9. Andulu ingkang kadulu, warnane hisim ywa lali, aja nyana sira dhawak, ciptanen sajrone kapti, tumingal hisim jalolah, warnane nora ndheweki.
  10. Aja nyana sira iku, nyana klayan kang sejati, lahire hisim jalolah, enur iku angebeki, amijil saking nurollah, anglimputi ing roh jisim.
  11. Saengga wong sirna iku, tan ngawruhi ing roh jisim, miwah ingkang pujinira, tan weruh kawula Gusti, wus kerem ing makam baka, sagara tanpa tepi.
  12. Yen ayun oleh pituduh, ciptanen siyang lan ratri, pesunen dipun waspada, aja pegat aningali, mring ing hisim jalolah, ningali sawiji-wiji.
  13. Satengah wong alim muwus, yen ayun tumekeng jati, den sami angguguruwa, mring gurunira sejati, poma ywa nganti kesasar, ngguguru mring setan baring.
  14. Ora tumeka Hyang Agung, kesasar ing dalem margi, tan oleh ngelmu kamulyan, tan weruh ing ndalem margi, tan tumeka ing Pangeran, tan oleh ngelmu sejati.
  15. Jeneng wong datanpa guru, tan antuk pituduh jati, tingale angurayangan, kesasar ing ndalem margi, lir pitik kelangan biyang, tan ana kang den tutwuri.
  16. Sampun oleh ing pituduh, tan kewran ing ndalem margi, akathah dedalaning Hyang, luwih akeh iku mangkin, saking wiwilangan napas, sadaya tuduh kang jati.
  17. Tan kandheg nggennya lumaku, yen antuk wisik kang jati, datan kandheg aneng marga, tumeka maring Hyang Widi, endi marga kang den ambah, atuduh maring Hyang Widi.
  18. Kan sampun oleh pituduh , tan kewran ing ndalem margi, wong Ngarib mangkya ngandika, yen ayun tumeka pati, yogya sami ngathahana, adhikir maring Hyang Widi.
  19. Sakehe dadalan iku, tan ngluwihi saking dhikir, kang maring dedalaning Hyang, tan ana iku madhani, luwih parek ing dadalan, kang tumekeng ing Hyang Widi.
  20. Yen ayun oleh pituduh, anut ngandikaning Widi, yen sira datan anuta, duraka maring Hyang Widi, aja pegat murakabah, wus madya saking ing dhiri.

Pupuh VI
M I J I L

  1. Tembang mijil anuwuhaken brangti, sakehing ponang wong, mirong-mirong mring ing sasamine, pra manusa kang samya dumadi, de tan wruh ing jati, tansah andelamung.
  2. Den waskitha wekasan dumadi, den weruh ing ngendon, yen leksana wuwus ing tengahe, yen anuta wekasan dumadi, lenaning taberi, ambabar tekabur.
  3. Tatkalane metu saking dhiri, tumekeng Hyang Manon, tan ningali maring ing dhirine, sirna luluh pan kadya ing nguni, liyane Hyang Widi, kang aneng sireku.
  4. Wong kang sampun tumekeng Hyang Widi, tan ningali kang wong, sembah puji amudji dhirine, wus kalindhih ing wahdat sejati, amuji-pinuji, ayun wruh wong iku.
  5. Kumpulane sembah lawan puji, puji wali koko, puji wali maring ing karsane, asung-asung pamujinireki, pamujine dasih, wangsul mring Hyang Agung.
  6. Luwih utama wong-wong kang dhikir, ayun tunggal kang wong, dhikir iku ing ndalem dhikire, tan angrasa anembah amuji, saking ing roh dhiri, tegese wus kumpul.
  7. Yen sampun wruh wirasating tulis, dadya wruh ponang wong, angawruhi maring sejatine, ingkang bisa ya iku Illahi, tan nana ngawruhi, maring ing Hyang Agung.
  8. Yen wus wruh jatine manungseki, mangkono ponang wong, sanjatane Mohammad jatine, datan samar puniku kang warni, pan nyata ing dhiri, myang ing Nabi Rasul.
  9. Yen sira yun tumeka ing jati, anut sira pakon, anyegahna sira ing cegahe, sira anuta ing srengat Nabi, ywa durakeng Nabi, miwah ing Hyang Agung.
  10. Pangandikanira Hyang Sejati, angucapna kang wong, lamun ana asihira kabeh, maring Allah ing anane ugi, mangko Allah asih, ngapura kang anut.
  11. Aja anut wong iku kang dhiri, miwah ingkang katon, yen jumeneng lawan Pangerane, sakalire sakehing dumadi, pan tan andheweki, ing ananireku.
  12. Aja nyana liyaning Hyang Widi, salire kang Katon, aja sira kleru ing lakune, kerem maring anane dumadi, kabeh iku sisip, salire kang tuwuh.
  13. Muga antuk berkating Hyang Widi, tumeka’a enggon, wirasating tulis iku kaben, muga antuka pituduh.
  14. Yen ambuka rasa kang sejati, anglampahi pakon, anjawekken ing Topah basane, kang sinurat jroning langen gendhing, antuka berkating, ing guru saestu.
  15. Sampun tamat kang Topah Mursalim, mengku rasa kaot, sakathahe ing wong supi kabeh, ngelmu rasa kang bangsa Rubani, sarta rapal neki, pamengkune agung.
  16. Miwah ngelmune kang bangsa supi, kemeng aneng njero, Kitab Mursalim kabeh isine, saking ngelmune kang bangsa Illahi, pan iku abadi, lire Topah luhur.
  17. Sakehe ngelmu Makripat Tokit, kabeh kang aneng jro, Topah iku wus kumpul murade, datan ana ngelmu kang ngluwihi, saking wirasating, ngelmu Topah iku.@@@
  18. Muga antuk ngapuraning Widi, sakehe kang maos, awit saking nglampahi tuduhe, surasane Kitab Topah iki, salat Da’im pasthi, Allah-Allahu.

— @@@ —