alangalangkumitir

Javanese Manuscripts

LAYANG SASMITA TITIKA


LAYANG SASMITA TITIKA

Mratélakaké sasmitané wong arêp : metu
seneng utawa sedih, katekan utawa ora katekan
sedyané, nemu bungah utawa susah,
nemu begja utawa cilaka, dawa utawa cendhak umuré,
kabéh mau katitik saka patitising kawruh titikan,

purnéng gita ing Surakarta

Warsa cinondra sangkala :
(1858)

1e Druk

UITGEVERIJ EN BOEKHANDEL
STOOMDRUKKERIJ ‘DE BLIKSEM’
SOLO 1927

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :
Mas Kumitir

Sidoarjo 10 Januari 2017

@@@

SASMITA TITIKA

 

[3] Sasmita, tegesé : ngalamat utawi pasemon.
Titika, tegesé : Kawruh titikan.
Dadi : Sasmita titika, karêpé : Pasemon kang kapariksa saka ing kawruh titikan, babaré kapratélakaé ing ngisor iki.

1. Sasmitané wong arêp nemu seneng utawi susah,
katitik saka rasaning awak.

Sadina-dina rasaning awak kapriyé, kapénak apa ora. Manawa énthéng sarta dhangan apa déné ana kang karasa lara, ngeres, linu, ngelu, mules sapapadhané, iku aran pénak, kang mangkono dadi ngalamat bakal nemu seneng, senengnging ati nélakaké anggawa pakoléh.

Kosok baliné, manawa rasaning awak abot aras-arasen ngaléntroh mung tansah kusu turu baé, sarta tansah laranen, iku aran awak ora kapénak, kang mangkono dadi ngalamat bakal nemu sedih, sedih ing ati nélakaké anggawa kapitunan, yén anduwé[4]ni rasa kang kaya mangkono, sakéhing kakarépan kaendhakaké dhisik, mulané manawa krasaa ora kapénak sathithik baé, prayoga nuli kasirnakna sarana totomba, aja nganti kabanjur-banjur, awit lalara iku manawa kaeningaké, watakké saka angrebda. Luwih manéh manawa arêp lulungan adoh, sadurungé mangkat mamalaning awak kudu di rêsikki disik kang nganti bagas kuwarasan apa urus-urus apa adus kramas apa kethok-kethok kuku, lan liya-liyané, kang ora andadékaké pakéwuhing lulungan aja kongsi nemu lalara ana ing paran supaya ora nuwuhaké ribeding pamikir, kajaba yén lunga tirah.

2. Sasmitané wong arêp katekan utawa ora katekan sedyané,
katitik saka kahananing lalakon.

Titikané wong duwé kakarêpan sanadyan kakarêpan tumrap sadhéngah, manawa sarwa gampang, utawa ora kangelan bakal kalakoné, sarta ora kena ing sambékala lan rubéda, apa déné adoh ing godha rêncana, iku ngalamat bakal kadadiyan sarta makoléhi, kayata : wong [5] duwé karêp kapéngin duwé gawé mantu, nganggo pasamuwan mongka jodhoné ana kang gangsar, (panjenengan dalam Nata isih ngagem pétung kang ambiyantu akéh, wong tuwa utawa padha rujuk sanak sadulur sayuk bocahé padha mathuk, kang mangkono nélakaké bakal kadadiyan wekasan kang di mantokaké iya dadi ambangun turut goné bobojowan padha asih atut runtut temah bisa nurunaké anak putu babranahan rijekiné tansah sempulur ora kendhat nganti kakén-kaén ninén-ninén.

Kosok baliné, manawa kakarêpan kang grag-greg nunggal-nunggil ikras-ikris ora kentheng-mantheng sawiji, iku iya dadi ngalamat bakalé ora pakoléh. Kayata : wong arêp lungan luru pagawéyan pikiré mangu-mangu ga arêp mangkat ga ora, dumadakan lakuné dadi kangélan ana baé pangkalané. Barêng dilakoni nembung pangawéyan marang sawijining panggedhé, diwangsuli séjv dina baé sabab saiki durung ana garapan bésuk sasi ngarêp baé kapurih bali. Kang luru pangawéyan kapeksa ngarantékaké, bareng tumekaning mongsa semayané di baléni, jebu[6]l wis dileboni wong liya, batiné kang nyarantékaké : ora genah anané, adoh-adoh diparani jebul ngoyani, pancén sembrana temenan gawé kangelaning laku baé. Kayata manéh : wong ajak-ajak prakara remeh, yaiku yén anjagong menyang tanggané diajak barêng, wangsulané kang diajak :  Kamanah rumiyin, iku uga nélakaké ora kadadiyan, kang di wangsuli gremengan ing batin : prakara gampang-gampangan baé kathik kangelan temen pamikiré, wong diajak barêng anjagong rak mung gelem lan ora, dadak semaya dipikir dhisik kabangeten temen goné ahli pikir, apa pikiré kuwi ora tahu dianggo mimikir, sabab wis angel dadi mung mangkat anjagong dhéwé-dhéwé.

Sanadyan ing donya ana lalakon kang wiwitané gampang, wekasané ora kalakon babasan : othak-athik di bethot angel, utawa wiwitané angel wekasané gampang, babasan thik-pril, kaya diné gebyos wadhah lénga wangi, kang tutupé rapet adu seret karo wadhahé, di bukak miring angélé pecat mati, wusanané barêng tu[7]tupé di thithik miring bisa mingar sathithik gréwél banjur menga.

Éwadéné gampang angélé mau kudu kadungkap sambung karo wekasané apa ora, yén sambung iya untung, yén ora sambung iya suwung.

3. Sasmitané wong arêp nemu bungah utawa susah,
kathithik saka kaconggahing budi.

Katitik saka kaconggahing budi,
utawa rasaning poncodriya.

Wong arêp nemu bungah, iku wis anggawa ngalamat kang ngantarani bakal tumeka, yaiku manawa :

  1. Ora duwé lalayan prajanji, kasaguhan semayan lan sanggeman kang kasangsitan dening liyan.
  2. Ora anduwéni butuh anjaluk pitulunganing liyan.
  3. Ora anduwéni kamilikan marang darbéking liyan.
  4. Ora kepingin oléh pangaji-aji saka pakurmataning liyan.
  5. Ora kapingin nulad kang dadi lakuning liyan.
  6. Ora kapingin methik kawruh kang dadi panemuning liyan.

Samubarang tindak kaconggah nglakoni sarta ngrasakaké dhéwé. Sawisé saka rasa mangkono, nuli anduweni ka[8]éngetan yén kabungahan iku nganggo watara, ora ambanjur tanpa andhegan nganti gawé lali marang apesing manungsa. Kang mangkono wis ngantarani cedhakking mangun kabungahan.

Kosok baliné, wong arêp nemu susah iku uga wis angawa ngalamating ngantarani tumeka, yaiku manawa :

  1. Rasaning ati tansah kumelap ora karuwan jalarané.
  2. Pangucapé ora patitis tansah anggladrah tanpa tuménja.
  3. Pratingkahé ambalasak tansah ora jujur.
  4. Lakuné tansah saléwéngan.
  5. Linggihé moyég tansah ora jenjem.
  6. Poncodriyané tansah moyar, ora maton kayata, manawa :
  7. Pangepokkaning awak ora nanggor, yaiku yén : nyénggol nyampé, nyampar, nyandhung, sapanunggalané, padha ora di rumasani.
  8. Pangandané ora landhep ora bisa ambédakaké wangi lan arum [9].
  9. Pangenyamé ora énak ora bisa ambédakaké gurih lan anyir.
  10. Pangrunguné ora dhamang, ora bisa ambédakaké cumenthéng lan kemlénthéng.
  11. Panduluné ora pramana, ora bisa ambédakaké putih lan maya-maya.

Yén wis kaya mangkono manungsa kudu yitna, ngandheggi karêpê, aja nglalu kabanjur lali, balik di enggal adusa gebyur, ésuk soré aja nganti kendhat supaya bisa ngungkad ngenteling kaéngetan, rumasaha yén manungsa kasinungan apes mulané kang prayoga banjur tobat nalongsa nyuwun pangapura sarta pitulunganing sukma.

4. Sasmitané wong arêp nemu begja utawa cilaka,
katitik saka woworané.

Kabegjan iku uga ana ngalamaté, kang dadi titkané dumunung ana ing woworan yén manggung woworan lan wong sugih kagunan, sugih kapinteran, sugih raja brana, sugih pangaotan, sugih kawruh mengku pangkat gedhé, sarta rahayu ing budi, apa déné ora karêp woworan li[10]yané kang kasebut ing dhuwur, iku, kanthi kadhasaran watak patang prakara :

  1. Ana duwéni kawekelan.
  2. Ana duwéni kalantipan.
  3. Ana duwéni kuwanthen.
  4. Ana duwéni katemenan.

Munggug kang baku sajeroning woworan manawa wong mau wis ora ngetung kangelané bahu suku sarta pamikir, karêpé mung marang kasucen nganti ora gelem katémpélan regéding ati salugut karêpé mung kudu mulus lan murni, sanadyan ana kamélikan kang melok anggawa kauntungan kang gedhé, janji ora rêsik iya katampik, kang mangkono dadi ngalamat bakalé oléh kabegjan kang linuwih.

Kosok baliné, kacilakan iku iya nganggo ngalamat titikané uga ana ing woworan yén manggung woworan karo wong dhemen anglakoni bébéngkrahan nuruti karêpan kang ngambra-ombra tanpa tumanja, ngumbar angkara murka, nguja hawa napsu tanpa duga watara, dhasar kang winoworan utawa awaké dhéwé, ora anduwéni kawruh, ora anduwéni kapinteran ora anduwéni [11] kagunan anduwéni kawekelan ora anduwéni katemenan apa déné ora anduwéni lalabetan becik kang kaésthi mung thenguk-thenguk nganggur ngathekur, tansah ngulah kapénakking awak doyan mangan tanpa planggeran watoné mung janji arêp baé, sudhing tumandhang ing gawé, sudhing mimikir marang kabecikan sarta ora niyat oncat saka ing woworané kono, mongka woworané mung dhemen anggung-ginunggung, ambek dumukan gumuru, gumaib gumagus gumagah, lan kumasura, wis ora ngéngéh-ngéngéh, nganti ngorakaké marang kekendelaning liyan dhemen ubyang-ubyung kang tanpa kucur, dhemen saba balasakan kang ora patut-patut lakuné, karêpé mung amberung lan ambekunung, ora doyan marang wulangnging wong tuwa, ora maélu marang susulangnging liyan, sakehing pitutur wis padha kasingkur, kang di tekadi mung amburu pakarémané dhéwé. Wong kang mangkono ora wurung katularan saka woworané, utawa genti nulari marang kancané kang padha sara wungon, iku dadi ngalamat bakal nemoni ka[12]cilakan.

Kang baku dadi titikan manusa wong mau kasinungan bongkéngpikiré, wis dadi ciri ana kena ditambani, karêpé mung kudu miala marang sesama, malak marang kamilikan arêp urip dhéwé, ora ngétung saru siku, ora nolak dosa lan duraka. Kang mangkono dadi ngalamat ora lawas wong mau bakal nemu kacilakan.

.5. Sasmitané wong arêp dawa utawa cendhak umuré,
katitik saka rowa utawa mringkusing karêp.

Yén manungsa isih gedhé panggalihé, sanadyan wis wayah tuwa, manawa isih anduwéni rasa jembar tebané, mintir pamikiré, isih kapingin anjajah paran kasonggah lunga menyang ngendi-endi, kapingin mengku kasugihan kasingihan kagunan sarta kapinteran opa déné isih kapingin anglakoni kaluwihaning ngakéh, duwé gawé mantu, tetakan sunatan lan liya-liyané, kang karêngga lawan tatanggapan kanthi semuwa nganti onjo, awit wong mau rumasa durung kalegan pikiré. Kang mangkono dadi ngalamat [13] nelakaké yén isih dawa umuré.

Kosok baliné, sanadyan isih nom-noman manawa ngalundhung karêpé, ora anduweni panggayuh kang kaé-kaé, ora ngudi kuwarasaning badan ora sumedya nengkaraké pamikir, nurunaké wiji, anak-anak, puputu, sapituruté, wis ora karaskaké babar pisan apa déné angayuh babagan kang abot-abot sarta kang angél-angvl saya ora kaconggah pikir, sarta maneh ora kapengin sumuruping papan pamikiré muthek bola bali mung menyang tongga teparoné, utawa menyang sanak saduluré kang padha duduning ing cedhak kang manggon ing adoh babar pisan wis ora dirasani. Kang mangkono kena diarani rupak jagadé. Apa maneh yén nuju kataman ing lalara, katitik ing pucuk irung soroté wis katon semu putih, polatané wis katon jrabangan bulé kaya ulesé jaran napas iku dadi ngalamt nélakaké wis nyedhaki cendhak umuré.

Awit saka mangkono, sabisa-bisa manungsa aja dhemen ngunder, supaya pikiré ora ngendhel becik kang karêp kakaring  lulungan saka ing omah, dadi oléh padhang hawa, kata[14]man soroting srengéngé, wekasan bisa mentheraké pamikir. Parangbara gelem sarawungan lan pawong mitra padha gosokan kawruh, kang anjalari ngrebdaning budi, iku sya luwih déning prayoga, amarga bisa anjembaraké kaéngétan nanging goné sarawungan kudu milih kang nunggal larasan sarta padha jongngé, apa déné kang dhadhasar rahayu ing budi mangko iku bisa kapénak.

Mungguh sarawungan mau, ora kudu milih kang lamak wayahé, sanadyan nom tuwa utawa lanang wadon janji gawé bombongé pikir utawa muwuhi pakoléh, iya becik rinaket kang nganti supeket awit senengnging ati bisa ngawétaké umur, sanadyan tumiba ing pati, nanging wis muput uripé ana ing donya, ora kawung gela ing sambékala lan rubéda, kang mangkono kena diarani muwuh kautipané.

Kabicara : yén  mangkono dawa cendhakking umur apa kena pinardi, déné isih nganggo sarana di seseneng.

Wangsulan : dawa cendhakking umur, bener ora kena pinardi, sarta wis pinanci marang kang gawé urip nanging iku tumraping kawruh kabatinan mungguh tumraping kawruh lahir bisa béda, pati iku kena karuda peksa, kayata : yén nuju perang [15] amuk-amukan manungsa ora sumurup pepesthéning pati ana ing ngendhi, wong katrajang lumaraping mimis lumrahé mesthi mati. Mangkono uga kauripan iya kena kaupakara supaya dadi awété, kayata : kaati-ati tindhaké, kaseger awaké, kabobot kukuwatané, sarta kaseseneng pikiré. Awit senengnging pikir nununtun bagasing badan mangkono panggula wentahing ngaurip kang wis katata lan iku bisa mutuhaké kauripan.

Ing wusana sakéhing piwulang lan susulang, kang kamot ing layang iki kabeh, muga andadékna kapénakking laku, mung kariya nemu suka lan rahayu.

— titi —

 

 

 

 

 

 

Advertisements

LAYANG SASMITA WRINITYA


LAYANG SASMITA WRINITYA

Mratélakaké sasmitané wong arêp nemu pakolih
utawa kapitunan kawistara saking semu,
tumrap tangkebbing sarawungan.

Purneng gita ing Surakarta
Warsa cinondra sangkala :
Madyaning Satata Angésthi Condra
(1858)

1e DRUK

UITGEVERIJ EN BOEKHANDEL
STOOMDRUKKERIJ “DEBLIKSEM”

SOLO 1927

Kasalin saking aksara Jawi
Ing aksara latin déning :

Mas Kumitir

Sidoarjo, 15 Januari 2017

@@@

———————————————————–

[3]SASMITA WRINITYA

Sasmita, tegesé : Ngalamat.
Wrin, tegesé : Weruh.
Nitya, tegesé : Semuning ngalamat.
Dadi : Sasmita Wrinitya, karêpé : ngalamating kawistra saka pasemoning kono. Babaraké pratélakaké ing ngisor iki :

Sarawungan

Awit saka sadina-dina manungsa tansaha niniténi, samubarang kang tinemu ing dalem uripé, iku bisa nuwuhaké ungahing pangraita, tumrap sarawunganing manungsa. Sarawunganing iku yén kapatitisaké pamawasé, dadi ngalamat ala becikking lalakon kang bakal makoléhi utawa mitunani, katon saka tanggap tanduking patrap lan pangucap utawa tangkebing sapatemon, jéréngané mangkéné :

  1. Titikan.

Kang tumeka ing surasané muwuhi rijeki utawa panemu apa ngelongi. Yén muwuhi ngalamat bakal pakoléh, sanadya muwuhé mau ngandhut pangarah. Yén ngelongngi ngalama[4]t bakal ora pakoléh, sanadyan kalongé mau bakal anduwéni kaundhakan sabab séjé mongsa iku bisa gawé owah gingsiring pamikir, iku wis kalebu ing babasan : dhék wingi lan sésuk iku kalah karo saiki. Dadi kang perlu iku ya saiki, sarta manéh sanadyan paguting gunem sajak nyenéngaké, iya durung kena katetepaké, awit tandukking patemon iku mung lagi kondha, éwadéné yén wis cundhuk karo kira kirané, sarta nganggo wawaton kang patang prakara : kandha iku kalah déning tondha, tondha kalah déning nyata, nyata kalah déning yekti, upamané mangkené :

Ana wong kondha bisa gawé klambi, tandhané prigel ambedhahi, sarta baut andondomi bakal nyatané bisa kalakon dadi klambi, yektiné kena dianggo kalawan kapénak, kang mangkono dadi titikan ngalamat bakal pakoléh, déné bedané nyata karo yekti iku kayata mangkéné : Si Suta saiki wis Sugih, tandhané goné nganggo sandhangan sarwa becik lan murwat jarité tigas klambiné sutra a[5]nyar, ali-aliné mripat inten, tétéla yén sugih, nyatané nganggo-anggo srwa becik nanging bareng kayéktékaké ali-ali mau jebul silihan, kang mangkono durung dadi wawatoning pangandel, prakara iki ora nuntuni marang cupeting pangandel malah marsudi marang kawiwekan kaprayitnan lan kasujanan, patemon wau kudu katitik kahananing lair, bathi dhisik apa kari, yén bathi dhisik iya becik wis genah pakoléh, yén bathi kari durung mesthi, mesthiné yén wis tumeka ing wanci, awit wosing surasa iku, kena  kawawas saka kawaspadan yaiku nyumurupi pada lungsining karêp kanggo paugeran suméléhing gunem.

  1. Tumeka.

Kang tinekan tangkebing patemon rêna apa ora. Manawa rêna, rênané mau samudana apa pasaja. Yén pasaja iya nbakal pakoléh, yén samudana iya bakal kapitunan, déné panitiké samudana lan pasaja, kena kalalar saka nalar-nalaring kono, nyebal naro kahanané apa ora. Yén nyebal iya samudana, yén nétési iya pasaja. Mungguh kang nyebal upamané mangkéné :

Wong kang mengku balé omah gedhé sarta patut barangngé [6] sapirang-pirang. Prabot pirantiné becikbecik mangkono banjur anduwéni kondha kang nelakaké kamlaratané, ing sadina-dina, ga : pangan ga : ora, sumelang yén katempuhing panembung wong kang luru butuh, nganti dibandani kandha kang anggawa praja, liré : gawé kusut marang awaké dhéwé, iku tétéla mung ulas-ulas, kosok baliné wong kang kahanané ora mejaji, banjur anduwéni kondha anggarap dhuwit éwon tur sugih pametu, iku iya mung gelar kanggo api-api baé, kang mangkono bakalé ora makoléhi.

  1. Kapethuk utawa patemon ana ing dalan.

Patemoné rêsep apa kemba, tanggap apa tumembuh. Yén rêsep sarta tanggap iya bakal pakoléh. Yén nemba sarta tumembuh, iya bakal ora pakoléh. Sanadyan tanggapa utawa rêsep, yén mung anggunem sarta mokaléhaké perluné dhéwé, iya bakal ora makoléhi, éwadéné yén padha  ngrasakaké kangdadi perluné saka loron iya bakal makoléhi, kajaba kang patemon mung sadléréngan.

[7] 4. Srawungngan karo batih.
(kang dadi ingon nunggal saenggon)

Ulating bojo peteng apa padhang. Yén padhang sarta turut-tinurut ing panemu, iya bakal gangsar, gampang kang kaarah. Yén peteng sarta cengkahing batin sabab saka sulaya ing karêp iya bakal siyal kangélan kang kaarah, sebel pangudiné marang pakoléh. Apa manéh tumrap marang anak kang wis diwasa, manawa ora ambangun turut iya bakal ora pakoléh. Kang tumrap marang batur, manawa kurang sregep sarta kurang tumemen iya bakal mitunani. Déné kang bakal mitunani manawa kabéh padha runtut ora ona kang pasulayan iku bakalé pénak sarta makoléhi, amarga padha nunggal laras ora ana kang saléca karêp wekasan anggampangaké sedya kang kaudi.

  1. Srawungngan lan sanak sadulur utawa akrab.

Yén tangkebing patemon isih rumaket ora nganggo sika-siku, iya bakal pakoléh. Yén wis kumliya sarta kurang rêsep iya bakal ora pakoléh. Rumaketing lair iku béda karo rumaketing batin manungsa bisa ngra[8]sakaké gelar gulunging gunem kang sejati.

  1. Srawungngan lan tongga.

Yén labuh linabuhing kabutuhan sarta mathuk padha ngudi kasenengan iya bakal pamér-paméran ngandakaké ajiné duwékké dhéwé, sarta ora anggunem kacingkrangnganing tatanggan iya bakal ora pakpléh, selawasé tansah kumliya.

  1. Srawungngan lan kanca.

Yén bantu-binantu padha ambirat pakéwuh, sarta gelem tulung-tinulung ing karibedan iya bakal pakoléh. Yén mung amburu kacukupé dhéwé, iya bakal tanpa gawé.

  1. Srawungngan lan wong kang durung wanuh.

Yén tangkebing patemon nyambung rembugan kang kalawan kapénak sarta [9] methuk padha jongngé pakoléh. Manawa ora mathuk ora pethuk iya bakal ora mathuk dadi tangkebing patemon mung lamis-lamis lambé baé, ing wekasan tanpa gawé.

  1. Srawungngan lan wong kang wis wanuh.

Sapisan, kawawas sasemoné. Kaping pindho, pangangoné genep sarta rêsik tembungé katon rêna, tondha prayoga, bakal mahanani bungah. Déné manawa pasemoné memelas pangangoné kurang pantes tembungé ngasih-asih, wong mau tandha ngandhut prihatin, bakal mahanani ribed.

  1. Srawungngan lan pawong mitra.

Yén nelakaké kangén sarta wuwuh rumaketé, iya bakal pakoléh. Yén ora mangkono, sarta tangkebé rada kemba, iya bakalé ora makoléhi. Apa manéh yén wis ora rumeksa marang karikuhané mitra, malah ngalamta bakal pedhot.

  1. Srawungngan lan sapadha-padha.

Yén tangkebing patemon kanthi anoraga, sarta mengani jembar[10]ing polatan liré : padha nimbang endi kang kepénak linakon tumrap pangudining pakoléh, iya bakal pénak, yén tangkebing patemon tanduking deksura, sarwa ora sumedya nyambung kabutuhan iya bakalé ora pakoléh.

  1. Srawungngan lan sapadha-padha.

Gelar wutuhé kapriyé. Yén ambaledak katon ora ngéman  bondha, tandha bakal mahanani kabungahan, déné manawa wong sugih mau nanjakaké pétung, tumraping sarawungan nganti katon angguthil iku tandha bakal ora makoléhi.

  1. Srawungngan lan wong mlarat.

Kawawasa kang dadi tékadé, yén sumarahing pangréh, ambangun-ambangun turut sarta ora ngémung bau suku, tandha bakal mahanani kauntungan, déné yén wong mlarat mau adol umuk sarta kamélikané kadokok ing ngarêp nganti katon enggoné anduwéni pamrih, tandha bakal mahanani kapitunan.

  1. Srawungngan lan wong mejana.
    (liré : ora mlarat ora sugih)

Yén gunemé seseg angrembug pangawéyan utawa ngrembu[11]g liya-liyané kang nélakaké pakoléhé, tandha bakal mahanani kauntungan, déné manawa bakal nuntuni kapitunan.

  1. Srawungngan lan wong pinter.

Kang mawas kawruhé, yén ulah ngélmi kabatinan kang kalayan yekti, tandha bakal mahanani karaharjan, déné yén wong pinter mau kawruhé mung kawruh kalahiran sarta di sasapi gelar, samudana lalamisan tandha bakal mahanani karusakan.

  1. Srawungan lan wong busuk.

Yén mangan wuruk sarta anggatékaké ing pitutur, tandha bakal mahanani kabegjan sabab wong kang mangan wuruk mau calon dadi dandanan kena pinitaya ing panggawé yén gedhé. Déné manawa wong bodho mau gunémé doso dhasar ambrengkelo, sarta ngugemi panemuné, dhéwé, tandha bakal ambubraha kétata, sarta ngrusakaké cara.

  1. Srawungngan karo dhudhuwuran utawa panggedhé.

Yén patemoné manggung mituturi, utawa wulang wuruk [12] sarta tansah gawé ririgen apa déné, paring pratikel kang kapénak iya bakal pakoléh, yén ora rumengkuh ora anggapé, iya tanpa gawé, tegésé ora sumedya nuntun marang sor-sorané, wekasan ora makoléhi.

  1. Srawungngan karo karéréhan.

Yén karéréhané ngepék-epék sarta sumusup apa déné sumarah marang dhudhuwurané tumraping pangluruh, iya bakal pakoléh. Yén malah ladak sarta sumengguh, iya bakal kangelan pangarahé marang pakoléh, terkadhang mung nuwuhaké éwaning panggedhé baé.

  1. Srawungngan karo bongsa luhur.

Kudu kawawas sarasaning karsa, yén tansah anggunem kautaman lan kasubratan tandha bakal dadi pangauban sarta kena di susupi. Déné manawa bongsa luhur mung manggung anggunem lalangen kamuktén sarta kawibawan tandha bakal mahanani kamlaratan apa déné anggégéndang ing ngakéh.

  1. Srawungngan karo wong ngisor.
    (bongsa kawula)

Kang kawawas karêpé kang adakan yén katon waléh, [13] liré : mung masajakaké kangdadi wosing sedya, tandha bakal mahanani kamayaran, déné manawa wong ngisor mau ancéngkok sarta kakéhané onggok ora anglungguhi enggoné dadi wong ngisor, tandha bakal ora maédahi.

  1. Srawungngan lan satru utawa mungsuh.

Yén srawungngané isih munget-munget semu-sumengit sarta laladak iya bakal ora kapénak, yén wis sirêp sarta sarêh, iya bakal pakoléh.

  1. Srawungngan karo wong julig.

Wondéné srwungngané karo wong kang nandukaké gelar kajuligan liré  : ing lahir ngemohi, nanging ing batin ngarêpi, ing lahir pradah, nanging ing batin ngarah, sapapadhané, iku kudu kawawas sasantosaning atiné, samongsa onya, tandha ora pasaja iku bakal mahanani pasuwalan kang mangkono sarawungané, aja nganti dadi sengit, prayoga di kendhoni, supaya wudhar.

——— @@@ ———

 

Déné panitih kabéh mau, ora liya mung katon saka ing pasemon patrap lan pangucap, iku kang nela[14]kaké rasaning ati, janji wis kacandhak wosé, dadi ngalamat bakal wusanané.

Wong srawungan iku wis andudut rasaning pamikir, terkadhang nuwuhaké seneng, terkadhang nuwuhaké gela lan éwa. Kang nuwuhaké seneng, iku dudungkapan rasané kena kang kinira cundhuk lara rasané kono, yaiku condhong, condhong tetembungané, condhong pratingkahé, sarta condhong lagon lagéyané, kayata : padha dhemené ginunggung, padha demené diajéni, kang sinarawung ora condhong yén dialem, kang sumarawung dhemen diajéni, kang sinarawung ora kapengin oléh pakurmatan dhemené mung barés lan pasaja dadi nampik marang tindak lalamisan nanging saréhning isih dhemen marang tata krama, dadi panampikké mung binatin baé. Tarkadhang manéh, kang sinarawung dhemen diwéwéhi, nanging kang sumarawung dhemen sapadha-padha, wéwéh winewéh, tulung tinulung, sarta ora gawé kapitunaning liyan, dadi wis tétéla banget wong kang lagi sarawungngan baé, wis nuwuhaké dudungkapan warna-warna, [15] apa manéh yén sapatemon kanthi wawan gunem rasaning pamikir saya warna-warna banget nanging saréhné warnaning petemon iku ora kena cinacahaké, sarta ora kena binastu, dadi mung anjupuk wawaton kang dadi gaprukké baé kapriyé, ora liya kang surasané sasmita wrinitya, kang wis kapratélakaké ing ngarêp, déné manawa srawungngan utawa sapatemon karo wong kangtansah langkahing pangucap kuminter, gumuna, dhumukun gumuru, gumedhé, kumingsun sarta kumasura, apadéné tansah ngumukaké becikké dhéwé, nyaritakaké alaning liyan utawa ngumukaké sawijining wong,  tumrap ala becikké, sugih mlaraté, bodho pinteré, lan bener luputé wong kang diumukaké mau, iku aja agé-agé ginugu, kudu ngenténi tandha yekti kang dadi sahing katemenan, luwih manéh yén spatemon karo wong kang sir pikiré, saya ora perlu kalebokaké ing ati. Iku bakal migunani, apesé oléh wuwuh panemu, pirang bara oléh raja braja sarta oléh kapénakking awak kang mang[16]kono pantes kaudi kalakoné, déné pangudiné ora liya mung sarana tindakking kabecikan kang kalawan saboboté.

Ing wusana surasaning piwulang kang kamot ing Layang Sasmita Wrinitya iki, muga andadekna kapénakking tindak tumrap kang padha sarawungan minongka pambirating karibedan mung kariya nemu karaharja.

=== @@@ ===

Versi pdf-ipun saged dipun unduh wonten mriki.
versi naskah aslinipun saged dipun unduh wonten mriki.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

SERAT SASMITA RASA


SERAT SASMITA RASA

Tegesipun : Pralambanging rasa,
medharaken ébah osiking pangraos
ingkang badhé mahanani begja cilakaning manungsa,
tumraping lalampahan, titikanipun para bijaksana
ing cipta sasmita, duking jaman kina.

Winangun gita ing Surakarta
Warsa cinondo sangkala :
Ngesthi Gati Slira Ngudi
(1858)

2e DRUK

UITCEVERIJ EN BOEKHANDEL
SROOMDRUKKERIJ “DE BLIKSEM”

SOLO 1927

Kasalin saking aksara Jawa
ing aksara latin dening
Mas Kumitir

Sidoarjo, 1 Januari 2017

———@@@———

—————————————————————————————-

Isinipun serat punika :

Ha   :   Pénget tumanggaping budi;
Na   :   Panengeran wong kang bakal nemu bebenduning Sukma;
Ca   :   Panengeran kang bakal nemu sih pitulunganing Sukma;
Ra   :   Panengeran kang bakal nemu kasusahan.
Ka   :   Laku kamungguhan;
Da   :   Laku kalantipan;
Ta   :   Laku kagunan;
Sa   :   Laku kaprawiran;
Wa  :   Laku kadibyan;
La   :   Laku kawapadan;

[5]Ha
Pénget Tumanggaping Budi

Lamun ana osik kiréng galih, dén sami waspaos obah osik ana pinangkané, kaungkiha dén kongsi kapanggih, kang saréh kang ririh, ngarah mrih rahayu.

Sakehing osik iku titikané, katerangané sawatara kapratélakaké kaya ing ngisor iki.

Osik iku dumunung ana ing kaélingan mungguh kang diélingngi dudu prakara kang kagusthi ing sadina-dina, yaiku prakara kang tuwuh ana saburining pamikir, tumekané mung kalayan dadakan kayata : éling goné tumitah urip éling goné bakal nemahi pati, éling kahananing lalakon kang bakal tinemu ing awakké, tumiba ala utawa becik kapénak lan ora kapénak kang mangkono iku diarani : osik déné ananing osi tuwuh saka meneping budi, kena ingaran : Wahyaning Cipta Sasmita.

Osik mau dadi penengeran manawa duwé osik éling sumedya nglakoni becik ing ngalamat bakal nemu kapénak manawa duwé osik éling sumedya nindakakéala , iku uga dadi ngalamat bakal nandhang ora kapéna[6]k uripé ana kang donya tumeka ing delahan dadi wosé osik iku warna loro, prakara iku karêpé padha ngarah luru énak lan kapénak énak iku rasaning pangenyam kapénak iku rasaning pratingkah.

Iki pépéngét kang bangét-bangét muga aja lali ing pamusthi. Mulané wong urip kudu nyumurupi obah osiking kang budi, amarga kanggo pandoman lakuning cipta, pakoléhé bisa nuntuni kauripan kang katitik katon becik déné becikking kahanan nuwuhaké kasembadan ing wekasané muka senengngan.

Na
Panengeran Wong Kang Bakal Nemu Bebenduning Sukma

  1. Gumuyu kang tumeka, luwih saking katon kena sinayutan, kayata : kapranan pqangrasané, sebab saka kacondhongan pamikiré, yaiku ngrasakaké sadhengah kacucutan kang andadVkakV latah. Utawa maneh nyukuraké kojuring mungsuh, goné kaweléh tansah ginagarap nganti andadé[7]kaké bangeting kaduga kang ora kira-kira, ora ngalingi sisikuning batin yén panguguk iku kalebu bungah-bungah, watakké kerep lali marang kabatinan wekasan antuk bebenduning sukma, saka lirwaning tindak kang andaluya.
  2. Napsu kang tumeka, luwih saking katon kena sinuyutan, kayata : kadadak kabrananging pikir, jalaran duwé panganggep marang sarawungngané, rumasa kaina kadiksuran kaéwanan kang gawé kagét sarta nuwuhaké untaping pikir, nganti ora ngélingngi rusakking karuntikan kalah menang padha nandhang kapitunan.
  3. Arip kang tumeka, luwih saking katon kena sinayutan, kayata : rina wengi tansah ngantuk kudu turu, ésok awan soré, mung tansah ambaliyut jalaran kadadak ing sabab saka kendhoning otot dadi pancering mrimat nganti ora ngélingngi marang pangupakaraning raga kang ora ajeg iku andadékaké owah lakuning getih, ing koro kerep wuwuhé kalalara.[8]
  4. Derênging karêp kang tumeka, luih saking katon kena sinayutan, kayata : banget kapinginé kani (kanthi) hawa napsu kang marangasmara marang kang nyulayani, yaiku sadhéngah kang ora bisa anduwa hardaning sedya, nganti ora ngélingi, yén derêngnging hawa napsu iku, ora bisa dadi rahayu, beneré kudu pineggak supaya ora andadékaké rusakking tedhak.

Pepali kang wali-wali, muga aja lali marang pamusthi, mulané wong urip kudu nyumurupi sasmitaning bebendu, supaya tandhuk kang nuwuhaké susah, padha ginedhongnga ana papan pasaréhan tegésé : sinaring karêgen binuwang, kang resik rinasuk, pamrihé nyunyuda duka, pirang bara sirna antuk pangaksama, wekasan widada panawunging sukma. Papali iki becik nuli dilakoni, ing mangko bakal sumurup tandha yekti kang dadi basuki.

Ca
Panengerané Wong Kang Bakal Nemu Susah Pitulungané Sukma.

  1. Kaélingan kang tumeka, kongsi mijilé kéwaspa, kayata : rumasa apes kawul, cu[9]peting panemu, ring kehing raga, sarta tan bisa widada.
  2. Jatmika kang tumeka, kongsi mijilaké panalongsa, kayata : rumasa kasluru utawa kaliru, ora patut salah ora kaprah, pinter durung bener, ongéh dadi goréh, wekasan nuwuhaké antengnging pameleng.
  3. Warek kang tumeka, kongsi mijilaké pamarem, kayata : panarima jalaran saka nyirêp pangongsa, ngiwakaké karsa, ngung kuraké murka, ngarepaké legawa, nengenaké darma.
  4. Sokur kang tumeka, kongsi nijilaké panarima, kayata : ngluhuraké sukma, karana sakehing titah iku, kawula dadi kanggepa sapadha-padha, kabéh padha anduweni sedya kang becik déné ana kang nuwuhaké piala, iku jalaran saka pé[10]peting pakéwuh, sarta cupeting kawruh, mergané kudu sumarah lan sumanggem sahagnyaning sukma.

Wantu-wantuning pametik muga aja lali ing pamusthi. Mulané wong urip kudu nyumurupi sasmitaning pitulungan supaya bisa numusi kalakoné, marmané disantosa ing cipta, aja pisan-pisan kongsi katuwuhan tetenger kang dadi kosok baliné sih, iku bisa nuwuhaké sedih, yén widada kadunungan tandha  utama, pakoléhé tan kasangsaya, ing wekasan dadi mulya.

Ra
Panengerané Wong Kang Bakal Nemu Kasugihan

  1. Luh kang mijil tanpa karana, ingaranan : Udrasa, kayata : Karasa rumasa ora sembada, ngangkat ora kuwat tadhah ora kaconggah, mangsah tansah kalah wanter kalah pinter, kalah rosa kalah santosa karo sapadha-padha, nganti andilalah tanpa pangarah, ora sumedya nunuman marang tahan ora maju marang laku.
  2. Wicara kang kalédhon tanpa karana, ingaran : Cara Méda, kayata : Pikir ura, o[11]ra bisa menang, jalaran ngrasakaké kang sanadyan di kandhani ora dilakoni, ora ngréwés pitutur kang bares tinenggenaké mung bongsa paés.
  3. Mambu ganda ala tanpa karana, ingaran : Durganda. Kayata : mambu kang pating klenyit ora ana wanginé, sapanunggalané, sarta ora sumedya ambudi sirnaning gagonda kang ana ing padunungan kono, sanadyan nganti gawé lalara meksa ora grinahita.
  4. Ati naratab kang tanpa karana, ingaran : Nala Wigina. Kayata : keteg andharêdheg tansah dheg-dhegan rumasa uwas kuwur kalanthur ngawur.
  5. Sarira uyang kang tanpa karana, ingara[12]n : Naga Noma. Kayata : ngolang-ngaling gulasaran linggih orajenak turu or kap uyang kang tanpa karananak mangu-mangu kang panemu, sabarang kurang kuwagang.

Pangkon kang banget maton muga aja lali ing pamusthi. mulan uyang kang tanpa karana wong urip kudu nyumurupi samitaning kasusahan supaya ora nganti kataman marmané aja pisan-pisan anglulusaké, kaya kahanan kang wis kalakon iku, kudu sinalin lagon sarana pasinaon mungguh kang dadi pakoléhé, samongsa wis bisa atul banjur butul tegésé : ngolong narondhong marang pamawasing kasusahan kang bakal tumeka, ing wekasan bisa dhangan kanthi karaharjan.

———@@@———

Sawisé niteni panengeran kang ginawé andungkap kahananing sasmita rasa, luwih prayoga manéh nyumurupi kahananing laku kang pramati, supaya kena ginawé pipiritan utawa kanggo paugeran tumrap kang padha sumedya ing gugulang laku, awit sarupaning bebendu iku tuwuh saka kaliruning laku, kosok baliné, sarupaning nugraha tuwuh saka tindak kang utama, mungguh pratélané kaya ing ngisor iki. [13]

Ka
Laku Kamungguhan

  1. Sumeh ing pasemon yaiku ora nuwuhaké ulat rêgu, welu, anjabrut anjekutrut marêngut ambaesengut peteng, nyurêng, sirung lan anjebrung, mung tansah padhang kang nanarik rênaning panyawang.
  2. Saréh ing pangucap yaiku aris manis patitis genah, prenah padhang, gamblang, terang, wijang, cetha, tétéla, nganti ora andadékaké kodhenging panampa, apa déné ora brahok ora santak ora sengap ora cindhula, ora dhosa, ora songol ora kasar, sarta ora saru.
  3. Alusing solah tanaga, yaiku ora diksura, ora tranyakan ora calundhangngan ora plandhingngan sarta ora langkah ing pratingkah.
  4. Jatmikaning palungguhan ora rongéh ora goréh, ora nolak noléh ora édhég ora andgangak ora canguhgukan tansah jenjem sarta jinem nganti nganti katon mandhawa[14]ni, ora ngurawani.

Da
Laku Kalantipan

  1. Bisa nampani surasa, yaiku sumurup laraping ukara, nyandhak tanggap tanduking basa, mulat ulahing solah, tanpa lérégging swara, sarta pana séléhing sedya.
  2. Lebda mangsuli pangandika baut ngulihaké pethukkaning basa, ora nalisir karo dhadhapukané, mungguh kang dhapur carita, korup kocap lan kecapé, déné kang dhapur pitakon winangsulan pituduh lan pitutur, kayata : pitakon jenéng, tembungé : sapa. Pitakon katetepan tembungé : apa. Pitakon rupaning barang utawa araning papan tembungé : éndi. Pitakon dunung, tembungé : ngendi, pitakon cacah, [15] tembungé : pira. Pitakon angkataning mongsa, tembungé : kapan, pitakon katurangan tembungé : kapriyé. Mangkono lan liyan-liyané.
  3. Nyandak marang sasmita, yaiku sumurup maring ulat liring, kedhap kilat solan-salining kahanan sarta laraping saloka.
  4. Ngerti marang wawadi, yaiku ngunci samubarang kang ora kena winedhar, rumeksa marang kawiragan, nutupi marang karikuhan.

Pangiri kang wanti-wanti, muga aja lali kang pamusthi. Mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kalantipan supaya awas ing pamawas ora andadékaké kandhegging pangancas pakolehé bisa buntas waluyaning jiwa raga bisa nunggal ing sasana.

Ta
Laku Kagunan

  1. Wingiting pasemon yaiku antengnging praupan ora réséh ing prtingkah, ora juwéh ing calathu, sarta ora réméh ing kakarêpan.
  2. Rigena ing tindak yaiku ngacakki sakéhing la[16]ku, samu barang rampung ramping, ora céwét ora kéthér, sarta ora rêmben apa déné ora rondhé endhé, sarwa sumurup kang dadi wosing wigati.
  3. Saronto ing sedya, yaiku ngatusaké panemu, samongsa durung pana ora sadaya-daya ing sedya, ora agé-agé kang tanpa gawé, ora grusa-grusu kang dadi kasluru, ora andadak kang nuntuni rusak sakehing tindak nganggo ngumbar sabar nguja darana.
  4. Membating pambudi, yaiku memes ora kaku ora kau, ora cukéng ora buteng, ora derêng, ora serêng, ora nyereng, ora angrangsang, ora murka, ora ngongsa, awit budi membat luwih kuwat unggahing darajat.

Pangarêp-arêp kang tetep, muga disanggem ing pangregem, mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kagunan supaya kaduk kadunungan sarana lawan mantra, marmané ana linanggana, balik kaudiya di nganti pana, pakoléhé ora kawekén lan ora kéwran ing pajongka, ing wekasan bisa karêgem ing asta. [17]

Sa
Laku Kaprawiran

  1. Wanthen yaiku wani sapatemon, wani caturan wani nembung. Wani anjawab sarta wani saba ing teba.
  2. Tatag yaiku ora miris ora wedi lara kangélan ora kagét ginetak ora nulak panantang, sarta ora sumelang tununggulan.
  3. Tangon yaiku mantep sarta tetep ora mingser saka ing papan ora oncat saka ing padunungan ora mingguh marang pakéwuh, ora milih marang mungsuh, ora mundur karoban ing lawan ora mlencing sumengka ing tandhing, sarta ora watak ngucira tinggal galanggang colong palyu.
  4. Tekat yaiku tahan sarta kuwat apa déné kelar dinadhar, sanadyan pinarwasa meksa santosa.

Pangudi kang banget binudi muga disanggem ing pangregem, mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kaprawiran supaya katut katularan marmané aja sinirik malah kaucik kang nganti becik pakolehé bisa kajn lan keringan ing wekasan dadi pangayoman. [18]

Wa
Laku kadibyan

  1. Arang calathu pamrihé melêngaké pamesu, pakolehé anggedhékaké prabawa, ing wekasan bisa kasumbaga.
  2. Arang kedhep pamrihé pramana marang karêntegging cipta, pakolehé sumurup wosing sedya, ing wekasan kajuwara ing jana.
  3. Ora mundhur pamrihé ora mayang tumoleh, pakolehé ngawakki kahananing rasa kang sinerang, ing wekasan bisa gawé ludhang samubarang.
  4. Ora samabat yaiku ora angresah, ora ngersula, ora watak anjaluk pitulung, samubarang kudu linakon pribadi, pamrihé kanggonodhi budi, pakolehé dadi mondra guna sura sekti, ing wekasan bisa nampani bulu bekti.

Pitutur kang luwih luhur muga disanggem ing pangregem, mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kadibyan supaya luhur kamanungsané, genep pirantiné, tata uripé, pakolehé sinuhun suhun ing wekasan bisa dadi tutunggul nyénaphaténi ing bawana. [19]

La
Laku Kawaspadan

  1. Nyunurupi wong sedya sarana panalika, yaiku nganglangngi obahing budi, sarta anjajah surasaning karsa.
  2. Nyumurupi wosing warana, yaiku aling-alingnging karsa lan aling-alinging jiwa. Aling-alinging karsa, liré : nindakaké samudana ulas-ulas api-api réka-réka, sapapadhané. Déné warananing jiwa yaiku raga, sok sumurupa ragané iya sumurup jiwané, sok sumurupa lahiré iya sumurup batiné, wekasan bisa titi marang sajati.
  3. Nyumurupi wosing pakarti, sarana niniling warta kang sajati utawa ninilas lalabuhan kang wis karuwan mungguh pakolehé niteni bédaning ala lan arja, wekasan nisa ngepakaké pangaribawa.
  4. Nyumurupi wosing rubeda, sarana kawiwékan karayitnan sarta kasujanan yaiku ngepakaké dudungkapan kalawan matengnging duduga lan papatara, wekasan bisa resik tanpa sisik melik.

Piweling pangéling-éling, uga aja lali ing pamusthi. [20] Mulané wong urip kudu nyumurupi lakuning kawaspadan supaya ora mamang marang samubarang, ora samar marang gelar, ara talompa marang gaé, ora léna marang panggodha, sarta ora cawuh marang kawruh, wusana nuntun mulya lan raharja, ing donya tumeka pangayam-ayaming laya.

———@@@———

Purwaning pariwara rinenggep
kang sarêgep kanti anteping ati
kang tetep supaya nuwuhaké
kasembadaning karêp.

Versi pdf-ipun saged dipun unduh wonten mriki.
versi naskah aslinipun saged dipun unduh wonten mriki.

serat_sasmita_rasa

%d bloggers like this: