alangalangkumitir

Javanese Manuscripts

SERAT SULUK NGABDULSALAM (Pupuh I – VII)


PUPUH I
DHANDHANGGULA

1. Mangun sabda binarunging gendhing/ amurwaka kang parasèng rasa/ madu sarkara sekaré/ kasmaran resmiyéngrum/ ing pangruming wardaya kadi/ satpada mangrès rasa/ mrih praptaning santun/ mangun basa susilarja/ rèhning arsa mangun caritaning ngélmi/ miwah asaling jagad//

Memulai cerita seirama gending/ permulaan yang menggugah rasa/ tembang dhandhanggula/ membangkitkan gairah asmara/ menyenangkan hati seperti/ lebah menghisap rasa/ datangnya dengan sopan/ merangkai cerita dengan indah/ sebab keinginan untuk memulai cerita tentang ilmu/ dan asal mula dunia//

2. Sumarmanya kabrataning asih/ kawuryaning panuksmeng wardaya/ kojah sing èdi purwané/ pindha prakawiknyéng tembung/ tembung tembang kang kandel tipis/ miwah kang dawa cendhak/ mandheg lawan laju/ sumedya tumaméng sastra/ kwentar saking dèrèng kawuryaning galih/ mring ri sadaya arsa//

Oleh karena cinta setia/ terlihat jiwa di hati keluar/ cerita yang indah permulaannya / seperti mengenai susunan kalimat yang serasi/ kalimat tembang yang tebal dan tipis/ serta panjang pendek/ berhenti dan berlanjut/ bersiap masuk ajaran/ terkenal karena belum terbuka hati/ pada semua kehendak//

3. Mintaningsun nenggih ing Hyang Widhi/ kang asipat jalal jamal kahar/ kang amengku ing rat kabèh/ ngudanéni sadarum/ déné kang akiring dumadi/ kang sangkan wus kasamar/ Gusti Maha Agung/ ingkang asih ing akérat/ kang murah ing donya kang tansah pinuji/ kang ngganjar kang aniksa//

Saya mohon pada Tuhan/ yang mempunyai sifat agung, indah, kuasa/ yang menguasai dunia seisinya/ maha mengetahui semua/ adapun akhir kejadian/ yang asal sudah tersembunyi/ Tuhan Yang Maha Besar/ yang mengasihi pada jaman akhir/ maha pemurah di dunia dan selalu dipuji/ yang memberi anugrah dan menghukum//

4. Tinengeran kang nulis puniki/ apeparab pun Martadimeja/ kampung Astana wiyosé/ Nglawiyan dunungipun/ Surakarta kilèn nagari/ anistha alit mila/ sru kawélas ayun/ marmané kalunta-lunta/ pan tinilar ing bapa duk maksih alit/ anéng dhusun Prambanan//

Ditandai yang menulis ini/ bernama Martadimedja/ lahir di kampung Astana/ rumah di Laweyan/ sebelah barat Surakarta/ maka kecilnya menyedihkan/ sangat membuat iba/ sebab hidupnya terlunta-lunta/ sewaktu kecil ditinggal mati bapaknya/ ketika masih tinggal di Prambanan//

5. Marsudi tyas amarnéng palupi/ rinesepna sanak kang amaca/ kang layang akéh pédahé/ wawasen ing jro kalbu/ ywa katungkul amemaoni/ kirang langkung ing sastra/ lan ukaranipun/ ja maoni aja nacad/ luwung meneng wacanen baé ya becik/ dadi sira utama//

Melatih hati untuk menjadi teladan/ agar diresapi orang yang membaca/ buku ini banyak manfaat/ hayati dalam hati/ jangan terlena dan mencela/ kekurangan dan kelebihan ajaran/ dan kalimatnya/ janganlah mencela/ diam dan bacalah dalam hati sebab itu lebih baik/ agar kamu menjadi utama//

6. Déné kang wus lumrah mangsa mangkin/ lamun ana dènremeni ika/ angalem katèngkèng-tèngkèng/ lamun ala puniku/ pan sinengit kapati-pati/ puniku lamun bisa/ cegahen sadarum/ sampun ngalem lawan nacad/ myang ngrasani ala mring samining jalmi/ myang sanak baturira//

Adapun yang sudah umum saat ini/ kalau ada yang disukai/ akan selalu di puji / kalau jelek/ akan sangat dibenci/ itu kalau bisa/ cegahlah semua itu/ jangan memuji dan menghina/ serta menggunjing pada orang lain/ dan dengan sanak saudara//

7. Ngandhut rukun ing ngarep pan becik/ pan ing buri ngrasani kang ora/ iku sétan upamané/ jaman akir puniku/ kéh ijajil nukmeng mring jalmi/ mila dipunprayitna/ dènraharjèng kalbu/ saben dina kang kapaksa/ ingkang émut aja sira kongsi lali/ yèn sira ayun mulya//

Di depannya menjaga kerukunan dengan berharap baik/ padahal di belakang menggunjingkan hal-hal jelek/ diupamakan setan/ jaman akhir/ banyak setan yang merasuki manusia/ karena itu agar hati-hati/ agar selamatlah hati/ dengan paksaan tiap hari/ ingatlah dan jangan sampai lupa/ jika kamu ingin mulia//

8. Waskithanen purwané kang nulis/ dèn anyata sampun kaya-kaya/ giluten ing surasané/ wawasen ing jro kalbu/ prasudinen ingkang kaésthi/ yèn olih kanugrahan/ wruh surasanipun/ yèn wus weruh mirantia/ ywa pepéka dèn gemi angati-ati/ ywa tinggal ing dalilnya//

Ketahuilah dulu yang menulis/ sesungguhnya jangan khawatir/ pelajari isinya/ resapilah dalam hati/ usahakan niatnya/ jika mendapat anugrah/ tahu maksudnya/ kalau sudah tahu maka bersiaplah/ jangan lengah hendaknya berhati-hati/ jangan meninggalkan dalilnya//

9. Kang wus lumrahé sanabi wali/ kitab Kur’an tan mung lapal makna/ sejatinipun karsané/ yèn wus wruh dipunkukuh/ pan kekeren dipunprayogi/ wawasen kang sarira/ mobah mosikipun/ saben dina dènkareksa/ sampun kandheg ing rupa warna samangkin/ tuna yèn tan weruha//

Sudah sewajarnya seluruh nabi dan wali/ kitab Quran bukan hanya ucapan yang bermakna/ sesungguhnya itu adalah kehendak Tuhan/ jika sudah tahu harap dipegang teguh/ jika dipegang teguh akan lebih baik/ ingatlah pada badan/ tingkah lakunya/ teladanilah tiap hari/ jangan silau terhadap gemerlap dunia/ sebab rugilah jika tidak tahu//

10. Pamintèng sun mring Hyang Maha Luwih/ marang sanak kang marsudèng maca/ kadugèna sakarsané/ panjanga ingkang umur/ dèn-junjunga ing suka singgih/ jinurunga kamulyan/ gung ganjaranipun/ waspadaa panduming tyas/ kinasiha marang Hyang Suksmana Jati/ kang samar binukaa// 

Permintaan saya pada Tuhan/ kepada saudara yang giat membaca/ laksanakan sebisanya/ dipanjangkan umur/ diangkatlah pada kebaikan/ semoga ditunjukkan pada kemuliaan/ besar anugrahnya/ waspadalah pada nasib hati/ yang dikasihi oleh Illahi/ bukalah yang tersamar itu//          

PUPUH II
ASMARADHANA

1. Kasmaran temen wak mami/ wonten sajuga Pandhita/ ambeg sang tapa kinaot/ aran Ki Sèh Ngabdulsalam/ karya pamungkas tékad/ adhedhépok Ardi Catur/ aran dhukuh Kabuwanan//

Bahagia benar saya/ ada seorang pendeta/ watak sang pertapa utama/ pendeta itu bernama Seh Abdulsalam/ bertekad terakhir/ bertempat tinggal di Gunung Catur/ bernama desa Kabuwanan//

2. Punika jalma utami/ sang tapa tan darbé karya/ among olah dhiri baé/ déné ingkang para putra/ ganti-ganti kang prapta/ warna-warna para sunu/ wenéh alim lawan jawa//

Dialah manusia utama/ tidak punya pekerjaan/ cuma bertapa saja/ sementara putra-putranya/ datang silih berganti/ bermacam-macam anaknya/ sebagian sangat alim dan sopan//

3. Kang alim kitabé wegig/ kang jawa suluke limpat/ pasamya bebana kabèh/ mring rama Sèh Ngabdulsalam/ wonten putra satunggal/ pembarep bagus tyas terus/ bisa mantek lan midekat//

Yang alim ahli kitab/ yang sopan pandai bersuluk/ mereka bersama-sama datang/ pada Seh Abdulsalam/ ada seorang putra/ tertua sungguh tampan/ datang dan mendekat//

4. Rahadyan kalangkung alim/ kang awisma Ujung Alang/ radyan putra pembarebé/ Sasrawardaya waskitha/ ing wanci pukul sapta/ sowan ing rama sang wiku/ sang tapa anuju lenggah//

Putra paling alim/ bertempat tinggal di Ujung Alang/ sebagai putra tertua/ Sasrawardaya sangat awas/ pukul tujuh/ menghadap ayah sang guru/ sang guru sedang duduk//

5. Kasaru kang putra prapta/ Rahadyan Sastrawardaya/ sang tapa ngandika alon/ kulup dèn kepareng ngarsa/ radèn majeng awotsekar/ wus tata dènira lungguh/ radèn putra matur sembah//

Mendadak sang putra datang/ Raden Sasrawardaya/ Sang guru berkata pelan/ nak silahkan maju/ raden maju menyembah/ setelah duduk/ Raden menyembah//

6. Kawula anuwun uning/ pratingkahé wong asalat/ hakékat lan makripaté/ saréngat lawan tarékat/ kang kawengku ing salat/ kawula nuwun pituduh/ sang tapa terus ngandika//

Saya ingin tahu/ tingkahnya orang salat/ hakekat dan makripat/ syariat dan tarekat/ yang terkandung dalam salat/ saya minta petunjuk/ sang pertapa kemudian berkata//

7. Kang dhingin iku pan takbir/ micara parluning salat/ wowulas iku kathahé/ kaping kalih iku niat/ kawengku jroning ikram/ ing kurupé pan wewolu/ kang lapal Allahu Akbar//

Yang pertama takbir/ berbicara tentang kewajiban salat/ itu berjumlah delapan belas macam/ yang kedua niat/ yang terkandung dalam ikram/ berjumlah delapan huruf/ yang berbunyi Allahu akbar//

8. Kang dhingin aksara alip/ alip kamil aranira/ lam awal kaping kalihé/ martabaté akadiyat/ lam akir kaping tiga/ martabat wahdat dumunung/ aksara ha ping sekawan//

Pertama huruf alif/ sebutannya alif kamil/ yang kedua lam awal/ itu martabat ahadiyat/ ketiga lam akhir/ tempatnya martabat wahdat/ keempat huruf ha//

9. Wakidiyat kang winarni/ alip kang kaping limanya/ mutakalimun wakité/ kaping nemé kap kabirah/ pitu ba rububiyah/ ré rapingu darajatun/ sampun jangkep kurup astha//

Wakidiyat yang diceritakan/ alif yang kelima/ yaitu muta aliman wakid/ keenam kap kabirah/ ketujuh ba rububiyah/ huruf ra rafihu darajatun/ lengkap sudah delapan huruf//

10. Ping kalih niat puniki/ mukaranahé tetiga/ kitakrul lawan takyiné/ kasmu panejaning manah/ takrul nyataken uga/ anèng jroning kang lapal hu/ takyin wus nyata katingal//

Kedua niat ini/ kebetulan ada tiga/ kitakrul dan takyin/ warna cahayanya hati/ takrul sesungguhnya/ terkandung dalam huruf ha/ takyin sudah jelas terlihat//

11. Kang jejuluk insan kamil/ yèn sira nora weruha/ takbir mangkono ta kuwé/ sembahira tanpa karya/ angur baya dolana/ ari aninang-aninung/ déné ingkang kaping tiga//

Yang dinamakan insan kamil/ jika kamu tidak tahu/ bertakbirlah kamu/ doamu tidak berguna/ lebih baik bermainlah/ bersuka ria/ selanjutnya yang ketiga//

12. Angadeg asaling geni/ sejatiné geni cahya/ kang sumrambah badan kabèh/ iku sira ulihena/ marang sangkaning cahya/ insan kamil purwanipun/ kaping pat maca Patékah//

Menghadap asalnya api/ sesungguhnya cahaya api/ yang menjalar keseluruh tubuh/ itu kamu kembalikan/ pada asalnya cahaya/ asalnya insan kamil/ keempat membaca Al fatekah//

13. Wus sun tuturaken dhingin/ amepaki ing sarira/ rukuk kang kaping limané/ kaping nemé tumaninah/ mulané tumaninah/ sajroné sira rukuk/ ulihna sangkaning barat//

Sudah saya utarakan dahulu/ untuk melengkapi badan/ yang kelima rukuk/ keenam tumaninah/ maka tumaninah itu/ di dalam kamu rukuk/ kembalikan ketempat asalnya angin//

14. Arukuk asaling angin/ sejatiné angin napas/ anpas lan napas wuwusé/ iku sira ulihena/ iya sangkaning napas/ akadiyat purwanipun/ kaping pituné iktidal//

Rukuk pada asalnya angin/ sesungguhnya angin nafas/ anpas dan nafas ucapannya/ itu kamu kembalikan/ pada asalnya nafas/ permulaannya akhadiyat/ ketujuh itu ihtidal//

15. Ping wolu tumaninahi/ sajroné sira iktidal/ kaya takbir ukarané/ mila nganggé tumaninah/ awasta kamil insan/ kaping sanga iku sujud/ ping sepuluh tumaninah//

Kedelapan itu tumaninah/ ketika kamu ihtidal/ seperti dalam takbir kalimatnya/ makanya pakai tumaninah/ itu sebutannya insan kamil/ kesembilan itu sujud/ yang kesepuluh tumaninah//

16. Mulané tumaninahi/ jro sujud mulaken toya/ ulihna sangkan parané/ sejatiné getihira/ purwané saking sahdad/ ping sawelas iku lungguh/ kaping rolas tumaninah//

Maka tumananinahlah/ dalam sujud muliakan air/ kembalikan asal muasalnya/ sesungguhnya darahmu/ berasal dari sahadat/ kesebelas itu duduk/ keduabelas itu tumaninah//

17. Jroning salat sira linggih/ aja lali tumaninah/ mulané kaya mangkono/ lungguh asaling bantala/ jisimira kang wadhag/ iku bumi kang linuhung/ ulihna mring wakidiyat//

Dalam salat kamu duduk/ jangan lupa tumaninah/ sebab seperti itu/ duduk pada asal tanah/ jasadmu yang kasar/ itu tanah yang dimuliakan/ kembalikan pada wakidiyat//

18. Wus telas asaling mayit/ telulas lungguhé tahyat/ patbelas maca tahyaté/ atakiyat burubanya/ marang kang Maha Mulya/ rerupa dhong arsa lampus/ Madum Sarpin dadi béka//

Sudah habis asalnya jasad/ tiga belas itu duduknya takhiyat/ empat belas itu membaca takhiyat/ ahtakhiyat burubannya/ pada Tuhan Maha Mulia/  perwujudan pada kehendak  mati/ Makdum Sarpin menjadi susah//

19. Mila kawruhana kaki/ yèn sira nora weruha/ dadi béka salawasé/ urip miwah yèn palastra/ ingkang kaping limalas/ salawat mring kanjeng rasul/ nembelas tartip muwalat//

Maka ketahuilah/ jika kamu tidak tahu/ akan susah selamanya/ hidup dan mati/ yang kelima belas/ salawat pada Nabi Muhammad/ enam belas tartib mualat//

20. Pitulas tegesé tartip/ turun-turun yèn palastra/ sulbi Kakbah ingkang kosén/ campur mring raga lan mulya/ tedhak Sri Naranata/ mudhun jurang munggah gunung/ ping wolulas awèh salam//

Tujuh belas maksudnya tartib/ jika keturunan mati/ rahim Kabah yang menjadi tiang/ bersatu badan dan kemuliaan/ keturunan raja/ turun jurang mendaki gunung/ kedelapan belas memberi salam//

21. Ana déné kang dènwèhi/ salam iku kadangira/ kang mungging kanan kéringé/ supayaa aja béka/ ing donya lan akérat/ yèn wus weruh dipunwanuh/ dèn kadi madu raosnya//

Adapun yang diberi/ salam itu saudaramu/ yang di sebelah kanan kirimu/ agar jangan mendapat susah/ di dunia maupun akhirat/ jika sudah tahu harap dimengerti/ seperti rasa madu// 

PUPUH III
DHANDHANGGULA

1. Iya iku rasakna sayekti/ sejatiné wong sembahyang ika/ nyalatken mayité dhéwé/ pomaa dipunémut/ ingkang putra nyuwun ngabekti/ wonten putra panenggak/ langkung limpatipun/ kang wisma ing Garbaretna/ langkung wasis wignya limpat tatag trampil/ cahya mindha sasangka//

Maka itu rasakan benar/ sesungguhnya orang sembahyang itu/ menyalatkan mayatnya sendiri/ harap diingat/ sang putra menghaturkan sembah/ salah seorang putra kedua/ lebih pintar/ yang tinggal di Garbaretna/ lebih cerdas bijaksana dan trampil/ bersinar seperti bulan//

2. Sira rahadèn sinung kekasih/ marang kiyai Sèh Ngabdulsalam/ Surya Sasmita kinaot/ pukul kasapta dalu/ Radèn Surya garjiténg galih/ sowan mring kabuwanan/ tan antara rawuh/ majeng umareg ing rama/ mangenjali kang rama ngandika aris/ radèn sira lungguha//

Beliau putra yang bernama/ Seh Abdulsalam/ Suryasasmita yang utama/ pukul tujuh malam/ Raden Surya senang dalam hati/ datang ke Kabuwanan/ tak berapa lama/ maju menghadap ayah/ menyembah sang ayah berkata lembut/ silahkan duduk//

3. Paran karsané prapta ing latri/ teka béda lawan saban-saban/ radyan alon ing aturé/ rama kawula matur/ wingi siang kula mring mesjid/ wonten jalma satunggal/ langkung wignyanipun/ kawula tansah sinual/ sakalangkung nggén kula putek ing galih/ makaten panyualnya//

Ada maksud apa datang malam-malam/ datang tidak seperti biasa/ raden Surya pelan berkata/ saya ingin menceritakan/ kemarin siang sewaktu di masjid/ ada seseorang/ yang pandai/ saya selalu ditanya/ kemudian saya bingung menjawabnya/ begini pertanyaannya//

4. Wonten siti pinendhem jro bumi/ lawan banyu kinum jroning toya/ lawan srengéngé dènepé/ miwah geni tinunu/ lawan lanjar dèrèng akrami/ parawan darbé priya/ tigan bisa kluruk/ lan jaka rabiné papat/ ing wong mangan saben dina maksih ngelih/ lawan mangan sepisan//

Ada tanah dipendam dalam tanah/ air direndam oleh air/ matahari dijemur/ ada api dibakar/ ada janda tapi belum menikah/ gadis sudah bersuami/ ada telur bisa berkokok/ pemuda beristri empat/ ada orang yang makan tiap hari masih lapar/ cuma makan sekali//

5. Mung sapisan waregé salami/ lan wong cébol angungkuli arga/ mbok limaran tenunané/ gringsing wayang puniku/ sentèg pisan gya anguwisi/ sentèg pindho gya nigas/ kalawan si lumpuh/ kabaré ngideri jagad/ damar murub tanpa sumbu lawan malih/ ron ijo tanpa wreksa//

Cuma sekali makan kenyang selamanya/ orang cebol melebihi tinggi gunung/ tenunannya mbok limaran/ itu batik gringsing wayang/ menghentakkan sekali selesai/ menghentakkan kedua langsung jadi/ serta orang lumpuh/ mampu mengelilingi dunia/ lampu bisa menyala tanpa sumbu/ daun hijau tanpa pohon//

6. Lawan ngangsu apikulan warih/ nyumet geni sarwi adedamar/ kodhok angemuli lèngé/ warangka manjing dhuwung/ lan parahu ngemot jaladri/ kuda ngerap pandengan/ lan tigan kaluruk/ tapaké kuntul ngalayang/ kakang barep adhiné wuragil nenggih/ pancuran tanpa tlaga//

Mengambil air pikulan air/ menyalakan api dengan lampu/ katak menyelimuti liangnya/ sarung keris masuk ke dalam keris/ perahu memuat laut/ kuda lari dalam kandang/ telur berkokok/ tapak kaki bangau bisa terbang/ kakak yang tertua adik yang termuda/ pancuran tanpa telaga//

7. Kados pundi kula nuwun uning/ kajarwakna ing wejanganira/ Sèh Ngabdulsalam wuwusé/ iku sasmita agung/ kang micara kitab sanusi/ bumi pinendhem lemah/ jasad sira kulup/ sayekti pinendhem karsa/ ingkang darbé karsa rupanira sami/ yekti nora sulaya// 

Bagaimana saya ingin tahu artinya/ diterangkan dalam nasehatnya/ Seh Abdulsalam mengatakan/ itu sebuah tanda besar/ yang terdapat dalam Kitab Sanusi/ bumi dipendam dalam tanah/ itu jasadmu sesungguhnya/ dipendam dalam keinginan/ yang punya keinginanmu sekalian/ sesungguhnya tidak berbeda//

8. Déné banyu kinum jroning warih/ sejatiné iku uripira/ kendhih ing kitab uripé/ sipat urip puniku/ tan sulaya warnanya sami/ geni tinunu ika/ rupanira kulup/ kendhih rupaning wasésa/ luwih éwuh srengéngé dènpé puniki/ ya rasaning kawula//

Adapun air direndam dalam air/ sesungguhnya hidupmu/ kalah dalam kitab hidup/ sifat hidup itu/ tak ada beda sama warna/ api yang dibakar itu/ perumpamaan wajahmu nak/ kalah pada wajah Tuhan/ lebih sulit lagi matahari yang dijemur ini/ yaitu perasaan hamba//

9. Yekti kendhih ing rasa sejati/ barang kendhih ing pepanas/ tigan kaluruk tegesé/ yèn sira nora muwus/ langkung ramé sajroning ati/ lanjar dèrèng akrama/ wong kang alim kulup/ wus wruh kitab kathah-kathah/ dèrèng weruh marang sampurnaning pati/ purwa madya wekasan//

Sesungguhnya kalah pada rasa sejati/ bagi yang kalah pada panas/ telur berkokok artinya/ kalau kamu tidak berkata/ lebih ramai dalam hati/ janda belum menikah/ itu orang yang alim nak/ sudah belajar banyak kitab/ tidak tahu pada kesempurnaan mati/ awal tengah dan akhir//

10. Déné prawan tansah dèrèng krami/ tegesipun wong Jawa kawignya/ tan bisa maca kitabé/ nanging suluké putus/ mring sasmita kalangkung lantip/ luwar madya wekasan/ wruh surasanipun/ jejaka rabiné papat/ suksma ingkang mulya lan adi linuwih/ iku rabiné papat//

Adapun perawan belum menikah/ itu orang Jawa yang pintar/ tidak bisa membaca kitab/ tapi pandai suluk/ pada perlambang lebih pintar/ bebas ditengah dan akhir/ tahu artinya/ perjaka istrinya empat/ jiwa yang mulia dan luhur/ itu istrinya empat//

11. Purba langgeng misésa sakalir/ kang jejuluk napsu mutmainah/ nyawa rahmani arané/ tegesé mangan iku/ saben dina teksih angelih/ iku sembahyangira/ yèn sira nora wruh/ marang wewengkoning salat/ makripaté mangan sapisan maregi/ wareg slawasing gesang//

Dat abadi yang menguasai semua/ bernama napsu mutmainah/ nyawa rahmani sebutannya/ artinya makan itu/ tiap hari masih lapar/ sebetulnya salat kamu/ jika kamu tidak mengetahui/ pada makna salat/ makrifatnya itu makan sekali membuat kenyang/ kenyang selama hidup//

12. Sira yèn wus bisa salat kaji/ wus katingal jroning pancamaya/ pasthi wareg salawasé/ cébol ngungkuli gunung/ andhegena aywa ginupit/ tegesé mbok limaran/ gringsing wayang iku/ sentèg pisan nulya pisan/ sentèg pindho anigas napas siréki/ manjing pindhoné medal//

Jika kamu sudah bisa salat haji/ sudah terlihat isinya lima bayangan/ pasti kenyang selamanya/ cebol yang mengungguli gunung/ hentikan jangan digubah/ yang dimaksud mbok limaran/ berbatik gringsing wayang/ menyentak sekali lalu selesai/ menyentak kedua memutus nafasmu/ masuk kedua lalu keluar//

13. Déné lumpuh angideri bumi/ yèn aturu yektiné supena/ weruh negara doh-adoh/ tegesé damar murub/ tanpa sumbu puniku kaki/ Dat mutelak katingal/ endi sumbunipun/ taru ijo tanpa wreksa/ tegesipun cahya kang sumrambah kaki/ marang badan sadaya//

Adapun orang lumpuh mengitari bumi/ ketika tidur lalu bermimpi/ melihat negara di segala penjuru/ maksud lampu menyala/ tanpa sumbu itu/ yang terlihat adalah dat mutlak/ dimana sumbunya/ daun hijau tanpa pohon/ artinya cahaya yang menjalar/ ke seluruh tubuhmu//

14. Kekayoné marang insan kamil/ sayektiné pilih kang uninga/ kang kaétung mung nyatané/ ngangsu pikulan banyu/ sejatiné uripirèki/ dadi osiking manah/ ing salaminipun/ dadya Malékat Mukarab/ pangrasané Malaékat Mukarabi/ iya néng awang-awang//

Pengharapan pada insan kamil/ sebetulnya sedikit yang tahu/ yang terhitung adalah kenyataan/ menimba dengan pikul air/ sesungguhnya hidupmu/ jadi penggerak hati/ selamanya/ jadilah malaikat muarab/ kehidupan malaikat muarab/ cuma di angan-angan//

15. Sejatiné pan aneng siréki/ apék geni sarwi adedamar/ ingsun tuturi jatiné/ sira salaminipun/ angulati iman kang suci/ tegesé iman mulya/ insan kamil iku/ pan wus tetep anéng sira/ déné kodhok angemuli lèngé kaki/ kodhoké jasadira//

Sesungguhnya ada pada kalian/ mencari api dengan lampunya/ saya ceritakan sesungguhnya/ kamu selamanya/ melihat iman suci/ yaitu iman mulia/ insan kamil itu/ karena sudah menyatu dalam dirimu/ adapun katak menyelimuti liangnya/ yang menjadi katak jasadmu //

16. Elèngipun Muhammad akiki/ déné wrangka kang manjing curiga/ ingsun tuturi jatiné/ kala sira manekung/ amaladi samadi ening/ tegesé bangsa rangka/ jasadira kulup/ kerisé isining raga/ yèn wus kamil dènira semadi ening/ pasthi salin dadaran//

Liangnya itu Muhammad hakiki/ adapun sarung keris yang masuk dalam keris/ saya ceritakan sesungguhnya/ ketika kamu berdoa/ mengheningkan cipta/ artinya sarung keris/ itu badanmu/ kerisnya berisi badan/ jika sudah sempurna sewaktu kau mengheningkan cipta/ pasti berganti ujian//

17. Déné prau angemot jaladri/ baitané iku jasadira/ insan kamil segarané/ kuda ngrap tegesipun/ ing pandengan ingsun jarwani/ tegesé kéhing rasa/ rasa kang pinunjul/ rasa Jawa rasa Arab/ pandengané yekti marang insan kamil/ iku purwaning rasa//

Adapun perahu memuat air laut/ perahu itu ragamu/ insan kamil lautnya/ kuda lari kencang artinya/ dalam kandang saya jelaskan/  artinya banyaknya rasa/ yang utama/ rasa Jawa dan Arab/ ibaratnya pada insan kamil/ itu asalnya rasa//.

18. Tapaké kontul nglayang puniki/ tegesipun dènira anglayang/ nora arah nora enggon/ tan rupa warna iku/ ulatana tapakiréki/ insan kamil punika/ taraké kang tuhu/ kang kakang barep punika/ pambarepé kang aran nyawa rahmani/ iku ratuning nyawa//

Tapak kaki bangau yang terbang itu/ sesungguhnya saat kamu terbang/ tanpa arah tanpa tempat/ tanpa rupa itu/ lihatlah telapakmu ini/ insan kamil itu/ sinarnya yang nyata/ kakak tertua itu/ tertuanya disebut nyawa rahmani/ yaitu rajanya nyawa//

19. Kakangané yekti neptu gaib/ kang pinandeng jroning lapal Akbar/ iku awasena radèn/ wuragil adhinipun/ wuragilé nyawa nabati/ adhinipun amira/ tegesipun pancur/ ingkang datanpa telaga/ uripira telagané iku kaki/ iku Srinataningrat// 

Kakaknya sesungguhnya lahirnya yang gaib/ yang dilihat dalam bunyi akbar/ itu amatilah raden/ adiknya termuda/ adiknya itu nyawa nabati/ adiknya berbilang/ arti air pancuran/ yang diterima telaga/ hidupmu itu adalah ibarat telaga/ itulah sang raja//

PUPUH IV
S I N O M

1. Tapaké kontul ngelayang/ iku sejatiné santri/ angaji mring Surabaya/ amrih sampurnaning pati/ yèn sira angrasani/ ngélmu rasa kang pinunjul/ teka wedi misésa/ dinalih yèn ngélmu singkir/ iya iku polahé ajrih ing udan//

Jejak burung bangau terbang/ itu sebenarnya santri/ belajar di Surabaya/ agar memperoleh kesempurnaan kematian/ jika kamu membicarakan/ ilmu rasa yang unggul/ langsung takut pada yang maha menguasai/ disangka kalau ilmu sihir/ itu tandanya takut pada hujan//

2. Rahadèn Suryasasmita/ branténg tyas nawang nampani/ tingal karacut sadaya/ nulya pamit mintar aglis/ wonten ariné malih/ Purwakusuma jejuluk/ prajané Madyantara/ semana rahadyan pekik/ kéwran ing tyas kitabé Murabsaidnya//

Raden Suryasasmita/ gembira hati menerima/ semua sudah dikuasai / segera pamit pergi/ ada lagi adiknya/ Purwakusuma namanya/ kerajaannya di Madyantara/ ketika itu raden yang tampan/ sedang bingung mengerti kitab Murabsaid//

3. Ing wanci pukul sadasa/ nulya rahadyan lumaris/ umarek marang ing rama/ datan kawarna ing margi/ Kabuwanan wus prapti/ sang tapa anuju lungguh/ rahadyan sigra prapta/ sang tapa ngandika aris/ anak ingsun dèn-kapareng ingkang arsa//

Pukul sepuluh /segera raden berjalan pelan/ menghadap pada ayahnya/ tidak diceritakan di jalan/ sudah sampai di Kabuwanan/ Sang Tapa sedang duduk/ putranya segera datang/ sang pertapa berkata pelan/ anakku silahkan mendekat//

4. Rahadyan gya awotsekar/ matur mring rama sang yogi/ rama kawula miyarsa/ Kitab Masailah nenggih/ kathah kang mungel tulis/ jroning Kitab Sualipun/ awit rukuning Islam/ kawula dèrèng udani/ myang parluné kang rama aris ngandika//

Raden Purwakusuma segera menghormat/ bicara pada ayah sang guru/ ayah saya mengetahui/ Kitab Masailah itu/ banyak yang dibicarakan/ dalam kitab pertanyaannya/ tentang rukun Islam/ hamba belum mengerti/ serta kegunaannya/ sang ayah pelan berkata//

5. Déné pikukuhing Islam/ lelima kathahiréki/ ingkang dhingin iku sadat/ salat ingkang kaping kalih/ ping tiga jakat nenggih/ pasa Ramelan puniku/ iku kaping sakawan/ kaping lima munggah kaji/ tegesipun sadat kang pasthi sapisan//

Adapun rukun Islam/ berjumlah lima/ pertama itu membaca sahadat/ yang kedua salat/ ketiga itu zakat/ puasa ramadhan itu /itu yang keempat/ kelima naik haji/ maksudnya sahadat yang pertama//

6. Dudu sadat ing wawacan/ rupané sadat kang pasthi/ iku sira ulatana/ kang jejuluk insan kamil/ Lintang Johar raneki/ jroning Johar iku Rasul/ yèn sira tan uninga/ sahadat kang pasthi yakin/ sayektiné durung bisa maca sadat//

Bukanlah sekedar bacaan sahadat/ wujudnya syahadat yang pasti/ itu kamu amatilah/ yang disebut insan kamil/ bintang kejora namanya/ di dalam kejora itu rasul/ kalau kamu belum tahu/ yakin sahadat itu/ sesungguhnya belum bisa membaca sahadat//

7. Wekasané durung Islam/ déné ingkang kaping kalih/ iku jenenging asalat/ sakawan kathahiréki/ wus ta ingkang rumiyin/ salat saréngat panutup/ dakim salat tarékat/ déné salat ismualim/ sajatiné ingaran salat kakékat//

Akhirnya belum Islam/ adapun yang kedua/ itu yang dinamakan salat/ jumlahnya ada empat/ yang dahulu kali/ salat syariat penutup/ daim salat tarekat/ salat ismualim/ sesungguhnya itu salat hakekat//

8. Salat kaji tegesira/ salaté makripat  ening/ yèn sira wis bisa misah/ mring béda-bédaning tunggal/ iku sampurna jati/ yèn sira durung wruh iku/ angur baya turona/ ping tiga wéh jakat iki/ tegesipun aloma sariranira//

Salat haji artinya/ salatnya makripat rohani/ jika kamu mampu memisahkan/ perbedaan dalam kesatuan/ itu sudah sempurna / jika kamu belum tahu/ lebih baik tidur saja/ yang ketiga memberi zakat/ artinya kemurahanmu//

9. Artiné wong bangsa loma/ yèn turu bisaa mati/ yèn kaésthi atangia/ nembaha marang Hyang Widhi/ kang aran salat kaji/ lakokna sajroning dalu/ iku tandha yèn loma/ puasa Ramelan kaki/ sun jarwani tegesé pasa Ramelan//

Artinya orang pemurah itu/ jika kamu tidur seperti mati/ namun jika niat tentu bisa bangun/ berdoalah pada Tuhan/ yang namanya salat haji itu/ lakukan pada malam hari/ itulah tanda orang pemurah/ puasa ramadhan itu/ saya jelaskan arti puasa ramadhan//

10. Nadyan pasa saben dina/ yèn sira arsa semédi/ marang ing lalétul kodar/ kang jejuluk roh ilapi/ kerumin alpisahri/ warna ingkang luwih bagus/ iku dipunwaspada/ kaping lima munggah kaji/ iya marang sajeroné ing Bétolah//

Meski kamu tiap hari puasa/ jika kamu ingin bersemedi/ pada lailatul qodar/ yang disebut roh ilafi/ karumin alfisahri/ wujud yang lebih bagus/ maka hati-hatilah/ kelima yaitu naik haji/ yaitu di dalam baitullah//

11. Sing sapa wongé amunggah/ ing Betolah iku kaki/ aningali Ajar Aswat/ dadi ilang dosanéki/ lan malih sun jarwani/ rukuné sadat puniku/ iya patang prakara/ tasdik taklim kurmat iki/ lan tilawat bangsa tasdik tegesira//

Siapa saja yang naik/ ke rumah Tuhan itu nak/ jika melihat Hajar Aswat/ jadi hilanglah dosamu/ dan saya terangkan lagi/ rukun sahadat itu/ ada empat perkara/ tasdik taklim hormat/ dan bertilawah tasdik itu maksudnya//

12. Tasdik angestokken uga/ marang Pangèran kang luwih/ ping kalih mring rupa-rupa/ yèn ngrungu tuwin ningali/ émuta ismualim/ bangsa taklim tegesipun/ ngegungken ing Pangèran/ aja sira ngrasa jati/ lan malihé ngegungena ngélmu dira//

Tasdik juga berbakti/ pada Tuhan/ kedua hal yang beraneka macam/ jika mendengar dan melihat/ ingatlah pada ismualim/ taklim berarti/ mengagungkan nama Tuhan/ janganlah kamu merasa benar/ dan lagi mengagungkan kepandaianmu//

13. Ping tiga ingaran kurmat/ tegesé kurmat puniki/ memulé ing ngélmunira/ ping kalih marang Hyang Widhi/ yèn rerasaning ngélmi/ iya becik enggonipun/ wong memulé Hyang Suksma/ aja pegat dhikir ati/ barang tingkah aja lali mring kang murba//

Ketiga disebut hormat/ arti hormat itu/ memuliakan ilmu kamu/ kedua pada Tuhan/ jika berbicara mengenai ilmu/ juga baik tempatnya/ orang yang memuliakan Tuhan/ jangan berhenti untuk selalu zikir/ segala tindakan jangan lupa pada Tuhan yang maha kuasa//

14. Ping sakawan tilawat/ manut mareng kanjeng nabi/ iku lakuné saréngat/ aja sira nyulayani/ yèn sira nyulayani/ yekti rusak ngélmunipun/ rahadyan matur nembah/ kawula umatur malih/ nyuwun jarwa bédané iman lan Islam//

Yang keempat tilawah/ patuh pada nabi/ itulah jalannya syariat/ janganlah kamu menyimpang/ sebab jika kamu menyimpang/ ilmu kamu sungguh rusak/ raden menghormat/ saya bertanya lagi/ minta diterangkan perbedaan iman dan Islam//

15. Yèn pisah pundi kang pisah/ tuwin yèn nunggila nenggih/ ngandika Sèh Ngabdulsalam/ sarwi gumujeng aririh/ tegesé iman niki/ rong prakara kathahipun/ dhingin iman tarékat/ iman makripat ping kalih/ sun jarwa dunungé satunggal-satunggal//

Jika berbeda mana perbedaannya/ dan sebaliknya jika bersatu/ Seh Abdulsalam berkata/ sambil tertawa pelan/ artinya iman/ ada dua perkara jumlahnya/ pertama iman tarekat/ kedua iman makripat/ saya jelaskan asalnya satu persatu//

16. Tegesé iman tarékat/ sajroning Darusalami/ yaiku ratuning barang/ jejuluknya wa rahmani/ yaiku iman tasdik/ anama ikral kang lungguh/ ing nagri Darusalam/ iku kawruhana kaki/ yèn tan wruha sira iku durung Islam//

Iman tarekat berarti/ di dalam Darusalam/ ada rajanya semua/ disebut warahmani/ yaitu iman tasdik/ bernama ikral yang berada/ di negeri Darusalam/ itu mengertilah kamu/ jika tidak tahu berarti belum Islam//

17. Tegesé iman makripat/ kang jejuluk insan kamil/ kang adhaton Bandarulah/ iku sira dèn-patitis/ yèn sira tan ngawruhi/ iman rong prakara iku/ dadi kéblating salat/ kang pinandeng jroning takbir/ lungguhipun kang lapal Allahu Akbar//

Maksudnya iman makripat/ disebut insan kamil/ yang menghuni Bandarullah/ hendaknya kamu yang teliti/ sebab jika tidak tahu/ dua perkara iman/ yang menjadi kiblatnya salat/ yang terdapat dalam takbir/ tempatnya yang berbunyi Allahu Akbar//

18. Tegesé kang aran Islam/ wicara kitab Juwahir/ al islamu lapalira/ pan antaslimu Illahi/ maknané sun jarwani/ utawi Islam puniku/ yektiné pasrah jiwa/ raganira iku kaki/ marang Allah kang amurba kang masésa//

Artinya yang dinamakan Islam/ menurut kitab Juwahir/ bunyinya al Islamu/ antaslimu Illahu/ saya terangkan maksudnya/ atau Islam itu/ sesungguhnya berserah diri jiwa/ ragamu itu nak/ kepada Tuhan yang menguasai segalanya//

19. Pasrah polah lawan tingkah/ yèn ngrungu tuwin ningali/ muni meneng lawan muna/ saking ati ngrasa takbir/ ngrasaa yèn kebalik/ barang polah tingkahipun/ mokal yèn mangkonoa/ nanging sajatiné yekti/ tingkahira kakanthèn tan pisah sira// 

Berserah diri tingkah laku/ jika mendengar dan melihat/ diam dan bicara/ sesungguhnya dalam hati mengucapkan takbir/ merasalah kalau terbalik/ segala tingkah lakumu/ mustahil kalau begitu/ namun sesungguhnya/ tingkah lakumu ujudnya tidak bisa kamu pisahkan//

PUPUH V
KINANTHI

1. Sang tapa malih amuwus/ iku rasakena kaki/ rahadyan matur sandika/ mundur sarwi nuwun pamit/ putra sangking parikanan/ marek ing rama sang yogi//

Sang Tapa berkata lagi/ rasakanlah nak/ sang raden mengiyakan/ mundur mohon pamit/ lalu putra dari Parikanan/ mendekat pada Seh Abdulsalam//

2. Sèh Ngabdulsalam amuwus/ radèn dika pareng ngarsi/ radèn majeng awot sekar/ sang tapa ngandika aris/ kulup apa karsanira/ énjang-énjang prapténg ngriki//

Seh Abdulsalam berkata/ kamu silahkan mendekat/ raden mendekat/ sang guru berkata lembut/ nak apa keinginanmu/ pagi-pagi datang kesini//

3. Kang putra aris umatur/ kula rama wau latri/ adolan marang padésan/ wonten sujalma satunggal/ kalangkung kabisanira/ kawula dipuntakéni//

Sang putra lembut berkata/ saya semalam/ bermain ke pedesaan/ ada seseorang/ sangat pandai/ saya ditanya//

4. Makaten pitakénipun/ sipat ingkang kalih dési/ pisah kumpulé punika/ tuwin dunungé néng ragi/ kang rama aris ngandika/ mengko sira sun tuturi//

Begini pertanyaannya/ sifat duapuluh/ pisah dan kumpulnya itu/ serta asalnya dari badan/ sang rama lembut bicara/ nanti saya jelaskan//

5. Déné sipat kang rong puluh/ wujud kidam baka iki/ myang lilkawadisi ika/ wakiyamu binapsihi/ wahdaniyat lawan kodrat/ iradat ngélmu kayati//

Adapun sifat duapuluh itu/ Wujud kidam baka/ serta lil hawadisi/ kiyamuhu binafsihi/ Wahdaniyat dan kodrat/ iradat ilmu dan hayat//

6. Samak basar kalam iku/ kodiran lan muridani/ ngaliman kayan samingan/ basiran mutakalimi/ sampun jangkep kalih dasa/ sun cendhakké baé kaki//

Sama’ Basar kalam itu/ kodiran dan muridan/ al iman kayan sami’an/ basiran muta’aliman/ saya pendekkan saja//

7. Wujud dadi badan alus/ kodam jisim baka daging/ lil kawadisi menika/ dadi ototira kaki/ wakiyamu binapsihya/ dadi getih warni-wani//

Wujud itu badan halus/ kodam badanmu baka itu daging/ lil hawadisi adalah ototnya/ kiyamuhu binafsihi/ adalah darah yang berwarna//

8. Wahdaniyat dadi balung/ kodrat budinira kaki/ iradat karep kang nyata/ ngélmu sikilira nenggih/ kayat ati sir punika/ samak limpanira kaki//

Wahdaniyat jadi tulang/ kodrat itu budimu/ iradat keinginan yang nyata/ ilmu itu kakimu/ hayat menjadi bagian hati/ sama’ adalah limpanya//

9. Basar pusuh kalam jantung/ kodiran kaketeg néki/ muridan gaginjelira/ ngaliman atimu yekti/ kayan getih putih iya/ samingan getih kang kuning//

Basar itu hati kalam itu jantung/ kadiran itu detak jantungnya/ muridan itu ginjal/ al iman itu hati/ kayan itu darah putih/ sami’an itu darah kuning//

10. Basiran iku dumunung/ getih ingkang ijo kaki/ mutaaliman punika/ dadi ilatira kaki/ wus kumpul sakèhing sipat/ kabèh dumunung néng ragi//

Basiran itu tempatnya/ darah berwarna hijau/ mutaaliman itu/ menjadi lidahmu/ sudah kumpul semua sifatnya/ semuanya berada di dalam badan//

11. Déné sipat kang rong puluh/ kumpul dadi catur nenggih/ kang dhingin sipat napsiyah/ sipat salbiyah ping kalih/ sipat mangani ping tiga/ kaping pat makna wiyati//

Adapun sifat duapuluh itu/ dikumpulkan menjadi empat/ pertama sifat napsiah/ kedua sifat salbiah/ ketiga sifat mangani/ keempat maknawiyah//

12. Sun jarwani pencaripun/ dumukané siji-siji/ sipat napsiyah punika/ wujud ingkang anduwéni/ salbiyah duwé lelima/ kidam baka kawadisi//

Saya jelaskan uraiannya/ dirinci satu persatu/ sifat napsiah itu/ yang punya wujud/ salbiah punya lima/ yaitu kidam baka lil hawadisi//

13. Kaping paté wakiyamu/ ping lima wakdaniyati/ mangani pitu kathahnya/ kodrat iradat lan ngélmi/ kayat samak basir kalam/ iku jangkep kasaptéki//

Keempat itu kiyamuhu binafsihi/ kelima itu Wahdaniyat/ mangani banyaknya tujuh/ kodrat iradat dan ilmu/ hayat sama’ Basar kalam/ genap tujuh jumlahnya//

14. Maknawiyah duwé pitu/ kodiran lan muridani/ ngaliman kayan samingan/ basiran mutakalimi/ ana déné sipat papat/ riningkes dadi kekalih//

Maknawiah punya tujuh/ kodiran dan muridan/ al iman kayan dan sami’an/ basiran mutaaliman/ adapun sifat keempat/ diringkas jadi dua//

15. Istipar Istikna iku/ sajatiné sun jarwani/ tegesé bangsa istipar/ kang anembah kang amuji/ déné kang aran istikna/ kang sinembah kang pinuji//

Istigfar an istiqna/ sesungguhnya saya jelaskan/ yang dimaksud istigfar/ yaitu yang menyembah dan memuji/ adapun istiqna itu/ yang disembah dan dipuji//

16. Déné sipat loro iku/ riningkes dadi sawiji/ iya anéng jisim wahdat/ lapal Allah dadi néki/ iku sira kawruhana/ sakawan kurupé singgih//

Adapun kedua sifat itu/ diringkas jadi satu/ yang ada dalam badan kasar/ menjadi bunyi Allah/ hendaknya kamu ketahui/ empat huruf yang mulia//

17. Papat dumunung siréki/ alip dadi insan kamil/ lam awal dadi adiyat/ lam akir wakdal puniki/ èhé dadi wakidiyat/ ana malih kang ginupit//

Keempat asalmu itu/ alif adalah insan kamil/ lam awal jadi akhadiyat/ lam akhir jadi wahdal/ huruf ha jadi wahadiyat/ ada lagi yang digubah//

18. Sipat sakawan puniku/ jalal jamal kamal iku/ kaping paté sipat kahar/ jalal dadi aksara lip/ jamal dadi lam kang awal/ kamal dadi lam kang akir//

Sifat empat itu/ yaitu jalal jamal kamal/ yang keempat itu kahar/ jalall jadi huruf alif/ jamal jadi huruf lam awal/ kamal jadi lam akhir//

19. Déné sipat kahar iku/ kurup èhé dadinéki/ yèn sira nora weruha/ kurup kang mangkono kaki/ durung weruh ing uripnya/ yèn weruh rasané manis// 

Adapun sifat kahar itu/ menjadi huruf ha/ jika tidak tahu/ huruf seperti itu/ belum tahu  hidupnya/ jika tahu sungguh manis rasanya//

PUPUH VI
DHANDHANGGULA

1. Iku kaki poma dèn-patitis/ surasané sipat kalih dasa/ dadi uripira kabèh/ Radèn kalangkung nuwun/ mundur saking ngarsa sang yogi/ wonten putra satunggal/ langkung wasisipun/ ingkang wisma sing gapura/ majeng marek sang tapa ngandika aris/ radèn sira lungguha//

Itu tadi harap dimengerti/ makna sifat dua puluh itu/ menjadi pedoman hidup kalian semua/ sang raden berterima kasih/ mundur dari hadapan gurunya/ ada seorang putra/ lebih pandai/ yang tinggal di Gapura/ maju menghadap ki Seh berkata lembut/ duduklah kamu nak//

2. Radèn kang srah majeng awotsari/ mring sang kiyai Sèh Ngabdulsalam/ melas asih ing aturé/ rama kawula matur/ tuduhena rasaning ngélmi/ saréngat lan tarékat/ kakékat makripat/ yèn béda pundi bédanya/ tuwin tunggil sang tapa ngandika aris/ dhingin ngélmu tarékat//

Raden maju dengan pelan/ menghadap Seh Abdulsalam/ halus tutur katanya/ ayah hamba yang berbicara/ tunjukkan maknanya ilmu/ syariat tarekat/ hakekat dan makripatnya/ kalau beda dimana letak perbedaannya/ Sang Tapa pelan berujar/ yang pertama itu ilmu tarekat//

3. Sun jarwani caritané kaki/ kitab usul ingkang amicara/ tarékat iku arané/ mangarep anapsahu/ wahdat ngaran pra bahu singgih/ sapa wruh ing awaknya/ temen-temen weruh/ marang kang murba misésa/ wiwitané saking asalira kaki/ kang nembelas prakara//

Saya jelaskan ceritanya/ dari kitab asal yang mengatakan/ tarekat itu sebutannya/ di depan nafsunya/ wahdat dinamakan derajat yang mulia/ siapa yang tahu terhadap badannya/ benar-benar tahu/ pada yang menguasai dunia/ asalnya dari diri kamu/ yang enam belas perkara//

4. Kang kariyin iku bangsa jisim/ asalipun saking wahidiyat/ wewolu iku kathahé/ saking bapa karuhun/ pan sakawan kathahiréki/ otot bebalung iya/ wulu lawan sungsum/ saking biyung kulitira/ getih daging sakawan jeroan singgih/ jangkep wolung prakara//

Pertama itu adalah raga/ berasal dari wakidiyat/ ada delapan jumlahnya/ dari bapaknya/ ada empat jumlahnya/ yaitu otot tulang/ rambut dan sumsum/ dari ibu kulitnya/ darah daging dan organ dalam/ lengkap jumlahnya delapan//

5. Ana déné gegawaning Widhi/ kathahipun pan wolung prakara/ sing wahdat iku asalé/ ngalam insan jejuluk/ suksma purba ingkang rumiyin/ dadi pikir kang nyata/ lungguhira iku/ adarbé lapal satunggal/ aran napsu luamah pinurwa malih/ kang aran suksma purba//

Adapun bawaan dari Tuhan/ ada delapan perkara/ yang wahdat itu asalnya/ disebut alam insan/ pertama sukma purba/ menjadi akal yang nyata/ kedudukannya itu/ mempunyai satu ucapan/ disebut nafsu luamah dimulai lagi/ juga dinamakan jiwa yang awal//

6. Ajejuluk Jeng Iman Kanapi/ kala madhep marang ing Bétolah/ loring ngebét ing wismané/ yekti madhep mangidul/ dina Wagé ingkang darbéni/ ireng rupané nyata/ yèn adéwa kulup/ Bathara Wisnu ranira/ apan dadi iya Malaékat bumi/ yèn ingutus Hyang Suksma//

Dinamakan Iman Hanafi/ ketika menghadap ke Baitullah/ letaknya di sebelah utara/ sungguh menghadap selatan/ hari Wage yang punya/ warnanya hitam/ jika dewa kamu/ bernama dewa Wisnu/ menjadi malaikat bumi/ yang diperintah oleh Tuhan//

7. Ajejuluk ati Jabarail/ kala anéng sajroning kadatyan/ Hyang Suksma Murba arané/ pan duwé pintu agung/ kala miyos angemban kapti/ jatiné ingkang lawang/ tutukira kulup/ saking ngriku wedalira/ lamun sira angucap basa kang becik/ sangkané saking purba//

Dinamakan hati Jibril/ ketika ada dalam istana/  sebutannya adalah yang Maha Menguasai/ yang punya pintu agung/ saat lewat mengemban kehendak/ sesugguhnya pintu itu/ adalah mulut kamu/ dari situlah keluarnya/ jika kamu berbicara hal yang baik/ itu asalnya dari jiwa//

8. Lamun sira muwus ala kaki/ iya iku saking baturira/ kang aran Luamah mangké/ nenggih karemanipun/ Ki Luamah turu lan bukti/ srengen myang reruntikan/ sakaremanipun/ nanggulang mring kabecikan/ mung karemé sabarang kang dadi runtik/ andadra ngombra- ambra//

Jika ucapanmu buruk/ asalnya dari pembantumu/ yaitu dinamakan luamah/ yaitu kesukaannya/ hanya tidur dan makan/ marah dan sakit hati/ kesukaannya/ menghalangi kebaikan/ kegemarannya hal yang mengakibatkan amarah/ maka akan menjadi-jadi//

9. Ana déné ingkang kaping kalih/ suksma langgeng iku aranira/ dadi akalira anggér/ alungguh anéng ngriku/ yèn imana Iman Maliki/ wisma sakulon Kakbah/ yèn déwaa kulup/ ingaran Sang Kamajaya/ apan kuning dina Pon ingkang marengi/ kala ngemban paréntah//

Adapun yang kedua/ dinamakan sukma langgeng/ menjadi akalmu/ duduk di situ/ diibaratkan iman maliki/ tempatnya disebelah barat kabah/ jika itu dewamu/ dinamakan dewa Kamajaya/ warnanya kuning dan kebetulan harinya Pon/ ketika menjalankan perintah//

10. Ajejuluk Malékat Mikail/ apan dadi malaékat toya/ darbé bala satunggalé/ amarah namanipun/ andarbéni pintu anenggih/ iya ing kupingira/ artiné pangrungu/ sun jarwani iku uga/ basa kang ala lawan basa kang becik/ suksma langgeng kang tampa//

Dinamakan Malaikat Mikail/ jadi malaikat air/ punya teman satu/ bernama amarah/ mempunyai pintu/ yaitu ada di telingamu/ artinya kalau mendengar/ saya jelaskan itu juga/ hal yang buruk maupun baik / yang menerima itu sukma langgeng//

11. Ki Amarah tan purun nampani/ yèn angrungu marang kabecikan/ milih ingkang ala baé/ ingkang basa tan patut/ sayektiné kang dènkaremi/ remenéki amarah/ ngumpet nora purun/ nanggulang mring kabecikan/ mung karemé cipta kang sajroning ati/ mrih wuru kang lalakyan//

Ki amarah tidak mau menerima/ jika mendengar hal yang baik/ lebih memilih yang buruk saja/ ucapan yang tidak patut/ justru jadi kesukaannya/ kesukaannya nafsu amarah/ yaitu tidak mau sembunyi/ senang menghalangi hal yang baik/ kesenangannya membujuk hati/ untuk mabuk pada hal-hal yang mentah//

12. Kaping tiga kawuwusa malih/ ingkang mijil saking alam insan/ suksma wasésa arané/ budinira satuhu/ ingaranan wasésa kaki/ ing ngriku lungguhira/ yèn imana kulup/ Iman Kambali ranira/ dina Paing abang rupanira nenggih/ kala ngemban paréntah//

Saya terangkan lagi yang ketiga/ yang keluar dari alam insan/ sebutannya sukma wasesa/ sesungguhnya budimu/ dinamakan wasesa/ sebab disitu tempatnya/ jika imannya/ Iman Hambali namanya/ harinya Pahing warnanya merah/ ketika menjalankan perintah//

13. Ajejuluk Malékat Ngisrapil/ rikala sajroning  kadhatiyan/ suksma wasésa arané/ malékat angin putus/ andarbéni pintu anenggih/ iya paningalira/ palawanganipun/ saking ngriku wedalira/ lamun sira ningali basa kang becik/ wasésa ingkang tampa//

Dinamakan malaikat Israfil/ ketika di dalam istana/ disebut sukma wasesa/ malaikat  ahli Angin/ mempunyai pintu/ yaitu penglihatanmu/ sebagai pintunya/ disitulah tempat keluarnya/ jika kamu melihat hal yang baik/ yang menerima sukma wasesa//

14. Ki Supiyah yekti datan apti/ yèn ningali maring kabecikan/ milih ingkang ala baé/ nenggih karemanipun/ Ki Supiyah ingsun jarwani/ sakéhing pepéngénan/ panasten puniku/ panas baran lakunira/ ambuntoni marang ati ingkang becik/ marang ing kawaspadan//

Ki Supiyah Sungguh tidak mengkehendaki/ jika melihat sesuatu yang baik/ memilih hal yang buruk/ sungguh kesukaannya/ Ki Supiyah saya terangkan/ segala keinginannya/ suka marah/ gampang marah tingkahnya/ menyumbat hati yang baik/ pada kewaspadaan//

15. Déné ingkang kaping catur nenggih/ suksma luhur ingkang dadi iman/ pan ing ngriku kadhatoné/ kakasihé Hyang Agung/ ajejuluknya dharah mani/ iku retuning nyawa/ pepatih satuhu/ pan ingaken rasaning Dat/ kang misésa sakéhing kang wadya alit/ mila ingaran iman//

Adapun yang keempat yaitu/ sukma luhur jadi iman/ karena di situ istananya/ kekasih Tuhan/ bernama darah mani/ itu intinya nyawa/ wakil sesungguhnya/ karena disuruh intinya Dat/ yang menguasai rakyat kecil/ maka dinamakan iman//

16. Yèn ingaran déwaa ta kaki/ Mahadéwa Legi dinanira/ aputih iku rupané/ dina Legi dumunung/ ngalim aran Ngijrail nenggih/ bénjang dinten kiyamat/ amundhuti gupuh/ mring sakéhing nyawa suksma/ ingkang anèng jroning ati jiwa jisim/ kang nyampurnakken raga//

Kalau dinamakan dewa itu/ Mahadewa harinya Legi/ warnanya itu putih/ asalnya hari Legi/ yang alim namanya Ijrail/ nanti pada hari kiamat/ mengambil nyawa/ pada kebanyakan nyawa/ yang ada di dalam hati jiwa raga/ yang menyempurnakan raga//

17. Nyawa ingkang aneng kulit daging/ nyawa balung lawan nyawa erah/ nyawa wulu nyawa otot/ pan darbé pintu agung/ ing gerana ingkang sejati/ darbé bala satunggal/ tan sulayèng kayun/ apa karsané kang iman/ mutmainah tan arsa amis lan bacin/ purwa mijiling sastra// 

Nyawa yang ada di kulit daging/ nyawa tulang dan nyawa darah/ nyawa rambut nyawa otot/ karena punya pintu yang agung/ di hidung sesungguhnya/ punya satu teman/ tak berbeda dalam tujuan/ apa kehendaknya iman/ mutmainah tidak berasa amis dan bacin/ awal munculnya ajaran// 

PUPUH VII
M I J I L

1. Sampun tamat asalira kaki/ tuduh kang mangkono/ tarékaté misih ana malih/ bangsanira tetelu prakawis/ mangké sun jarwani/ wiji-wijinipun//

Sudah selesai asalmu nak/ petunjuk yang demikian itu/ tarekatnya masih ada lagi/ seperti itu ada tiga perkara/ nanti saya terangkan/ satu persatu//

2. Ingkang dhingin bumi dadi jisim/ déné kang kapindho/ banyu dadi getihira anggér/ ping teluné iku bangsa angin/ napasira kaki/ tanapas lan nupus//

Pertama bumi adalah badan/ adapun yang kedua/ air jadi darah kamu/ ketiga itu angin/ nafasmu nak/ tidak bernafas dan mati//

3. Kaping paté iku bangsa api/ dadi cahyaning wong/ kang sumrambah badanira anggér/ kaping lima nyawaning nabati/ nyawa wulu yekti/ kaping enemipun//

Keempat itu api/ jadi cahaya bagi manusia/ yang menjalar ke tubuhmu/ kelima itu nyawanya kayu / nyawanya rambut sungguh/ yang keenam//

4. Ajejuluk kang nyawa kéwani/ nyawa balunging wong/ kaping pitu rokani nyawané/ sayektiné dadi nyawa getih/ ping woluné malih/ jasmani ranipun//

Dinamakan nyawa hewani/ nyawanya tulang manusia/ ketujuh nyawa rohani/ sesungguhnya jadi nyawanya darah/ kedelapan lagi/ dinamakan jasmani//

5. Yekti dadi nyawaning kumelip/ ping sanga nakingong/ nyawa rahmani punika rané/ dadi ratuning nyawa sekalir/ ping sadasanéki/ napsani ranipun//

Sesungguhnya jadi nyawa yang berkilau/ kesembilan anakku / nyawa rahmani sebutannya/ menjadi penguasa seluruhnya/ yang kesepuluh/ dinamakan nafsani//

6. Iku dadi nyawaning kang daging/ sawelas kinaot/ nyawa nurani iku arané/ dadi nyawa cahya nyawa pikir/ rolas joharmani/ tan kena winuwus//

Itu jadi nyawanya daging/ kesebelas yang utama/ dinamakan nyawa nurani/ menjadi nyawa cahaya nyawa pikiran/ dua belas adalah joharmani/ tak bisa diterangkan//

7. Ping telulas bumi tapel nenggih/ panggonaning uwong/ lamun mati punika enggoné/ nadyan adoh pasthi dènparani/ tibaning kang bumi/ jalma nuli lampus//

Yang ketiga belas yaitu tanah/ tempat orang/ jika mati itulah tempatnya/ meskipun jauh pasti didatangi/  jatuhnya ke bumi /manusia segera mati//

8. Pan wus telas tarékaté kaki/ iku dènmangertos/ tegesipun tarékaté anggér/ milang-milang saisining ragi/ poma dèn-patitis/ radèn matur nuwun//

Karena sudah habis tarekatnya/ itu agar dipahami/ maksudnya tarekat nak/ perhatikan seisi badan/ sungguh diteliti/ raden berterima kasih//

9. Kakékaté sun tuturi nenggih/ barang polahing wong/ yèn dulua tuwin pangrunguné/ aja sira rumangsa ndarbéni/ nadyan rupi-rupi/ ya mangkono iku//

Hakekatnya saya ceritakan lagi/ perilaku manusia/ ketika penglihatan dan pendengarannya/ janganlah kamu merasa memiliki/ meskipun rupa-rupa/ ya begitulah//

10. Ingkang muni Kitab Pat Kulmubin/ uniné katonton/ lamakbudha Ilalah maknané/ nora nana kang sinembah iki/ mung Pangran kang luwih/ kang tunggal pamuwus//

Dalam kitab Pat Kulmubin/ uraiannya terlihat/ maknanya sepadan dengan agama Ilahi/ tidak ada yang disembah/ hanya pada Tuhan/ yang satu perkataan//

11. Lamojuda ilalah kang lapil/ manawa rumaos/ nora nana kang mujudken kabèh/ saisining banyu lawan bumi/ sakéh kang kumelip/ datan urip iku//

Terwujudlah nama Tuhan/ jika merasa/ tidak ada yang mewujudkan semua/ seisi laut dan bumi/ banyaknya cahaya yang berkilau/ tidak pernah hidup//

12. Nanging Allah ingkang jeneng urip/ kabèh iku layon/ pan wus tamat ngélmu kakékaté/ makripaté sira sun tuturi/ radèn angabekti/ nuwun aturipun//

Hanya Allah yang tetap hidup/ semuanya itu mayat/ karena sudah selesai ilmu hakekat/ saya lanjutkan pada ilmu makripat/ raden menghormat/ minta diterangkan//

13. Basa makripat puniku kaki/ yekti dipunanon/ uripira wiwit wekasané/ ananira iku saka ngendi/ kang dadi rumiyin/ badanmu sakujur//

Makripat itu nak/ harap diketahui/ awal hidupmu sampai matinya/ asalmu itu dari mana/ yang jadi asalnya/ sekujur badanmu//

14. Yèn tan wruha kang dadi rumiyin/ misih angelamong/ durung aran makripat arané/ lan malihé lawan sira urip/ solah muna-muni/ ngendi sangkanipun//

Jika tidak tahu asal muasalnya/ masih gentayangan/ belum dinamakan makripat itu/ dan perubahan hidupmu/ selalu mencaci maki/ dimana datangnya//

15. Apa déné yèn sira ngemasi/ ngendi ingkang enggon/ basa kérat ngendi panggonané/ sejatiné wong kang sampun sidik/ enggon kang sayekti/ Darusalam iku//

Seperti kalau kamu mati/ dimana tempatnya/ dimana tempatnya akherat/ sesungguhnya orang yang sudah diberi petunjuk/ tempat sesungguhnya/ adalah Darusalam//

16. Yèn tan wruha Darusalam kaki/ patiné neng lamong/ kelayaban tan weruh enggoné/ layak kawruh sampurnaning pati/ sampurnaning urip/ bingung mendhem pocung// 

Jika tidak tahu Darusalam ini/ matinya gentayangan/ berkelana tanpa tahu tempatnya/ perlu ilmu kesempurnaan kematian/ sempurna dalam hidup/ kebingungan mengubur mayat//

Bersambung………..

SERAT SILACALA (Serat Kaki Walaka Bag III)


Perangan III

SERAT SILACALA 

Kaanggit dèning :

EMPU HARTATI ing MAMENANG

 Panganggitipun nalika

Taun Suryasangkala 852
Taun Cabdrasangkala 878.
Ing salebetipun taun Wandaniya,
Ètanging taun Suryasangkala 386,

Tinengeran : 

WEWAYANGANING BRAHMANA KATON MUKSA.

 Kaètang ing taun Candrasangkala 397

Tingeran :

PANDHITA TRUSING GUNA.

Amarengi mangsa Kartika, kacariyos ing nalika punika Brahmana Raddhi katuran lintang surya, wanci dalu angsung wangsit sipta sasmita makaten :

MAWISATA KADALUWARSA WALUYA LAYA

Tegesipun : tiyang kèsah kalungsè ing taun, mantu bilai.

Brahmana Raddhi anyandhak ing sipta sasmita punika wau. Rumaos sampun lami anggènipun wonten ing madya pada. Sareng ènjingipun lajeng memulya kancana. Kang dèn memulya srengèngè, sarta dinten punika kawastanan dinten RADITE.

Tegesipun : dinten Srengèngè.

Dumadi ing mangkè kawastanan dinten Ngahat.

Dalunipun malih Brahmana Raddhi, katurunan lintang candra, angsung sipta sasmita makaten :

WAKTRA KANISAN RI NÈTRA ADINÈ BUDAYA.

Tegesipun ; muka kaicalan nètra, ametengi budi.

Brahmana Raddhi nyandhak damel peteng wonten ing ngracapada, anasabi padhanging kaswargan. Sareng ènjing memulya salaka. Kang dèn memulya rembulan. Dumugi ing mangkè kawastanan dinten Senèn, ing ngajeng dinten Soma. Tegesipun : Dinten Rembulan.

Kala samanten Kangjeng Susuhunan Lawu nyelani dedongènnganipun para jim, lajeng nimbang budi kaliyan ingkang putra Kangjeng Susuhunan Kalijaga, bab pusaka. Sangking dhawuh pangandikaning ingkang uwa, Kangjeng Susuhunan Lawu dhumateng Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten :

“Hè Jebèng, sasuwenè sira simiwi ana ngarsaningsun, apa wadinè sira ora nganggo keris pusaka? Baya sira tinggalakè sutanira Pangèran ing Kadilangu, apa sira ulungakè kang amengku praja? Yèn, mangkono sira ora mituhu saka dhawuh wewekasingsun duk nguni.”

Ingkang putra matur :

“Boten kasukakaken sinten-sinten. Taksih kawula simpen piyambak, wonten patileman kawula ing masjid Kadilangu, katengga jurukunci Kaji Ismangil.”

Kangjeng Susuhunan ing Lawu angandika malih :

“Kulup, mungguh keris kang dadi pusakanira iku, manawa ora kaonggo, becik ulihena maringsun, yèn katinggal saenggon-enggon, durung wancinè. Besuk manawa sira wus malandhang dhèwè, kena tinunggu ing wong jurukunci masjid.

Tegesè : yèn sira tinggal, ing wektu iki ijèh akeh wong kang arep ngayoni kagunanira. Nadyan wus padha mungkul, ananging durung kena kabatin, awit atining wong iku luwih lembutè. Yèn gedhè , sasat ngebaki jagad.

Niyating wong iku lir samudra, tanpa tepi, tanpa watesan jajaganè.

Ing kono sira kurang prayitna, karana salugunè baè sira memaron rong prakara. Tan kena lèna. Yèn katinggal prayitna, tiwasè mung sadhèla.

1. Maru Ratu.

Tegesè : kawengku ing Ratu iku bakal kapurba kawisèsa. Samangsa-mangsa ana karsanè, kerisira dicidra rukun lawan kang rumeksa. Yakti Kaji Ismangil ora wani ngukuhi.

2. Maru kanca.

Tegesè : para wali iku saikinè durung kena dibatin karepè. Durung kena diulungi wewadi, awit wewedi iku mangkènè, Jebèng :

Panggedhènè wali kabeh iku, yèn tata lahirè wus padha sumungkem marang sira, ana katarik saka ratunè, utawa nyatanè dhasar kasoran kawruhè. Balik batinè, saèngga dadi mungsuh baè.

Ing kono, rèhning sira tansah lelana baè mangka ana kang ngrungu pusakanira, Kaji Ismangil iku gandra pira? Upama rinuda rinupaksa, apa bisa lawan?

Marmanè yèn padha sembada, becik ulihena marang ingsun baè. Yèn wus salin alamè para wali kena angarepakè ing sira, pusaka jaluken manèh. Apa maningè, bokmanawa sutanira dhèwè wanuh wani arep sumurup, rèhning pusakaning bapa. Amesti gawè sangsara.”

Kanjeng Susuhunan ing Kalijaga nalika di dhawuhi ingkang uwa lajeng ènget manawi kalènan. Kula nyumanggakakè ingkang uwa, punapa wangsul mendhet piyambak, punapa utusan duta ing ngriki. Ingkang uwa pangandikanipun makaten :

“Hè Jebèng, manawa sira kang bali mulih dhisik nadyan sakedhèp netra bisa tumeka, nanging ora prayoga, jalaran katara yèn sira kang ora lali Galibetè temah dadi kira-kiraning wong akeh karana wruhanamu, ing wektu iki Sultan Demak utusan para punggawa amundhut pusaka darbèkira keris kang tinunggu jurukunci, jalaran Sultan Demak dibebangusi para wali, yèn sira wus asengguh mati, awit wus lawas ora katon ana praja sarta tanpa warta ing kanyatanè yèn sira ana. Marmanè ingsun dhèwè kang utusan mundhut pusakanira, supaya bisa ngangkat dalah gen-engenè. Dènè kang dadi dutaningsun iya jim papat iku. Pasthi laku sandi caraning jim, manawa weruha.”

Ingkang putra nyumanggakaken.

Kangjeng Susuhuna ing Lawu sigra matah duta pamungkas. Jim sakawan dhinawuhan dheteng Kadilangu lampah sandi, amendhet gendhaga wadhah pusaka ing Kalijaga. Wineling saliring wewadi sami sampèka sawusing sampat wewelinging Nata, tanpantara dangu jim sakawan mangkat. Saking wukir lawu ngambah ing gegana.

Ènggaling cariyos, jim sakawan sampun dumugi ing Kadilangu, pinuju aningali padudon. Para wadya bala ing Demak kautus mundhut pusakanipun Sunan Lèpèn. Pangèrang Kadilangu ngekahi. Wasana ngantos ramè arerejegan. Ramè rebat-rinebatan gandhaga, gentos tampi-tinampènan. Pangèran ing Kadilangi, Kaji Ismangil sakancanipun sadaya karèpotan. Gandhaga kabekta ing wadya bala Demak.

Ing sawatawis onjotan saking Kadilangu para punggawa sadaya sami rèrèh amasanggrahan sarta amangun suka-suka ngenting. Wantuning tiyang boten mawi dedugi, sukanipun ngantos mendem bebungah. Para wadya punggawaning Nata sakawan lumancang ambukak gendhaga. Sedyanipun amung badhè uninga dhapur tangguhing dhuwung pusaka ing Kalijaga. Duk tinarik katungkulan, wadya catur mau lajeng sami nyeplos maripatipun. Sanget aminta tulung rowangipun.

Ing ngriku sareng dhuwung sampun manjing warangka sarta sampun kalebetaken gendhaga, jim sakawan pisan dhateng. Tanpa pariwara lajeng nyandhak gendhaga pinanggul. Ganti-ganti mahawan ing jumantara. Rikating jim sami sanalika dumugi ing wukir Mahèndra, lajeng marek ing ngabyantara Nata.

Sawusing dinangu basukining marga, jim sakawan angaturaken gendhaga sarwi umatur cacariyosipun ing nalika wonten Kadilangu. Aturipun para jim sakawan amiwiti ngantos amungkasi.

Narèndra ing wukir Mahèndra miwah Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga dahat pangunguning galih. Wekasan suka anarima, lajeng dhawuh para wadya bala jim palamporan, kinèn angudanaken usadaning kasangsayan dhateng Kadilangu. Ing antawis dinten malih kekasih dalem jim sakawan wau lajeng kajunjung pangkat raja sakawan pisan :

  1. Jim wungu kaparingan nama Prabu Bra Markata.
  2. Jim Biru kaparingan nama Prabu Wulangun.
  3. Jim Kuning kaparingan nama Prabu Kanaka.
  4. Jim pethak kaparingan nama Prabu Setana.

Dadaos ratu sakawan wau tetep ratu tampingan, angrèhaken para lelembat brakasakan ing sawewengkon ardi Lawu sadaya, punapa dènè kaanggè sesulih tedhakan saparluning karsa-dalem. Mila manawi wonten swara kemrusuk dipun elokaken lampor, punika boten mesthi Kanjeng Susuhunan Lawu piyambak ingkang tedhakan. Tamtunipun para ratu sakawan wau.

Dènè titikanipun manawi Kangjeng Susuhunan Lawu mawi obor, cahya saèngga lintang alihan. Dènè manawi lampor mawi tulung tiyang bumi nedha obor, inggih punika tandha para ratu sakawan wau ingkang tedhakan salah satunggal. Èwadènè wonten paèdahipun sesarat, supados boten kandhegan kampiran lampahing brakasakan.

Saking sabda pangandikanipun Kangjeng Susuhunan Lawu, sami kinèn sesarat Rajah Kalacakra, pinasang saginggiling kori, utami wonten griya. Punapa dènè manawi kathah sesakit, ing saben surup surya kinèn sami memujia makaten :

“NIR HYANG KALAMERTYU KUTUP”.

Utawi griya dipun ubeti benang lawè wenang salembar. Ingkang sampun kalampahan kalis ing sesakit salah.

Wonten wasiyating pangandika-dalem Kangjeng Susuhunan ing Lawu, utawi sabda pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, punapa dènè wewangsitipun para ratuning jim sakawan wau, kacathet nalika janggan Utara, pandhita ing wukir Semèru. Pratèlanipun makaten :

  1. Yèn wonten neneka, mawi murus utawi ising-isingen, kajampènana sampun malahi, lajeng dipun usadanana : gendhis kalapa sarta santen kanil. Dipun parudaken kunir saempu, cinampuran tinjanipun piyambak, amung kadumukaken jenthih kiwa, dipun unjukaken ingkang sakit. Adat lajeng mantun.
  2. Mawi wonten tiyang nandhang sakit warni-warni, kados ta : sakit wawratan erah umbel, sasaminipun sakit, kaèngetana dhatenging sesakit wiwit dinten punapa.
    • Yèn wiwit sakitipun wau dinten Akat, dipun usadani roning sangkèt, adas polowaras.
    • Yèn wiwit Senèn, kajampènana sarta kinonyohan roning saruni, ugi mawi adas pulowaras.
    • Yèn wiwit Selasa, kajampènana roning kara legi kaliyan adas pulowaras.
    • Yèn wiwit Rebo, kajampènana roning tundhung kaliyan adas pulowaras.
    • Yèn wiwit dinten Kemis, kajampènana roning waung satekem, ugi mawi adas pulasari.
    • Yèn wiwit Jumungah, ron kremah, adas pulasari, sami kalawan borèhipun.
    • Sabtu, godhong jambu satekem, mawi roning alang-alang satekem, adas pulasari.

Sadaya wau wajib sami dipun èngeti, awit punika kalebet sabda.

Wonten wimbuhipun Janggan Utara wau, manawi mangsanipun kathah sesakit punika, saben surup surya sami wineling angobong roning tanjung, walirang, sarem, sarta kadèdèkaken sangajenging konten. Pepujinipun wantah kèmawon :

“NYUWUN SEGER KUWARASAN ING SALÈNIPUN ANAK PUTU KAWULA, ATAS SAKING SABDA PANGANDIKA DALEM KANJENG SUSUHUNAN LAWU KALIH PANGESTUNIPUN KANGJENG SUSUHUNAN ING KALIJAGA. YAHUDANYENG 3X (kaping tiga) AKADUN KUPU-AN LAHUYAKUN, WA YA LITLAM, WA YU LATLAM, AKADULAH, SAMADULAH, KULHU KUL-LEKUL WANGSUL.”

Atasing kawula, boten wonten awonipun angagungaken sesarat punika.

Anuju satunggaling dinten malih Kangjeng Susuhunan Lawu paring pangandika dhateng ingkang putra makaten :

“Jebèng, Susuhunan Kalijaga, wruhanamu sasuwènè sira anèng kènè, praja ing Demak dalah para wali wus umum pawartining wong, sira dèn arani mati. Marmanè nganti kalakon anyidra patrap marang sutanira ing Kadilangu. Kang iku kulup, becikè sira mulih marang Demak, supaya Kaki Prabu pulih susahè, lan para wali padha kawelèh karepè baè. Bèsuk sedheng salin alaming praja, jaluken manèh.”

Ingkang putra amangsuli atur dhumateng ingkang Uwa, “Ingsun sapunika dèrèng purun mantuk. Taksih kasengsem dongèngipun jim sakawan, parlu kaanggè lelimbangan rahsaning ngilmi wijining kanabèyan kaliyan wijining kadèwatan.”

Kala samanten ingkang Uwa lajeng dhawuh dhateng para ratu sakawan pisan, kinèn andugèkaken cariyos, sasambetipun ingkang sampun kawedharaken ing ngajeng. Sarta dhinawuhan amèngeti Kangjeng Susuhunan Kalijaga, supados kacathet raosipun. Dènè Kangjeng Susuhunan Lawu sampun amitadosaken ingkang putra kèmawon.

Mila para jim sakawan dahat leganing galih, jalaran sampun boten gadhah pakèwed sarta pancèn tresna ningali Kangjeng Susuhunan Kalijaga. Para Ratu sakawan anggènipun imbal wacana kados ing ngandhap punika :

“Hè anggèr Kangjeng Susuhunan Lèpèn, lega temen raosing manah kula, saged wawan wicara kalih Jengandika, awit manawi Uwa Paduka anjenengi, kathah pakèwed kula, jalaran saking kawon luhur. Dados wedaling wicara mawi wangwang. Trekadhang dhompo, awit kawon prabawa. Bèda kaliyan Paduka.

Anggèr, temenipun kula punika nadyan bangsaning jim utawi darahing Jawata, nanging boten bèda kalih Jengandika, ugi sampun manjing agami Islam. Turun-rumurun darah kula, ratuning jim duk janam Ngajrak ing Èyang Dèwi Kurasin, alamipun Sayidina Kamjah, Mènak Jayèngrana ing Mekah, punika raja jim sami anut sarèngat Nabi Ibrahim. Tamtu boten bèda ing agami karasulan. Mila sampun mawi èwet-pakèwed Paduka gelaraken rahsaning ngilmi makripat. Dados saèngga musawaratan, supados kumpuling pamanggih.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijga mangsuli :

“Inggih leres sampun sami kalebet Islam, amung inggih bènten ugi menggahing agami. Kènging dipun basakaken ANYAR-LAWAS. Nadyan sahadatipun inggih wonten kaotipun tumraping raos.”

Para ratuning jim lajeng sami gadhah atur makaten :

“Manawi kapareng pun bapa mugi dipun barkahana satataning agami Karasulan, supados saged apasahing Islam kula. Èwadènè manawi Panjenenganipun Anggèr asmu sandèyaning galih, maiben agami kula sarèngat Nabi Ibrahim, suwawi kapiyarsakaken kula mungel. Manawi kirang, kaleresena. Manawi dèdè agami Islam, kula dipun kapirena..”

Wangsulanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga mrayogèkaken.

Ing ngriku raja jim sakawan panebutipun sareng rikat, boten tumpang suh, sanyata tan adhompo, kados ing ngandhap punika :

“Ashadu an la ilaha illa’llahu, wa ashadu anna Ibrahimakilullah.

Tegesipun : aneksèni ingsun, satuhunè ora ana Pangèran anging Allah, lan aneksèni ingsun, sajatinè Kangjeng Nabi Ibrahim iku sumitraning Allah.

Anggèr, amung punika ingkang kula èngeti. Mila manawi taksih kirang utawi lepat, anggèr kaparenga maringi tambah jangkepipun. Manawi sampun jangkep, punapa sampun kènging dipun anggep Islam punapa dèrèng? Pun bapa nyuwun pitedah ingkang kènging kula angge pusaka salami kula gesang.”

Wangsulanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga :

“Inggih, temen punika sahadad agami Islamipun duk Kangjeng Nabi Ibrahim. Dumugining sapunika Islam Mubham, awit sampun katumpangan agaminipun Kanjeng Nabi Muhkamad rasulullah, inggih punika Nabi sinelir. Mila sanadyan sampun sami Islam, nanging boten maning. Èwadènè rèhning Jengandika kedah kepèngin tunggil ing agami, kula ugi boten badhè selak. Suwawi para ratu, kula aturi sesuci rumiyin.”

Para nata sakawan pisan miturut, lajeng sesuci. Sasampuning amèt banyu kadas, sigra sareng dènya dedupa. Kangjeng Susuhunan Kalijaga awewarah makaten :

“Hè para ratu sakawan, sajatosipun agami Islam punika inggih witing agami karasulan. Tebiyating sarèngatipun inggih nunggil misak kèmawon. Wewedharaning sahadad makaten :

ASHADU AN LA ILAHA ILLALLAH, WA ASHADU ANNA MUHKAMADAN RASULULLAH.

Tegesipun : sami naksi ing Datullah. Aneksèni ingsun, satuhunè ora ana Pangèran anging Allah, lan aneksèni ingsun, sejatine Kangjeng Nabi Muhkamad  iku rahsaning Allah.

Sarèngatipun kedah anglampahi ngibadah sembahyang gangsal wektu ing dalem sadinten sadalu. Bakal-karamipun sami kèmawon. Amung kaot atasing sesebutan. Kangjeng Nabi Ibrahim punika kaaken rahsaning Allah utawi dutaning Allah, punapa dènè rinilan amengku panetepan nata agami Islam sajagad pramudita. Winenangaken jumeneng Kalipatullahi.

Tegesipun : wewakiling Allah, rinilan amengku cahya tigang prakawis :

    1. Cahyaning wahyu Nubuwah. Tegesipun : wahyu cahyaning karaton.
    2. Rinilan amengku wahyu Kukumah. Tegesipun : wahyuning pangadilan leres.
    3. Wahyuning Wiliyah. Tegesipun : rinilan amengku wahyaning wahyu Kuwalèyan, tur sampun nama pinunjul ing para wali sadaya. Yekti boten wonten ingkang saged anyamèni.”

Raka sakawan matur malih dhateng Kangjeng Sunan Kalijaga, “Anggèr, menggah bèdaning wewejangan kaliyan sahadad jati punapa?”

Kangjeng Susuhunan mangsuli.

“Bèdanipun angengkoki asmaning Pangèran. Sahadad jati punika amung taksih sumèndhè.”

Para raja sakawan lajeng nembah sumungkem ing pada, sarwi rawat waspa makaten aturipun :

“Anggèr pepundhèn kula ing dunya ngakir, bok kaparenga pun patik angraub suku, saking kedah-kumedah kawula angsala barkah Paduka. Karana satuhunipun kawula punika mituhu wasitanipun Dèwi Rukamawati, inggih punika widadari ngèjawantah, manjalma wonten ing wana Kardhayana. Kawula saksadhèrèk sakawan punika sami nyuwun pitedah ingkang kènging kula suwitani lair-batin. Wasana tinedhahaken uwa Paduka, pasuwitan lair. Atasè tunggil wangsa, pasuwitan batin dumunung wonten Paduka.

Mila pareng boten kapareng pun bapa nyuwun suwita, pasrah ing pejah gesang kawula, sumangga Panjenengan Paduka, anggèr. Dènè pun bapa ugi badhè ngaturaken ing sasaged-saged kawula, anggeripun bangsa seserepanipun para Jawata sapiturutipun.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika :

“Inggih prayogi, manawi paman dhasar sami mantep ing tèkat. Yakti boten wonten prabèdanipun kula kalih Jengandika. Senadyan kutu-kutu wong alang ataga, inggih boten kula sèlaki. Mila paman samengkè kula ajak mahas ing asepi.

Tegesipun : daweg angiwa panggènan ingkang kiwa, ingkang sepi samun.”

Raja sakawan lajeng umiring dhateng sukuning wukir Mahèndra, iring kidul wètan. Wonten ing ngriku Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng angagem cara kaji. Mawi sarban wulung, jubah wulung, nyamping wulung. Agemipun teken cis katancepaken, dipun angge lelendhèyan. Ngantos dangu boten angandika, karana Kangjeng Susuhunan aneges parengipun Pangèran.

Mila sareng sampun amratandhani kapareng, Sang Manekung lajeng angandika, nimbali raja sakawan :

“Paman, para ratuning jim, tampanana anggoningsun amijèni marang sira. Mangkènè :

Sajatinè ora ana apa apa-apa, awit duk maksih awang-uwung, durung ana apa-apa. Kang ana dhingin iku Ingsun. Ora ana Pangèran anging Ingsun.

Dat kang anglimputi ing sipatingsun, anartani ing asmaningsun, mratandhani ing apngalingsun.

Iya Ingsun kang wenang amurba amisèsa ing umatingsun kabèh, kang abangsa rohilapi, kang abangsa roh kèwani, sapanunggalanè kang gumelar ing alam kabèh iku pakartiningsun.

Padha sanalika byar, gumelar padhang terawangan. Ora ana apa-apa. Dadi saciptaningsun. Teka sasedyaningsun. Ana sakajatingsun, kalawan ing kudratingsun.

Ing kono wus kanyataan pakartining wewenangingsun.

Kang dhingin Ingsun anitahakè Kayun Belaraukin, iya iku kang sumarambah sagung dumadi ing alam dunya, kang aurip tanpa roh, gumelarè kabèh kang abangsa kekayon sapanunggalanè.

Kaping pindho, Ingsun anitahakè Kayun Pitarèni, iya iku sakathahing dumadi kang asipat roh. Ing kono wus kanyathahing dumadi kang asipat roh. Ing kono kanyatahan padha katitipan ing rohingsun.

Ing kono rahsaningsun padha nyakramanggilingan, tetep-tinetepan, panjing-pinanjingan, awit nèlakakè yèn Kawula iku isbat. Dadi kalawan kumpuling telung prakara, saka : adhèm, panas, angin. Iya iku sajatining surya, rembulan, lintang.

Telung prakara iku kawasa mahanani marang bumi-langit sap pitu. Dènè kang tumitah dadi manungsa iku uga saka telung prakara. Bareng wus cumithak ing bumi, temah ana sesebutanè manèh. Diarani anasir patang prakara : saka sarining bumi, sarining geni, sarining angin, sarining banyu. Dadi sawiji, kasamadan saka Datè dhèwè. Dènè kang dadi jim, sètan brakasakan sapanunggalanè iku abangsa lelembut :

    1. Kang asipat jim abang iku asale saka nepsu.
    2. Kang asipat jim biru iku bangsa ireng. Iku asalè saka sungkawa.
    3. Kang asipat jim kuning iku asalè saka ngumbar budi pepènginan.
    4. Jim putih iku asalè saka lali.

Mula patang prakara iku pagolongan alam panasaran. Yèn manungsa kang wus pasah ciptanè, wus dadi ngilmunè, ora karep kaya sira iku kabèh.

Pamorè patang prakara iku muhung saka kudrating Datingsun.

Ing kono sarupaning panasaran amung narukrama bisanè. Ananè iya uga mung nunggal saka wisuna baè ing dalem sakaratil maot mangkènè :

    1. Kang dhingin, manawa ana manungsa kang wus tinekakakè janjinè, lamun durung dadi ngilmunè, ing dalem sakaratil maot ilang bungahè, kari susahè. Temah nuwuhakè cahya ireng, iya iku bangsanè jim ireng.
    2. Kaping pindho, andulu cahya abang, awit metu nepsunè. Iya iku kang dadi jim abang. Wekasaning sasar, nunggal sato kewan.
    3. Kaping telu, cahya kuning. Iya iku kang dadi jim kuning, awit kari ngarpakè pepingananè, karana larating bebayu sapanunggalanè. Tumanjaning panasaran dadi pitik iwèn miwah bangsanè iber-iberan iku kabèh.
    4. Kaping pat, cahya putih, iya iku kadadèanè jim putih, awit ing alam panasaran ambarengi larating sungsum, bakal ambawur lakuning roh. Mulanè tancebing tèkat pasthi korut marang alaming ataga. Tegesè : dadi beburon banyu sapanunggalanè.

Patang prakara iku ana aranè dhèwè-dhèwè, tumuwuh saka manungsa kabèh.

    1. Kang ireng iku diarani cahyaning nepsu LUAMAH. Marmanè bagèanè jim ireng kang wenang agawè goragodha.
    2. Kang abang, iya iku cahyaning cahya abang, saka nepsu AMARAH. Mulanè jim abang kang darbè bubuhan anggodha.
    3. Kang cahya kuning iku cahyaning nepsu SUPIYAH, wahananing sedya kangdadi jim kuning.
    4. Kang cahya putih diarani cahyaning nepsu MUTMAINAH, wahananè dadi jim putih. Iya iku kahananing alam panasaran kabèh.

Marmanè yèn manungsa kang wus ambaotos ngilmunè, ora temu-tinemu prakara patang prakara, karana wus bangkit amibirat pakarti kang dudu, wus weruh marang panggawè kang sasar. Awit wus ora darbè uwas sumelang.

Jalaran witing ana alam panasaran kabèh mau iya saka kareping tèkadè dhèwè, awit nganggo kadunungan uwas sumelang. Iya iku anggon-anggonè wong kang durung antuk pitutur.

Mangka sadajatinè wus kasebut ing kitab-kitab. Salugunè kang aran TUWA iku : atinè, titi patitis panggayuhè. Ora jedhok barang kang sinedya.”

Telas pangandikaning wewedharan. Para ratu duk umiyat cahyane Kangjeng Susuhunan Kalijaga, dahat sukaning galih. Aturipun makaten :

“Dhuh anggèr, pepundhèn kula, pun bapa kumedah atur tetanya. Salami kula gesang punika, kula rumos kalindhih soroting cahya ngulama. Mangka pakartining jim punika boten wonten ingkang nyamèni. Mila pun bapa nyuwun pitedah, cahya punapa ingkang nglimputi Paduka?

Pangandikanipun makaten :

“He paman, wruhanamu iya iki kang dèn arani cahya NUBUWAH, iya kang dadi panengeraning karaton Jawa. Watekè, sing sapa katitipan cahyaning wahyu NUBUWAH iku bisa jumeneng ratu Tanah Jawa.”

Sasampuning makaten, sasirnaning cahya maya-maya, gumilang-gilang tanpa wewayangan, lajeng santun paningaling para jim sakawan. Sami andulu cahya mancur, mancorong sasada lanang, ngadeg ing papasunipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga. Para jim angandhika malih, sarwi matur tetanya :

“Dhuh sang pinundhi, punika katingal cahya mancur, mancorong sasada lanang. Prabaning cahya anelahi, nglimputi sapramudita. Kawula rumaos kalindhih malih. Mila pun bapa nyuwun pitedah, kasiyatipun punapa?”

Kangjeng Susuhunan Kalijaga amangsuli :

“Iya iki kang ingaranan cahya KUKUMAH. Watekè kawasa agawè tama, temen, adil paramarta marang sagung dumadi. Sing sapa kanggonan, winenang angadili nagara.”

Sasirnaning cahya sasada lanang, lajeng santun pandulu. Para jim aningali cahya maya-maya ijem amuyek. Mila tetaken malih :

“Kados pundi kasiyating cahya wilis punika?”

Kangjeng Susuhunan mangsuli pangandika :

“Wruhanmu, iya iku kang ingaran cahya WALIYAH. Watekè jumeneng waliyullah gaib.

Tegesè gaib iku : èlok. Kang èlok iku sipatè. Dènè ora lanang, ora wadon, dudu wandu. Mesthi ananè, mokal oranè.”

Ing nalika punika para jim sakawan wau duk miyarsa pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng sami rawat waspa. Sarwi matur karuna amelas arsa.

“Dhuh anggèr, pangidhepan kula, mugi pun paman dipun cangkinga ing kahanan jati. Sanadyan dados endheg-endheging amun-amun, manawi Paduka ingkang bekta, sampun narimah, sarta sampun rumaos lebur ing sadosa-dosa kawula. Èwadènè kadi pundi karsanipun putra kula, pun bapa amung andhèrèk kèmawon.”

Kangejng Susuhunan ing Kalijaga ngandika :

“Hè paman, mungguh pamintanira supaya ingsun anglebura saka asalira dhèwè-dhèwè, ingsun iya bisa akarya dedalan kang bisa nunggal lawan manungsa. Angger sira manut sarta trima, pasthi sarira milu nikmat, tunggal lawan kahananingsun.

    1. Raja Bramarkata, tumacepa cipta sawiji lawan arinira si paman jim biru.
    2. Jim biru sumarambaha cipta sawiji lawan kahananing arinira, paman jim kuning.
    3. Si paman jim kuning nunggala cipta lawan jim putih.
    4. Paman jim putih, yèn wus ngumpul dadi sawiji, nuli ingsun kukut dadi sawiji, tunggal lawan cahyaningsun kang metu saka ing pramana, dadi wahananing cahya pancadriyaningsun, saka ing kudratingsun.

Kala samanten jim catur sampun saèngga rasa, gumilang-gilang dados satunggal. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga sigra angracut pangawasaning jati wisèsa makaten :

“Ingsun amusthi jati wisèsaningsun dhèwè. Wahyaning cahya patang prakara ingsun racut dadi sawiji, katarik saka wewenanging Kajat jatiwisèsaningsun, saka ing kudratingsun.”

Kala samanten para ratu jim sampun manjing dhateng Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, ananging amung dumunung dados wimbuhing cahya pramana kèmawon, sarta amimbuhi pangawas, tuwin kènging dipun anggè rowang. Saupami kabentus ing awang-awang, kasandhung ing warata, jim sakawan pisan taksih mahanani kasubdibyan.

Tegesipun : manawi dipun pesu taksih saged medal dados rowang. Mila Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga saya wimbuh kaluwihanipun. Saupami karsa matek pangawasa, saged warni sadasa.

Ingkang satunggal pramanajati, ingkang sakawan jim. Warni sampun saengga Kangjeng Susuhunan Kalijaga.

Dènè ingkang gangsal, kadangipun piyambak. Ugi saged warni nunggil Ingkang Sinuhun. Makaten malih Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga wiwit kawimbuhan wewenangipun para jim. Sampun boten sedya katingal kaliyan sipating janma balaka.

Sareng sampun kacakup ing guna kasaktènipun, Kangjeng Susuhunan lajeng sowan ingkang uwa. Kangjeng Susuhunan Lawu kagyat ing galih, lajeng tetanya :

“È jebèng, ana pangunguning tyasingsun marang sira, dènè wimbuh mancur mancoronging cahyanira, ora kaya adatè.”

Ingkang putra matur sababipun. Para jim ratu sakawan aturipun amiwiti amekasi. Ingkang uwa duk miyarsa dahat sukaning galih. Malah lajeng aparing wimbuhan manik kumala retna, pinasang sanginggiling pepasu. Pangandikanipun ingkang uwa makaten :

“Kulup, iki kumala retna, ingsun paringakè marang sira, dadia kekembanging warna sucahya. Iya iku susuk ingsun pasang sandhuwuring pepasunira. Watekè, sira bisa nampani caturing lelembut brakasakan, sarta sira kinadarakè kacèk sasamining urip. Ing kono aja nganti ngaton dhingin, karana sira wus dibayawarakakè ngakèh, padha angarani mati, ananging aja nganti cidra wancinè, aja bèda tekaning lara tutuging pati. Dènè ing dalem sapanggonan, aja nganti katarecet pasang semunira.

Lawan ingsun amemarah marang sira, kulup, manawa ana pakèwuhing budinira, banjur ngusapa bebathukmu kaping telu. Èpèk-èpèk karo kausapena ing bathukmu mandhuwur, wiwit ing nètranira.  Ing kono wus dadi ila-ila, yèn kapetengan ati, asring pinarengakè padhang atinè. Yèn ana karepira kang anawa lali, asring pinaringan èling. Mula sarana iku waratakna marang sarupaning anak-putunira miwah para kawulanira kabèh, padha anggoa kupiya sesarat angusapi bathuk kaping telu.

Sing sapa peteng atinè, padhang. Sing sapa kalalèn, èling.

Lawan maningè kulup, supaya awèting lelakon, tulusing panganggonira iku, sira aja nganti dhahar roning kèlor utawa ketèla gantung. Karo aja wani-wani mangan bangsa eri. Watakè angudhari kekeran kung sinengker.

Apadènè sira ambabarena ukara kang èlok-èlok. Kaya upamanè sira ajejagongan lawan para luhur utawa para ahli ngilmu, nganggo atatarèna lawan kang ajaga rumeksa ing jasatira. Kang sira. Kang sira ajak tetarèn sakajatira iku aja liya pamanira jim papat ingkang ingkang nunggal lawan cahya pramana. Utamanè kadangira papat lima pancèr.

Èwadènè manawa sira arep andadar kadibyaning kumala retna, bisa anekakakè sarupaning lelembut, brakasakan apadènè jim liya-loyanè, pèjèten susukira kumala retna, sarya angundang apa karepira ing satuhunè ana swara kang andadèkakè kaèlokan.”

Ingkang putra lajeng nyatakaken pangandika makaten :

“Hèh paman raja catur, padha nutugena dedongènganira ing nguni.”

Sakala lajeng carita :

“Taksih salebeting tau Suryasangkala, taun Jawata dipun wastani WAKDANIYA, angka 386, kaètang ing taun Candrasangkala 397, taksih amarengi mangsa Kartika.

Andumugèkaken cariyos dedongèngan ing ngajeng, anuju dalu, Brahmana Raddhi antuk sipta sasmita wewangsitaning Jawata, anyarengi tumuruning lintang anggara. Kados makaten ujaring wangsit : HÈ SEWARITAYÈSOGATA, TAMBANGGANA URA.

Tegesipun : sakabat kècalan guru, nemahi pancabangkah, dados ura.

Brahmana Raddhi rumaos gènipun wonten madyapada, ing Suralaya, swarga, sami sulaya. Ènjingipun amemulya gangsa. Kang dèn memulya latu. Sarta dinten punika dipun wastani dinten ANGGARA. Tegesipun : dinten latu. Dumugi ing mangkè dipun wastani dinten Selasa.

Dalunipun malih Brahmana Raddhi katurunan lintang Buddha, angsung wangsit sipta sasmita makaten : SAKATHANIRA DARUKI PANGIRA DALAYUN.

Tegesipun : pedhati tanpa kusir, pangiridè salèwèngan.

Brahamana Raddhi rumaos, salaminipun wonten madyapada, lampahing surya èwah-èwah. Èjingipun amemulya tosan. Kang dèn memulya bumi, sarta dinten punika dipun wastani dinten BUDDHA, tegesipun : dinten bumi. Saminipun ing jaman mangke dinten Arbo (Rebo).

Daluning malih Brahmana Raddhi katurunan lintang Wrahaspati, asung wangsit sipta sasmita makaten : MAMINGKARÈ NGADIKARA DADYA TUNA.

Tegesipun : Tiyang nilar pandamelan perlu, punika dados margining katunan.

Brahmana Raddhi rumaos, anggènipun nilar kuwajiban tan pakantuk. Ènjingipun memulya parungka dipun wastani dinten Wrahaspati. Tegesipun : dinten gelas, inggih dinten Kamis.

Dalunipun malih Brahmana Raddhi katurunan lintang Sukra, angsung wangsit sipta sasmita makaten : INTEN TINUTI JUGA YA MURKKAMA DURHYAKA.

Tegesipun : Anuruti karsa punika ugi murka, ugi nemahi duraka.

Brahmana Raddhi rumaos, salaminipun wonten madyapada, kasebut murka. Ènjingipun memulya dembaga. Kang dèn memulya toya. Sarto dinten punika kawastanan dinten SUKRA. Tegesipun : dinten jawah. Saminipun ing mangkè : dinten Jumungah (Jumat).

Dalunipun malih Brahmana Raddhi katurunan lintang Saniscara, angsung wangsit sipta sasmita makaten : SAMADI MASA LAYA NOPA LAKSANA.

Tegesipun : Asemados mangsanipun dumugi jangji, tetep kalampahan.

Brahmana Raddhi rumaos, kala rumuhun aprajangji, anggènipun tumurun ing madyapada amung satus taun. Brahmana Raddhi semu mèrang.

Ènjingipun memulya timah. Kang dèn memulya angin. Sarta dinten punika dipun wastani dinten SANISCARA. Tegesipun : dinten angin. Saminipun ing mangke dinten Saptu (Sabtu).

Sasampuning jangkep pitung, Brahmana Raddhi matur ing Prabu Sèlacala, katuran ngagem saha nglimrahaken dinten pitu wau, nanging karangkepan pekenan gangsal, kangge dumugi sapunika, kalebet pulo Bali, Madura.

Nunten Brahmana Raddhi muksa, dados Sang Hyang Surya malih. Prabu Sèlacala langkung sungkawa, dènè katilar gurunipun.

Babaripun cariyos SERAT MAHARAJA kapèrang dados gangsal lampahan.

Pèrangan I nama SERAT DYITAYANA, kaangit dèning EMPU RAGARANA, ing Mamenang.

Panganggitipun nalika taun Suryasangkala 853, taun Candrasangkala 879.

Wiyosipun, menggah ingkang dados bebuka rumiyin, dèrèng ngucapaken babaripun SERAT DYITAYANA, margi taksih angayuh panunggilanipun cariyos SERAT SUMANTAKA, lampahanipun Rsei Satmaka, Sang Hyang Wisnu anggènipun dados dhukun, tuwin lampahanipun Prabu Silacala, kados ing ngandhap punika :

Salebeting taun Wijaya, ètanging taun Suryasangkala 401, tinengeran : JANMA ANGRUSAK PAKARTI. Kaètang ing taun Candrasangkala 413, tinengeran : GUNANING WONG DADI BARAKAN.

Amarengi mangsa Kartika, kacariyos Prabu Silacala anuju lenggah akaliyan garwanipun, kinèn amètani.

Dèwi Sinta waspada, mustakanipun Prabu Silacala buthak. Dèwi Sinta matur mula bukanipun, Prabu Silacala prasaja. Timuripun kathuthuk ènthong ibunipun, Dèwi Basundari, lajeng kèsah dumugi jumeneng Nata ing Gilingwesi. Ing ngriku Dèwi Sinta amidhanget cariyosipun Prabu Silacala, angungun sarta ènget wewèntèhan, nalika kèsahipun ingkang putra Radèn Wudhug, inggih Radèn Raditè, amargi kathuthuk ing ngèthong.

Dèwi Sinta nggarjita boten samar bilih Prabu Silacala punika putranipun pambajeng piyambak. Dèwi Sinta kaduhung lajeng matur dhatenf Prabu Silacala.

“Pukulun, Panjenengan Paduka punika saèstu tresna dhateng kawula.?”

Prabu Silacala anon, lajeng wungu, garwa pinondhong. Prabu Silacala angandika :

“Dununging sihingsun tan liya amung sira. Pagènè sira maksih sandèya?”

Aturipun Sang Dèwi Sinta makaten :

“Pukulun, manawi Paduka saèstu tresna, kalilanana kawula boten nembah ing Paduka, sarta manawi wonten ngoko kawula, kaaksama. Utawi dinten punika mugi sampun kakarsakaken among rarasing asmara turida, karanten kawula badhè lelampah tapabrata, laminipun sakatarima kawula dhateng Sang Hyang Jagatkarana.”

Duk ing wau Dèwi Sinta kaudhunaken saking pondhongan, angarasi putranipun, Radèn Radèya, sarwi arawat waspa. Aturipun:

“Pukulun, putra Paduka Radèn Radèya kaparingana peparab Radèn Sindhula. Tegesipun : kama salah.”

Dèwi Sinta dhateng pamelengan, anuwun sudanipun ing sih Prabu Silacala.

Salebeting taun Jaywana, ètanging tau Suryasangkala 402, tinengeran : NEMBAH MESAT WAHANA SIRNA. Kaètang ing taun Cadrasangkala 414, tinengeran : pakartining janma warna muksa.

Dèwi Sinta kinèn wudhar ing tapabrata. Dèwi Sinta amangsuli, “Pukulun, dununging tresna punika rila.”

 Pangandikanipun Prabu Silacala, “Apa karepira, yayi? Jarwaa.”

“Pukulun, sayektinipun kawula kapèncut darbè maru widadari kasapta ing Suralaya, supados kasusra mewah kaluhuran Paduka.”

Prabu Silacala anyagahi.

Prabu Silacala miyos, animbali kang rayi, Patih Arya Suwèlacala kaliyan Brahmana Suktikna. Prabu Silacala andhawuhaken, krama widadari kasapta ing Suralaya. Aturipun Brahmana Suktikna :

“Pukulun, karsa ingkang makaten wau kedah linampahan tapabrata, binujung ing darmastuti, jinemparing ing cipta pranawa, winawas ing panalangsa. Lepasipun boten pegat aminta aksama. Manawi patitis kang cinipta, saèstu dados. Kang sinedya wonten, kang kinarsan dhateng.”

Pangandikanipun Prabu Silacala :

“Hè Brahmana Suktikna, dalan mangkono iku luwih runggut.”

Arya Suwèlacala matur, “Pukulun, runggut punika pambabatipun kalayan sengkut. Jangji taberi, lami-lami saged sakapti.”

PrabuSilacala linggar, tedhak ing patamanan.

Salebeting taun Tambi, ètanging taun Suryasangkala 406, tinengeran :  ANGGANA MUKSANING YOGA, kaètang ing taun Candrasangkala 418, tinengeran : ANGESTHI TUNGGAL PAKARTI.

Amarengi mangsa Kartika, kacariyos Bathara Laksmana, Bathara Satyawaka, Bathara Srita, Panyarikan, tumurun dhateng Kayuwan, sowan ing Rsi Satmata, Sang Hyang Wisnu, umatur :

“Pukulun, kang satuhu Sang Hyang Wisnu ingkang mulya, ratu-ratuning swarga, ingkang boten pegat angayomi titahing Hyang Wisèsa ingkang tumuwuh ing jagad. Kawula kumedah umanggahi karsa, anggèn Paduka anglampahi dados dhukun. Saking pamanah kawula, badh anenungkul panalangsa, awit pangrapuning deduka punika sarana mawi anenuwun pangaksama.”

Resi Satmata, nadyan sampun amumpuni guna kasantikan sarta ingkang sampun boten kasamaran, sareng amidhanget aturipun ingkang rayi tetiga, anuwuhaken raosing galih. Pangandikanipun makaten :

“Dhuh yayi kabèh, tuturira iku teka bener, nanging rèhning ingsun wus kasura, paran baya goningsun anyinggahi?”

Patakoning wong, “Dhuh Pukulun, manawi makaten, wontena karsa Paduka angalih padhepokan, ingkang ragi tebih saking ngriki.”

Pangandikanipun Resi satmata, Yèn mangkono, payo yayi padha maring pucaking wukir Candrageni, Marapi, ngiras amemuja nuwun pangaksama, karana wukir iku enggon katarimaning memuja.”

Bathara tiga mangayubagya, andhèrèk mangkat.

Salebeting taun Wikari, ètanging taun Suryasengkala 407, tinengeran : RESI MUKSA WARNA SUNYA, kaètang ing taun Candrasengkala 419, tinengeran : GAPURA TUNGGAL WAHANA SIRNA.

Amarengi mangsa Pusa, kacariyos Sang Hyang Kala anitis dhateng Prabu Silacala. Sanalika Prabu Silacala kagungan galih angkara murka. Paribasan GAJAH ELAR MIYOS SAKING PAHOMAN. Andhawuhaken badhè nyalirani piyambak nglurug dhateng Suralaya. Patih Arya Suwèlacala sandika, nanging ing batos angemu sungkawa. Mambeng sampun boten kapadhan.

Ing ngriku Bengawan Buddha, Bagawan Sukra, midhanget pawartos, Prabu Silacala arsa mbedhah Suralaya.

Bagawan kalih makidhupuh ngarsanè Prabu Silacala, umatur :

“Pukulun kang binathara ing jagad, karsa Paduka ambedhah Suralaya, kados kirang mengsah. Ila-ila punapa ingkang pinanggih? Punapa ingkang kaajap, dènè memengsahan pepundhèn? Bebaya punapa ingkang pinanggih? Boten wandè badhè tampi sapu dhendhaning Dèwa.

Dhuh Pukulun, samukawis pratingkah kedah dipun angkah-angkah. Manawi boten makaten badhè kasebut TIYANG INA, dènè kaduk purun kirang dedugi.”

Prabu Silacala sampun korup ing pangirupanipun hawa murka. Murang ing pangèrang-èrang, boten pasah ing pangampah. Dados pasrah sumèndhè ing titah. Bagawan kalih wau sami mundur dhateng ing Ngandong Dhadhapan, ing Gadhing Mawukir. Patih Suwèlacala kaliyan Brahmana Sutikna tinanggenah tengga praja. Boten kacariyos wonten ing margi.

Salebeting taun Sarwari, ètanging taun Suryasangkala 408, tenengeran : MANGGALA BARAKAN DADI, kaètang ing taun Candrasangkala 420, tinengeran : BARAKAN KEMBAR WARNA.

Amarengengi mangsa Padrawana, Bathara Guru kacariyos tumedhak dhateng  Suralaya, paring wangsit dhateng Sang Hyang Endra. Pangandikanipun makaten :

“Kaki Prabu Surapati, ing mengko wus mangsanè si Silacala teka ing apes. Wus kapanjingan budi angkara murka, nanging kang kawasa nglawani mung Resi kang mangun tapa ana ing Wukir Candrageni. Iku kinonen mapag perangè si Silacala. Manawa sanggem, sun apura sadosanè.”

Sang Hyang Naraddha anambungi :

“È Kaki Prabu Surapati, sajatinè kang tapa ana pucaking Wukir Candrageni, arinira si Wisnu. Ingsun dhèwè baè kang nimbali. Manawa kurang piandelè, temah lenggana.”

Sang Hyang Èndra nembah, rumojong ing karsa. Sang Hyang Naraddha mesat. Sarawuhipun lajeng rinangkul, sarwi winangsit ingkang dados timbalanipun Sang Hyang Jagadnata. Resi Satmata matur sandika, nanging badhè wewartos dhateng garwanipun ing Ringinsapta.

Sang Hyang Naraddha anglilani, lajeng wangsul ing Kahyangan.

Resi Satmata anyipta titihan sembrani, katitihan kadangipun tetiga : Barhara Laksmana, Bathara Satyawaka, Batara Srita, sakawan Resi Satmata.

Kuda sembrani mesat angambara. Dumugi padhèpokan ing Ringinsapta sami anyèluman, awit badhè angawasaken sasolahing garwa, Dèwi Sri Yuwati kaadhep ingkang putra, Radèn Srigati.

Pangandikanipun Resi Satmata :

“O jiwa ulun rari menak tambek nala nityasira.”

Tegesipun : “Dhuh nyawaningsun, yayi, teka ing tansah ing kapainak ing tyasira.”

Dèwi Sriyuwati boten samar pangandikanipun ingkang raka, umatur makaten :

“Dhunan kyindung nirta, nglening manih anggenupaka karti tala.”

Tegesipun : “Dhuh Pangèran kula, angicalna sengkelipun ing cèthi Paduka kados siti lebu.”

Nunten Radèn Srigati umatur, “Sinten lawanan Paduka angandika punika?”

Radèn Srigati nuwun sumerep. Resi Satmata andangu, “Iku yayi sapa?”

Dèwi Sriyuwati umatur :

“Pukulun, punika putra Paduka pun Srigati rumuhun. Kala Paduka tilar ing Lokadhaya taksih jabang.”

Nunten Resi Satmata ngatingal, dalah ingkang rayi tetiga. Dèwi Sriyuwati tuwi Radèn Srigati lajeng ngestu pada. Dèwi Sriyuwati umatur :

“Pukulun, sinten ingkang sami andhèrèk paduka punika?”

Resi Satmata angandika :

“Iku kadangingsun kaprenah ipè telu pisan. Kang sawiji aran Bathara Laksmana, arinè garwaningsun Dèwi Srilaksmita. Sawiji aran Bathara Satyawaka, arinè garwaningsun Dèwi Setyawama. Sawiji aran Bathara Srita, panyarikan, arinè garwaningsun Dèwi Sriyati.”

Dèwi Sriyuwati umatur :

“Pinten kathahipun garwa Paduka, Pukulun?”

Resi Satmata angandika :

“Garwaningsun lelima, nenem sira iki.”

“Pukulun, saweg sekawan kawula.”

Resi Satmata mangsuli :

“Bakyunè garwaningsun Dèwi Srilaksmita, aran Dèwi Srilaksmi, padha putranè Sang Hyang Rasi Wiksmaka, patutan sawiji muksa, anuksma sajroning bumi. Ujarè, ing tembè bakal dadi garwaningsun manèh, putranè Sang Hyang Resi Satyaka, aran Dèwi Sri Satyawana. Nuli krama maneh putranè Sang Hyang Resi Surèngrana, aranè Dèwi Sriyati. Arinè Dèwi Sriyati kang antuk Bathara Laksmana iki. Dadi garwaningsun lelima pisan mau padha wayahè Sang Hyang Pancaresi.”

Dèwi Sriyuwati umatur :

“Pukulun, menggah kang bok gangsal wau, sinten ingkang sampun patutan?”

Resi Satmata ngandika,

“Yayi, lelima pisan wus padha patutan, nanging padha dadi Dèwi. Kang wadon dadi widadari.”

Wijangsamanipun. Dèwi Sriyuwati nolèh kang putra, “Kulup, Radèn Srigati andheku. Dèwi Sriyuwati umatur malih, “Pukulun, sadangunipun linggar saking waringinsapta wonten pundi”?

Resi Satmata ngandika :

“Dadi dhukun, yayu.”

“Kados pundi, Pukulun?”

“Ana wong aran Buyut Gopa ing dèsa Sèwu, anakè lanang aran Pastima, lara kalenglengan, kena kemayan gonè anglangkahi rajabrana kang kapendhem, tinengeran watu tampir. Ingsun kon jukuk, bakal dadi kamulyanè. Si Pastima disabetana sapu kawat, sapu gerang, diborèhana trasi winor kukusing cangkring, godhong legundhi putih lan tungtungè atinè diusapana lenggoning winong, godhong karamèan, godhong giyanti, angemuta babakan turi, rinemus winor lan marica sulahsih.

Nètrane dipupuhi kumkuman larah larah kawak, winoran godhong pèpè, lan matanè lempuyang sayodè sarta legoning walesah.

Irungè diusapana godhong gandarasa keling, lagundhi oyoding silungu.

Kuping dipupuhana telèking pitik abang, sininjong lan daringo benglè, winora mataning jaè walang watu lumut watu, laler wilis.

Yèn wis sun kon mindhang antelung pitik ireng sakelarè, anjupuka banyunè aja kongsi obah, winorana enjet lan pucuking alang-alang, godhong daringo, bawang putih, uyah windhahan bathok bolu, karaupna ing raine.

Iki mantranè :

SANG KALA DURGA, KITANGGURUANGKU, SANG GOLANG-GALING, WEHEN PALARANGKU, KITA AMAKNA, TEKENG OSADANGKU, PANIRANAPA, MANTANA SAWUNGKU.

Sawusè mangkenè, yayi, Buyut Gopa mulih, anamakakè. Balinè manè wus sugih rajabrana, malah puruita pisan. Ingsun uga mituruti. Pastima uga wus waras.

Salebetipun taun Manmata, ètanging taun Suryasangkala 403, tinengeran : GUNA TANPA DADI, kaètang ing taun Candrasangkala 415, tinengeran : WISAYA NUNGGAL WARNA.

Amarengi ing mangsa Sitra, kacariyos tiyang dhusun Mandira, wasta Paniwaka, dhateng ing Kayuwan, matur gadhah pangangkah dhateng èstri nama Kèn Wresti, sutaning Umbul Warsaya, inggih umbulipun dhusun Mandira. Rèhning tiyang alit, gadhah pangangkah dhateng bendaranipun, anenuwun sagedipun kènging. Pangandikanipun Resi Satmata, “È Paniwaka, sira mancinga. Yèn antuk mina, aturna Umbulira.”

Sandika, mangkat. Boten dangu Umbul Warsaya dhateng, matur gadhah kajeng pawèstri, wastra Rantam. Punika lenggana, boten kongkih saking pamrih, botena saking warna.

Dèrèng ngantos dangu pun Puniwaka dhateng ambopong mina. Resi Satmata angandika :

“Hè Paniwaka, iku iwak dhuyung, akèh kang katut iku, saka katètèsan ilunè, karana mina iku saben kaentas ing samudra, kaya karuna. Kayu watu kang katètèsan banjur manut. È, Paniwaka, minamu lilakna marang Umbul Warsaya. Hè Warsaya, iluning mina iku tadhahana, woren lan lenganè, nuli endelen lan lenganè, kalèthang turi, cangkaruking ketan pengantèn, malaning tawon sih, gendheking kenanga, wohing pepulutan, talutuhing kayu rubung jebug tolih, lenganè uler lulud. Iku padha endelen dadi sawiji, nuli tamakna kang kagepok awakè.” 

Umbul Warsaya sandika. Pun Paniwaka umatur :

“Pukulun, pun Warsaya sampun tanpi kagunan, sarta badhè kathah tiyang kènging dhuyung.”

“Hè Paniwaka, aja sumelang atimu. Sira dadia jurugina. Tegesè : angruwat guna.

Ngupaya wijèn ireng, balarak pucang, laos, pala, cengkèh pitung galintir lan karok tuwut, dukut kamarunggi pitung lembar.

Godhong pala lar nem punggel, kayu jaè, kayu areng, kayu kamadhuh, padha keriken. Lan gadhung sarta suruh aking.”

Pun Paniwaka sandika. Pendhak dinten dhateng malih ngaturaken kawontenan. Pangandikanipun Resi Satmaka, “Gadhungè benemen.”

……………………………………………………
…………. halaman 137 hilang…………….
……………………………………………………

Sanalika Resi Satmata medal perang. Prabu Silacala kacandhak. Pangandikanipun Resi Satmata :

“Sayekti sira bakal mati saka naraka.”

Prabu Silacala amangsuli :

“Swarga naraka iku wus pacanganingsun dhèwè. Yèn ingsun duraka, sayekti tibèng naraka. Yèn ingsun katarima, yekti manjing swarga. Nanging swarga naraka iku marganè saka antaka. Dènè antakaningsun, ujaring wacana gampang baè.”

Resi Satmata mangsuli :

“Kaya paran ujaring weca?”

Prabu Silacala mangsuli :

“Ingsun duwè cangkriman telung kecep. Bisa ambatang weruh werdinè sarta anyanggemi, iya ingsun jatèni ujaring weca.”

Resi Satmata mangsuli :

“Kaya paran cangkrimanira?”

“SUPI LAPI LAPA, SUPI LAKU PALA, KUPI LASU PALA.

TEGESIPUN : Wit dhakah woh dhakah, wit dhakah woh dhikih, wit dhakah woh dhikih.”

Pambatangipun Resi Satmata :

“Wit dhakah woh dhakah : kalapa.

Kajengipun : putra-wayahipun Prabu Silacala kapurih mulyakaken.

Wit dhakah woh dhikih : waringin.

Kajengipun : pawestrinipun sampun kaalap.

Wit dhikih woh dhakah : semangka.

Kajengipun ; anak-putuning wadya ingkang pejah prang kapurih anggentosna.”

Sareng Resi Satmata sampun ambatang sarta sangem, Prabu Silacala awewarti, sèdanipun saking numpak padhatinipun Sang Hyang Bathara Surya sakedhap dhateng, lajeng katrap ing padhati, kabekta mangilèn leres. Kadhawahaken satelenging samudra tanah Sumedhang.

Kacariyos lajeng dados tosan wesi brani. Dènè para kadangipun ingkang pejah ing rana sami dados redi alit-alit wonten ing marpat Kapanasan. Dènè wasèsaning ngayuda sadaya sami anungkul.”

Kacariyos ing nalika punika Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, duk miyarsa gremeng-gremenging caritanipun para ratuning jim sakawan pisan wau, dahat suka leganing galih. Rumaos sampun wonten aling-alingipun dènya lampah sesiluman. Pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten :

“Hè paman raja catur, dahat suka bingah kula dènè si paman sami saged andongèng caritaning para Jawata. Yakti badhè dados lantaraning katarima dhateng para ratu ing tanah Jawi, awit ing nagari Demak punika kaècalan sajarah uruting caritanipun para ratu ing tanah Jawi. Mila ngantos sapariki anggènipun ngupaya PUSTAKA RAJA, pusaka karaton ingkang saged gancar dalah taun, wulan, masa, dinten Buddha, supados wontena ingkang dados teturutan.

Jalaran awit Demak sapisan utusan pujangga, wali,  nama Kalinyamat, boten saged dumugi pangupayanipun. Sunan Kalinyamat kaselak pejah, mila boten saged kalampahan angimpuni PUSTAKA RAJA. Mila saupamikula dumugi ing nagari Demak, mangka taksih angupadi carita bituwahing praja, si paman punapa boten balèjani?”

Aturipun jim sakawan kados ing ngandhap punika :

“Dhuh Sang Pinuji ing bawana, sadèrèngipun kula manjing ing pramana, èsthining manah kula sami ngidhep ing Paduka. Asrah pati-urip. Sakarsa sumangga. Mangka ing mangkè kula sampun nunggil sajiwa-raga, yakti badhè boten saged èwah gingsir saking sarira Paduka. Èwadènè purbawasèsa sampun dumunung wonten ing kajat jatiwasèsa Paduka. Tegesipun makaten :

Pramana punika asal saking wahyaning pranawa, kawimbuhan prabaning atma, kalunturan wahyaning Suksmajati. Dènè ingkang lumampah ing dalem tinten utawi dalu, sami katarik saking wewenanging Nur Muhkamad.

Tegesipun : cahya kang pinuji.

Dènè ingkang muji inggih saking Paduka piyambak. Ingkang pinuji inggih boten liya saking Paduka.

Mila prabaning Nur Muhkamad kawasa anglimputi dhateng manon, tumancep wonten wewadining manubawa. Temah asisilih aran SANG HYANG MANU MANONTON, inggih punika kahananing Manik Sajati.

Ingkang makaten wau tetep wonten ing Paduka. Sorotipun sumarambah dhateng kawula.

Mila cahyaning pramana punika sampun kènging dipun basakaken Manikmaya.

Menggah wisèsaning prangawasa kados makaten pamanggih kula :

MANIK punika teteping dadya, dumadining sipat, wujudullahi. Inggih punika dènè sampun kaaken rahsaning Dat sajati.

Menggah ingkang nama MANIKMAYA : MANIK punika Paduka, MAYA punika kawula. Mila katetepaken dados satunggal kaliyan pramana, amimbuhi purwbawisèsaning pancadriya. Yakti boten kènging yèn kapisaha, awit MANIK tanpa sorot, kados pundi pamawasipun?

Sorot tanpa MANIK, punapa ingikang kadamel gèyongan? Mila kaupamèkaken SOROT lawan SOROTIPUN.

Mila sampun tetèla, kawula punika dados piranti Paduka ing salaminipun. Saupami Paduka  badhè nyorog ing pangawasa kawula, yakti anut sacipta Paduka. Manawi kirang meleng pamanthenging cipta, yakti sorotipun boten saged mahanani sedya. Èwadènè pamanthenging cipta Paduka meleng, boten sumorot dhateng pundi-pundi. Yakti saged dados saciptanipun, teka sedyanipun, ana sakajatipun.

Menggah ingkang kawula andharaken makaten wau tegesipun, sadaya ingkang kawula lampahi inggih amung anut miturut sakrejeting kajat Paduka kèmawon. Dados ing sasolah bawa, sacipta rasa Paduka, kawula amung darmi anandukaken. Nadyan awon-saè, inggih kantun ngleluri ing sakarsa Paduka kèmawon, awit sampun nunggil sarasa ing awal-akiripun. Mila tangèh yèn mlèsèta. Boten langkung kawula sadaya punika amung anut sakrejeting caipta Paduka.

Menggah sadaya atur kawula ingkang makaten wau, sanadyan Paduka sampun andhawuhaken asal kawula sadaya wau : saking cahya cemeng, saking cahya abrit, saking cahya jenè, saking cahya pethak, sareng sampun katunggilaken kaliyan pramana, sumarambah dhateng pancadriya, punpa inggih medala saking Muhkamad Maja…… katancepaken dhateng Muhkamad Sajati?

Sababipun  ing kawula sampun manjing Isbat. …….ratipun sampun dados warangkaning rahsa.

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga suka penggalihipun. Mila lajeng sowan ingkang uwa………………….

…………………………………………….
……….halaman 141 hilang…………
…………………………………………….

Kaki Walakas amangsuli, “Paèdahipun tiyang lelana punapa ? Dadak wareg anak-bojonipun? Bèdha kalih kula, sampun guguh taksih kluyuran angupaya bukti. Nemahi beberah garu maluku macul, saking ajrih kaluwèn.”

Kaki Walaka mangsuli, “Iya iku wong ora ngandel marang kamurahaning Pangèran. Nandhakakè tipising ati.”

Wangsulanipun Kyai Walakas makaten, “Inggih leres tiyang kumendel punika badhè kandel, awit nyata yèn Pangèrang punika mirah, angudanèni sakajating tiyang sarta sampun kanyatahan dhateng saliring dumadi. Nadyan salebeting kayu, watu, tamtu tinaning tedhanipun, pinanci sasedyanipun dumadi sadaya dèning Pangèrang Kang Maha Kuwasa. Nanging, kurubing kawula punika sampun rinilan punapa kajatipun awon-saè. Balik anak-bojo ing wingking ugi kedah kula saranani bausuku, awit wajibing kawula kedah istiyar. Dados kènging tinembungaken : KUMLAWET PUNIKA KEDAH KUMLAWE. Sandyan sampun angsal kamirahaning Allah, yèn boten angluluh jasatipun, tamtu inggih amung sapancèn kèmawon. Tegesipun, inggih amung mangan-manganan, awit dipun bektanibausuku boten kalampahaken. Dipun paringi mata-kuping-cangkem-irung, boten kaanggè ningali sarta boten kaanggè ngrungu, ngambu, angucap.

Yèn makaten badhè ngicalaken wewenanging Pangèran. Mangka cariyosipun bapa kula, Gusti Allah punika boten saged ningali. Ingkang dipun agem aningali inggih mripat kula punika. Boten saged miyarsa. Ingkang dipun agem mirengaken angagem talingan kula. Boten saged ngandika. Manawi angucap angagem lèsan kula punika. Boten sage angganda, muhung angagem grana kawula. Mila saupami boten kula, yakti malah angicalaken pangawasanipun.

Badhè sapinten dosa kula ing Pangèran? Jer bèda kaliyan lampahipun para wali. Nandyan nganggur pitekur wonten griya kèmawon, yakti nedha, awit sampun angsal pepancèn tedha saking ratu Jawi. Tur kathah. Punapa dènè inggih kados kèmawon meleng tèkadipun, dados ngilmunipun, awit lenggah siti sèwu karya punika kathah.

Botenè kula puniki, kuli ngolak-alik galengan, amung salupit, nanging jalimet pamardi kula, inggih nyekapi. Amung tetimbangan : apsah pundi nganggur kaliyan angupakara?

Ingkang nyamèni tiyang èbah bausukuning kados boten wonten, awit apngal punika pirantining ngagesang, tuwuhipun saking pundi.

…………………………………………….
……….halaman 143 hilang…………
…………………………………………….

Kayai Walakas boten suka, ingkang sedya uninga meksa. Dados kalampahan udreg-undregan. Dangu-dangu Kyai Walakasngulungaken jenthikipun, katingal cumlorot saèngga cahya purnama. Kakai Walaka kagyat sigra anungkemi pada, sarwi sesambat lara-lara, dènè ingkang uwa karsa nyobi kasudiraning sedya.

Ingkang uwa ngandika, “Aja dadi tyasira. Sajatinè mung arsa nyatakakè katemanira marang wewekasingsun. Wasana wus kanyatahan sira ngèstokakè pituturing wong ngatuwa. Yèn mangkono, sira wus tetèla dadi pandam pangaubaning para umat kabèh. Anjaba iku kulup, sira dèn ènggal marang prajèng Demak, awit samengko wus ana anataranè sireping lelakonè nagara. Ingsun darbè sumitra, wong wadon, aran Nyai Purnamasiddhi. Iku rada matjenun tèkadè, awit kapanjingan wadyaningsun. Ing kono sira anjujuga, supaya bisa angalingi raganira.

Tur biyèn wus kulina lawan duk timurira. Awit iku arinè si Mandhapa, sutanè Rekyana Patih Lagung, gedhana-gedhini mung loro, lanang wadon. Marmanè sira angakua yèn sutanè Tumenggung Wilatikta ing Tuban. Dadi sira kaprenah bibi. Èwa samano sira wus anggawa rowang, jim papat baè dadi obor, supaya akèh piyandelè marang sira.

Hèh jim papat pisan, ing samengko sira wus kapisah lawan ingsun. Poma kang bener, becik enggonira njaga rumeksa saparanè sutaningsun Jebèng Kalijaga. Jujug panggonanè Nyai Purnamasiddhi,  ananging supaya akèh piyandelè, ing samangsa wus teka panggonan, sira banjur miwitana swara dedongèngan.

Ènggaling carita, mangkat, wus tekèng gon, lajeng carita.

Mangkana lampahipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Sapengkeripun saking wukir Mahèndra, lajeng terus kapanggih Nyai Purnamasiddhi.

Wantuning jim widadari, dados boten kasamaran rawuhipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Sigra ingacaran lenggah, sarwi matur tetakèn.

Wangsulipun, ngaken saking Wukir Mahèndra, mituhu dhawuhipun wewelinganipun ingkang uwa. Nyai Purnamasiddhi lajeng grahita, yèn pangojokipun Kangjeng Susuhunan Lawu. Mila aturipun amung sandika.

Boten dangu Nyai Purnamasiddhi temah ngukut ing cipta rasa, sinungku ing pudya. Tan pantara Nyai Purnamasiddhi lajeng ngracut ing tèkat. Dadya sakala muksa, manjing wonten wentisipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga ingkang kiwa, sarwi atilar pangandika makaten :

…………………………………………….
……….halaman 145 hilang…………
…………………………………………….

Nyai Purnamasiddhi aturipun makaten, “Ing nalika kula taksih kenya, kapundhut dados garwa pangrembènipun uwa Paduka, Kangjeng Susuhunan Lawu. Wasana sareng kula dipun timbali, pamit, margi boten natè sumerep sarèkaning sanggama. Uwa Paduka kadereng ing karsa, temah tumedhak angruda peksa. Dupi uninga ing wewadon kawula wuntu, lajeng boten saèstu ngrurah asmara. Kapara dinangu mula bukanipun. Kawula atur sajarwa, yèn tanpa bapa tanpa biyung. Ing nalika jaman nagari Makukuhan kawula punika bangsa widadari, kadadosan saking soroting wulan anuju purmanasiddhi. Amarengi grahana, dumadakan soroting wulan tanggal gangsalwelas, wonten cahya malebet saking rembulan, dhawah dhateng woh kelapa wulan. Sareng ing wanci kering, kalapa rentah mangandhap, dipun pendhet ing tetiyang.

Pinacakan, kalapa wau mripatipun boten wonten. Sareng dipun ocak-ocak, sampun garing. Dupi badhè dipun kepruk lajeng dados janma, inggih eujud kawula punika, asal saking kalapa wungkul, jalaran tanpa mripat. Wah nalika taksih wujud kalapa, sakalangkung atosipun, ngantos dipun kepruk ing alu meksa boten pecah. Sareng dumugi dalu pecah piyambak, dados widadari, nama Dèwi Wungkulan. Sareng kagarwa ing uwa Paduka, dipun namèkaken Retan Purnamasiddhi. Sareng sapunika amung Nyai Purnamasiddhi dipun dhawuhi angadhang walitama, kinèn anuksma wentis kiwa, supados anambahi kasektèn Paduka.”

Kangjeng Susuhunan angandika, anedha narima, “Ing mengko apa sira ènget prenahè galugu duk dadi uwiting krambil wuntu mau?”

Aturipun Nyai Purnamasiddhi, “Taksih ènget. Kapara galugu wau ing saben awoh taksih anèh, jalaran ingkang limrah kalapa punika mripatipun tiga. Manawi uwit tunggil kawula wau kalapa mripat satunggal. Menggah kagunanipun inggih kathah. Manawi ngantos saged ngenthos, ingkang nedha asring katumbusan pangawasaning kalapa mripat satunggal. Trekadhang saged gadhah wijing kraton. Dènè ingkang sami bibit cikalipun, inggih kathah kèmawon, ananging manawi boten dados panengeran tamtu boten cukul. Saking pawartining kathah, satunggal kalih ugi wonten ingkang tuwuh,  sapariki saged dados witing kalapa. Kawula dèrèng uninga pangawasaning woh mai. Bokmanawi badhè wonten babaripun :

  1. Kyai Babul.
  2. Kyai Gedhè ing Giring.
  3. Kaki Jaladara, ing dhusun Ngawèn.

…………………………………………….
……….halaman 147 hilang…………
…………………………………………….

……….. dhawuhing sasmita. Bèda temen kaliyan duk Paduka ingkangvrawuh. Kula pètangi dhawah saè, tur kanyatahan kaliyan wangsitipun ingkang uwa. Punapa dènè kadugèn sakajat kawula. Yakti bonten langkung kawula anung sarèh Paduka.”

Kangjeng Susuhunan ing kalijaga saya sukaning galih sareng miyarsa aturipun Nyai Purnamasiddhi wau. Mila pangandikanipun dahat arum manis dhateng Nyai Purnamasiddhi, “È Nyai, mungguh kang dadi pojaranira iku kabèh wus ora ana kang nalisir, sarta banget tanceping ngati, lawan saparlunè karepira wus dadia sawiji lawan cahya Murcahyaning Kajat jati wasèsa. Lan sira wus ingsun lilani nunggal ana wahyaning pancadriya, anumusana baè marang kadibyaningsun. Soroganè iya saka ing pupu kiwa.”

Nyai Purnamasiddhi sampun kapareng anunggil rahsaning Dat Kang Agung, gumadhuh wonten salebeting westisipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga.

Ing nalika samanten lajeng amratandhani wimbuhing kasudibyan utawi kawicaksananipun, angungkuli sasamining para wali sadaya. Ananging karsanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angèstokaken dhawuhipun ingkang uwa. Dados samangkè sampun boten sedya ngatingalaken sariranipun.

Kacariyos malih Sang Mangun Lelana anuju kondur dhateng ing Kalijaga. Saweg sadinten sadalu aleleson salebeting masjid. Ing wanci gagat bangun ènjing Kangjeng Susuhunan karaos ing dalem rahsa kumenyut, angandika sinarengan swara arum makaten :

“Wus netepakè Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga pinaringan kayun pidarènè, rinilan amurba amisèsa sèsining jagat raya.

Tegesè  KAYUN PIDARANI : urip ing awal akir, langgeng boten kènging èwah gingsir, sajati-jatining tunggal ing dalem ANI’AN MARI’AN.

Tegesipun : kantun ènak kapènak, nikmat lawan manpangat, awit sampun boten kagungan cipta punapa-punapa, boten pilih kasih. Boten kagungan arip, luwè, lupa, èwan, panastèn, sapanunggilanipun sampun boten tinolih. Suka sungkawa, nistha madya utama, minep, tan nedya cidra-cinidran, tan paran-pinaran, tan ngidhep, tan kaidhep, tan minep, nora menga.

Tegesipun : ngeblak, tanpa aling-aling, nanging pilih kang uninga manawi boten kanugrahan.

…………………………………………….
……….halaman 149 hilang…………
…………………………………………….

Ing ngandhap punika amratèlakaken cariyos reringkesan, ing nalika Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga tedhak dhateng Kadilangu gerah, dumuginipun sèda, awit tanggal sapisan dumugi tanggal sadasa Mukharam.

Kangjeng Susuhunan Kalijaga sèda, sumarè ing Kadilangu, lajeng ngaturi wuninga dhateng Demak.

  1. Susuhunan Panggung katamuan gurunipun, awit tanggal sapisan dumugi tanggal kaping sadasa Mukharam. Kangjeng Susuhunan Kalijaga gerah lajeng sèda, sumarè nunggil luhuripun Sunan Panggung, wonten ing Toyajenè. Dadya atur uninga dhateng Demak.
  2. Sunan Ngudung katamuan gurunipun, awit tanggal sapisan dumugi tanggal sadasa Mukharam. Kangjeng Sunan ing Kalijaga gerah dumugi sèda, sumarè ing Kasènapatèn, dhusun Ngudung.
  3. Sunan Pandhanarang ingkang wonten ing wukir Tembayat katamuan gurunipun, awit tanggal sapisan dumugi tanggal sadasa Mukharam, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga gerah dumugi sèda, sumarè ing Tembayat.
  4. Sunan ing Gunungjati katamuan putra mantu, awit tanggal sapisan dumugi tanggal sadasa Mukharam. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga gerah dumugi sèda, sumarè ing Gunungjati.
  5. Sèh Molana Ibrahim Jatiswara, katamuan guru, wiwit tanggal sapisan dumugi tanggal sadasa Mukharam. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga gerah dumugi sèda, sumarè ing Wukir Pantaran.
  6. Sèh Molana Mahribi katamuan ipè, awit tanggal sapisan dumugi tanggal sadasa Mukharam. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga gerah lajeng sèda, sumarè nunggil luhuripun ipè wonten Ardi Merapi.
  7. Kyai Ageng Getas Pandhawa ing Sèla.
  8. Adipati Dayaningrat, Pengging.
  9. Kyai Mrisen ing delanggu.
  10. Kyai wanabaya ing Semuyan.
  11. Radèn Arya Widanangga, Dalepih.
  12. Nyai Gèmbèl ing Pakisdadu.
  13. Ratu Mas kalinyamat.
  14. Nyai Sèh Lemahbang.
  15. Kyai Mretawangsa, Galinggangan.
  16. Radèn Puspita, Galinggangan.
  17. Kyai Tangguru, ing Pringtulis.
  18. Jaka Mandhapa ing Godhèyan.
  19. Kaji Muryani ing Caruban.
  20. Kyai Soda ing Randhukuning.

…………………………………………….
……….halaman 151 hilang…………
…………………………………………….

………….sanagari, tuwin para wali sadaya gègèr pepuyengan. Dadya ing siyang dalu malebet ing pura, ngengimur sungkawaning Nata, ananging boten saged malebet sapocapan. Aturing para wali amung saking sajawining kori gupit pasarèyan kèmawon.

Dènè para wadya bupati, patih tansah tuguran wonten ing Srimanganti. Watawis antuk tigang dinten tigang dalu Kangjeng Sultan sebawa pangandika dhateng pramèswari Natadèwi, dhinawuhan matedhakaken pepulih arta waragadipun para tetiyang ingkang sami kabrokan. Patedhan-dalem naracak tan na kinacèk. Ing dalem tiyang satunggal satus rupiyah. Amung Pangèran ing Kadilangu piyambak gangsal atus rèyal, sarta lenggahipun siti ingkang sèda dipun lestantunaken dhateng ahliwaris ing wingking.

Kala samanten para wadya punggawa sampun mangkat amaradinaken peparing-dalem liruning waragad sadaya, sampun waradin.

Kalanipun dhawuh amung sabawa kèmawon, wasana lajeng dhedhep sirep malih. Ngantos salebetipun kawandasa dinten Kangjeng Sultan sampun boten sabawa, boten kapiyarsa kalesetipun saking jawi. Mila sadaya ingkang rumeksa saha nginten manawi nglalu lampus ambèlani guru. Kala smanten malah sangsaya geng sungkawanipun para garwa putra tuwin para wali. Lubèr dateng patih, bupati, wadana, ingkang sami tuguran ing Srimanganti. Kapara sampun sami ndandosi kardha ingkang badhè kagem tabela. Utawi sampun amatah-matah wadyabala gung saput gegaman, sarta sakathahing bau nagari sampun ingaweran sadaya, boten kènging kesah, awit badhè nyadhang damel parlu.

Kacariyos Adipati Panangsang ingkang sampun dangu pacak baris pendhem, sareng miyarsa warta ing Demak kapaluh kapalupuh, sami retu kataman dhukita dahat, Arya Panangsang lajeng ngerapaken baris. Kebut angrampit prang, nanging boten kacarita,  margi laladaning Serat Babad. Mila kaanggè bèda, boten nunggil kaliyan bangsaning ngilmi raos.

Amangsuli lelnglenging para wali ingkang sami nglelipur sungkawa, malah tan amiguna. Mila para wali milalu nglèrèg anggènipun tugur. Nunggil para bupati ingkang jagi rumeksa wonten ing Srimanganti.

Kala samanten Kangjeng Sultan ing Demak, saking genging sungkawa dahat, temah sapatemon lawan Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga.

Ing ngandhap punika amratèlakaken sapatemonipun Kanjeng Sultan ing Demak akaliyan Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, wonten salebeting pasarèyan. Dènè pramèswari Nata tuwin para wali, patih, bupati, para wadya punggawa ingkang sami tugur ing lebet kadhaton, punapa dènè ingkang sami wonten ing Srimanganti, boten anginten manawi katamuan. Ciptanipun amung saking sangeting sungkawa kèmawon. Mila ing rinten dalu taksih ajeg tinengga.

Sareng sampun lami, Kangjeng Susuhunan dhawuh mengakaken sarta para tugur kinèn ambibaraken. Sultan Demak winarah ajeg padataning karaton, amung salebeting pasarèyantansah kaagem pasarèyan tumunipun. Mila boten rinilan anata tinebahan, amung sinaji-saji ing dedupa miwah sarwa suganda mrik arum. Nadyan pramèswari, boten kalilan parek ing pasarèyanipun Sang Nata. Mila kapatuh dumugi sapunika, ing saben para ratu, pasarèyanipun kedah pisah, boten kapareng tunggil pasarèyan. Anjawi manawi kagungan karsa, wajib kakungipun ingkang nedhaki, awit dhawuhipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten :

“Sing sapa arep katekan sedyanè, aja nunggal paturon lawan wadonè. Becik pisah enggon dhèwè-dhèwè. Iku wajibing ratu. Nadyan wong cilik, manawa kinadarakè bisa, uga becik angirib-iriba. Watekè awèt kabejanè.”

Kacariyos sareng sampun angsal dhawuh, sadaya wau dipun laksanani, sarta angger-anggering nagari, wewatoning karaton boten dipun èwahi. Punapadènè tatakramaning para putra santana taksih ajeg kadi sabenipun. Nadyan pasowananing para wali tuwin para kriya tulus sami nambut kardi. Wimbuhipun amung ngudanaken dana ing saben malem Jumungah, Anggarakasih, sarta tanggal sapisan. Ingkang majibi maradinaken hardana, bupati kekalih, jawi lebet, kanthi punggawa anggandhèk kiwa tengen. Lami-lami amung kajibahaken wadya pethilan saking bupati wolu, wimbuh pethilan wadya prajurit jawi lebet anyatunggal. Inggih punika wiwitipun wonten punggawa Jaganagari, tulus sapariki.

Mila kramanipun Adipati Panangsang saweg sawulan kèmawon sampun kauningan, inggih saking palapuranipun wadya Jaganagari ingkang maradinaken hardana. Ananging jaman sapunika boten maradinaken hardana. Malah Jaganagari madosi durjana.

Sampun boten kapratèlakaken sapakartining karaton Jawi taksih ajeg. Gantya ingkang winursita, salebetipun Kangjeng Sultan ing Demak pepanggihan, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga anggelaraken wasitajati tiniti kados ing ngandhap punika :

“Jebèng, sajatinè kang diarani URIP iku rong prakara, padha dadi paugeran kabèh.

    1. Kang dhingin : URIPING BUDI.
    2. Kapindho : URIPING NGATI.

Mungguh URIPING BUDI iku, kabeèh kang obah, kabèh kang swara, kabèh kang piyarsa, kabèh kang kadulu, kabèh kang kawacana, kabèh kang ginanda; sapanunggalanè iku tanda saking purbawisèsaning Apngal. Iya iku tetep uriping panggawè. Dadi wus kena dèn arani WAHYANING KAJAT JATIWASÈSA, kasorotan saka angen-angen kita dhèwè.

Mungguh kang sinebut URIP KAPINDHO iku kabèh tetèla metu saking garuneging ngati. Marmanè anuwuhakè gagasan, ambabar cipta kang uwas sumelang, panastèn, panasbaran, sungkanan, èwanan, gumunan, èraman. Marmanè bisa angarani tembung durung karuwat, kurang piyandelan, jailan, pathakilan. Kabèh iku iya padha kena diarani URIP PRIBADI, nanging kasorotan saking wasèsaning napsu patang prakara : CAHYA LUAMAH, AMARAH, SUPIYAH, MUTMAINAH. Marmanè urip kawasa agawè rahsa patang prakara : LEGI, GURIH, PEDHES, ASIN; sapanunggalanè wau iya padha saka wahyaning patang prakara kabèh ing kauripanira.

Dènè yèn wis padha ngumpul dadi sawiji, yakti banjur darbe harkat ingkang anuwuhakè prihatin utawa kanggonan bungah. Tetep suka sungkawa iku sajatinè uriping Apngal kabèh. Dadi amung mirid saka uriping Apngal, iya saka obahing budi, gagasaning ngati kabèh.

Mangka satuhunè urip iku saka heneng. Tegesè : malah kang wus ora obah. Iya iku sanyata uripdhèwè, ora ana kang nguripi, awit nyata uriping Pangèran kang èlok. Tetep, ora owah gingsir. Iku iya kang wus ora obah. Ing kono kang anglimputi tan lyan saka rahsa kita pribadi.

Marmanè bisa agawè tumangkaring cipta kang tanpa sinedya. Kabèh kang kadulu, kang karungu, kang angucap, pada kalimputan pakartining heneng.

Marmanè èlok yèn anaa, mokal tan ana. Nyatanè ana ing sira; oranè iya saka ing sira; osikè muhung sira. Ora kacamburan urip kang saka patang prakara iku. Nyatanè wus mratandhani, dèn arani SENENG. Tegesè : nyata sawiji kang wus heneng, iya iku kang ora obah. Yakti ora kena winor lawan uriping budi lawan ati. Sarta wus mratandhani kahananing seneng iku tanpa suka sungkawa, tanpa lara, tan amati. Mung waluya nirmala jati.

Ananging salugunè HENENG iku URIPING PANGÈRAN PRIBADI.

Èwadènè babaring urip kang sanyata mau kawasa anyoroti ing cipta rasa, nyipta kang heneng pasthi tumeka, anggagas dadining angen-angen.

Tandha heneng iku winenang, andadèkaken kang ora. Ora iku bisa ngakakè kang nyata. Mula ngibarate tinembungakè ATINING WULUH WUNGWANG.

Dadi kang diarani WULUH WUNGWANG iku saka gaibè. Ananè nganti sinengguh ora ana, karana wus padha anandhani Allah iku dhasar suwung, Pangèran iku ora sanyata.”

Kala samanten Kangjeng Sultan ing Demak, duk ingandika makaten wau, manawi dèrèng sumerep, inggih sinengguh raosan bangsaning ngilmi Makripat, dalah babaranipun pisan, awit inggih sanyata anggelaraken pingiling raos. Ananging saluguning pangandika asmu deduka, winor ing pituduhaning ngilmi. Mila ing nalika punika Kangjeng Sultan ing Demak kados pinecat nyawanipun. Temah apariwara ing batos, ngamungena sariranipun kèmawon katambetan tyas gugon tuhon. Nalika kagega aturipun para wali, yèn Kangjeng Susuhunan duk winartakaken sèda, wasana kawelèh, taksih sugeng. Dados salebeting galih sakalangkung mèrang dhateng guru. Wasana lajeng matur, “Nyuwun sagedipun sadinten punika ndèrèk ing Paduka.”

Wangsulanipun makaten :

“È Jebèng, teka dadak gampang temen antaraning pati. Yèn kena pinathèkaken pati jinaluk, saiba kènè wong padha njaluk mati. Awit saka cupet sedyanè, tuna uripè, pepet sandhang panganè, anjaluk mati baè. Wus ora sumurup obah asiking jagad.

Balik sira durung wancinè, amesthi malah tandha bèma, salah tunjangan, awit andadak kapatènira dhèwè. Èwadènè mungguhing wirang iku mung wus ing sawatara baè. Tegesè : iya kang bisa ngantep sapakartining obah. Tegesè : manungsa kang ora obah iku iya kena diarani MAJENUN,  karana wus weruh ing kènè-kana.

Dadi birahining budi kang bakal andadèkakè cipta maya.

Lamun sira wus bisa minangkani kanthining pamenthang ing dalem pepanthengan, pasthi ora nista ing tibanè, sarta amimbuhi manubawa ing dalem enggon kita, ambawani bawana.

Manawa sira ora mituhu kang dadi wewekasingsun yakti walam uk’alam sira nunggal lawan ingsun. Ora luwih mung padha andum raharja. Ujer sira bangkit anjajah jroning budi, iya bokmanawa bisa dadi saciptanira.

Mungguh wasitaningsun kang wus sira anggo, titikanè kaya wong kalebu ing warih. LAMUN BISA ANEBADANI OMBAKING BANYU, PASTHI WERUH SAJRONING RANU KABÈH.”

T A M A T

 

www.alangalangkumitir.wordpress.com

Disadur ulang oleh :

Mas Kumitir

Selesai pada jam 21.30 WIB, hari Selasa, 15 Nopember 2011

Di Sidoarjo Jatim

 

Cathetan :
Titi rampunging panedhak mawi
Aksara Latin kala dinten
Selasa, 12 Januari 1988,
Wanci jam 9 dalu, ing Jakarta.
Katindakaken dening :

ASTUTI HENDRATO – DARMOSUGITO.

Catatan :

Bagi para pembaca blog yang budiman, saduran Serat Kaki Walaka ini ada beberapa halaman yang tidak ada/rusak dan apabila diantara para pembaca yang mempunyai koleksi Serat Kaki Walaka yang masih utuh mohon dengan segala hormat untuk mau berbagi dengan kami agar naskah ini utuh kembali dan para pembaca yang lain bisa mengetahui urutan ceritanya secara lengkap dan tidak terputus-putus. Trimakasih atas kepeduliannya.

Bisa dikirim di email : alitahak@yahoo.com

SERAT KAKI WALAKA (bag II)


Perangan II

MANGUNAHING PARA PANDHITA SIDIK

Ing mangkè anggelaraken mangunahing para pandhita sidik. Ing dalem Kadis anyariyosaken pangawasaning manungsa ingkang sampun katarimah ngilminipun.

Nalika jaman nagari Demak kathah ura-uru, nyarengi dhatengipun tetiyang anama Sahida. Dhatengipun wau boten kantenan ingkang dipun jujug, amung ngelambrang kadi majenun. Ing ngriku Sèh Sahida wonten nagari Demak anggelar pangawasa, sagedipun babar mangunahing pandhita lunuwih.

Anuju satunggil dinten Sèh Sahida tilem malumah wonten sangandhaping waringin kurung, sarwi ngumbar wetengipun. Wasana puseripun murub saengga latu mulat-mulad, kadi ngobong waringin sengkeran. Temah adamel kagèting tetiyang kathah. Mila ngantos kapariksa dening Bupati ingkang caos. Ginugah boten tangi, jinunjung tan kuwawi, dipun angkat tiyang kathah meksa wangkot. Ngantos atur uninga, temah tinedhakan dèning para wali kathah.

Ananging sareng sampun dumugi panggènan anggènipun tilem wau, para wali wang-wang amulat, awit angèngeti adat ingkang sampun kalampahan, lelagon angenèh-anèhi punika tamtu Kangjeng Sinuhun ing Kalijaga. Mila para wali malah ajrih nyelaki.

Dènè pamagangan wali ingkang ajrihan sanget kapara amung manembah sasèdhokan kèmawon.

Sareng sampun sawatawis dangu, para wali wangsul, atur uninga Sang Nata, yèn Kangjeng Susuhunan Kalijaga sarè malumah wonten ngandhap waringin sengkeran. Para wali ajrih nyelak, para bupati ingkang caos ngaturi wungu, boten karsa. Amung èca-èca sarè kèmawon. Mila nyumanggakaken ing karsa Nata.

Kangjeng Sulta angandika, “Mungguh Sunan Kali dadak anjujug sarè ing ngalun-alun, apa karsane Prayoganè titinen dhingin. Si Kaki Rambu Rangkung, jim biru kang rumeksa gamelan Sakatèn apa ijih gumrenggeng swaranè, imbal wacana apa maneng ? Yèn ora ana swaranè, pasthi iku kang mindha papa anèndra.”

Kyai Ganjur lajeng lajeng anilingaken saking jawi, taksih imbal wacana gumrenggeng. Kangjeng Sultan andangu, “Kapriyè imbaling Wacana ?”

Kyai Ganjur matur, “Matur grenengipun :

Uga tunggal, nanging dudu jaganè.

Umung jajal pangajaring praja arja.

Ujaring wong wekasan suwung nyatanè.

Upamanè anaa kang ingupaya.

Urub apa pasthinè bisa tumeka.

Ubayanè anèng Demak dunungira.

Upayanen ana urang-urang mata.”

Sigeg, ing galih duk miyarsa, Kangjeng Sultan ing Demak dyan tumedhak piyambak dhateng alun-alun. Sarawuhing ngriku mèh kagèt, sinengguh pepundhènipun sanyata. Ananging sareng dipun titik walikating dalamakan ingkang kiwa, boten mawi gebyaring amawa cahya kadi memeliking sesotya.

Yakti dèdè gurunipun. Yèn sesipating warna, mèmper. Mila andadosaken kagèting galih. Sareng dipun patitisaken wewelingipun dèdè, nadyan patrap anganèh-anèhi, nanging Sang Nata lajeng sinidhem kèmawon.

Mila para wali sami boten angraita karsaning Nata. Tinarka nyata, yèn Sunan Kalijaga. Mila sami anut wangsul, umiring konduring Nata. Lajeng anjog ing sitibentar, nimbali lurah yaga, pun Setu kalih pun Monggang. Dhinawuhan rumeksa yasan dalem gangsa Sekatèn.

Dènè Kyai Ganjur lajeng kapiji dados Lurah Suranata, wonten ing serambi masjid panepèn. Pangkatipun Kyai Ganjur sangandhaping Pangulu Ageng. Kayi Ganjur wau pasowanipun rinilan anunggil para wali.

Kacariyos satunggal dalu, Kangjeng Sultan dhawuh kabèh para wali kinèn angraosaken sasmitanipun jim biru, ingkang rumeksa gangsa Sekatèn.

“Kyai Rambu Rangkung imbaling wacana pitung angkatan, mawi bebuka “HU”, pikajengipun punapa ? Maknanipun kadi pundi ?”

Dènè para pamagangan wali dhinawuhan sami ngupaya Sunan Giri kalih Sunan Kudus. Yèn kapanggih, kairida, rèhning praja wonten pratandha, yèn sunya pasthi punika pandamelipun Sunan Giri utawi Sunan Kudus. Pamagangan wali matur sandika, mangkat sadaya.

Ènggaling carita, Sunan Giri tigang dinten sampun rawuh ing Demak kaliyan Sunan Kudu. Ingaturan pawarti yèn ngalun-alun wonten anèh-anèhan. Sunan Giri kalih Sunan Kudus ingaturan mariksa. Kalih pisan lajeng mangkat.

Boten dangu wangsul, matur ing Nata, yèn punika pandamelipun Sunan Kalijaga. Kangjeng Sultan Demak pandamelipun Sunan Kalijaga. Kangjeng Sultan Demak api-api ngungun.

Sampun sami ginalih, para wali lajeng dipun dhawuhi maknani sasmitanipun Kyai Rambu Rangkung, jim biru ingkang tengga Sekatèn. Dènè imbaling wicara mawi bebuka “HU” kaping pitu.

Mila Kangjeng Sultan lajeng anjibahaken dhateng Sunan Giri kali Sunan Kudus sakancanipun sadaya, menggah ingkang dados pikajenging sasmitanipun Kayai Rambu, Kayai Rangkung kados pundi. Dènè mawi “HU” kaping tiga dènnya imbal pamicara. Mokal yèn botena wonten raosipun. Sadaya para wali matur sandika. Dadya lajeng rinaras raosing sasmita wau.

Warni-warni pamanggihipun :

  1. Sunan Giri angarang kanyataning “HU”. Pamanggihipun : humat. Tegesipun : umating Allah iku ngawruhana rahsaning ngilmu kang wis dadi iku weruh wewadining pangkating Dat pitung prakara.
  2. Sunan Kudus pamanggihipun “HU” punika hurip. Pikajengipun : urip iku wenang nganakakè pitung prakawis. Mila yèn tanggung-tanggung ngilminipun luhung pengung kèmawon. Awit tiyang pengung punika sampun boten ngajengi warah-wuruk.

Mangkana salebeting gunem raos, kasaru rawuhipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, dumrojog tanpa larapan. Dupi wus tata lenggah, lajeng angandika makaten:

“Iki wong dèsa, aran Kaki Tengara, prayoga kawulakna. Pantes amajibi lawan anglurahi para paniti masa. Lan maningè, wong kang turu sangisoring wit waringin kurung, kairida anèng ngarsaningsun. Poma warahen, ingsun wus teka.”

Para kanca anggandhèk sandika, mangkat. Dupi prapta temah matur dhateng kang nèndra, “Gusti, Paduka tinimbalan manjing pura, karana rama Paduka sampun rawuh ing kadhaton, amung ngentosi sowan Andika kèmawon.”

Radèn Sahida gumrègah lumaksana, kèrid ing gandhèk kekalih. Sadhatenging ngabyantara Nata, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika:

“Hèh, hèh, Sahida, ing mengko sira wus katemu lawan ingsun. Sira banjur lungaa manèh, ngupayaa bumi Bintara kènè. Yèn ana dèsa lemahèdarbè ganda langu, banjur bebadraa sakuwasamu dhèwè. Lawan ing kono bakal ingsun anggo nganggur, supaya bisa dadi petilasan.”

Sèh Sahida matur sandika, nyuwun dhawuh menggah ingkang kawajibaken  punapa. Kangjeng Susuhunan Kalijaga angandika :

“Sira dadia punggawa pamijèn, amajibana barang lelungguhingsun bumi dèsa kang parek ing kono. Bèsuk sawatara dina ingsun tumeka, bakal karya wisma kangdadi pasarèyaningsun dhèwè. Sarta sira ingsun wenangakè mangrèh wong cilik sabalabaging bumi satus karya. Dènè kang bakal dadi dalemingsun, sira aja wani-wani angetrapi, sarta wus ingsun paringi tetenger : kayu kumuning bang utawa kayu tayuman; telu kayu garu; kayu widara putih, kayu waliku. Saubengè kekayon lima mau mung sawangana wates bae. Bèsuk ingsun dhèwè kang ngadani.”

Kangjeng Sultan ing Demak mimbuhi pangandika, “He Kulup Sahida, ingsun apeparing aran. Sira ingsun rilani jeneng Pangèran.”

Para wali aneksèni sadaya, yèn ing mangkè Raden Sahida nama Pangèran ing Kadilangu, sarta angsal ganjaran sabin, kathahipun kawan atus karya. Dalah saking rama dados gangsal atus karya.

Dupi wus sampat dhawuh pangandikaning Nata tuwin dhawuh wewelingipun ingkang rama, lajeng pamit, kalilan mangkat.

Ing sawatawis dinten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga tedhak ing panggènanipun ingkang putra. Radèn Sahida dipun damelaken tarapan saèngga gedhang salirang, kaanggè wadhah bekakasing dalem. Dumadakan ing salebetipun angadani dalem, Kangjeng Susuhunan Kalijaga angsal kaèlokan, èncèh isi rajabrana kebak.

Sanadyan manggih, kedah bayawarakaken dhateng tangga tepalih, sinten ingkang gadhah èncèh wau. Tangga tepalih, parpat manca lima sami matur, boten rumaos ndèkèk. Mila sareng sampun boten sami ngakeni, ugi rahadunya lajeng kawaridinaken dhateng para bekel ing ngriku. Mila kumrubut sami nuwun-nuwun. Mila para tetiyang sakiwa-tengenipun ngriku, nadyan ingkang boten kabawah, sedya atur bulu bekti, bau suku tumut ndandosi dalem, sarta badhè pasarèyanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Kinaroyok ing kathah, lajeng ènggal dados. Istha masjid tur cèkli langgarè, ingubengan tirta wening. Mila lajeng karang ing Kadilangu. Makaten pangandikanipun:

“Hèh Sahida, sira dèn ènak atetunggu pasarèyaningsun, lawan ingsun tinggal wewekas, dèn èstokna. Sapungkuringsun, sira aja wani-wani ngungkabi gendhaga wadhah wangkinganingsun. Saturun-turunira, sing sapa langkah, nganti weruh wangkinganingsun, pasthi tanpa mata.”

Sabda pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga dhateng Pangèn ing Kadilangu pinareng dèning Allah tangala. Sami sanalika kadi binarung ing swara gumeleger ngawiyat, lindhu gonjing, prahara gora rèh kagiri-giri.

Saluwaring prabawa, punang gandhaga wadhah wangkingan kadi pinaku, karaket ing manah. Sarta ingkang dhinawuhan ugi ngèstokaken. Saturun-turunipun Pangèran ing Kadilangu sami ajrih sumerep dhapuring pusaka wangkingan wau.

Dumugi sapunika kènging nyirami lisah cendhana nyumerepi dhapur tangguhipun.

Suprandosipun ing nguni wonten ingkang sumedya badhè uninga. Margi mingkis sinjang gegubahan, saweg uninga sadlèrèngan kèmawon, tiyang wau mripatipun nyeplos.

Mila tulus sapriki lajeng boten wonten ingkang wani uninga wangkinganipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga. Wasana lajeng dipun dhawuhaken dados wewaton : sinten para ngulama tuwin para juru kunci ing pasarèyan Kadilangu, katamtokaken ing saben Anggara Kasih, ingkang nyirami Kyai wangkingan kedah mawi dipun tutupi mripatipun, kanthi tiniti boten kèngis maripatipun. Nadyan para ratu, boten kenging uninga wujuding wangkingan wau.

Kacarita malih, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, sasampuning paripurna anggènipun yasa dalem dalah langgaripun, lajeng dhawuh dhateng ingkang putra, rèhning sampun sepuh, boten karsa angagem wangkingan. Amung badhè gebayakan kèmawon, ngagem teteken pucuk cis wesi cawang, sarta pamit ingkang putra, yèn badhè ngaluyur nuruti karsa. Amung rèhning boten ngagem wangkingan, ingkang putra wineling, njagi rumeksa boten kènging ngagem, boten kènging uninga. Ingkang liningan matur sandika ngèstokaken.

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng kèsah lelana, sapurug-purug, ngantos dumugi tanah ingatanah, pulo ingapulo, manca nagari, pasisir sampun kaancikan sadaya. Malah satengah kaoling carita, dumugining paran, ing saben saonjotan santun gelar, santun warni.

  1. Ing nalika ngambah laladan pulo Pinang, Kangjeng Sunan Kalijaga sesilih Jaka Lonthang. Ing ngriku witipun wonten Serat Suluk ngilmi, dipun wastani Suluk Lonthang.
  2. Ing nalika ngancik dhateng pulo Siyag, lajeng nama Kyai Dana. Ing ngriku witipun wonten Serat Suluk Besi, awit Kangjeng Sunan Kali kèlu dhateng pakartining tiyang pandhè wesi, laminipun kalih taun.
  3. Ing nalika ngancik pulo Bayan, ngantos dipun jajah saubenging nagari. Mangka pulo Bayan punika tigang jaman dipun kulinani : ngambah ing Bayanmani, lajeng ngambah dhateng Bayanmaot, lajeng dhateng nagari Bayan Budiman. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga ngalih aran kaping tiga. Duk nganggit Suluk Bayanmani nama Empu Hartati. Nalika nganggit Suluk Bayanmaot ngalih nama Empu Hartadaya. Sareng wonten nagari ing Bayan Budiman ugi nganggit Suluk Bayan Budiman. Kangjeng Susuhunan Kalijaga sesilih nama Sèh Ismangil Jatimalengis lamènipun ngambah jaman nagari tetiga wau tigang taun. Lajeng wisata sapurug-purug malih.
  4. Nalika ngancik wonten ing nagari Ngacih, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga ugi nganggit Serat Suluk Acih, jejuluk Sèh Sutabrit. Kalunta-lunta ngantos nagari  ing Mekah, nanging Sèh Sutabrit awarni larè dolanan. Dènè ambah-ambahanipun dhateng masjid Mekah, adamel kaèlokan, dènè purun anglanggar ngilmi dhateng para jamhur Mekah. Inggih punika ingkang sampun kasebut wonten rahsaning Serat Suluk Sutabrit.
  5. Ing nalika ngmabah pulo Siyem, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga anganggit Serat Suluk Puji. Dènè sesebutaning nama : Kaki Linggapura. Wonten ing laladan nagari Siyem boten karsa anglajengaken. Suprandosipun dangu, jalaran kasengsem aningali cara-caranipun tiyang anggènipun liru lambang urub-inguruban.

Kala samanten Kaki Linggapura kalanturipun nama Kaki Singgapura. Dumugi sapriki lestari dados lambang-lambanganing arta, kados ta : arta saking tanah jawi wonten nagari liyan boten ajeng, kedah lintu arta liyan. Pundi ingkang dipun purugi liyaning praja, badhè  ngajawi ugi lintu arta tanah Jawi.

Makaten ing caranipun. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga wonten ing ngriku ngantos sakawan taun, jalaran dipun pupu dèning juragan, nama Kaki Glontor.

Sanget asihipun, malah dipun ajak gegramèn dhateng pulo ing Bojong, inggih pulo Ciamis. Akathah lelangening nagari, karya senenging panggalih. Mila Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng nganggit serat Suluk Gontor, awit saking saweg tumut dagang Kaki Gontor.

  1. Ing nalika kondur saking bawah Siyem, Sang Lelana lajeng kondur angajawi malih. Ing ngriku taksih andugekaken lelana jajah wana, wukir, jurang pèrèng sungil. Sang Lelalana karsa nganggit Serat Jaka Rasul. Ing nalika punika kapareng anggelaraken rahsaning ngilmi babaran wahananing Dat, tinunggilaken lawan panganggitipun Suluk Jaka Rasul wau. Mila Suluk sareng dados gegebengan, sakalangkung gancar piyambak. Sarta raosipun dhateng tèkad tetèla kathah meleng piyambak rahsaning ngilmi kasampurnan. Kapara mawi cecarangan angangit imbal-imbalaning swara, dipun wastani Suluk Burung, ingkang kadhapur pangartining para paksi gemak dènya rebat unggul, prakawis pambektaning jasat dalah kurunganipun. Sadaya wau sakalangkung ramèning pamicara. Ing ngriku witipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng anganggit Serat Suluk Burut.
  2. Ing nalika punika Kangjeng Susuhunan Kalijaga lajeng karsa lelana malih dhateng tanah kidul, anjujug pinggiring samudra, inggih punika ingkang winastan ing Dalepih. Laminipun jaga-jaga satepining tasik kinten-kinten satengah wulan, saweg amuthuki tiyang satunggal, tanpa mangganggè wastra. Awakipun namung dipun ubeti oyod, sirahipun anyunggi sakathahing uwuh ron aking. Upami dèdè  Sinuhun Kalijaga, tamtu mlajeng, awit sinengguh brekasakan ingkang rumeksa sapinggiring sagara Dlepih. Wasana sareng saya celak, dinangu sarana angagètaken. Ingkang nyunggi uwuh kagètipun sanget, ngantos andherodhog, andhèprok boten saged lumampah. Sambatipun amung mati. Tinanggenah ing pangandika, lajeng matur saparlunipun, “Kawula pun Wana, larè ing dhusun Dlepih ngriki, badhè ngupados paksi mliwis, kasadè damel ngingoni anak putu.” Kangjeng Susuhunan paring sabda waluya, lajeng angandika :

“Kaya kapriyè rèkanè amèt manuk mliwis ? Ingsun arsa uninga. Lakonana, aja kasuwèn.”

Ingkang sinabdan manembah, lajeng malebet ing warih. Ririh lampahira. Dènè ingkang katingal amung ombyong-ombyongan uwuh. Dèrèng pati tebih, dumadakan anyarengi panebaning paksi maliwis, niyup saking nginggil mangandhap, lajeng angambang ing toya bayak-bayakan. Wana marpeki, tumandang. Punang paksi mèh telas. Saking kekebaken kapisipun, temahan rinèntèng ing tetali kang sinabukaken. Tali tampar, lulup, sampun kacakan sadaya. Kantun tigang iji, kagèt, muluk ing gegana. Dènè kagètipun paksi tetiga wau, awit pun Wana kuwalik badhè kelem, awit saking kawratan pambektanipun. Nanging Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga awas ing pandulu. Pun Wana pancen galagepan, lajeng sinaut ing teteken, ginanthol ing cis. Pun Wana saged minggir, lajeng dipun entasaken. Dupi sampun sarèh napasipun, lajeng dinangu. Pun Wana matur makaten, “O, Gusti, salami kawula pados peksi maliwis boten kados sapunika. Bok sampuna kawula kelem saking boten kuwawi mbekta, kados rampun tan akècèr. Katujunipun lajeng paduka entasaken. Sapinten ing panuwun kawula, Paduka paring gesang. Mangka kirang sakedhik kemawon, tamtu pejah. Boten langkung, rèhning Paduka ingkang nambak ing nyawa kawula, angsal-angsal kawula paksi maliwis kawula sumanggakaken.”

Kangjeng Susuhunan Kali angandika :

“He Wana, sira rumangsa urip awit ingsun kang angentasakè, duk sira galagepan. Iya banget panarimaningsun, sarta antuk-antukira maliwis sira aturakè maringsun. Ananging dadèkena sumurupira, maliwis kang wus gawa, kabèh mabur, jalaran nalika sira kelep ing banyu, nganti lali pangangsilanira.”

Pun Wana èmèk-èmèk kapisipun, nyata suwung. Nadyan ingkang sami cinancang ing tetali sabukan, sami mabur. Satunggil boten wonten ingkang taksih. Pun Wana dadya kaduwung sanget. Dangu-dangu lajeng mosik makaten, “Dhuh Sang Pinundhi, rèhning sampun kapotangan umur kula, kaparenga Paduka tumedhak ing pagriyan kawula, parlu badhè angaturi sesegah sakadarè tiyang dhusun, margi wanci sapunika sampun ngajengaken surup.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga amituruti. Dumugining wisma, ngancarani lenggah ing salu. Pun Wana lajeng medal, sanjang biyungipun, kapurih sesegah. Kang ingatag tanggap, angratengi badhè segah. Pun Wana lajeng dipun timbali dalah biyungipun. Saprataning ngarsa, dhinawuhan :

“Nini, sira aja susah nyuguh sarana nganak-anakakè kang ora ana. Ingsun trima tanpa sugata, angger tangga teparomu padha teka kènè.”

Pun Wana matur, “nDatengaken tiyang wau inggih kedah nyegah sawontenipun.”

Kanjeng Susuhunan angandika :

“Gampang prakara suguhing tangga teparomu kabèh. Ana pira kèhè?”

Wana matur, “Cacahè eri kawandasa sèmah. Mangka adatipun, ing dhusun Dalepih ngriki, saben dipun undang, jaler-èstri dhateng sadaya. Wah sami bekta anak, margi sampun dados rerukunaning rembag ngajeng, sinten ingkang gadhah parlu, tangga tepalih sami rungkat sadaya, alih-alihan.”

“Yèn mangkono luwih becik. Pasthi mengko ana kamurahaning Pangèran kang kena sinuguhakè.”

Ing nalika punika Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng maringaken waragad sacekapipun. Dadya kalampahan ing dalu punika saged ndhatengaken tangga tepalihipun sadaya. Warnaning sugata boten anguciwani, karana pinaringan waragad kathah. Sareng sampun ing wanci dhatengipun. Sami dinangu, arta anggènipun maringi waragad telas punapa taksih. Yèn telas, dipun paringi malih. Lumbung pari kalong pirang gèdhèng, yèn kathah lukaking pari, dipun jogi malih.

Biyungipun  Wana matur makaten, “Arta ganjaran kablanjakaken ulam, bumbu warni-warni, pirantosipun sekul ulam panganan. Panumbasipun langkung kathah, arta boten kalong. Wadhah uwos tanpa kèndel panakeripun, wasana ing padaringan boten lukak. Nadyan ing lumbung malah kebak. Mila arta kawula aturaken wangsul malih.”

Kanjeng Susuhunan ing Kalijaga boten karsa anampèni. Pangandikanipun makaten :

“Bibi, mengko tamunira padha wratanana arta sacukupè.”

Kang liningan matur sandika. Ing sadalu punika dhatengipun para tamu langkung kathah. Dalah parpat mancalima anggili tumut manggihi. Pun Wana nyariyosaken kawasaning tamunipun, sarta anambak nyawa, amiwiti tumeka mungkasi.

Dupi tekèng tengah dalu, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga tumedhak ningali tamunipun, sarta tumut lelenggahan, lajeng paring pangandika makaten :

“Kabèh sanak sadulur, ing mengko padha timbangan saparlunè. Lelakonè si Wana enggonè ngupaya manuk maliwis, wasana malah anemu papa. Marga saka maha kumawawa, wekasan mèh palastra, tur tuna sedyanira. Saka wus katrucut basanè, arep males kabecikan marang ingsun, uga banjur ingsun pitututi. Èwadenè saka karepku, becik mangan ènak lawan sanak sadulur, tangga teparo, anulusakè rukunè.”

Ingkang sami dhinawuhan sakalangkung nuwun.

Kacariyos malih, salebeting pajagongan, Nyai Wandawa kuma purun atur pratèlan makaten, “Dhuh Sang Pinundhi, sanget panuwuning manah kula, dènè saged marek ing Paduka, karana nguni pun patik sampun natè uninga, duk Paduka saweg birahi angadani sumur utawi masjid, wonten ing dhusun tanah Pajang. Awit kawula punika temenipun, biyung kawula sampun natè ngawula ibu Jengandika. Malah kadhawuhan nginyani putra kakung, nama Radèn Mas sahid, inggih punika ingkang tunggil sesepan kawula. Sareng pun biyung pejah, kawula lajeng imah-imah, angsal Kaki Wandawa. Dupi semak kawula pejah, lajeng dumugi ngriki, kaanggè sepuh-sepuh, kapara dados dhukuning bebayi. Mila sadhusun punika sami ngalap kasagedan kula padhukunan wau. Mila pun patik nuwun deduka, dènè sumalonong purun sapocapan, parlunipun amung badhè matur, ingkang nama Radèn Sahid punika rayi Paduka punapa raka Paduka?”

Kagjeng Sinuhun ing nalika punika dahat pangunguning galih, boten kanyanan yèn Nyai Wandawa punika kadang palihanipun. Dados lajeng sajarwa, yèn sariranipun. Mila Nyai Wadana lajeng pinaringan sih ganjaran saking luwesing atur, kalawan nyata. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga ngandika :

“mBakyu Wandana, wus ingsun anggep nyata caritanira. Ora luwih ing samengko sira ingsun paringi ular-ular, enggonen pawitan saurripira. Tampanana pasihaningsun, rupa kalpika. Kaksiyatè : sira bakal ginugu marang sasama-sama. Lawan ardana sawatara, tampanana.”

Ingkang pinaringan dahat nuwun. Sasampunipun makaten, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng paring arta dhateng para ingkang sami tinimbalan wau. Amung kènging kanggè sesarat sawatara. Kados ta : arta tigang reyal ing dalem tiyang satunggal, sadangunipun boten saged suda. Para tetiyang sadaya naracak ganjaranipun. Wewelingipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga ugi sami kèmawon.

Ing nalika samanten Kangjeng Susuhunan kalijaga lajeng pamit, badhè andugèkaken ing lampahipun, lelana sapurug-purug.

Rerancanging carita, Kangjeng Sultan ing Demak dahat angajeng-ajeng rawuhipun Susuhunan ing Kalijaga, margi sampun dangu mboten anembah ing guru.

Mila para wali sinebar, angupaya dhateng pundi purugipun. Sunan Punggung aturipun, “Boten susah dèn upaya. Manawi sanyata sungkemipun murid, dhateng piyambak. Dènè guru kangen tataning murid, pasthi saged katuju piyambak sarta sampèka sapiwarahing guru, yakti dugi sedyanipun.”

Gantya kang cinatur malih. Arya Jipang salebetipun anata baris pendhem wonten ing dhusun Panolan, saweg lelenggahan kalih ingkang rayi ipè, nama Radèn Puspita. Ing rinten dalu tansah padudon karsa, jalaran Arya Jipang sedyan angkara murka. Radèn Puspita tansah ambolèhi atur, amrih rapih, pinapagaken ing karsanipun,

“Kakang Arya, punapa saèstu angrampit prang dhateng Demak, punapa boten? Kantenan anggèn kula manah. Saupami boten saèstu ambebara prang, inggih sokur, margi kula badhè ngupadosi wekasaning kajat kula dhateng tanah bang wètan, nglantun anglantun dhateng tanah kidul, rèhning sampun boten saèstu prang. Dènè yèn karsa Paduka kenceng nglurug prang dhateng nagari Demak, kula nyuwun pamit, boten ndhèrèk, jalaran kula gadhah parlu sakedhik. Anak-anak kula sampun sami diwasa, badheè kula suwitakaken dhateng Kadilangu, supados angaji tatakrami.”

Arya Jipang mangsuli makaten, “Mungguh aturira iku wus ora kena pinikir sayekti. Pèdah apa ajurira iku? Yèn sida nglurug, sira pamit ora labuh maringsun. Yèn ora sida ngadani, ngalaga, sira bakal ngumbara, lunga sakarepira dhèwè. Dadi apa kang sira anti-anti nganggo cumandhang dhawuhingsun? Sarta wus mratandhani sira iku wedi mati. Luwih becik sira lunga samengko iki.”

Ingkang rayi matur, “Ingkang makaten punika, Kakang, pamanggih kula, dados tiyang enèm inggih kedah matur ing kadang tuwa. Paèdahipun antuk sabda pangèstu, supados gampila ingkang kula sedya ayu.”

Arya Jipang mangsuli radi sengol, “Mungguh caturira iku kabèh, ing ngatasè milu wong ngatuwa, tanpa gawè, awit sira iku mung lumuh, malumuh wedi campuh. Upama ingsun candheta, digawe apa, parlunè ora ana. Bara-bara angur aja katon mata, tur ora dadi klilip. Ananging supaya tan mandheg tumolèh, mboklunga pisan.”

Radèn Puspita anampeni. Kadangipun lajeng dèn ajak kèsah. Sareng sampun sawatawis tebih, ingkang mbakyu jinarwan yèn Arya Jipang badhè boten tulus gesangipun. Tinimbang ing tmbè boten tulus kompra, luhung miruda. Sinten ingkang sotah mengku, angger boten dados manah mutawatiri. Ingkang raka Retna Paniwèn gentos anjarwakaken, “Iya, teka pasanga yoga, sira anggawa lunga raganingsun. Pancèn sadurungè sira mangkana, wus dadi pangèsthing tyasingsun. Sajatinè ingsun iki ora kinanggokaken kadi para garwa pangrembè Arya Jipang. Ananging saka tunaning pandon.”

Ingkang rayi matur, “Kadi pundi liring pandon tuna?”

Retna Paniwèn mangsuli makaten, “Yayi, ingsun iki sanyata sipatè wadon, nanging satuhunè tiwas kalumrahanè, ora kena kinarya pasamuwan ing papreman. Dadi Arya Jipang mengku raganingsun iki mung ginawe genep waè.”

Radèn Puspita dahat pangunguning galih. Wekasan suka sukur anarimah. Dadya makaten ing aturipun, “Kakangmbok, yèn makaten Paduka luhung ndhèrèk tetruka ing Ratu Mas Kalinyamat. Saiba sukaning galih.

Retna Paniwen nembadani, lajeng kadhèrèkaken. Boten winarna ing margi, sapraptaning wukir, laju marek manembah ing ngarsa. Dinangu, matur sajarwa sawewadinipun. Ratu Mas Kalinyamat dahat sukaning galih, lajeng pinatah tengga korining pratapan. Radèn Puspita tinanggenah ing sedyanipun, matur badhè ngupados wewenganing manah.

Ratu Kalinyamat lajeng paring pitedah, Radèn Puspita dhinawuhan ngupaya Kaki Walaka ingkang dhedhukuh ing dhusun Galinggang. Saupama suwung kinèn anganti, awit janggan Walaka iku araning rèrèh ing wisma. Karemenanipun lelana tanpa sedya.

Raden puspita manembah, lajeng mangkat. Ing samargi-margi anggung kasangsaya sinangsaya, awit pakartining margi boten amiranti. Èwadènè Radèn Puspita mèrang, yèn balia. Tan ajrih bebayaning margi rumpil, sungil-sungil. Dumadakan sapraptaning wana kapethuk tetiyang, nama Kaki Janggalana. Duk tinakènan dhateng Radèn Puspita, temah sugal wangsulanipun, dènè boten dipun ajèni Kaki Jenggalana. Dangu-danguning rembag dipun ajèni Kaki Janggalana. Dangu-danguning rembag temah dadya pancakara, ngantos ramè, gentos kasora, nanging boten mawi gegaman.

Radèn Puspita sakalangkung kaken ing galih. Badhè teluk, pakèwed manawi angauba dhateng sasami-sami. Yèn nanggulangaa, langkung kasoran, saha mèrang sanget. Dangu-dangu Radèn Puspita lajeng mitembung angasih-asih. Kyai Janggalana awewarah yèn lana, dèn ajak ngumbara sapurug-purugipun, tan nana sinedya. Radèn Puspita anut, tan lenggana ing rèh. Kyai Janggalana lajeng lelana sapurug-purug. Ing saben surup surya atetaken :

“Opa sira ora ngelih, lawan apa ora ngelak?”

Radèn Puspita matur, “Boten.”

Dumugi tengahing dalu Kyai Janggalana galundhung jurang, sarè asesengoran. Watawis dangu wungu, lajeng kaloyongan malih, balasakan ing bebondhotan. Watawis ing wanci gagat bangun enjing Kaki Janggalana nolih, tetakèn, “Apa sira ora arip?”

Aturipun, “Boten.”

Dados Radèn Puspita anggènipun anglampahi tut wuri wau sampun tèkad pejah, sarta boten angraosaken risaking sarira. Saweg tigang dalu Radèn Puspita sangsaya mempeng dènya tut wuri Kaki Janggalana.

Parmaning Hyang paring rèh rahayuning titah. Radèn Puspita sampun katingal kuwungipun, awit bebasan ulat, karep, ati madhep dènya tèkad pati, sedya puruita. Kayi Janggalana kagèt aningali kuwunging nitya, asmu mancorong. Mila Kyai Janggalana welas ing galih, temah angandika :

“Jebèng, boya ilang sira ngetutakè saparaningsun. Dibasakakè mokal kaluwèn, bakal ora wareg. Mesthi bakal ana sihing Pangèran maring kang kaluwèn. Mula dèn banget tarimanira.”

Kaliyan lumampah kèmawon pangandikanipun. Kaki Janggalana lajeng ngambah samadyaning wana tarataban. Boten wonten tiyangipun, tebih dhusun, tebih warung, tanpa toya, utawi kekajengan ingkang ageng-ageng. Radèn Puspita matur, “Punika pundi?”

Sang lelana angandika :

“Perluning wong anggeguru iku iya ing tembè tumekaning pati aja nganti kaliru ancasè. Aja nganti kasawar tibanè, aja nganti kasangsara lakunè ing dalem pati.”

Radèn Puspita matur, “Tèkading kahanan jati punika punapa wonten bèda-bedanipun? Awit ing dalem pati punika badhè nyandhang tiwas ing tri prakara :

  1. Bosoking jasad, awit sampun nunggil kaliyan luluhing siti kang lebet.
  2. Risaking piranti dènè sampun koncatan anjing-anjinganing bayu otot, kulit daging, sami pisah adon-adonanipun.
  3. Larating erah lawan rahsa, punapa dènè sampurnaning atma, nyawa, cahya, sapanunggalipun sami miruda tan kantenan.

Kados pundi bèdaning tiyang wantun kaliyan ingkang sami anggeguru?”

Sang Lelana aangandika :

“Jebèng, upama ora ana bèdanè, pati-pati anggeguru apa gunanè? Ananging yèn dhasar sanyata pangèsthinè, iya bèda uga.”

Radèn Puspita matur, “Nyuwun pitedah, supados radi saged tumindhak dhateng wewarahing guru satunggal-satunggal.”

Sang Lelana mangsuli :

“Jebèng, sira durung wanci anggayuh ngilmu kasampurnan. Marmanè gunemira durung turut. Pasthi wus dadi benerè gunem bocah. Upama sira kadereng arsa uninga tetalering ngilmu kasunyatan, adat banjur kadhingan tuwuh. Tegesè, durung wayahè selak kasusu karepè. Ana dènè wewatesing wong kena ngeguru iku, yèn wus umur patang puluh tahun sapandhuwur. Awit manungsa durung patang puluh iku akèh kalirunè. Manawa wus patang taun iku, ginanjar kuwat, anampani kawruh kang sanyata. Marmanè sira milu ingsun, maksih ingsun ganjar anteping laku baè dhingin. Manawa sasuwenè sira tut wuri ingsun ana kalèjeme mantep tama temen, sarta sira yèn wus uninga gatra-gatraning ngilmu, ora èsuk ora sorè, wus pasthi ingsun kang maringi ing kawruh marang sira dhèwè. Aja kuwatir.”

Sasampuning makaten, Kaki Janggalana andugèkaken dènya lelana. Radèn Puspita dipun warah kantun, katitipanken Dhoyok Pangangsalan. Tegesipun : pangagenging dhusun ing tanah ngriku, jalaran welas aningali Radèn Puspita dènya dèrèng wanci tumut lelana. Sang Lelana lajeng tedhak dhateng dhusun Katègan, ing nguni karan Sabaran.

Ènggalipun Radèn Puspita lajeng tata-tata badhè dènya kari anggana. Sang Lelana nutug dènya ngunggar karsa, nurut pinggiring tasik. Antawis tigang lapan Sang Lelana wangsul dhateng unggyanè Radèn Puspita, atakèn :

“Hè Jebèng, sira ingsun pitaya ana ing dèsa Waru. Ingsun paringi aran Ki Ageng Waru.”

Radèn Puspita matur nuwun, Sang Lelana lajeng kèsah malih. Tigang lapan wangsul paring dhawuh makaten :

“Jebèng, sira rabia antuk sutanè Sunan Panggung, aran Rara Subekti. Wus takjalukakè padha leganè. Mula saiki sira ingsun srahakè, supaya tumuli didhaupakè.”

Ki Ageng lajeng tut wuri. Sampun kapanggihaken lawan sutanè Sunan Panggung. Radèn Puspita tulus nama Kyageng Waru.

Kacarita Sang Lelana sampun ngumbara malih dumugi tanah Banjarmas. Sang Lelana mancala larè nem, karan Jaka Lelana. Ing saben guru-guru miluta Jaka Lelana. Mila ngirub pangawikaning tiyang Banjarmas. Sareng sampun ing antawis lami, Jaka Lelana malah antuk sihing para guru, pinaringan berkah.

Dènè caranipun sadaya guru dipun elèr kemawon wejanganipun, boten wonten wonten ingkang dipun singid. Dènè ingkang dipun wejangaken naracak bangsaning ngèlmi sesorogan nakisbandiyatul kak. Sawenèh anggelaraken ngilmi tapakurahman. Mila warni-warni wewedharanipun tiyang Banjarmas wau. Amung bangsaning ngilmi sorogan, mijèni sakaliring wewenang kaèlokan sadaya.

Jaka Lelana lajeng kèsah, sawulan wangsul, sampun warni Kaki Janggalan, lajeng gentos anggelaraken ngilmi sorogan. Tiyang sakiwa panengen ngriku gilir tanpa sela, sami anggeguru dhateng Kaki Janggalana.

Ing nalika punika para guru-guru ing Banjarmas kathah pangugunipun, dènè wonten satunggaling guru neneka, lajeng ngungkuli ingkang sampun lami. Mangka kanyatahan ing wewulangipun. Dangu-dangu para guru ing Banjarmas ayon sedya, nyekabat dhateng kaki Janggalana.

Sampun kalampahan panyakabatipun para guru Banjarmas wau, ugi sampun katampèn sadaya. Amung wonten satunggaling guru gumaib, nama Kyai Mangilhas, pugal boten purun sumuyud dhateng Kaki Janggalana. Malah ing saben dalu Kaki Mangilhan wau karsa ngalempakaken para juti pethut sadasa iji, anuju selaning dinten Kaki Janggalana wonten ing griya piyambak. Para pethut ingkang nyidra sami malebet griya. Tanpa prasaba lajeng amadung lawang, mengkang pager gedhah gedhèg. Pangrisakipun tiyang sadasa wau ambek sura wani. Boten ajrih ingkang tengga griya. Dènè Kaki Janggalana wau amung èca-èca anggènipun pitekur ing kursi kemawon.

Sareng sampun celak, pandung sadasa nempuh sura wani, tan ajrih ing pancabaya. Dupi saweg namakaken pedhangipun, sadaya pareng mangsah. Boten kalampahan mocok utamangganipun tiyang. Dangu-dangu Pangèran Ingkang Agung paring parimarma.

Sèh Janggalana boten mawi pariwara, lawan Janggalana kesah tan nana kang uninga. Tegesipun : ngedalaken mangunah catur warna, saluguning Kaki Janggalana kèsah sakiwa tengening ngriku. Nanging tilar warni wujud sakawan.

Ing wètan inggih Kaki Janggalana, kidul inggih Kaki Janggalana, kilèn inggih Kaki Janggalana, lèr inggih Kaki Janggalana. Nanging sakawan wau tinandukan ing gegaman, boten kènging. Kadi ameca wewayangan.

Para pethut-pethut pothèt, kawèkan ing galih. Saking tunaning pangangkah lajeng sami lumpuh, boten saged lumampah. Wasana analangsa, atur tobat turun tumurun, boten sedya ngawoni. Kaki Janggalana ngandika makaten :

“Apa nyata sira wus ora wani maringsun? Sapa kang ngajani sedya cidra iku?”

Para durjana pothèt matur sajarwa, pakènipun guru, Kyai Mangilhas. Kyai Janggalana ngandika:

“Yèn mangkono sira padha waluyajati, tanpa sangsaya.”

Para durjana kècu sampun luwar saking papa, lajeng sami pinaringan arta busana, sarta kinèn bara griya ingkang saè, bebanjaran urut margi, patilasaning panyidra wau. Bandha bèbaya saking Sang Sèh Janggalana.

Sasampuning tata reja, lajeng pinaringan aran dhusun Sidayu. Para durjana kècu angèstokaken sadaya. Sèh Janggalana paring dhawuh :

“Bènjang yèn sira maring tanah Jawa, angupayaa jenengingsun, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Wismaningsun ing Kadilangu, bawah nagara Demak.”

Ingkang dinawuhan sadaya nuwun sandika, sèwu kapundhi. Para guru ing Banjarmas lajeng sedya tutwuri, boten kalilan. Amung pinaringan waragat arta busana, dhinawuhan anyedagar. Bandha bèya pinaringan.

Kaki Janggalana, sapengkeripun saking Sidayu, wonten gisiking muwara pinarepekan dening tiyang ageng, inggil. Tinakènan, nama Kyai Mailhas. Gentos pitaken, jinarwan nama Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Mangilhas andheku, nembah sarwi matur ngasih-asih, sajarwa susahipun, “Anggèn kawula lelèdhang satepining muwara punika, sajatosipun nganti-anti patembayan kawula, tiyang pèthoting pethut. Kula resaya menahi tiyang nama Kaki Janggalana, margi ngendhih kabegyan kawula. Mangka tiyang nagari Banjarmas punika, pangungsèning rembag punapa dènè patakèning kawruh, sadaya ingkang dipun suhun-suhun sami dhateng kawula. Wasana sareng wonten tiyang neneka, nama Kaki Janggalana punika, sadaya tiyang ing Banjarmas sami balik pangidhepipun, ngantos supè dhateng kawula. Mila lajeng kawula resayakaken amejahi. Para pethut sadasa sagah entos-entosan wonten muwara ngriki. Wasana sampun sadasa dinten langkung, bilih Paduka saking sabda waskitha.”

Kangjeng Susuhunan amangsuli makaten :

“Ki sanak, kapasanga yogya pethuking manah kula kaliyan dika. Kula punika tiyang kasasar, saking Ngarab dumugi ngriki , margi saking kapancal ing baita kapal. Wusana wonten tiyang cariyos, yèn ing Banjarmas wonten guru saged, nama Kyai Mailhas. Dados malah katuju temen. Kula nedha pitulung, sagedipun kula dumugi ing jaman kula, nagari ing tanah Jawi. Dènè yèn sanak sagah ngantukaken badan kula, bokmanawi kula saged angirit suruhan sampèyan para pethut.”

Kyai Mailhas mangsuli, “Inggih leres, para tetiyang kathah sami nedahaken Kyai Mailhas tiyang saged, wah guru ageng, nalika dèrèng dipun sirep Ki Janggalana. Mila panedha sampèyan pitulung makaten kèmawon tamtu boten kawekèn manah kula. Sarèng dipun sarug tiyang neneka, dados badhè boten saged mitulungi, awit manah bingung, kalingan muring-muring.”

Kangjeng Susuhunan amangusuli makaten :

“Dados tiyang saged punika mawi kènging supè, utawi kenging kuwur muring-muring? Mangka atasing kagunan punika boten kèngin ical, boten kenging supè, awit sadaya kasagetan punika saking gaibing Pangèran, sasaringan saking sarining roh sadaya. Sarining roh katarik lampahing napas, anpas, tanapas, nupus, tumus dhateng rahsa. Rahsa sumarambah dhateng budi. Budi tumanem ing nguteg, turut mahanani dhateng manik, sumarambah dhateng karna, grana, lèsan. Sayèkti boten kenging kasupèn, awit punika wananing nugraha. Kèngingipun kalimput, manawi sampun puput yuswanipun. Ingkang makaten punika pepiridan saking punapa? Mangka kahananing ngaguna punika nadyan asal saking nugraha tuwin saking gaibing Pangèran, ananging sareng sampun gumelar ing ngakathah, tancebipun amung dhateng sarèngat kemawon. Saiba kaluwihan ingkang deles gaibipun. Yakti manjing dhateng rahsa rumasa, tur saged kawasa amurba.”

Kyai Mailhas kawelèh wewadosipun, temah mojar. Anggènipun mangsuli saya boten tumaja. Wantuning tiyang pancèn jugul, dangu-dangu malah gangsul, “Kula dèrèng sumerep kadi sesorah makaten punika, awit boten tunggil cecepan. Yakti bèda lanjaranipun.”

Sang Lelana mèsem sarwi angandika makaten :

“È ki sanak, lagi sapunika kula mireng, yèn ngelmi mawi gèsèh-gèsè. Awit boten nunggil cecepan, badhè gèsèh lanjaranipun. Kados kèmawon ingkang sami mardhukun dhateng sampèyan sami balik paguron. Nadyan para pethut ingkang sami dipun resaya, yakti malah kèlu dhateng Kaki Janggalana. Tur kula dèrèng sumerep, ananging sasat sampun tetèla. Èwadènè kula saged andhatengaken Kaki Janggalana dalah muridipun sadaya.”

Kyai Mailhas mangsuli, “Inggih yèn dhasar saged dinateng  ngriki, pinten saratipun mangkè kula bayar.”

Sang Lelana gumujeng latah :

“Kula boten ngalap upah kados dhukun rucah. Boten guru aleman kados guru ngudi ragad. Andika nganti, kula tekak-ena.”

Sakala Jeng Susuhunan andhatengaken, katarik saking purba wasèsaning Dat Kang Èlok. Mila sanalika mangunahing pandhita linuwih saged mujudaken sadaya.

Kaki Janggalana ngadeg sakiwanipun Sang Lelana, tanpa ngandika, ginarbeg para muridipun jaler èstri tuwin para pothèting pethut ingkang dipun resaya wau. Sang Lelana lajeng ngandika masrahaken :

“Allah. Andaweg dika sumerepi. Layak kèmawon sampèyan kalindhih, awit Kaki Janggalana guru gegedhug, jatmika, anteng. Yakti terus nyata ngilminipun, boten madal sumbi. Bèda sanget kalih andika. Tandha yektinipun para guru-guru sami sumungkem sadaya. Dalah kang andika resaya sami kèlu dhateng Kaki Janggalana. Yèn sumerepa ing ngriki wonten pandhita sidik, boten susah ngupadosi andika.”

Kyai Mailhas saya wimbuh mèrangipun. Bebasan kawelèh, meksa dèrèng purun ngalah. Dangu-dangu Kyai Mailhas anarik, pedhangira, ngancari adegipun Kaki Janggalana. Dèrèng dumugi temah angacung bahunipun, boten uninga liding alad, kènging pangaribawanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Mila sareng sampun kadung pamedhangipun. Kaki Janggalana dalah para sabatipun wangsul sadaya. Ingkang nama Kaki Janggalana wau inggih Sang Lelana.

Menggah ungasing pangawasa ingkang mratandhani punika tetèla boten kènging kinira-kira. Sareng sampun sawatawis dangunipun Sang Lelana welas, temah linuwaran. Kyai Mailhas sakalangkung konjem ing galih, lajeng sedya tur wuri sapurug. Sang lelana angandika :

“Iya ingsun lilani milu saparaningsun. Ananging èwuh lakunira. Nora bisa nututi. Becik lumebua lengenaning jubahingsun kènè.

Kyai Mailhas manembah, sampun malebet ing jroning lengenan jubah. Sakala sumiyut kadi layaping anèndra. Sang Lelana sampun ngancik laladan ing Demak. Kyai Mailhas ingudhunaken sarta ingandikan:

“Hè Mail, wruhanamu sira iki wus anèng praja Demak. Marma sira mituruta wewarahingsun, ngupayaa Sunan Giri lawan Sunan Kudus. Aja walèh saka ingsun. Dènè lakunira ingsun paringi waragat, supaya dadi sedyanira. Poma.”

Kyai Mailhas matur, “Dhuh Gusti, kula kedah kaparingan pitedah taleripun rumiyin, supados wonten lambaranipun. Awit tiyang badhè puruita punika manawi dèrèng gadhah lambaran kawruh ingkang premati, tamtu tuna tuwas. Nadyan antuk pitutur kang sanyata, cepak mentahipun. Bèda kaliyan manawi lambaran saè, dhateng panggayuh boten uwas-uwas. Kawimbuhan pitedahaning guru saya seged anglimbang. Tur ing nguni kawula inggih sampun midhanget pawarti, yèn Sunan Giri punika wali tungguling Demak. Mila dipun wenangaken misèsani praja, jalaran katandha mangunahipun. Duk nagari Majapait wekasan, utusan wadyabala kinèn nyirnakaken Sunan Giri, karana dipun kinten amijèni nalar ingkang prayogi dhateng Sultan Demak, anggènipunwani nglanggar ingkang rama, pinrih manut ing agami Islam. Mila Prabu Brawijaya lajeng utusan wadya, kinèn mejahi Sunan Giri wau. Dupi kalampahan pinarbut ing prang, Sunan Giri tan lumawan. Amung èca-èca nyerat kèmawon. Dènè mangunahing pandhita tan kèwran ing upakarti. Kalam panyeratipun pinudya dados dhuwung ligan, kasebut Kyai Kalamunyeng, awit dhuwung asal saking kalam panyeratan. Lajeng ginetak marwasèng mengsah sirna tapis. Dhuwung wangsul dados kalam panyeratan. Mila tulus sapriki kadibyaning tiyang tanah wètan punika, sami saged ngemataken bangsaning tuju, tenung, teluh, taragnyana, saking mujijatan.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaganè sira bangkit carita?”

Kyai Mailhan umatur sajarwa, “Dhuh Sang Pinundhi, temenipun kawula punika asal tiyang Ngampèldenta. Alitan kawula suwita dhateng Giri. Sareng kawula gadhah dosa, temah kapalajeng dumugi Banjarmas. Èwadènè bapa kawula punika nama Mailtasnim, palihanipun rama Paduka, Kyai Tumenggung Wilatikta. Dados pancèn ulucumbu Paduka. Nanging kawula ajrih rumengkuha, ila-ila punapa Gusti, asaling alit cumethaa ing ngarsa Paduka. Ajrih sesikuning Pangèran. Kados sanadyan Paduka boten kasupèn, duk alitan kawula, karan pun Pèthèk, rayi kawula pun Kuncung, rayi kawula ragil Gombak, sami ndhèrèk ing rama Paduka salaminipun.”

Duk samana Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, nalika dipun sorahi Kyai Mailhas, dahat sukaning galih, lajeng dhedhawuh :

“Yèn mengkono, sira becik dadia kanthinè Pangèran ing Kadilangu, awit iku putraningsun kang pambarep. Lawan sira ingsun elih aran Kaji Samangil. Tulusa dadi jimating Kadilangu, lawan narimaa dhingin. Kang dadi kuwajibanira, tunggu wangkinganingsun. Ingsun wenangakè dadi kamituwane wong Kadilangu kabèh. Purbawisèsanè metu saka Pangèran ing Kadilangu, minangka gegununganira. Dènè enggonira bakal ngupaya Sunan Giri, gampang katemu wuri, sedheng sira wus rada mateng pèmèning tèkad kang sajati.”

Kaji Ismangil matur sandika, lajeng paringaken ingkang putra Pangèran ing Kadilangu, kinèn anuntuni sapakartining agami Islam. Pepancèring kaji sampun kaparingan, sarta kinèn gegriya ing iring kiwaning alun-alun, jalaran sampun kinarang, ing tembè kagem pasarèyan. Mila sami ajrih angadekaken. Para gegriya tinata uruting ngalun-alun, utawi dhinawuhan ngirub rarè sakiwa tengening Demak, Kadilangu, kalilan dados pondhok. Tegesipun : kaanggè muruk ngaji. Dènè ingkang dados pangagengipun inggih Kaji Ismangil wau sarta sami rinilan anggaota saèngga sedagaran.

Mila kataletuh sapariki iring-iringaning masjid punika sami lampah anggaota sedagaran, amèt sabda pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, supados tulus gangsaring anambut kardi. Ananging kala samanten dèreng wonten caraning ngupajiwa kados jaman sapunika.

Duk bebakalaning Kadilangu, dèrèng wonten tiyang potang mawi sareman. Dèrèng wonten caranipun tiyang sadè barang ilang, mawi katempuhaken. Amung kinèn nalangsa, sarta ingkang darbè barang kedah ngudhuni barang malih. Dènè tiyang tumut gegriya, angger anut caraning ngulami, inggih kapareng. Tegesipun : anetepi agama.

Ing nalika punika Kaji Ismangil lajeng ambayawarakaken dhedhawuhan tuwin adamel pranatan kukum. Tegesipun : pengadilan ingkang leres. Nadyan prakawis rebatan waris, sarta gana-gini, Pangèrang Kadilangu tuwin Kaji Samangil kala samanten sampun kapasrahaken ingkang putra.

Kangjeng Susuhunan ing Kadilangu lajeng lelana malih dhateng tanah Blambangan. Anjujug wismaning tetiyang gendhing sayang sapanunggilanipun, sami nggarap bangsaning kuningan utawi bangsa baloking gangsa.

Dumadakan anuju satunggal dinten Sang lelana sumerep gangsa murub. Sareng dipun parpeki, tiyang nggarap gangsa calon kempul dinangu purwanipun saged murub. Ingkang nggarap boten uninga yèn murub. Amung wantah anggebeg balaka.

Dènè aturipun sajarwa, yèn rimbakan gong ageng tilas risakan mongang, duk jaman Siyungwanara, awit ing nalika samanten kathah para bituwah ingkang risak. Èman, yèn botena dipun mulyakaken.

“Dènè anggèn kawula damel kempul punika mituruti larè. Anak kawula jaka punika remen ringgit wayang. Alit mila pancèn majeng dhateng carita, dalah nyorèk anatah piyambak, saged. Dènè namanipun larè kawula punika pun Bicak.”

Sang Lelana angandika :

“Besuk sutanira iku loro, aranè sapisan karan dhalang Bicak. Kapindho : kempulmu iku ing tembè dadi pusakaning Ratu, katut aranè anakmu, kempul karaton : Kyai Bicak.”

Ingkang dinawuhan matur nuwun sadarmi. Sang Lelana lajeng kèsah nasak wana, jurang terbis. Dumadakan wonten ing tengah wana kapethuk tiyang nyangking bendhè. Dinangu, matur, “Bendhènè Kyageng Sèla, dipun sambut dhateng Kudus, awit bendhè punika kènging dipun anggè yèn wonten damel ageng. Kados ta : tandha apes-ungguling perang. Yèn taksih ngungkung, inggih tandha jaya. Sasamining pakèwed kènging dipun anggè tandha. Yèn budheg, apes.”

Sang Lelana dhawuh anglajengaken. Aturipun ingkang mbekta, sampun sèlo, jalaran awrat sanget. Sang Lelana lajeng mingkis rasukanipun gebayak landhung. Tiyang dalah bendhe kalebetaken ing lengenan. Sami sanalika dumugi ing Kudus.

Sang Lelana andugèkaken lumampah. Dèrèng tebih kapethuk tiyang nini-nini nyangking dhuwung ligan sampun risak. Duk dinangu matur makaten, “Ing wana lèr punika woten pogogan kajeng ageng, gapuk. Sadaya para tetiyang sami mendhet kajeng gapuk wau, hiyang dalu. Wasana singa mendhet, angropoh pejah. Dados kanca kula kathah pejah sadaya. Wantuning kula tiyang sepuh, lajeng kula waspadakaken, sadèrèngipun ngadeg, ligan. Kula uthik-uthik kènging, lajeng kula bekta mantuk punika.”

Sang Lelana tetaken :

“Duga-duganè, yèn sira weruh kayu iki, duk uripè kayu apa?”

Kang dinangu matur, “Randhu wana. Nalika gesangipun inggih temen ageng, nanging duk gesangipun, kajeng punika taksih jaman Majapait. Amung kula ènget dedongènganipun bapa kawula. Randhu wana punika tanemanipun Janggan Sepang wau manggih dhuwung kalih. Ingkang satunggal dipun sukakaken putra Jenggala, nama Radèn Jaka Lalèyan, awit punika agemanipun ingkang rama. Dados pusaka kraton. Dènè ingkang satunggal pusakanipun Patih, nama Kyai Ragas. Rèhning dhuwung sampun risak, lajeng dipun dèkèkaken pangipun kajeng randhu ingkang saweg dipun tanem wau. Dènè wujudipun pancèn sampun kados eri. Makaten dongèngipun bapa.”

Sang Lelana andangu malih :

“Nini, apa ana tungalè dongèngè wong ngatuwamu?”

Nyai tuwa matur, “Inggih wonten, nanging radi kasupèn ukaraning tembung. Amung kacakètheh parlunipun kèmawon. Ing jurang sigrong ngajeng punika sakalangkung singit. Boten wonten ingkang purun ngambah. Kawarti ing kina, wonten gambangipun gangsa, malah kaliyan patrem. Nanging dhuwung patrem wau kangunganipun putri Kadhiri, Candrakirana. Patrem agemanipun wau nama Kyai Rambut Pamutung. Nanging ing jurang punika kantun gambang gangsa ingkang taksih. Mila sapunika sakalangkung angkeripun. Malah saben malem Jumungah mungel piyambak.”

Sang Lelana angandika malih :

“Nini, yèn mangkono, payo ingsun milu mulih marang wismanira.”

Nyai Tuwa lenggana, dumèh tuna tan atur sugata. Sang Lelana ngandika:

“Nini, aja sumelang. Baya wis ana kang mirantèni saulihira.”

Sang Lelana lajeng tur wuri. Dumugining wisma Nyai Tuwa kagyat ing manahipun, awit ing wisma wus sinaji-saji dhaharan sekul ulam, panganan. Nyai Tuwa tetakèn anak-putu, “Kang cecawis iki mau sapa?”

Anak-putunira wewarah, yèn ingkang sesaji wau inggih kang kairit punika. Nyai Tuwa dahat pangungunipun, temah sami binukti. Dènè anak-putunipun sami kalubèran bukti, dalah tangga tepalih boten kaliwatan.

Sareng dumugining dalu, sami rinembag dènya badhè ngentasaken gambang gangsa. Para anak-putu tuwin tangga tepalih sami sagah angentasaken gambang. Saking leganing galih, Sang Lelana lajeng karsa paring sih hardana, utawi Sang Lelana tanggel ing tiwasipun.

Sareng sampun dumugi byar raina, lajeng tumandang. Wonten ingkang mbabadi garumbul bebondhotan, wonten ingkang anyingkiraken sèla-sèla, aanggè dalan. Dupi wus paripurna, padhang tan apeteng, punang gambang katingal tiyang kathah. Watawis tiyang kalih dasa boten kuwawi angangkat. Sang Lelana tedhak marpeki piyambak. Gampang gangsa dipun tarik asta kalih, sampun kongkih. Lajeng tinampènan para bau-suku, sarta pirantining rembatan.

Kala samamanten babad dumugining resik, sadinten. Pangangkatatipun dumugining pondhokan, sadinten. Dados kalih dinten rampung. Sasampuning makaten, Nyai Tuwa lajeng dhinawuhan angakeni, sarta naminipun kaelih nama Nyai Jelamprang. Ing tembè dados kabagyanipun piyambak. Nyai Jelamprang matur sandika.

Ènggalipun, Nyai Jelamprang sampun wineling saparlunipun sadaya. Sakala gambang gangsa kalih Nyai Jelamprang bekta dhuwung ligan sampun winastan Kyai Ragas. Sasampuning rinasuk, lajeng kalebetan ing lengenan rasukan gebayak landhung. Sami sakala dumugi nagari ing Demak.

Para wali sadaya atur uninga ing Jeng Sultan, yèn ingkang sami dhateng ugi pusaka karaton sadaya. Kangjeng Sultan suka anampèni, sarta sampun anginten yèn pandamelipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Mila para wali lajeng tata-tata wilujenganing para pusaka dhateng para dupa-dupa langkung ageng. Dalah wilujenganipun angrumati para sakit, awit ing nalika dhatengipun bendhè Kyai Udan Arum, utawi dhatengipun wangkingan Kyai Ragas, gambang gangsa, sadaya wau prabawanipun lajeng kathah sesakit. Nanging boten dados punapa, awit Nyai Jelamprang pancèn saged angusadani, tuwin wasis andhukuni para tetiyang gadhah larè. Ing nalika punika Kangjeng Sultan Demak utawi para wali sakalangkung suka pirenaning galih, jalaran sadaya para pusaka karaton sampun kondur.

Mangkana Nyai Jelamprang sampun ketetepaken dados lurahing para yaga, utawi dados lurah panggendèr sarta pinaringan wisma anèng kilèning masjid. Sareng anakipun ngatingal, lajeng kadadosaken tukang gendhing kalang sapanunggalipun. Sarta sampun kasabdan dumugi sapunika, para abdi dalem yaga gendhing, dhalang, sami boten angsal sesebutan Ngabehi, amung nama Demang kèmawon. Pangkatipun inggih Mantri.

Mangkana Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga saya mempeng dènira lelana. Tepis wètan dumugi ing Toyawangi, tepis kilèn dumugi Sumedhang, Mekah, Medina, ing Rum. Gubet mangalèr dumugi Keling, Indhu, Siyak, Siyem, Sokawana, Lampung, Cianjur. Gubet tepis ing lèr Limpur, Lipura, Banjar, Bandhung, Gubug, Bali, Surabaya. Gubet ing Kadhiri, Gresik, Panaragi.

Dumadakan Kangjeng Susuhunan wonten sawètan radi Lawu kandheg tetakèn tiyang. Dipun wangsuli, punika ing Lodhaya. Sang Lelana tetakèn kang dipun pageri. Winangsulan, “Bendhè Kyai Pancajaknya, dhuwung Kyai Sengkelat. Ing nguni agemanipun Sang Hyang Wisnu, nanging saben masa wuku Dhukut sami dipun ujungi para sima kathah. Kaleresan ing dinten Jumungah èmbèn punika sami dhateng. Sakathahing sima saking kilèn, lèr, wètan, kidul, gumrudhug dhateng ing ngriku. Mila wiwit bènjing ènjing para tetiyang dhusun kiwa tengen punika sampun wiwit ngili, jalaran ajrih sima kathah.”

Sang Lelana ngandika, “Aku arsa uninga tekane para sardula. Apa sira tanduk, ingsun reremi wismanira?”

Kang liningan nyumanggakaken. Ing sasampunipun kairit mantuk, lajeng sinugata sakuwasanipun.

Dupi ing wanci tengah dalu lajeng dhinawuhan rumanti pangaron ènggal, kinebakan toya setaman, utawi dupa-dupa. Sang Lelana andhawuhaken :

“Sapa panggedhènè ing dèsa? Cacah eri pira, padha tekakna ing ngarsaningsun.

Kang liningan sampun ngrembagi. Para parpat ngamanca lima sami sagad dhateng sadaya. Sinugatan menuhi. Saking kawasanipun Sang Lelana. Parpat manca lima ngungun wedaling sugata. Watawis bibaring sugata, Sang Lelana medal amanggihi. Lajeng andangu namanipun satunggal-tunggal. Sami matur balaka sadaya.

  1. Nama Ki Jayapati, kamisepuh ing Lodhaya.
  2. Ki Surawani, sosoranipun ing Lodhaya.
  3. Ki Wanapada, ugi sosoranipun ing Lodhaya.
  4. Ki Tariman, pangkat Petinggi sepuh ing Lodhaya.
  5. Ki Wanatara, pangkat kuli kenceng ing Lodhaya.
  6. Ki Jagur, ugi kuli kenceng ing Lodhaya.
  7. Bagus Ubaya, sutaning pangageng lima ing Lodhaya.
  8. Bagus Bondhan, sutaning Ki Wanatara ing Lodhaya.
  9. Ingkang gadhah griya piyambak, nama Bolur, pangkatipun ulu-ulu, ngilèkaken toya.

Tiyang sasanga wau saben wuku Dhukut sami ngili saanak-bojonipun. Pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten :

“Sabecik-becikane lunga, becik mangun bujana. Samengko padha ingsun paringi pangkat naracak pradikaning Lodhaya kènè. Saben masa wuku Dhuku, sira padha sedhiaa suguh iwak mentah sakuwasanira dhèwè-dhèwè, lawan padha nemonana tekaning macan. Anuta satabiyatè. Dènè sira ingsun sabdakakè padha bisa dadi mancala macan gegadhungan.”

Ingkang dinawuhan matur sandika, lajeng kèrit malebet ing griya. Sesanga pisan kinèn raub ing toya setaman. Sakala tiyang sanga pisan saged dados sima, pating gelereng gegojègan. Sareng sampun sawatawis dangu lajeng winarah ngilo, sarwi anjepalik kaping tiga, wangsul dados manungsa malih. Dahat suka tiyang sanga, sampun kapatah badhè manggihi wonten sajawining pager. Dènè toya sekar sami andikakaken nulusaken sapanginggilipun.

Dupi wusing ari Jumungah, wanci ènjing, tiyang sanga sampun mituhu weweling. Anjepalik kaping tiga dados sima. Luwaripun inggih anjepalik kaping tiga malih. Ing ngriku pinaringan pasugatanipun, tiyang satunggal maèsa satunggal.

Dupi wusing antawis dhateng, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga aningali pareking pager, nanging para sima tan wonten uninga. Duk mriksani patraping sima ingkang sami dhateng wau malebet ing bethèk urut-urutipun, sami ngambus bendhè kalih dhuwung ligan wau, ingkang medal rumiyin lajeng mangsa ulam mentah pinothèng-pothèng urut pinggir. Sareng sampun rampung pangisepipun, sima bibar pating salebar dhateng dhangkanipun piyambak-piyambak. Dènè sima gadhungan sanga lajeng mancala janma malih. Satirah-tirahipun maèsa sanga wau lajeng kalilan ambekta mantuk, katedha saanak-bojonipun. Sang Lelana angandika :

“Hèh wong sanga gadhungan sesanga, sira ingsun tulusakè rumeksa ana ing Lodhaya kènè. Lawan saturun-turunira sing padha kaduga angalap satebiyatira kabèh, iya bisa dadi macan gadhungan.”

Sasampuning makaten sang Lelana langjeng angluru mancakaki sakiwa-tengening Lodhaya. Dumadakan amanggih tetiyang sepuh, nama Kyai Panjata, gegriya sapinggiring jurang. Dinangu, matur gancar, “Yèn bendhè punika temen pusaka duk Sang Hyang Wisnu, dalah wangkinganipun. Nalika Sang Hyang Wisnu angratoni sima, jejuluk Prabu Singawatara, ugi warni sima dados Jawata malih, pusaka kalih kinèn nulusaken dados sesembahaning para sira sadaya, dumugi sapriki. Amung kawula boten uninga; amung saking dongèngipun bapa kaki kawula. Malah kupiyanipun, boten kènging dipun pendhet. Manawi ngantos kaelih saking panggènan ngriku, sinten, ing pundi griyanipun, badhè karoban ing sima, damel risak.”

Sang Lelana lenggah saya nganseg tetakèn :

“Hè Kaki, mungguh panemunira kapriyè? Teka dadak ora mendha pangreksanè?

Ingkang dinangu matur, dèrèng gadhah pamanggih. Sang Lelana angandika :

“O, si Kaki, tuna temen anggonira urip, dènè ora bisa anggathukakè panemunira. Kapriyè mungguh panggayuhira, sarta pati-pati manggon pinggir jurang, adoh tangga teparo? Apa tapanira kang ginawè gegèyonganing awal akir?”

Kang dinangu tumungkul sarwi matur, “Dhuh Sang Pinundhi, satuhunipun awit kuncung ngantos gelung boten natè dipun sanjangi dhateng tiyang sepuh. Temen yen suwung tanpa ujung. Mila bilih kapareng, kawula dipun paringana pitedahan, supados saged mangertos jatining pati kawula dumugining kahanan akir. Dados boten amung tuwa suwung, tanpa isi.”

Sang Lelana anggènipun anguman-uman punika saking welas, aningali wujudipun sepuh, guguh. Utawi Sang Lelana temenipun aningali Kyai Panjata boten pangling, yèn punika paman, arinipun ingkang rama wuragil. Ananging Sang Lelana dèrèng karsa sajarwa.

Wekasan dhinawuhan geguru dhateng Giri. Kyai Panjata mopo, saking sampun jompo, boten kumawi lumampah. Sang Lelana lajeng maringaken ardana, kangge kandhutan. Dupi wus rinasuk, Sang lelana sigra ngingkis kebayakipun, Kyai Panjata tinarik malebet ing baju. Tan antara Kyai Panjata sampun dumugi ngarsanipun Sunan Giri.

Dinangu matur sajarwa, nama Kyai Panjata, nyuwun ngalap berkahipun Kangkeng Sunan Giri. Boten sajarwa yèn kinèngkèn Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, ngaken saking kajengipun piyambak. Dinangu, nama Kyai Panjata, wisma ing pinggiring jurang, sukuning ardi Lawu. Mila sowan, saking bodho, tanpa tuduhan.

Kala samaten Sunan Giri boten pangling dhateng ingkang rayi nak-sanak, dhasar kumpul alit mila. Mila sareng sampun takèn-tinakèn, Kyai Panjata lajeng ingajak malebet ing dalem, sinuba-suba menuhi.

Rèhning kadang lami tan kapanggih, pangandikanipun Sunan Giri makaten :

“Yayi, muga aja kagèt ing atinira. Sajatinè sira iku ariningsun nak-sanak dhèwè. Sira arsa nggeguru maringsun, gampang. Èwuh apa, rèhning sira iku kadangingsun. Sedheng sarèh pulih-rusaking badanira, yayi, baya wus lawas enggonira mesu budi, tapabrata anèng jurangè si Gandhul? Mangka sira tumeka ing kènè, banget rusaking badanira.”

Ingkang lingan matur amemundhi, dènè kaaken kadang. Dadya dangu tansah ruinangkul lungayanira. Sareng sampun angsal pendhak dinten, Kyai Panjata matur, saèstu kabarkahana. Pangandikanipun Sunan Giri, badhè kaaturaken dhateng Demak, supados dipun kawulakaken ing Ratu.

Ènggalipun, Kyai Panjata sampun umiring marek ing ngabyantara Nata. Dinangu, matur sadaya. Dènè pasuwitanipun Kyai Panjata wau sampun kadadosaken ngulami pradikan ing Kayu Apak, pinaringan nama Kyai Pangulu Jènal Kulisanil Kadir, tetep pangulu ing Kayu Apak. Ingkang nguwasani : Susuhunan ing Giri.

Kala samanten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng kondur dhateng Kadilangu, yèn ingkang èyang paman samangkè kapasrahaken dhateng Giri, tetep pangulu ing Kayu Apak, sarta sinung aran Kyai Kalisanil Kadir.

Pangèran ing Kadilangu sumerep yèn dipun pasrahi ingkang èyang paman. Wangsulanipun amung sandika. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng karsa sarè wonten ing masjid, sarta paring dhawuh, ing dalem pitung dinten pitung dalu, manawi boten wungu piyambak, ingkang putra boten kapareng anggugah, sarta boten karsa dipun kintun dhahar ing sadintenipun.

Ingkang putra matur sandika. Kangjeng Susuhunan sigra manjing jro masjid. Ingkang kalilan rumeksa amung Kaji Ismangil piyambak.

Menggah karsanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten punika, parlunipun amung badhè tarèk ingkang kalayan terusing cipta hening. Mila ing nalika punika Kaji Ismangil sakalangkung panjaginipun. Bebasan amung sasat boten tumut bèla tarèk kèmawon. Ing saben dalu Kaji Ismangil boten sedya sarè. Wantuning saweg sapisan dèrèng sumerep pratikeling tarèk, tur amung tengga kèmawon, suprandosipun sarira risak.

Watawis angsal tingang dinten tigang dalu pangreksanipun Kaji Ismangil, dumadakan lajeng kasaru wonten Kaji sepuh, nama Kaji Iskak, griya ing dhusun Pangangsalan. Dhatengipun ngriku mitembung tumut tengga ing masjid. Kaji Ismangil amangsuli, yèn salebeting masjid saweg kaagem sarè Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Boten kènging ambuka kori sarta mungu dènya sarè. Kaji Ismangil ajrih, Kaji Iskak adrèng badhè mungu. Pianambengan, meksa, lajeng adan wonten surambining masjid.

“Allahu Akabar, Allhu Akbar, ashadu akla ilaha illallah, wa ashadu anna Mukamadan Rasulullah. Ayangalal salah, ayangalal salah. Aya ngalal palah, ayangalal palah. La ilaha illallah, Mukamadan Rasulullah, wal fadekumati salah. Allahu Akbar, Allahu Akabar.

Adanipun Kaji Iskak ingkang makaten wau, mirena:

  1. Bokmenawi andadosaken kagèting galihipun Kangjeng Susuhunan dènnya sarè. Yakti Kaji Ismangil antuk deduka;
  2. Adanipun Kaji Iskak kirang jangkep.

Mila amung kèndel kèmawon, awit rumaos yèn badhè manggih tiwas sarta badhè angsal deduka, bokmanawi kagèt dèning swara.

Wasana kori minep kèmawon, boten menga-menga, mangka majatipun ingkang sarè wungu, angrungu swaranipun Kaji Iskak wau. Mila Kaji Ismangil saya ribet tyasira. Temah sugal dènya imbal wacana, “Hè Kaji Iskak, andika lunga saking masjid ngriki. Mangkè yèn damèl kagètipun Gusti kula anggènipun sarè.”

Wangsulanipun Kaji Iskak malah sora, “Tinimbang turu becik tangi. Yèn wis tangi, becik lungguh, yèn wis lungguh, becik ngadeg. Yèn wis ngadeg, becik lumaku. Yèn wis lumaku, becik angèsthi budi.”

Kaji Ismangil saya ketir-ketir manahipun. Winangsulan supados kèndel, awit saget kuwatiring manah. Kaji Iskak malah saya andadra sora ngumbar swara. Kaji Ismangil malah saya duka, lajeng tumubruk arsa kawedalaken ing jawi.

Boten saged kacepeng, nedha tulung tiyang jawi, pinrih ngrubut, boten saged mikenani. Rinujak, indha nyepeng Kaji Iskak. Mila lajeng dipun unggar sakarsanipun, sami ajrih angaruh-aruhi.

Kaji Iskak lajeng minggah ing langgar malih, mung andhodhogi korining masjid. Kaji Ismangil amung ngingetaken kèmawon, ajrih ngèngetaken. Kaji Iskak wuwusipun kumrusuk asesumbar, “Sapa bisa nyekel ingsun, sasat bisa nyekel angin.”

Ingkang sami ngrungu inggih kèndel kèmawon.

Wasana sareng anuju dalu, malem Jumungah, ing wanci tengah dalu, Kaji Iskak lerep kanepsonipun. Lenggah sèndhèn saka, sarwi maca Ayat Kursi. Kinè parek lenggahipun :

“Kaji Ismangil, boten saking punapa, anggèn kula gambira kala wau punika, saking sayah badan kula supados radi lemes sakadhik. Wusana Jengandika kalintu tampi, malah ngajak pasulayan. Yakti mangsa lawana, atandhing kalih kula. Mila ingkang caplak kaliyan kula amung ingkang saweg sarè. Nanging kula kinten ajrih medal. Èwadènè yèn kula sampun boten wonten, inggih lajeng purun medal, awit tunggil paguron, sareng sadinten kalih kula.”

Kaji Ismangil lanjeng andheku-dheku. Dangu-dangu mitembung, saged angsal barkah, “Margi sampun dangu dèrèng angsal berkahipun Kangjeng Susuhunan, mila mugi wontena sih kawlasan Andika, paring wewejangan ingkang parlu, kènginga kula anggè paitan ing tembè, manawi sampun angsal berkahipun Kangjeng Sinuhun. Dados sampun gadhah lambaran. Awit tiyang anggeguru ngilmi kasampurnan punika manawi dèrèng gadhah lambaran tamtu kadangon anggènipun nampi.”

Kaji Iskak anembadani panedhanipun. Kaji Ismangil lajeng kinèn amèt toya wulu, dalah niyatipun winulang kados ing ngandhap punika. Kaji Ismangil miturut :

“Bimilllahirrahmanirrakim. Nawètu rabngal kadasil suharatawal kabirata. Niyatingusn amèt banyu khadas, angilangakè kadas cilik lan kang agung. Parlu karana Allah. La ilaha illa’llah. Mukhamaddan Rasulullah. Allhu Akbar.”

Sasampuning wulu, lajeng majeng mangilèn, marbakuh konjem ing siti. Kaji Iskak majeng mangètan, sami dedupa. Ingkang rumiyin ing grana, lajeng talingan kiwa. Lajeng dedepa ing jaja, dupi wusing dedupa, Kaji Ismangil tineteg sadadipun, kadhedheg kahatemenanipun, sarwi pinetel jempolanipun kalih pisan, sarwi angandika :

“Hè Jebèng, piyarsak-ena kang anglèng. Mungguh wewedharaningsun iki amung miturut rahsaning Kitab Daka Idayatul Kakiki, kaya babaraning ngilmi Makripat, kasampurnaning Ngatunggal. Tegesè : bisaa mulya urip. Nadyan tumekaning kahanan akir, kita iya uga urip, ora kena ing pati. Iya uga padha nukil saka Dalil, Kadis, Ijemak, Kiyas.”

Makaten jarwanipun :

  1. Tegesipun DALIL : anedahaken pangandikaning Allah.
  2. KADIS : anyariosaken wewulanging Rasulullah.
  3. IJEMAK : angumpulaken wewejanganipun para wali.
  4. KIYAS : amencaraken wewerahing para pandhita.

“Kabeh-kabeh kasebut ing ngilmi Makripat iku iya padha wiji saka Kangjeng Nabi Muhkamad Rasulullah, tinurut dèning para wali sesanga, nanging padha kasrambahan saking berkahing Kangjeng Susuhunan ing Ngampèldenta karo Kangjeng Susuhunan ing Bènang. Iku kang wus binuka dèning Allah Tangala, pinaringan ilham, rinilan amedharakè pambukaning kekeran; ingkang pinareng anggelarakè rahsa gaib sajati, sarta ingkang waskitha marang sangkan paraning Tanajul Karki, mulya sampurna kahanan jati.

Dènè kang dadi wijining ngilmi Makripat iku anurut kekiyasan, pangandikaning Pangèran Kang Mahasukci marang Kangjeng Nabi Muhkamad Rasulullah, karaos ing dalem Rahsa, kaya ing ngisor iki jarwanè. Piyarsakna.

Ingkang kasebut ing dalil sapisan, pangandikaning Kangjeng Nabi Muhkamad marang Sayidina Ngali, kinèn angèstokakè.

Hèh Jebèng, Kaji Ismangil, mara mènglènga kupingmu kang kiwa. Mangkènè wedharè.”

Kaji Ismangil miturut, amènglèng talinganipun ingkang kiwa. Kaji Iskak lajeng bisik-bisik makaten jarwanipun :

“Sejatinè ora ana apa-apa. Awit duk maksih awang-uwung, durung ana sawiji-wiji. Kang ana dhingin iku Ingsun. Ora ana Pangèran anging Ingsun. Sajatining Dat Kang Mahasukci, anglimputi ing sipatingsun, anartani ingasmaningsun, amratandhani ing apngalingsun. Iya Ingsun kang wenang amurba amisèsa ing jagad iki kabèh. Byar padhang tarawangan saka ing Kudrat Iradatingsun.

Mungguh kang angandika sajatinè Dat Kang Mahasukci iku iya urip kita pribadi, yakti katitipan rahsaning Dat Kang Agung.

Anglimputi ing sipat iku iya rupa kita pribadi. Iku sayekti kalimputan wahananing Dat Kang Èlok.

Anartani asma iku iya iku iya aranira pribadi. Iku yakti kaaken pasebutaning Dat Kang Wisèsa.

Amratandhani apngal iku iya solah bawa kita pribadi. Pasthi anèlakakè pakartining Dat Kang Sampurna. Mula wahyaning Dat kawasa anyamadi sipat. Sipat anartani asma. Asma wenang amratandhani apngal. Apngal iku kawasa dadi wahananing Dat. Marmane wus binasakakè Dat Kang Agung iku tegesè sipatè dènè bisa angebaki jagad kabèh.

Dat Kang Èlok iku dènè ora lanang ora wadon, mesthi ananè. Mokal oranè.

Dat Kang Wisèsa iku, dènè ora jeneng sapa-sapa. Dat Kang Sampurna iku dènè kawasa anggelar padha sanalika, ora nganggo sarana apa-apa.

Dènè Dat enggonè kawasa anyamadi sipat iku kaya madu lawan manisè. Mesthi ora kena kapisahakè.

Dènè sipat enggonè wenang anartani asma iku, upamanè baskara lawan prabanè. Yakti tan kena kabèdakakè.

Dènè asma enggonè mratandhani apngal iku kaya paèsan jati, kang ngilo lawan wewayanganè. Pasthi sapakartinè kang ngilo iku  weweyanganè anut kang ngilo.

Dènè apngal enggnè dadi wahananing Dat iku, upamanè jalanidhi kinebur. Pasthi ombakè anut sasolahing samudra iku.”

Dènè urut-urutaning dumadining sipat kawedharaken malih makatèn :

“Sajatinè Ingsun kang murba amisèsa, kang kawasa anitahakè sawiji-wiji. Padha mulya sampurna saka ing kodratingsun. Ing kono wus kanyatahan pratandhanè apngalingsun, minangka bebukaning iradatingsun.

Kang dhingin Ingsun anitahakè kayu Sajaratul Yakin, tumuwuh sajroning nglam Makmun Ajali Abadi.

Nuli Ingsun nitahakè Cahya Nur Muhkamad.

Nuli Nyawa Mir’atul Kaya’i utawa Roh Ilapi, sarta kandil utawa warah, lawan Dhindhing Jalal. Sajatinè iku minangka warananingsun.

1. Kang dhingin : KAYU. Iku iya Kayun.

Tegesè : urip, tumuwuh sajroning Ngalam Makmun Ajali Abadi.

Iku tegesè : sajatining urip iku èlok sarta gaib, awit satuhunè urip iku ana ing alam suwung.

Dènè kang diarani suwung mau sajatinè isi. Mulanè dèn ngibarati atining wuluh wungwang, iya iku kang amesthi rumuhun dadinè sipat sawiji.

2. Dènè kang diarani NUR MUHKAMAD iku cahya kang awening utawa cahya kang pinuji.

Tegesè : teteping wiji saka pangarep-arepira dhèwè. Dadi bisa anganakekè gaib.

Mungguh ing dalem Kadis, kang diarani NUR MUHKAMAD iku kaya manuk merak sarta kanyatahan ananè anèng pramana, kasat mata ing pandulu kadi kepyur-kepyuring panon saka panonton kita pribadi.

Mungguh kahananing NUR MUHKAMAD iku dumunung ana sajroning sesotya kang mancur mancorong.

Iya iku Dating atma, dadi wahananing alam akadiyat.

Dènè kang dèn arani ATMA iku gregel.

Tegesè : obahing Dat kang sapisan diarani ANGEN-ANGEN.

Obahing Dat kaping pindho diarani ATMA utawa PANGGAGAS.

Obah kang kaping telu diarani SUKMA KAWEKAS. Iya iku sajatining KAJAT JATIWASÈSA.

Krejet kang kaping pat diarani ROHILAPI, iya iku kang sinebut NYAWA, awit wus ambabar uripè, wus tumuwuh kajatè, wus kanyatan dumunungè, diarani AKSARA ALIP.

Iya iku ALIP MUTTAKALIMU WAKIT. Wujudè wus ginambar anèng angganira.

Tegesè : tetep ana ing netranira. Marmanè dadi lelantaraning panuwun kita, kasebut ana ing SALAT DAIM.

Iya iku kang pinenthang, kang pinentheng, andulu pucuking gunung Tursina, ngenengakè ilining banyu jam-jam, ngeningakè kajat Jatiwasèsa.

Manawa wus bisa sipat kenceng, pamawasè saka ing pucuk grana, mili anarik napas kang sarèh.

Aja nganti tumpang suh.

Iya iku sajatinè kita wus anglakoni Salat Daim. Mangka nyatanè Salat Daim iku ratu-ratuning Salat, punjul-punjuling sembahyang, awit langgeng panalangsanè maring Pangèran, tanpa pedhot ing rina wengi.

Nadyan ora nganggo sujud rukuk, wus kukuh. Nadyan turu utawa meneng, lungguh, lumaku, iya wus ana ing sira puji dhikirè, sujud rukuhè.

Iya iku upama wong ambalang melèk cedhak elèsanè. Wallahu aklam, luputa pangarahè, mesthi kenanè.

Bèda lawan salataing kaum kaji, padha anglakoni sembahyang limang waktu. Iya iku upamanè wong ambalang, kadohan lèsanè.

Durung weruh prenah dunungè, pambalangè lawan nutupi nètra, pati kuping. Yakti wallahu aklam bisanè mèncok. Cepak luputè.

Dadi kang sira lakoni salat limang wektu iku mung genep-geneping kukum. Mungguhing sarak, wajibè kudu anglakoni ngibadah slat limang waktu, iya iku mung ginawè panengeran sanyatanè kaum, ngulama, kaji, mukmin, santri ngaji, sapanunggalanè, kudu nenetepi limang waktu. Yèn tiningalana salah sawiji, kena dèn arani ambrubrah sarakè. Mulanè amung nemenakè kang dadi benerè ing urip kita. Yèn nyatanè, wus ora apa-apa. Parluning salat ana daimè. Tèkadè ana ing niyat kita.”

Kaji Ismangil sumela atur, “Duk nguni kula antuk wewelinging bapa, manwi anggeguru, kinèn tetaken sajatining sastra kang sanyata tuwa utawi sajatining Sadya, kalih Nun, akaliyan aksara tuwin Bè. Manawa ana guru kang bisa anggelar sajatining aksara kabèh wau.”

Kaji Iskak amangsuli makaten :

“Hè Jebèng, mungguh wewelinging sudarmanira iku mangkènè satuhunè :

  1. Aksara SADYA, iku : sawiji.
  2. Aksara NUN, tegesè : neptu. Dadi bener, sing sapa weruh neptu sawiji iku nyata wus ambontos ngilmunè, awit uninga sajatining sawiji.
  3. Dènè aksara ALIP, iku mungguh ing dalem teturatanè nyata tuwa, dènè dhingin panggawenè. Wus kena kinarya gegenti, nyata sesilihing Dat Sawiji mau.

Ananging kabèh-kabèh iku mau dadi lelantaraning ngibaratan baè. Manawa ing salugunè, aksara kang tuwa iku : BÈ.

Nyatanè, sadurungè tumiba wus dadi aksara. Bareng tinibakakè, gatra aksara BÈ. Bareng wus ginelar tetalerè. Apa kang sinedya bisa dadi sarta wujudè kaya Dat Sawiji.

Ceceg ingkang mangkènè iki wus bisa dadi aksara BÈ. Balik dilakokakè, pasthi banjur aran dhèwè-dhèwè. Mulanè awas, aja uwas-uwas.

Kaji Ismangil matur malih, “Menggahing tèkad punika asal saking pundi? Purugipun punapa kanyatahaning rahsa? Ingkang ginaib punika pakarti, pangartinipun sinten ingkang minangkani? Kawula nuwun pitedah.”

Kaji Iskak ngandika makaten :

“Hè Jebèng, wruhanamu, mungguh angsaling tèkad iku saka nepsu.

Nepsu iku saka budi. Dadi tumangkarè marang kuwanèn.

Paraning tèkad iku marang lali. Luluhing lali iku marang èling.

Dènè rahsa gaib iku asalè saka cipta pangrasa. Marmanè tinembungakè PANGARTI. Tegesè : ngawruhi kang dadi tetarikanè.

Dènè pakarti iku panggawè.

Dadi kawruh iku weruhè saka panggawènè dhèwè.

Witè ana pangrasa, saka karsa.

Ing kono nyatanè ingdalem  rahsa, bareng wus antuk piranti, panatanè ing pakarti. Tutugè  sarana lawan pituduhè.

Apa sira durung bisa anampani prakara iki?”

Kaji Ismangil tansah angengudi budi, supadi dadi kang binudi, “Adhuh Sang Among Brangti, tetepipun ing dalem rahsa, sagedipun rumasa saking punapa?”

“Hè Kaji Ismangsil, apa sira lali lantaraning gaib? Yèn pinikir sayekti, mokal tan weruha.

Nanging sanyatanè iya uga nora angawruhi.

Kaya ngibaratè geni mati tumrap marang ngendi?

Dadinè kelawan èlok, lunganè kelawan gaib.

Gaibè saka sira, èloke uga sira kang ngawruhi.

Tegesè : sira iku Allah, Dat iku ganjaran. Dadi wujuding Dat iku saka Allah. Ganjaraning Allah iku saka Dat. Dènè dat iku ya adatè. Apa sira lali maring adatè?

Teteping Dat iku ana paugeraning urip kita.

Yakti ora owah ora gingsir. Upama nganti mingset saka kahanè, pasthi kena sinebut owah Datè.

Mangka dunungè Dat, enggonè ana ing sipat.

Kadi banyu kalawan karingetè, getih lawan ludira, tirta lawan warih. Yaktinè kudu nganggo angirih-irih.

Lamun kalènan nganti uwal saka ancering Dat, pasthi mubeng kaya kitiran tanpa mendha.

Marmanè sirikanè wong tinitah urip iku, kudu ajega adatè dhèwè, tetepa papanthenganing tèkad kang sajati.

Tuwuhing Dat iku saka solah bawa kita ingkang sarèh.

Cahyaning Dat mantheng tanpa owah gingsir iku saka dyatmikaning budi premati.

Sentosaning Dat iku saka kendel kumandeling antepira dhèwè.

Manawa sira wus bisa anampeni, sanyataning Dat iku saka iman.

Mantepè iman iku saka èling. Dadi bandhuling ngilmi makripat iku saka awas èling.

Lirè : dèn bisa weruh sajatining rahsa rumasa.

Iya iku kang sinebut AWAS.

Èling iku saka mantheng kenceng, heneng hening ing cipta rasa. Pasthi ing kènè kana ora bisa amisahakè.

Teteping iman iku amung sajatining èling.

Èling iku telenging budi premati.

Marmanè kena dèn arani urip ora kena ing pati, mung waluyajati nirmala, tanpa sangsaya salawasè. Sanyata ora kacamburan ing cipta apa-apa.

Empanè mung urip ing awal akhir. Awal akir iku iya uga saka ing kita. Kabèh-kabèh iku kapurba saka ing budi.

Budi kawengku ing jinem.

Jinem kasorotan ing cahya premana.

Cahya premana kalimputan ing manubawa. Sajatinè kang aran manubawa iku kang meneng tanpa swara, kang dyatmika tanpa una, kang suwung tan na kothong.”

Kala samanten Kaji Ismangil dahat suka, kadi binuka. Korining rahsa menga sadaya. Dalah pepanthenganipun sampun padhang tarawangan, nanging dèrèng sagèd keplok papaning cipta rasa. Tegesipun : sampun padhang, nanging dèrèng saged anggelar piyambak.

Kaji Iskak atetanya, “Saupamanè sira sun tinggal, apa wus bisa ambabarakè dhèwè?

Kaji Ismangil matur, “Sampun menga, nanging dèrèng saged anggelar.”

Ing ngriku Kaji Iskak lajeng amusthi daya prabawa ingkang amurbamisèsa ing kajat jatiwisèsa, angumpulaken sakathahing rahsa, pinisthi babaring musthika, iya iku mangunah ingkang sampun nyata wisèsaning gaibul guyub.

Dupi wus amratandhani dhikir kaping satus, Kaji Ismangil winalik ciptanè, sasat sampun ngancik layaping ngaluyup, tumekeng jagad walikan. Kaji Ismangil katingal ngadhep Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga.

Wonten ing alam walikan Kaji Ismangil dahat karuna, sarwi ngrungkepi padaning Sang Kinawasa. Andhawuhaken pangandika :

“Hèh Kaji Ismangil, wus ora ana apa-apa. Kahanan jati kita iya kahanan jatiningsun. Sajatinè sira iku ingsun. Sajatinè sira sing angengkoki iku sira.”

Sasampuning andhawuhaken makaten, Kaji Ismangil wangsul wonten palungguhanipun. Kaji Iskak boten katingal.

Leng-leng kapileng tyasira Kaji Ismangil, sarwi lenguk-lenguk. Dahat pangunguning galih, jalaran katilapan ing gurunira. Ananging Kaji Ismangil sampun gadhah osik, yèn ingkang nama Kaji Iskak wau inggih ingkang sarè, jalaran sareng karaos tarèk, kusuking cipta sampun ngadhep Ingkang Sinuhun Kalijaga. Sareng sampun luwar kusuking tarèk, gurunipun boten wonten.

Mila ing nalika punika Kaji Ismangil lajeng luwar dènnya ndhekukul ngrangkul dengkul. Temah marbukuh, anyelaki korining masjid. Boten dangu Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga wungu sarè pungun-pungun. Lajeng andangu dhateng Kaji Ismangil.

“Sajronè ingsun sarè, ing kènè ana apa?”

Kaji Ismangil matur kawontenanipun sadaya. Kangjeng Susuhunan lajeng paring wimbuhing ngilmu Makripat.

Ing ngandhap punika amratèlakaken nalika Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga mentas maringi barkah dhumateng Kaji Ismangil, ingkang rumeksa masjid ing Kadilangu.

Ing antawis dinten malem Anggarakasih, ingkang paman ing Kayupapak miwah Radèn Puspita ing Galinggangan, tiga garwanipun Sèh Sitijenar, sakawan pisan sami pinaringan barkah, ngiras sarasèyanipun Kaji Ismangil. Dènè ingkang kagelaraken amedhar riwayatipun Susuhunan Bènang. Dènè ingkang dados pambukaning riwayat wau nukil rahsaning kitab Bayanbudiman.

Makaten urut-urutanipun wewedharan satunggal-tunggal :

Ingkang rumiyin anggelar Jatining Budiman.

“Jebèng, sajatining manungsa iku paugeranè saka ing budi utawa iman, awit budi iku kang angobahakè jaba-jero.

Iman iku kang anggawè benering cipta rasa.

Iya wus kena dèn isbatakè wahananing Kawula-Gusti, jalaran iman enggonè wenang dadi sesulihing Pangèran. Dènè langgeng, ora kena owah gingsir, dadi gegentining kahenengan.

Ing kono yèn wus winahyu, weruh sajatining meneng. Iya nyata èling, tan kena lali. Iya iku kang kasebut IMAM MAKSUM.

Tegesè : kang nyata kang nugraha, kang amengku tan winengku, kang salagu telenging èling, kang melang tanpa lali, karana sajating Dat iku gumelenging Pangèran.

Wahananing kang sapisan iku ÈLING.

Wahananè kang kapindho : RAHSA. Wahyaning Rahsa kasebut ANGEN-ANGEN. Iya iku minangka warananing Dat.

Mula kalebu ing larangan. Yen bisa aja nganti kawetu ing wicara saenggon-enggon.

Tegesè : aja cuwèh dèn anggo rèpèh, aja wahhèh dèn gawè lèr-pèh.

Mungguh babarè telung prakara wau padha darbe wewenang dhèwè-dhèwè.

  1. ÈLING. Iku telenging Dat sajati. Wewenangè iya kawasa agawè warana, bangsaning lelimput, amengku alam kanyut. Gumelarè anuwuhakè lali. Lali iku anenarik nepsu, iya iku warananing ÈLING.
  2. RAHSA, warananing Dat, wenang agawè kaluwihan. Kaya ta : atma suksma, sakaliring urip utawa sarupaning roh, iya iku padha dadi aling-alingè Rahsa.
  3. ANGEN-ANGEN. Wenenangakè anggelar aling-aling, sumarambah marang jantung, dadi aran BUDI.

Mahanani lakuning getih, bayu sapanunggalanè, marma ana sesebutan : KARKAT, CIPTA, GAGASAN, sapanunggalaè MOSIK.

Marmanè ana kaoling pandhita luwih, mindha kombang angajap ing tawang, susuh angin ngendi enggonè; miwah atining wuluh wungwang; lan gigiring punglu; tapaking kontul nglayang; manuk miber uluke ngungkuli langit; kusumanjrah ing tawang.

Kang agawè ngibarat sasmitaning ngilmu kang mangkono mau iya bener, awit anuduhakè gaibing Pangèran kang wus gumelar iku ANGEN-ANGEN, utawa CIPTA.

Mangka kanyataning Pangèran iku muhung Angen-angen lawan Cipta. Yaktinè ana, nanging napi.

Tegesè : ÈLOK. Èlokè lawan mokal. Mokalè saka gaib.

Ingkang mangkono iku, rèhning sira wus padha lambaran, pasthi wus ora susah nganggo wisikan.”

Ingkang tanpi dhawuh matur, “Nuwun kapundhi. Amung nyatanipun ingkang kaèsthi kalayan mèsthi, sageda kadhawuhaken.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga gumujeng sarwi ngandika :

“Jebèng Kadilangu, sira iku wis winenang asesilih araning Dat. Mangka Dat iku Pangèran Kang Mahasukci. Sira dadi Kalipah sangisoring Ratu. Apa aran Pangèran iku ora bangkit anggelarake wewadi kang wus ingsun dawuhakè kabèh? Yèn mangkono siri durung kadunungan nugrahaning Pangèran. Lagi katitipan pulung baè. Mangka sajatinè, pulung iku ala becik.

Yèn ala, jumrunuh sangsaranè, tur ora karasa.

Yèn becik, amung sinuyudan ing sasama baè.

Yèn mangkono sira lagi kena dingèngèri wong cilik kang sawewengkonira dhèwè.

Mungguh si paman Pangulu Kayuapak, sapanunggalanè kabèh, iku kaya ngapa panemunè? Aja ana kang pakèwuh, tutura sawantah baè.

Manawa ana kang binuka antuk nugrahaning Pangèran, iya tulusa dadi gegunungan. Nadyan sira, Rabiyahè Sèh Lemahbang, aja pakèwuh, dumèh wadon.

Prakara gaibing Pangèran ora nganggo pilih lanang lan wadon. Pasthi tibaning nugraha padha baè. Mula aja sumedya nyumpet panemu, kudu apsah lawan barakanè.

Ana dènè sira , Kaji Ismangil, utawa Jebèng Puspita, padha wetokna panemuning Cipta Rasa kang tumrap marang sira. Bokmanawa ingsun bisa anggelarakè kabeh pangèsthinira.”

Kacariyos, saking pandangunipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga dhateng para siswanipun, wasana sadaya sami kèmawon ing panampinipun. Amung Nyai Sèh Lemahbang piyambak ingkang saged matur, “Dhuh Pukulun pepundhèn kawula ing awal akir, kilap leres lepat, pun patik ing sasaged-saged kawula kedah matur. Mugi tinebihna ing sesiku, rèhning kawula èstri, dinangu ing Gusti Guru kawula. Menggah pamanggih kawula, ingkang kadhawuhaken Dat punika witing gesang. Kawasa mahanani tigang kahanan : ÈLING, RAHSA, ANGEN-ANGEN.

  1. Witing èling saking lali.
  2. Witing Rahsa saking pangrasa.
  3. Witing angen-angen saking pambukaning cipta

Upaminipun makaten, sajatining ratu iku saka kawulanè kang ngarani. Ananè becik, saka ala lanjaranè. Witing ana, saka ora; witing kupur saka kapirè. Witè dadi saka ora. ”Apanjang yèn winuwusa aturipun Nyai Sèh Sitijenar.

Winangsulan pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten :

“Hè Rubiyahè Sèh Lemahbang, apa wewadinè sira kadunungan panemu kang mangkono?”

Ingkang dinangu matur, “Saking wewarahing laki duk gesangipun, angancer-anceri makaten, Rubiyah, sajatinè dedalan kang bener iku saka bèngkong dhingin. Ananè padhang iku saka peteng. Sejatinè kang putih iku ireng. Sajatinè adoh iku saka cedhak. Tegesipun : adoh punika saking pandulu. Delesing pandulu punika nètra kang misèsani. Dados ing dalem kijab inggih asal saking kita pribadi. Teteping tebih inggih nètra ingkang amastani. Mila manungsa punika dipun isbataken jagad raya, inggih kahananing ratu mawi wenang adamel warana, dipun wastani nayaka wolu, njawi sakawan, lebet sakawan, sanga pepatih. Yèn nyata menang pamanthengipun, inggih sami kaliyan sapatemoning Kawula dhateng Ratu. Tataning kasunyatan inggih kumpuling Kawula Gusti punika saking sangang prakawis, marganipun saking babahan hawa sanga. Ing ngriku wonten wewakil nayaka wolu, njawi lebet : DAT, SIPAT, ASMA, APNGAL.

Bupati njawi kasebut : SUKMA LUHUR, SUKMA WISESA, SUKMA PURBA, SUKSMA LANGGENG.

Nanging Bupati njawi lebet punika sadaya tumusan saking wewenanging para nayaka wolu, sesanga patih, punika amung kalih prakawis. Makaten saking kaèngetan kawula : ingkang rumiyin CAHYA NUR MUHKAMAD; ingkang kaping kalih : ROH.

Manawi kacariyos duk tiyang jaler kawula taksih gesang ingkang dipun wastani CAHYA NUR MUHKAMAD wau cahya kang pinuji. Kawasanipun saged nyoroti kawan prakawis :

  1. Saged sumorot dhateng cahya cemeng.
  2. Saged sumorot dhateng cahya abrit.
  3. Saged sumorot dhateng cahya jenè.
  4. Saged sumorot dhateng cahya pethak.

Dènè ugering ROH punika winastan ROHILAPI. Tegesipun : banyu wiji.

Nanging amung tumrap wijining manungsa piyambak, awit ingkang nama ROHILAPI punika wau sari-sarining roh sadaya. Mila sakalangkung wening. Èwadènè ingkang nama ROH wau warni-warni. Kados ta : ROH JASMANI, ROH RABANI, ROH ROKANI, ROH KÈWANI. Sadaya wau inggih sami dados wiji, ananging amung dumunung dhateng sipating jim, utawi brekasakan, sato kewan saha para kutu-kutu walang ataga.

Bèda lawan ROH WIJINING MANUNGSA. Manawi cacahing Roh ingkang badhè dados wiji, kathahipun satus kawan welas, nanging tanpa parlu  dados wiji, kathahipun satus kawan welas, nanging tanpa parlu yèn kawula cacahaken sadaya.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika dhateng ingkang paman, Pangulu Kayu Apak utawi kaji Ismangil tuwin Radèn Puspita. Pangandikanipun makaten :

“Kaya apa mungguh gaibing Pangèran Kang Agung, teka sipating wadon angungkuli lanang lanciping panemu? Mangka bener-luput pasthi kudu amangsuli marang gelaraning guru. Marma saiki si Paman kalih Radèn Puspita, tiga Kaji Ismangil, sami mangkata dhateng Sunan Giri, puruitaa, supados saged padhang ing pamanggihipun tetiga pisan.”

Ingkang sami dipun dhawuhi amung tumungkul sarwi rawat waspa. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga dhawuh makaten :

“Gampang ing wuri, angger wus padha anglakoni sapakon. Lan sira, Rubiyahè Sèh Lemahbang, milua marang Giri pisan.”

Aturipun makaten, “Dhuh Pukulun, bilih kepareng kawula nyuwun wangsul suwita dhateng ratumas Kalinyamat kèmawon, ngiras angrengcangi anak-putu kawula.”

Dhawuhipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga :

“Iya Ingsun lilani, nanging sira lawan anak-putunira padha alihan saka kènè, supaya lestari ora dèn agru-agru enggonmu, awit ing tanah Pengging kènè bakal ana sikaraning nagara.”

Nyai Lemahbang saanak-putunipun matur sandika, lajeng sami mangkat suwita dhateng Ratu Kalinyamat, prenah sakilening umbul Sungsang, tanah Pengging.

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng lelèdhang mangalor sakedhik. Sumerep tiyang sami angadhepi genthong, isi toya wening. Dinangu, “Sapa kang amarentah sira?”

Ingkang dinangu matur, “Saking wewelingipun Sèh Lemahbang, sadaya kabekelan siti gangsal karya dipun mijkaken ngangsu ngebeki genthong urut margi, kinèn ndanakaken para tiyang langkung.”

Kangjeng Susuhunan lajeng paring dhawuh :

Desa iki padha aranana ing Banyudana. Tulusa ing salawasè.”

Ingkang dhinawuhan matur sandika. Wonten pangageng ing dhusun ngriku angaturi rèrèh dhateng griya, rehning kadalon. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga mituruti. Praptaning wisma sinugata ulam ayam gorèngan, dipun dhahar sacuwil, lajeng dhawuh:

“Pitik weton Banyudana ènak. Bèda lan liyanè.”

Sabdaning pandhita linuwih, dalah ulam ayam ing Banyudana kinaot raosipun.

Dupi saged imbal wacana kaliyan tiyang Banyudana, watawis ing wanci tengah dalu, sakiduling dhusun Toyadana wonten swara tulung-tulung. Kalampahan sami tandang, ngantos dangu, jalaran saben para tetiyang dhateng, tanpa pariwara lajeng campuh prang kaliyan wanara kathah, ageng-ageng. Sareng dumugi gagat ènjang, tiyang ingkang sami tandang saantukipun adus erah. Punapa dènè tiyang ing ngriku kathah ingkang katiwasan, jinamah èstrinipun. Dènè ingkang kantun sadaya ngili dhateng Banyudana wau.

Ing antawis sampun byar raina Kangjeng Susuhunan Kalijaga sigra nedhaki, jalaran welas aningali sambatipun tiyang kathah, sareng dumugining panggènan, sagung wanara umpetan ing jurang tuwin kekajengan ageng. Mila Kangjeng Susuhunan lajeng andangu dhateng mancakakining dhusun. Ingkang dinangu matur gancaraken, “Sakawitipun karajaning dhusun ageng kidul punika katingal kadhatonipun Prabu Kalana Batulata Pengging. Mila katelah ing dhusun Bantulan. Leresipun : Batulatan. Kala ing kina salèr-kilèning kadhaton tilas patamanan ageng. Ingkang tengga kethèh jaler èstri ageng, namung kalih. Sapunika sampun kathah. Manawi siyang boten kantenan enggènipun. Manawi dalu ngrebda, anjejamah tiyang èstri, misakit dhateng tiyang jaler.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga andhawuhaken pangandika makaten :

“Ing desa tilas patamanan iki kang saparo degana, karana pasar Taman. Kang saparo iring lor-wètan aranana ing dèsa Wenara. Tulusa salawasè. Dènè kethèk kang padha ndhelik ana jurang-jurang sarta kayu gedhè wus padha ingsun tundhung lunga saka kènè. Ingsun paringi prenah ana sakuloning Gresik, tanah Giri, dumunung pinggiring bangawan, ana randhu alas telung wit, dadi siji. Kang dadi panganè mung jejaluk, manawa ana sedagar dagang metu ing bangawan nunggang prau. Ing kono kang dadi panganè. Pangandikaningsun iki uga wus tinampanan ing wanara, karana ana ratunè wus bangkokan, bisa ngilang. Mula wus aja ana sumelang, jalaran ratunè loro lanang wadon wis mulih marang asalè, saka alas Roma, tanah Pagelèn. Amung ana wekasingsun marang wong Wenara kabèh, ing tembè wuri yèn ana wong darbè anak nganggo buntut, banjur ulihena marang alas Roma Pagelèn mau. Bokmanawa bakal ana wewalesè ing wuri, padha dadi lelantaraning kadonyan.”

Sadaya ingkang dhinawuhan ngèstokaken. Mila dumugi sapunika tiyang ing dhusun Menara wau yèn kinadaraken sugih, katamtokaken nenepi dhateng Roma.

Kala samanten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng wangsul mangidul malih. Karsanipun badhè dhateng dhusun Palar, amariksani anggènipun yasa sumur kaliyan masjid. Rèhning dèrèng binuka kijabipun, dados sumur kalih masjid wau dèrèng katingal. Ananging karsanipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga badhè ngampiri Sunan Panggung, dhateng Jatinem.

Wasana saweg dumugi sakiduling Pengging aningali tetiyang kasrakat, boten angsal tedha saking pailan, wah kasatan toya. Siti sami nela wiyar. Para tiyang jaler-èstri ageng-alit sami malebet ing tela, angisep rembesing siti. Kangjeng Susuhunan welas aningali, lajeng sami dipun wengkang teken cis.

Tela lajeng mili toya. Para tetiyang dahat leganing galih, kailènan toya. Mila sami mentas sadaya sarta lajeng pinaringan pitedah enggèning tedha. Sami dhinawuhan mangidul. Ing dhusun punika temah pinaringan nama ing dhusun Telawong.

Lampahipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga ngidul ngilèn. Dènira lumampah anelasak ngambah sabin beran, tan karsa ngambah ing margi ageng. Galengan kang tinurut, tebeng-tebeng panasnya tumiling.

Ing wanci lingsir surya Kangjeng Susuhunan kèndel wonten ing gubug. Kagyat ingkang darbè gubug wau, awit saweg nutu suket tuton. Tinapènan,  inginteran saèngga gentang pantun.

Ingkang Sinuhun andangu, “Kinarya apa?” Ingkang inter matur, “Kanggè nedha, rehning boten wonten pantun ingkang medal.”

Kangjeng Susuhunan welas aningali, lajeng paring sabda :

“Hèh Nini, pagènèa sira inter suket tuton? Becik muliha, lumbungmu wus kebak pari.”

Ingkang liningan matur sandika. Dumugi ing griya nyata, yèn lumbungipun kebak. Mila sanget pamundhi panuwunipun. Dènè panutuning suket tuton lajeng badhè dipun bucal. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga boten kapareng, malah kinèn angliwet pisan, kapundhut badhè mirsa raosipun.

Ingkang dipun dhawuhi rikat angliwet. Tan adangu mateng, lajeng kaaturaken kanthi lelawuhan sawontenipun, sarta krawon bangsaning jamur-jamur, wedaling lèpèn sarta wader dipun pès.

Kangjeng Susuhunan angraosaken èca, lajeng paring sabda   pangandika :

“Iwak wader pèpèsan utawa sega suket tuton tulusa. Tembè, sing sapa darbè parlu, yèn arep agung rijekinè, nganggoa sasarat sega suket tuton satakir, pèpèsan wader siji, kasajekna ana ing patanèn.”

Ingkang dhinawuhan matur sandhika. Kangjeng Susuhunan lajeng kèsah malih, mangidul leres. Wonten tigang onjotan uninga tiyang kathah sami rèntèp turut margi. Dinangu perlunipun, sami matur yèn saking dhawuhipun para wali, ing wekdal punika sami dipun dhawuhi nyadhiyani dawegan parasan, awit ing dhusun ngriku sèket karya badhè dipun paringaken dhateng para pamagangan wali, minangka ili-ili anggènipun sami kawengku ing ratu. Mangka pamagangan sadasa pinaringan seket karya. Dados ing dalem pamagangan satunggal angsal gangsal karya tedhanipun.

Kangjeng Susuhunan angandika, “Apa ora bakal cecawis suguh sega sapanunggalanè?”

Aturipun, boten kamedalan. Mila amung dawegan kèmawon sagedipun anyedhiyani.

“Wus pirang dina?”

Aturipun, sampun lami tansah tengga degan urut margi. Kangjeng Susuhunan angandika :

“Yèn mangkono bakal dadi lantaraning kasangsara. Ing mengko wis aja nyadhiyani. Becik padha mangidula bener kènè. Bokmanawa bakal bisa sempulur rijekinira. Dèsanira ing kènè padha aranana ing Magangan. Manawa wis padha antuk ular-ular, balia manèh.”

Ingkang dhinawuhan matur sandika, lajeng sami mangkat aseluran, mangidul sadaya. Kangjeng Susuhunan lajeng tumindak  malih. Dumugi sakiduling jurang wonten tiyang gumandhul ing oyod, mangongkang jurang. Lajeng dipun dhawuhi mudhun. Tiyang kalih dinangu, matur, “Ing jurang punika mentas bena ageng, kathah tetiyang kelem, sarta kabalak ing toya. Mila kawula gumadhul ing oyod ngriki.”

Kangjeng Susuhunan angandika, “Yèn mangkono sira padha tut wuria, supaya tumuli wareg.”

Ingkang liningan matur sandika, nanging suku kados dhèngkelen, margi ing dalem kawan welas dinten tanpa nedha, amung gandhulan kèmawon. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika malih:

“Watu ing wurimu ana sega salawuhè, wareg sira pangan lawan rowangira.”

Lajeng kapendhet, nyata wonten sekul sawungkus salawuhipun. Temah sami pinangan kembulan. Sasampunipun sami nedha, suku mari lumpuh. Kangjeng Susuhunan angandika malih :

“Jurang iki samengko wus ora bisa bena, anging ilinè ajeg cilik baè, lan jurang iki aranana Jurang Gundhul.”

Rarè kalih matur sandika, lajeng mangkat. Dumugi sakidul jurang lajeng uninga embak-embaking toya mawi endhut. Para tetiyang kathah sami kembel, kantun sirahipun ingkang katingal. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng ngobat-abitaken tekenipun. Sadaya tiyang ingkang kembel ing baladhu saged mentas sadaya. Embak-embak sanalika lorot dhateng jurang Sigandhul.

Para tetiyang sami matur piyambak-piyambak, “Ing nalika jurang bena, ladhu kèndhel sakiwa-tengen ngriku. Angoking jurang, embak angelebi dhusun dalah tiyangipun. Ing dalem sakawan dinten sami manthèngèl, kantun sirah kèmawon sarta tan anedha. Dènè sapunika Paduka angluwari papa sangsara kawula sadaya, sanget nuwun.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng paring tedha, luber sadhusun kawaratan. Sawusing sami nedha lajeng paring pangandika :

“Dèsa iki aranana ing Silem, lawan wong ing dèsa Silem kabèh aja padha kari, ngidul mangètana, yèn arsa wareg sandhang pangan. Aja mulih-mulih marènè, yèn durung antuk patang puluh dina.”

Ingkang liningan umatur sandika, mangkat. Sasampunipun makaten, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng tut wuri para tetiyang ingkang sami ngili tedha, sarta dhedheg angalempak wonten ing sela-selaning pasabinan beran, parek ing dhusun ngriku. Saking kebaking tetiyang ngantos lubèr tebih. Badhè dipun lajengaken, ajrih jalaran wana ageng. Mila kèndel kados angentosi semayan.

Kangjeng Susuhunan tan adangu rawuh, lajeng angandika, “Desa sawiji aranana telu, Ngendho, Janti, Koripan, awit dhedheg padha kadi nganti semayanè. Koripan, dènè kena dianggo ngungsi urip. Padha lerepa ing kènè. Ing dalem patang puluh dina, iki dèsa wus isi pari akèh kanggo pangan.”

Kala samanten para tetiyang ingkang ngungsi tedha dhateng ing dhusun Koripan, Ngendho, Janti, sareng sampun dumugi ing wewangen dhawuhipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, lajeng wangsul mantuk dhateng padhusunanipun piyambak. Sareng sampun bidhalan, kantun satunggal tiyang ingkang boten purun mendhet pantun. Dinangu, nama Kyai Dremawangsa.

Anggènipun boten purun mantuk mbekta panduman pantun punika, amung sumedya tut wuri dhateng Kangjeng Susuhunan Kalijaga, ngantos dipun lampahi boten nedha boten tilem.

Kangjeng Susuhunan lajeng tedhak dhateng wismanipun Ki Dremawangsa. Pinariksa banjar pakaranganipun sarta isèn-isènipun wisma pepak. Kangjeng Susuhunan andangu malih, sababipun sedya tut wuri, tuwin boten purun bekta pantun saking Ngendho Koripan, Kyai Dremawangsa aturipun makaten, “Nuwun, anggèn kawula sedya tut wuri ing Paduka utawi anggèn kawula boten purun mendhet pantun peparing Paduka wau, temenipun angèngeti wewelingipun Kyai Walaka, nalika pepanggihan wonten ing dhusun Ngares kilèn punika. Welingipun, kawula kapurih narima, supados katrima. Utawi kapurih ngandel, supados kumandel. Kapurih marsudi kawruh, supados weruh. Boten dangu ingkang nama Kaki Walaka wau kèsah, dumugi sapriki tansah kulo raosaken, meksa dèrèng saged kraos parlunipun. Mila saking kodhengipun manah kawula, ngantosa ing ngrasa Paduka. Tèkadipun manah kawula, ngantosa cèkoh règoh nyaketi jangan jambu, boten sedya mantuk, manawi dèrèng angsal dhawuh wewedharan Paduka saking saking wewelingipu Kaki Walaka wau. Upami kawula narima, supados katarima, punika ingkang paring katarimaning jasad kawula sinten? Kawula dipun warah ngandel, supados kandel. Ingkang kawula lampahi ngandel punika ngandelaken punapa? Supados kandel punika ingkang kawula labuhi sinten? Kawula dipun purih marsudi kawruh, supados weruh. Anggèn kawula mbudi kawruh punika kawruh punapa? Ingkang nuntuni sinten? Supados weruh punika dhateng barang punapa? Ing dalem sadasa taun sapriki kawula tansah dipun kuya-kuya sanak sadhèrèk kathah, dipun wastani èwah Dat kawula, jalaran ngantos kasupèn dhateng kuwajiban tetanèn, amung tansah kodheng gèdhèg-gèdhèg kèmawon. Mila mugi wonten sih kawelasan Paduka, sagedipun waluya, anggèn kawula linglung leng-leng, ngèling-ngèling wewelinganipun Kaki Walaka rumiyin, awit saking pamanah kawula mung Paduka ingkang saged majaraken ing kawidhengan kawula.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga gumujeng sarwi paring pangandika makaten :

“Hè Dremawangsa, teka kukuh temen panggayuhmu. Santosa temen pangèsthimu. Mantep temen budimu, nganti labuh labuh rusaking jasad, kaèsi-èsi ing sasamaning urip. Apa sira wus nyata tumanem ing pangarahira marang telung prakara”?

Kang liningan matur, “Sampun mantep, tan asedya mengèng sarambut.”

Kangjeng Susuhunan lajeng medhar pangandika :

“Dremanwangsa, satuhunè enggonè Kaki Walaka awèh wangsit mangkono iku bener, mung nuhokakè lakuning urip iku kudu nganggo telung prakara :

……………………………………………………………….
…………….. Halaman 99 hilang……………………..
……………………………………………………………….

4. Kaping patè, kang padha dèn arani mati iku tutup lawangè patang prakara. Tegesè : sirnaning pangucap, tulining pamiyarsa, wutaning paningal, sumpeting pangganda. Papat iku uga wus ngumpul dadi sawiji marang rahsaning Dat sajati, pakartinè mung kari tawekal. Tegesè : pasrah marang Kang Amurba Amisèsa, bisane tunggal lawan Idayatullahi. Iya iku sampurnaning Dat utawa mulya sampurnaning sipat Esa. Dadi weruh sangkan paraning Tanajultarki.

Mungguh kang kasebut kabèh-kabèh mau kudu ngawruhana iman kang abangsa kukmi. Ing kono kari nyataning kukum balaka.

Tegesè KUKUM iku bener. Dadi ngaurip iku wajibè nglakoni bener, kanthi awas èling. Manawa ora tinggal ing telung prakara iku, yakti tan prabèda ing dunya lawan ing kahanan akir. Manawa sir amaksih anyipta bèda, pasthi ing sedyanira bakal semu dudu.

Tegesè : kaliru pangancasè. Lamun sira wus angarani ora loro tetelu, iya bokmanawa bakal tumeka jatining kahanan kita. Nyatanè iya uga salugunè.

Manawa sira kurang piandel, takokena ing guru kang pinunjul kawruhè, awit wus kalebu ing bebasan : Karna binandhung, undhaking pawarta, sudaning titipan. Iku wus prakara mesthi, awit pituturingsun iki kena diarani temon ana dedalan. Katetepakè kawruh nenempil, iya wus benerè.

Aja agè-agè nggugu yèn durung wruh galethekè. Aja maido, yèn sira durung weruh dadinè. Aja nemoni lan aja memadoni, yèn sira durung weruh wewadinè. Aja nepèkake, yen durung mangerti nyatahanè. Karana prakara kawruh siji iki lamun maksih semang-semang, nemahi sesiku, karana kasebut maksih mentah ngilmunè.

Marmanè wekasingsun marang sira, manawa tembè Kaki Walaka katemu lawan sira manèh, aja agè-agè tetakon, yèn sira durung bisa tetakon.

Tegesè : wong anggeguru ing ngilmu iku lamun durung ana kang bakal kang bakal tinemu, aja agè-agè geguru. Lawan ana wewarah kang kena rinasa selawasè. Kabèh kang dadi sedyanira iku kudu katarik saka cipta rasa dhingin. Yèn wus katemu pamanthenging cipta, karasa ing dalem rahsa. Sayektinè kena sira anggo gegujengan utawa geyonganing ngilmu salugunè. Lamun dira durung darbè cipta nganti karasa, kadi kakung kasengsem marang dyah ayu. Iya iku durung pinareng menga ngilmunè. Yèn wus mangkono panemunira, baya wus pinareng dèning Allah Tangala pepanthenganing cipta rasanira. Kena binasakakè kabulyakin. Tegesè : tumuwuh cahyaning nugraha.”

Kala semanten Kaki Dremawangsa, duk miyarsa wasitanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, ènggaring galih kadi siniram ing tirta marta. Sumyar-sumyaring sarira lir taru tumaruna karirisan ing wasitotama. Sasampuning mangkana Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga sigra kondur. Kyai Dremawangsa badhè umiring dèrèng kapareng. Dhinawuhan amemulihaken badan, tuwin memulihaken pakaryan wajibing among tani, margi sampun lami anggènipun tilar kuwajiban, adamel bibrahing anak bojonipun, sarta risaking manahipun tiyang sepuh.

Mila Kaki Dremawangsa sareng sampun angsal barkahipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, gugup para waris sadaya, angrungkebi sarwi mular, dènè boten kanyana-nyana Kaki Dremawangsa saged waluya jati. Ananging rumiyin mangkè pancèn boten punapa-punapa. Nanging pamanggihipun tiyang ingkang sami tuminggal, sayekti amastani èdan kèmawon, mila prakawis punika tetela angèl pamawasipun. Manawi tiyang ingkang sampun putus ngilminipun, inggih boten amastani èdan. Beda lawan para tetiyang ingkang dèrèng ngilmi, tamtu amastani yèn Kaki Dremawangsa ing Bungasa èdan.

Ènggaling cariyos, Kaki Dremawangsa sampun mituhu dhawuhing guru, lajeng tapak ing kuwajibanipun tani, nggaru, mluku, macul sasaminipun. Dupi sampun antuk samangsa, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga wangsul malih, pindha sudra papa, sesilih Kaki Walaka, marpeki anggènipun maluku Kaki Dremawangsa.

Sajarwa nama Kaki Walaka ingkang sampun pulang saè. Kyai Dremawangsa duk andulu, lajeng kèndel dènya madamel pasabinanipun. Malah angancarani dhateng wisma, sarwi manembah. Kaki Walaka sinembah kipa-kipa, rèhning dèrèng wajib sinembah ing sasama. Kyai Dremawangsa mangsuli,

“Ingkang kula sembah punika Gusti kula Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, awit tilar weweling dhateng kula, singa wonga, manawi suku kekalih kadi tan anapak kisma, kawula boten kènging rusiya, awit sariraning Gusti. Mangka Paduka nyaplaki weweling ingkang sampun kadhawuhaken dhateng kula. Dados tetèla Paduka badhè nyobi kaantepan kawula. Dados Kaki Walaka rumiyin punika inggih Panjenengan Paduka.”

Kangjeng Susuhunan dahat sukaning galih, lajeng angandika makaten :

“Jebèng, sira wus katara yèn antuk sih nugrahaning Pangèran Kang Amahasuksci. Samengko temenana atetanèn, sarta sira ingsun paringi sabda, ing tembè wuri dadia pituwaning among tani . tegesè : sarupaning para tani, yèn ana tandur kena ama, sira wajib anulungana sesarat winih, supaya ora katrajang ama. Karo dènè sira ingsun paringi peparab Kyai Gedhè Kapinihan.”

Ingkang dhinawuhan matur anuhun. Badhè umiring mesa dèrèng kapareng. Taksih kinèn andugèkaken tetanèn, karana ing tèmbe badhè wonten babaranipun ingkang èlok. Nanging samangkè dèrèng binuka. Amung panaringan ancer-ancer kèmawon. Manawi sampun dumugi wewates tibaning nugraha kirang kalih turunan, Kyai Gedhè Pawinihan saged tumut nedha wahyuning karaton Jawi, wiji saking èstri.

Mila Kyai Gedhè Pawinihan tinedahaken ingkang dados margining wahyu, kinèn angelih griya wonten ing Janti Ngendho Koripan. Ingkang dipun dhawuhi matur sandika.

Kyai Gedhè Bungasan temah paring weweling dhateng ingkang putra makaten, “Hè kulup, sira bakal ingsun tinggal ngalih wisma marang Ngendho Janti, ngèstokakè dhawuh wewelingè Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Kaya mangkènè sabda pangandikanipun padha èlingana salawasè :

“Sing sapa arep duwè turun bisa milu mikul nagara, dèn saranta traping sanggama, dèn saba santosa lawan tetimbanganira. Dèn meleng pepanthenganing cipta roroning atunggal.

Tegesè : jalu èstri ing dalem pagedhongan andarbè cipta kang tan tumanja. Aja rasa rumasa ngalem amemada liyaning jiwangganira, lawan angrasani alaning wong, aja ngalem beciking lyan. Mung  malenga sawiji, wadonè marang kakung, kakungè marang wadon, netepana budi sanubari. Yèn wus temempuh ing ngadilaga, aja agè-agè marwata suta. Kudu anyantosanana ing dalem telung atus pandulu. Manawa wus bangkit anembadani hardaning raras driya, nuli telenging cipta dèn sabayantu ing tokidira. Yakti sira bakal antuk nugrahaning Pangèran Agung.

Sing sapa bisa netepi pakarti iku, Mansa Allah bisa mijèkake wiji premati. Pirabara ambaboni tanah Jawa. Tegesè : kinadarakè dèning Allah Tangala, bisanè urun wadon. Awit wiji cilik iku yèn bapa biyungè taberi ngulik-ulik, temah landhu. Bokmanawa bisa marug becik thukuling winih mau. Manawa bisa mijil jalu, cepak antuk wahyuning wahyu jati. Adat luwangè, yèn ana wong bisa sabar santosa marang tataning among lulut, iya linulutan ing sasama-sama. Trekadhang milu mikul rubet rentenging praja. Marmanè èstokena.”

Ingkang wineling dahat mituhu. Ingkang paring pangandika salugu. Mila nadyan sapelè tetalering cariyos ing nginggil wau, yakti kènging dipun leluri, jalaran sampun dados sabda pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga.

Ènggaling carita, kala samanten ing dhusun Ngendhok Janti Koripan sami dados pangungsèning tiyang dhusun kiwa tengen. Ingkang kekirangan wiji, kedah nedha tulung dhateng Ngendhok Janti Koripan wau.

Boten kawursita ing dhusun Koripan, anuju satunggal dinten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga karsa lelana mangètan, sedya sowan martuwi ingkang uwa, Kangjeng Susuhunan Lawu, awit midhanget pawartos yèn ingkang uwa ngulawisudha bangsa jim sakawan iji.

Langkung kinasihan, awit awicarita :

  1. Jim biru nama Arya Panji Gedhah.
  2. Jim kuning nama Arya Panji Sumunar.
  3. Jim wungu nama Arya Panji Jinggaharda.
  4. Jim putih nama Arya Panji Puspita.

Jim sakawan punika angaken darahing Jawata, teturutan saking Bathara Puspanjali. Manawi saking èstri, darah jim dadu, nama Prabu Adiwarna.

Dènè jim sakawan anggènipun sami suwita ing Kangjeng Susuhunan Lawu punika, awit taksih kalebet santana sangking ingkang ibu.

Menggah pamilutanipun jim sakawan wau amung kaanggè wadya pamijènipun Kangjeng Susuhunan Lawu. Manawi pinuju sarè, jim sakawan ingkang ndongèng lelampahanipun para Jawata. Gentos-gentos ingkang cariyos dedongèngan. Manawi ameng-ameng binusanan catur warna, ngapit ngajeng-wingkingipun Kangjeng Susuhunan Lawu.

Sareng ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan Lawu Kalijaga sowan, lajeng katamtokaken ngadhep. Kala samanten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga tetakèn dhateng jim sakawan.

“Kadi pundi panggayuhing para Jawata tuwin gèyonganing ngilmi? Punapa dènè para Nata duk jaman purwanipun. Manawi bangsa jim punapa ingkang dipun gayuh? Kula Andika tempili pingilipun.”

Wangsulanipun jim sakawan, “Dhuh Pangèran ulun, Susuhunan ing Kalijaga, menggah pandangu Paduka sadaya wau, adèrengipun kula gadhah atur, kados Paduka sampun uninga talering agami Budha. Èwadenè rehning kadangu, inggih kedah sasaged-saged anggadhahi atur. Kados timbang kèmawon agamining para Nabi Wali kaliyan agami kadèwatan. Ingkang dados panutan ugi nenem. Gumelaring wewedharan utawi raosipun utawi raosipun yakti boten beda, amung miturut agami nenem. Nadyan kanabèan, ingkang rinilan mengku agami ugi nenem :

  1. Kangjeng Nabi Adam, timbanganipun Sang Hyang Bathara Èndra.
  2. Kangjeng Nabi Nuh, timbanganipun Sang Hyang Bathara Brahma.
  3. Kangjeng Nabi Ibrahim, timbanganipun Sang Hyang Bathara Bayu.
  4. Kangjeng Nabi Musa, timbanganipun Dang Hyang Bathara Samba.
  5. Kangjeng Nabi Ngisa, tetimbanganipun Sang Hyang Bathara Wisnu.
  6. Kanjeng Nabi Muhkammad, Rasulullah, tetimbanganipun Sang Hyang Bathara Kala.

Nadya wewedharanipun utawu sarèngatipun ing agami Islam inggih boten wonten bèdanipun. Makaten malih, nadyan pingiling raos, sami kèmawon.

Kados ta : sarèngatipun Kangjeng Nabi Adam, ingkang dipun engkoki pantaraning Allah Tangala. Sang Hyang Èndra ugi angaken barakaning Jawata kang linuwih.

Kangjeng Nabi Nuh anganggep gegenti, Sang Hyang Brahma inggih wewakiling Jawata.

Kangjeng Nabi Ibrahim angaken prajuriting Allah. Sang Hyang bayu ingging sènapating Jawata.

Kangjeng Nabi Musa kekasihing Allah. Sang Hyang Samba gegebenganing Dèwa.

Kangjeng Nabi Ngisa putraning Allah. Sang Hyang Wisnu pitayaning Jawata.

Kangjeng Nabi Muhkammad kaaken utusaning Allah. Sang Hyang Bathara kala ugi sapu kawating Suralaya.

Dènè ancer-ancering wewejangan ugi tan prabèda :

  1. Sajatinè ora ana Pangèran anging Adamapitratulah.
  2. Sajatinè ora ana Pangèran anging Nuh Kalipatulah.
  3. Ora ana Pangèran anging Mungsa Kalamulah.
  4. Ora ana Pangèran anging Ibrahimakalilulah.
  5. Ora ana Pangèran anging Ngisa Raohkulah.
  6. Ora ana Pangèran anging Kangjeng Nabi Muhkamad Rasulullah.

Menggah ingkang makaten punika bèdanipun punapa kaliyan wedharing para Jawata ?

  1. Hong ilahèng nir Yang Kalamertyu, muhung Èndradimulya. Tegesipun : Hè kang Angagung kang Èlok, ora ana jawata muhung Bathara Èndra, wenang anglebur angkara murka.
  2. Hong ilahèng Mangarcana Mataya : Hè kang asipat èlok, kang sinembah muhung Hyang Brahma sanyata. Amung Bathara Brahma satuhunè.
  3. Hong ilahèng Sihyanamasaha : Hè kang asipat èlok, kang asih ing dunya muhung Hyang Bayu priyangga. Amung Bathara Bayu piyambak.
  4. Hong ilahèng Mangarcanamataya : yakti Hyang Samba, dana. Tegesipun : Hè kang asipat èlok, kang wajib sinembah ing dunya amung Bathara Samba.
  5. Oilahèng nir Hyang Kalamertyu Kabub, pamunahing satru jaya muhung Hyang Kèsawa. Sajatinè kang èlok, kang gaib, ora ana liya kang wenang nampurnakakè nepsu angkara murka, muhung Bathara Wisnu.
  6. Hong bujèng bumi belah sirna, muhung Hyang Bèrawa mahanani ing bawana kasapta. È Allah, kang kasapta bumi lebur sirna. Muhung Bathara Kala kang angratoni bumi langit sap pitu.

Sadaya wau amung kawula pendhet saparluning wewejangan kèmawon. Mila boten wonten bèdanipun ingkang dipun akeni, punapa malih ingkang dados gèyonganing raos. Bokmanawi sami kèmawon.

Kangjeng Nabi Muhkamad Rasulullah inggih sampun winenang angrata agami Islam, tetep dados panutanipun para umat sadaya, waradin ingkang ngidhep Kangjeng Nabi Duta.

Manawi agamining para Jawata, ingkang dados teturutanipun para titah sadaya inggih Hyang Bathara Guru. Èwadenè inggih wonten  kaotipun. Awit Kanjeng Nabi Muhkamad atas saking pangandikaning Pangèran kang Amahasuksci. Sareng Sang Hyang Bathara Guru amung tiron wewakiling Pangèran. . Èwadenè katarik ing tapabrata, dados saged sipat gaibul guyub. Kawimbuhan basaning jim sami ngunjuk toya gesang. Mila saged turun-tumurun kawasa aparing nugraha, awit sampun badan alus sadaya.”

Dahat pangunguning galih Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, dènè saged anggancaraken pingiling kina-kina. Wasana Kangjeng Susuhunan atetakèn malih.

“Saking dahat suka bingahing manah kula dènè Jengandika anggancaraken pingiling kadèwatan utawi kanabèyan. Yèn makaten Jengandika punika kalebet sampun masuk agama Islam.”

Atur wangsulanipun makaten, “Manawi kagalih Islam, kawula dèrèng, jalaran jim punika bangsa badan alus. Saged kawula gancaraken sadaya wau amung saking gethok tular. Ados kènging dipun  wastani kawruh nempil. Èwadenè sanadyan gethok tular anenempil, saking karep sarawungan para pandhita tuwin para ngalim. Mangka bangsa jim wau boten kènging pejah, dados ujaring tiyang satunggal kalih kawula cathet. Dangu-dangu kathah pangertosan kawula. Mila tetèla tan prabèda dayaning budi Buda tuwin pangartining para Nabi. Manawi kawula dipun wastani bangsa kapir, inggih mèmper, jalaran jim punika bangsa lembat, tunggil pangawikaning Jawata. Mila amung nyumanggakaken ing karsa Paduka.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika malih :

“Mila kula kapiluyu, lajeng sowan Kangjeng Uwa Sunan Lawu, awit mireng pawartos, Panjenenganipun Uwa ngulawisudha satriya jim sakawan, dipun tetepaken pujangga, margi awicarita. Yèn kapara nyata, kula badhè miyarsa pangarti Andika ingkang kènging kula anggè pusakaning karaton jawi.”

Ingkang dinangu matur, “Kula dèrèng pujangga awicarita. Amung dados tukang ndongèng. Awit ingkang Uwa Kangjeng Susuhunan Lawu samangkè kaparenging panggalih, saben badhè sarè, kawula dipun piji marek ing sahandhap pasarèyan, sami ndikakaken cariyos dedongèngan sasaged-saged kula. Kilap leres, kilap lepat, ugi kawula lampahi, gentos-gentos. Sambung-sinambung uruting cariyos, andongèngaken lelampahanipun para Jawata, awit Uwa Paduka punika saèngga tunggil darah saking rama, trahing Jawata deles. Mila remen cariyos Buda, awit ngandharaken leluhur saking rama. Manawi turutipun rama Paduka piyambak ugi darahing para Nata Binathara ing Pajang Pengging. Suprandosipun kaparenging galih anggayuh agami Islam. Tamtu kaangè kaot piyambak, amargi trahing Jawata punika kinadaraken lantip ing budi, lepas ing kawaskithan, trus ing tapabrata, tur ing tèkad tan ajrih ing pati. Kawimbuhan Jawata punika cecampuran bangsa jim. Tamtu yèn tiniti sayekti tanpa sama pangartining lair batin. Nadyan empaning kalepasan utawi kaluwihan ingkang èlok tamtu boten takèn malih. Ènggalipun kawruh bangsa Islam punika manawi sampun saged campur dados satunggal kaliyan pangawikaning Jawata, tanpa sama panitining ngilmi gaib.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga saya gregut patakènipun, awit sadaya karsanipun para jim sakawan saged amedharaken. Saweg imbal wacana, kasaru wonten timbalan dalem sami ngendikan, kinen sami angunjuk ing Balè Patani, inggih punika pasarèyanipun Kangjeng Susuhunan Lawu. Sadaya sampun kèrit ing parekan.

Sapraptanipun ing Balè Patani, Kangjeng Susuhunan Lawu boten dangu lajeng tedhak pribadi, lajeng manjing tilam sari kèmawon. Ingkang putra Kangjeng Susuhunan Kalijaga sinapa ingkang Uwa, dinangu basukining margi, nembah anuwun basuki. Ing ngriku ingkang Uwa maringi sugata dhaharan ingkang pèni-pèni, èca-èca. Kinèn lajeng bukti lawan para jim sakawan wau. Sasampuning bukti, ingkang putra pinaringan sumerep, anggènipun ngulawisudha jim sakawan, sami wasis medharaken cariyos ing kina-kina. Ingkang putra temah dhinawuhan miyarsakaken dedongèngipun para jim wau.

Ingkang putra kadhawuhan amèngeti cariyosipun jim sakawan, supados kènging tinulad ugering karaton, kaanggè pepakeming cariyos padhalangan, rèhning Kangjeng Susuhunan Kalijaga saweg kasengsem yasa ringgit wayang wacucal. Sarta kacatheta pingil-pingilipun ingkang anggepok dhateng bangsa ngilmi makripat.

Ingkang putra matur sandika, lajeng mirantos panyeratan. Para jim sakawan lajeng dhinawuhan anglekasi cariyos, dedongèngan, sapamanggihipun piyambak, angger urut kèmawon. Para jim sakawan pisan matur sandika, amung kalilana dipun istha gineman kaliyan rowang. Amung mamrih suka senengipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, rèhning saweg nembè amiyarsa.

Kacariyos Arya Jim sakawan lajeng murwani lelampahan nalika tumuruning Hyang Naraddha dhateng nagari Purwacarita :

“Ing salebeting  taun Iwa, inggih punika taun ingkang kanggè para Jawata, ètanging taun Suryasangkala : 316, sinengkelan : OBAHING JAGAD TIGA, kaètang ing taun Cadrasangkala : angka 325, sinengkelan : TATANING PANEMBAH KAUNINGA, amarengi mangsa Manggasra, inggih punika wulanipun para jaman Dèwa.

Kala samanten Sang Hyang Naraddha tumedhak dhateng nagari Purwacarita, inggih punika tilas karaton Jawi saweg kaping kalih.

Ingkang rumiyin : pangèjawantahipun Sang Hyang Bèrawa, inggih punika Bathara Kala, lajeng kagentosan dèning Mahaprabu Raja Budakresna, inggih punika Bathara Wisnu. Prenahing karaton wonten sukuning wukir Mahèndra, inggih punika redi Lawu. Tumedhakipun Sang Hyang Naraddha wau angemban dhawuhipun Sang Hyang Pramesthi Guru, rèhning samangkè katetepan dèning Sri Maharaja Kano. Mila lajeng dhinawuhan amranata tataning agami Buddha, awit katingal bibrah tatanipun. Resah lampahing para titah, wor-suh pepèranganipun.

Mila ing nalika tinedhakan dèning Sang Hyang Naraddha, lajeng wiwit tata patrapipun.

Ing saben sagolongan kinen amaringi pangulu. Tegesipun : pangageng. Sarta sakarèrèhipun sami dhinawuhan anganggè tetenger piyambak-piyambak. Pangandikanipun Sang Hyang Naraddha dhateng Raja Kano wau makaten :

“Hè Raja Kano, wruhanamu, iki pusaka panetep panata agama. Ingkang dadi purbawisèsanira ambawani bawana, pangawasa kang wenang sira parèntahakè, dadi wewatoning karatonira ana ing marcapada.

Hèh, Raja Kano, rahayu wong kang santosa lawan mungkul marang agamanè. Marma sira agè angleksanana panataning agama sawiji-wiji.

Kang dhingin : panghulunè.

Kapindho : tetengerè.

Kaping telu : panembahè.

Kaping pat : tapabratanè.

……………………………………………………………….
………………. halaman 109 hilang………………….
……………………………………………………………….

Yèn ari raya, pangolahè kudu kang sarwa legi.

Laranganè : ora kena ngrabèni leluri kang saka lanang, lan ora kena mapas wiji kang lagi thukul. Ora kena matèni geni, ora kena mangan daging sapi, ora kena manganggo bangsa timah, lan ora kena ngrabèni anaking inya, ora kena ngrabèni anaking guru. Wenangè mung yèn ginawè tanba lang ginawè sesarat.

Dènè wewatonè, yèn wong wadon ontang-anting, pepalinè kudu disunati lawan ditetaki. Pakartinè wong laki-rabi, nganggo badhudhakan. Para warganè pangantèn nganggo langen taya. Jogèdan bèsan sami bèsan.

Yèn mati, layonè ingobong. Paliyanè pasucèn, dinusan banyuning godhong dalima. Yèn memulya sarana beburuh.

Hèh Raja Kano, wadayanira kang agama Èndra, panghulinè aranana SAKRANA. Sasèwasugatanè padha anganggoa  Èkal Bajra, galihing kayu, rining bajra, dèn anggo sangga gelung.

Panembahè marang gunung lan marang rembulan. Lakunè : lila, marta, anarima.

Tapanè yèn masa Naya, ora kena angemban bocah.

Yèn masa Asuji, ora kena asanggama.

Yèn ari raya, kang sarwa pait.

Laranganè : ora kena mangan antelu, ora kena ambuwang sesuker ing bumi, ora kena matèni dwipangga, ora kena nganggo dembaga. Wenangè dianggo tamba lan kaanggo sarana.

Lan wenang cinukur wadon kang kedhi. Wenang wong wadon bèla mati lakinè, yèn jaka lara. Wenang disunati, yèn dadi pangantèn. Yèn lanang, tinetakan nalika lair, lan anaking dhukun.

Pepalinè yèn laki-rabi, nganggo sintèn lan ènjèr. Para warganè pangantèn padha prang catur. Nggonè nandukakè pralambang sasmitaning pasugata.

Yèn mati, layonè kapethak, kapendhem, lan kaluweng, kadokok guwa utawa jurang. Paliyasanè dinusan ing leri. Yèn memulya sarana urup.

……………………………………………………………….
………………. halaman 111 hilang…………………..
……………………………………………………………….

Tekèk, cecak kemaga. Wenangè yèn kinarya tamba lan sarana.

Wadon cinukur, yèn randha anyar. Lan wenang wong wadon ditetaki, manawa dadi panghuluning agama.

Pepalinè yèn laki-rabi, nganggo baoyang. Pangantèn angarak. Warganè pangatèn wadon nganggo angadhangi warana dhingdhing. Manawa rubuh, sida ngarak. Manawa ora rubuh, salin dina pangarakè.

Yèn mati, layonè kasètra, kadunungakè ana ngara-ara utawa agunungan. Paliyasanè dinusan banyu udan. Yèn memulya sarana ambarang.

Hè Kano, wadyanira kang agama Kala, panghulunè agama aranana KALANA. Sasèwasogatanè padha anganggoa tetenger Èkal Purusalingga, gadhung utawa balung rining palanangan, dèn anggo kalung.

Panembahè marang satupanè kang aèng, kayu, watu, sapepadhaè.

Lakunè : wirangi.

Tapanè, manawa mangsa Manggakala.

Manawa lelungan ora kena nginep.

Yèn mangsa Padrawana ora kena mangan uyah.

Yèn ari raya, kang sarwa pedhes.

Laranganè : ora kena ngrabèni kang kaprenah tuwa, ora kena ngrabèni anaking inya, anaking guru, ora kena ngrabèni  sèjè bangsa, kaya ta :  bangsa rahmana ora kena ngrabèni bangsa Waisya, sapepdadhanè.

Lan ora kena matèni sona, kalabang, kala jengking.

Ora kena mangan kalapa, ora kena nganggo emas.

Wewenangè : kena ngrabèni sanak enom, ngrabèni tunggal bangsa. Kaya ta : bangsa Brahma pada bangsa Brahma, bangsa Waisya padha bangsa Waisya, bangsa Satriya padha bangsa Satriya, bangsa Danuja padha bangsa Danuja, bangsa Daniswara padha bangsa Daniswara, bangsa Sudra padha bangsa Sudra, bangsa Raksasa padha bangsa Raksasa.

Kenanè, dianggo tanba lan sarana.

Pepalinè : yèn laki-rabi, nganggo lempeng. Warganè pangantèn padha gelut, endi kang kalah, didhega. Lan pangaraking pangantèn nganggo èdan-èdanan.

Yèn mati layonè katarap, kapakakakè sato galak. Paliyasanè pasucen, layon dinusan banyuning godhong widara. Yèn memulya sarana laku dhusta.

Hè Kano, mungguh agama enem mau, endi kang dipilih dadi senenge wadyabalanira kabèh. Padha sira dhawuhana ngathokake pangandikaningsun kang wus dhumawah ing sira. Sapa kang ora netepi tatanè agama sawiji-wiji, kena ing sapu dhendha.

Agama Sambo, kasulah.

Agama Brahmana, kaobong.

Agama Mahendra, kaluweng.

Agama Wisnu, kalabuh.

Agama Bayu, katarang.

Agama Kala, katarap.

Sri Maharaja Kano matur sandika. Sang Hyang Naraddha muksa. Lajeng kadhawuhaken waradin.

Nalika punika kawastanan AGAMA PAKUHAN, mirit Raja Kano inggih PRABU PAKUKUHAN.

bersambung…. bag III

*****@@@*****

Sumber :
Tedhakan Serat Kina Ingkang mratelakake lelampahan Sarta sugengipun Kangjeng Sunan Kalijaga Ingkang cinandhi ing Pasarean Kadilangu Demak. Kababar lan lan kawedalaken PAGUYUBAN AHLI WARIS KULAWARGA KANGJENG SUNAN KALIJAGA. Dening PAGUYUBAN AHLI WARIS/KULUWARGA SUNAN KALIJAGA, Cabang Jakarta 1993. Ingkang nindakaken penedhakipun Astuti Hendrato Darmosugito.

%d bloggers like this: