Posted in SERAT ISLAM KAWICAKSANAN

SERAT ISLAM KAWICAKSANAN


SERAT ISLAM KAWICAKSANAN

Amarahaken gégéyongngan ingkang premati,
panyakupipun saking kawicaksanan
adadalan kawaskithan dumugi
ing kasampurnan

karanganipun :
PRAWIRA ATMAJA

Ing
Surakarta

Warsa cinondra sangkara
Nengnging Rasa Ngésthi Jati
(1860)

Cap-capan ingkang kapisan
1930

BOEKHANDEL “KALIMASADA”
SOLO

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir
Sidoarjo,  23  Januari 2018

@@@

[5]BUBUKA

Wahyaning wawarahipun serat Islam Kawicaksanan punika, miturut wedharing pitedahanipun Kyai Sujana Sastra. Déné ingkang sisilih nama Kyai Sujana Sastra punika, satunggaling priyantun ing Surakarta, ingkang sampun misuwur rémen angimpu serat serat Jawi, saha rémen marsudi kawruh kasuksman tuwin kawruh praja. Ing samangké kapéngetan sarta kadhapur serat piwulang, kanamakaken serat  Islam kawicaksanan kajengngipun anedahaken gégéyongngan ingkang nama : Islam ananging muhung sarana kawruh kawicaksanan tegesipun muhung kapendhet wossipun ingkang kaanggep wigatos kémawon dados boten kados kaislaman ingkang sampun kalimrah kaangep lerés ing ngakathah. Saréhning ingkang méngeti boten sumerép wawatoning pitedahanipun punika punapa, saking panuwunipun prayogi kaanggep namung kados déné maligi satunggaling kawruh, ingkang tuwuh saking pamanggih limrah kémawon, sanadyan upami wonten émperipun sajak medal saking wawarahing Buddha, sampun kaanggep saking Buddha. Upami wonten émperipu[6]n sajak medal saking Islam sampun kaanggep saking Islam, dados boten wonten raos gugon-gugonen utawi emoh-emohen, awit ingkang prayogi punika kedah katiti priksa, kawawas ing dugi-dugi tuwin pamatawis kapatitisa kenyatanipun, ing ngriku badhé manggih karampungngan saged mastani : lerés utawi lepat awon utawi saé, nyata utawi boten, awit adegging gesangngipun manusa, sami kasinungngan budi kanthi prabot ingkang nyekapi kanggé ulah titi pariksa. Manawi boten dipun  empakaken éman-néman sanget badhé kados pedhang landhep ingkang namung tansahh kasimpen boten naté kawedalaken boten sandénahi, anemahi risak tanpa guna. Awit saking punika, mila bokmanawi wonten ingkang karsa nganggep dhateng suraossipun serat punika, sampun ngantos kagem garan para paben manawi wonten ingkang anglepataken prayogi ingkang saged anuju panggalih, tinimbang kaliyan rémen nyulayani, kalaiyan lerés punika kawon kaliyan limrah, ingkang parlu ing batos anggén nanggen kedah prayitna, ngantepi tancepping panggalih ingkang kaanggep lerés, namung punika a[7]turipun ingkang méngeti. Pangracikkipun salebeting warsa cinondra sangkala : nengnging rasa ngeésthi jati.

Ingkang mangripta :
Prawira Atmaja

¤¤¤

[9]GÉGÉYONGNGAN

Ngagesang punika kedhah gadhah gégéyongngan minongka pangreksaning kawilujengngan lan katentremanipun awit ing ngalam dunnya punika kawontenanipun supé, sakit sisah, lan risak utawi pejah, sakathahing sabab sabab ingkang anjalari wontenipun kawan prakawis punika, kaupamékaken kados déné jagad punika anjemblong, manawi manusa déréng gadhah gégéyongngan saéstu dhawahing bilahi, nanging manawi sampun gadhah gégéyongngan  ingkang santosa, saéstu saged wilijeng boten dados punapa. Manwi sampun gondhélan gégéyongngan ingkang santosa, dados sampun sumerép bilih badhé langgeng kawilujengnganipun boten wonten baya pakéwed ingkang ambilaéni, sampun boten gadhah uwas kuwatos punapa-punapa, sampun boten gadhah ajrih ing punapa-punapa, kados sampun saged tentrem santosa, inggih punika ingkang nama sampun angsal wahyu dyatmika, sampun waluya maha mulya tanpa kara-kara. Mardika, boten wonten ingkang dados réncana.

[10]ISLAM

Islam : punika ; gégéyongngan ingkang santosa. Sadaya tiyang punika wajib anggayuh sagedda tetep : Islam ingkang sajati. Sadaya agami punika nuntun dhateng manusa supados sagedda : Islam, dados sadaya agami punika kénging dipun wastani Agami Islam, agami tegesipun tata, Islam tegesipun wilujeng utawi tentrem dados agami islam ateges “tata ingkang anjalarri wilujeng lan tentrem”. Mugi dipun prayitna, ingkang wajub kedah dipun gayuh punika Islam ingkang dados gégéyongngan ingkang santosa, dédé namung waton sampun nama : Islam dédé namung waton sampun kalebet dados golongnganing tiyang  Islam dédé namung waton sampun anglampahi pranataning agami Islam sawatawis boten namung kandheg samanten tegesipun sanadyan sampun lumampah ing marginipun manawi déréng muksis tegesipun déréng  sampurna lampahipun punika déréng saged dumugi ing yakti, yakti tegesipun nyata, temen ingkang wigatos sapunika wosipun saged dumugi ing yakti Islam inggih punika : wilujeng, tentrem santo[11]sa, tan sangsaya. Mila mawi katerangngaken makaten amargi wonten ingkang anginten Islam punika kacekapna mung waton sampun angucapaken sahadat kalimah kalih. Wonten ingkang anginten namung waton sampun purun kawengku ing pranataningagami Islam ingkang ameksa dhateng ingkang sampun kawengku, kados ta : pranatan prail inggih punika pambagéning raja darbé, sapanunggalanipun, wonten  ingkang anginten namung waton sampun anglampahi paréntah-paréntahing agami, ing sawatawis ingkang adhakkan kasumerépan kémawon, cegah dhateng sadaya  ingkang cinegah, boten mawi mrihatinaken anggénipun déréng saged kecepeng  punapa ingkang mesthinipun  kedah saged kecepeng, inggih punika : wilujeng, tentrem santosa, tanpa sangsaya. Dados kados déné boten gadhah pambudi utawi tanpa panjangkah punapa ingkang mesthinipun kedah kabudi utawi kajangkah.

Manawi manusa sampun sumerép dhateng ingkang mesthinipun kedah kajangkah, saha pancén sampun gadhah panjangkah, gadhah prihatin anggénipun déréng saged kecepeng ingkang jinangkah, tamtunipun lajeng sedya nyumerépi punapa sababipun déréng saged kejangkah, kados pundi marginipun saged kejangkah, wasana lajeng amba[12]ngun lampahipun kabenakkaken kapatitisaken, kalayan derêngnging sedya, kencengnging pangudi, ngantos kalampahan saged muksin lampahipun ing ngriku saweg saged kecepeng ingkang sinedyakaken tetep nama Islam sajati, inggih punika sampun sampurna.

PIKEKAHING NGÉLMI

Pikekahing ngélmi punika wonten kawan prakawis inggih punika : 1. Iman; 2. Tokid; 3. Makripat; 4. Islam, lirripun manawi kawan prakawis  punika sampun kasarisa sadaya, kawruhipun sampun kekah, lajengngipun sampun lerês sampun jangkep sampun annyekapi kanggé gégéyongngan.

  1. Iman tegesipun ngandel.
  2. Tokid tegesipun muhung satunggal.
  3. Makripat tegesipun waskitha.
  4. Islam tegesipun wilujeng, tentrem.

Kawan prakawis punika iman ingkang dados wittipun saking iman anunten dhateng tokid saking tokid anunten dhateng makripat saking makripat dados islam, tegesipun [13] wittipun saking ngandel inggih punika ngandel dhateng pitedah, utawi ngandel ing kawruh, anjalarri lajeng muhung mangéran dhateng Gusthi Allah. awit saking muhung mangéran satunggal Gusthi Allah, anjalarri waskitha dhateng Gusthi Allah. awit saking waskitha dhateng Gusthi Allah. anjalarri wilujeng lan tentrem.

IMAN – TOKID

Iman ingkang anuntuni dhateng tokid punika, inggih muhung ngandel dhateng pitedah bilih boten wonten Pangéran kajawi Gusthi Allah piyambak kados suraosipun sahadat tokid : la ilaha illallah, tegesipun : ora ana Pangéran amung Allah. suraos makaten punika mengku pitedah : bilih namung mangéran  dhateng Gusthi Allah : ingkang saged amanggih mulya, manawi angroro Pangéran utawi boten mangéran dhateng Gusthi Allah, malah namung mangéran dhateng sanés Gusthi Allah, tamtu manggih sangsara. Awit saking gadhah piyandel makaten wau, mila lajeng ketuntun manahipun dados nedya namung mangéran dhateng Gusthi Allah kémawon boten mangéran dhateng sanés-sanésipun.

[14]TOKID -MAKRIPAT

Tokid ingkang nunten dhateng makripat punika manawi sampun tetep wiranngi ing Pangéranipun wirangi tegesipun suci, inggih punika ingkang sampun saged tetep nama kantun mangéran dhateng Gusthi Allah, boten mawi mangéran dhateng sanés-sanésipun tegesipun sampun boten mawi gadhah rêmen dhateng punapa-punapa sadaya ingkang dédé Gusthi Allah, sampun mungkur dhateng sadaya, muhung madhep dhateng dhateng Gusti Allah, sampun atilar dhateng sadaya ingkang dédé Gusthi Allah, kalayan éklas tegesipun rila, sanadyan saranduning gesangngipun piyambak manawi ingkang dédé Gusthi Allah, sampun mungkur dhateng sadaya, muhung madhep dhateng Gusthi Allah, sampun atilar dhateng sadaya ingkang dédé Gusthi Allah, kalayan éklas tegesipun rila, sanadyan saranduning gesangngipun piyambak manwi ingkang dédé Gusthi Allah inggih kaungkuraken katilar karilakaken dados ingkang wonten kantun Gusthi Allah piyambak awit bioten wonten ingkang saged atilar dhateng sadaya ingkang dédé Gusthi Allah, kajawi Gusthi Allah piyambak saben sampun saged atilar dhateng sadaya ingkang dédé Gusthi Allah, ingkang taksih inggih muhung kantun Gusthi Allah piyambak cocohg kaliyan ingkang kasebut ing daliling Kur’an ungelipun makaten : “Inna lillahi wa inna ilaihi rojingun” jarwanipun  manusa iku saking Pangérané, ing tembé bali marang [15] Pangéran, ing ngriku kawontenanipun sampun boten aningali bptenipun tiningalan boten mangéran  boten pinangéran awit sampun  mungkur dhateng sadaya-sadaya, kantun madhep dhateng pribadinipun pribadi, amung ton-tinonton pribadi, Pangéran pinangéran pribadi tanpa rowang, inggih punika sampurna pamoring kawula Gusthi, tunggil Dat Sipat Asma Apngal papasihan tan pantara, mila waskitha tanpa warana, inggih waskitha dhateng Gusthi Allah, inggih waskitha dhateng gesangngipun pribadi, kados satu lan rimbaggan tunggil patra liru nama, upami roning sedhah, prabédanipun  amung manawi tiningalan saking lumah kaliyan saking kurêbipun nanging ginigit saéstu satunggil raosipun.

Mila kedah boten rêmen dhateng punapa-punapa ingkang dédé Gusthi Allah, amargi manawi taksih mawi rêmen dhateng sawiji-wiji, inggih nama taksih mangéran dhateng punapa-punapa ingkang dipun rêmeni wau. Tomdha yaktinipun  sampun boten rêmen punika kedah sampun kadugi nilara kelayan rila, kaunggkuraken sanadyan saranduning gesangngipun piyambak manawi dédé Gusthi Allah inggih kedah katilar kaungkuraken, amargi manawi dédé Gusthi Allah mongka dipun tresnani dipun gondhéli, dado[15]s taksih angroro Pangéran, awit saking sampun saged angungkuraken dhateng sadaya ingkang dédé Gusthi Allah, kantun madhep dhateng Gusthi Allah, dados waskitha, tanpa warana, amargi ingkang dados warana punika adhepipun lan wuninganipun dhateng ingkang dédé, punika ingkang angundhukki utawi angalingngi ing rasa jati.

MAKRIPAT – ISLAM

Makripat dados Islam inggih punika wilujeng lan tentrem awit sampun sumerêp bilih gesangngipun inggih ananing Pangéran ingkang sipat kidam ajali abadi, kadim tegesipun dhihin ajali tegesipun kamulan abadi tegesipun salami-laminipun kajengngipun  santosa langgeng boten kénging éwah gingsir, boten kénging risak, mila sampun wilujeng lan sampun tentrem, inggih punika sampurna.

PANGANDIKANIPUN PANGÉRAN
INGKANG MAHA SUKCI

Manawi manusa sampun dumugi ing makripat kados ingkang [17] sampun kasbut ing ngajeng, ing ngriku tamtu lajeng mirêng ngandikanipun Pangéran ingkang Maha Sukci, inggih pangandikaning rasajatinipun pribadi, pangandikanipun kados ing ngandhap punika suraosipun :

“Sajatiné ora ana apa-apa,awit duk maksih awang-uwung durung ana sawiji-wiji, kang ana dhihin iku ingsun ora ana Pangéran anging ingsun sajatining Dat kamaha Sukci, anglimputi ing sipatingsun anartani Asmaningsun amratandhani Apngalingsun”.

Mila pangandika punika mawi sajatiné, ateges wonten ingkang  dipun dorakaken ingkang dipun dorakaken manusa anggénipun gadhah panganggep wonten punapa-punapa, inggih punika kahanan ngalam dunnya, manusa gadhah panganggep wonten begja, cilaka, untung, tuna, dados mawi bingah sisah sapanunggilanipun, nanging manawi sampun dumugi ing makripat lajeng santun panganggepipun panganggep mangkana wau kaanggep makaten wau ingkang kaangep dora, sulapan boten nyata, manusa kénging dipun apusi déning kawontenan ngalam dunnya amargi saking taksih ngadam tegesipun taksih suwung déréng gadhah ka[18]wruh, manawi sampun makripat nama sampun  isi kawruh, boten  kénging dipun apusi, mangretos manawi sajatosipun boten wonten punapa-punapa, kawontenan ngalam dunnya punika namung kados déné impén kémawon sakedhap saged ngimpi dados ratu, sakedhap saged ngimpi sugih, sakedhap ngimpi rabi putri ayu linuwih, sajedhap ngimpi dhumawah ing sudra papa cintraka dados kére papa riman ngulandara, sarêng  sampun tangi saweg mangretos manawi sajatosipun boten punapa-punapa. Mila manawi saged dumugi makripat lajeng sampun saged angludhangngaken panandhangngipun sampun saged angéklasaken kawontenan ngalam dunhnya, sampun saged ical was-wasing manah sampun ical girisipun dhateng warni-warnining bilahi, sampun ical pépénginanipun dhateng warni-warnining kabegjan sampun kalis saking sedhih lan prihatin, inggih punika kasunyatan wujudipun sampun saged oncat saking sangsara, utawi kasunyatan wujudipun sampun saged ruwat saking panandhang. Dunungnging manusa anggénipun angéndhani susah sangsara bilahi. Dados gégéyongnganing ngagesang. Inggih punika sampun sampurna.

PANUTUP

Sampun tamat wedharing wawarahipun Sera Islam Kawicaksanan aturipun ingkang anurut namung samanten kéngetanipun bokmanawi wonten kalintuning pannyakup anjalari kalintuning pangracik ingkang anurut nyuwun pangaksama. Amargi antawisipun anggéning tampi wasita kaliyan agéning anuruti punika sampun  antawis lami. Namung kinten-kinten kirang boten kathah, wewaha inggih namung sakedhik uda kawis boten  dados punapa, kénging kasaring  sarana kacundhukkaken kaliyan serat-serat sanés ingkang pancén marsitakaken kawruh kasunyatan babagan kawicaksanan bab gégéyongnganing ngagesang. Wusana ingkang anurut namung matak mantrastuti :

“Rahayu wa sagung dumadi”

— titi —

¤¤¤

Advertisements
Posted in NGILMU (NGILMU MAKRIPAT)

NGILMU (NGILMU MAKRIPAT)


NGILMU (NGILMU MAKRIPAT)


Sambetipun ngilmu ka-Allah-an anggelaraken
babaring ngilmu saréngat tarékat saha
khakékat dumuginipun makrifat
makaten ugi wohing makrifat
utawi khakékating makrifat

ingkang ngarang :
MUFTI MUKHAMMADI

Mubalig sarta guru agami pamulangngan Mukhammadiyah
ing Surakarta

ingkang nyadé sarta ngedalaken :
SITI SJAMSIJAH

Boekhandel & Uitgeefster
Taman Moeslimah – Worosoesila
Mamba’oel oeloem
Solo – Java

1344 – 1856
 1926

Kacithak ing pangecapan P. Mukhammadiyah
Surakarta 1926

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir
Sidoarjo,  25 Januari 2018

@@@

[5]Bismillahi rahmanir rahim

Awit asma Allah ingkang Maha Mirah tur Maha Asih

Sanget suka sukuring manah kula dhateng Pangéran ingkang Maha Agung, déné karangngan kula kitab : ka-Allah-ana (ingkang ddos kawitanipun Kitab Makrifat punika) déréng dangu saking pambabaripun kémawon sampun énggal sanget sumebaripun dhateng saindhengnging tanah Jawi, langkung-langkung tanah Jawi wétan mila inggih boten anéh bilih babaring Kitab : Makripat punika tansah dados pitakénan utawi pangajeng ajengngipun para sadhérék ingkang sampun sami anguningngani suraosipun Kitab : ka-Allah-an awit Kitab : ka-Allah-an wau pancé satunggaling kitan ingkang angrembag prakawis : Allah, utawi : Ngilmu ka-Allah-an ingkang kalayan pratéla sawantahipun.

Wonten ing Kitab ka-Allah-an Kitab Makripat punika kula pratélakaken dados sambetipun Kitab ka-Allah-an, nalika Kitab Ka-Allah-an wau sampun sumebar ing pundi-pundi, sajatosipun Kitab Makripat punika taksih dados pustaka darya, inggih punika taksih salebetipun dados panganngen angening manah. Samangké kalampahan saged kababar kaliyan pitulungnging Allah. [6]Dados pambabar kula  wau dhapur kasesa selak mituruti pamundhutipun para sadhérék kathah ingkang sampun sami anguningngani suraosipun Kitab ka-Allah-an éwadéné senajan makaten kula gadhah pangajeng-ngajeng dhateng sagyaning para maos sadaya, sarana babaring kitab punika insa Allah para maos masthi badhé saged anguningngani kados pundi babaring ngilmu saréngat tarékat saha khakékat miturut Islam ingkang sajatos makaten ugi badhé sgaed anguningngani dunungnging makripat ingkang kalayan salerêsipun miturut sacaraning Islam punapa malih andharaning ngilmu kasampurnan sarta wohing makripat tumrap ingkang sampun kabuka makripatipun.

Wasana pangajeng-ajeng kula Kitab Makripat punika tetepa dados susulang dhateng sadaya manusa ingkang nedya sami ulah kasampurnan sarta ugi dadosa sarana utawi tataraning para manusa ingkang sumedya angungsed dhateng lebet-lebet sarta kajembaraning ngilmu agami Islam, amin.

Wassalama
Pangarang


[7]
Bismillahi rahmanir rahim 

BUBUKA 

Siyasahipun Para Wali

Ing sadéréngngipun agami Islam anga-Jawi, tiyang Jawi sampun sami gadhah kapitadosan ingkang kawastanan : Animisme, inggih punika kapitadosan ingkang netepaken bilih sadaya kawontenan punika sami anggadhahi ruh (nyawa). Ruh wau wonten ingkang saged manpangati, tuwin wonten  ingkang malarati, mila kapitadosan wau lajeng angawontenaken ngamal, ingkang bongsa Jawi sawenéhipun taksih kathah sanget ingkang sami anindakaken wujudipun inggih punika prakawis sasaji sarta kukutug, menggah pikajeng (sasaji utawi kukutug) utawi ngamal ingkang kados makaten punika gadhah suraos :  nyuwun karêksa saking panganiayaning ruh ingkang awon tuwin nyuwun kajangkung panguwaosing ruh ingkang saged manfangati ingkang dumunung ing sadaya kawontenan wau.

Sarêng titiyang Hundhu anga-Jawi, kapitadosan  Animisme [8] wau lajeng karombak kasantunan agami Brhama. Ing agami Brahma angawontenaken kasta, utawi pangkat-pangkat inggih punika manusa punika kapérang dados sakawan pangkat kados ing ngandhap punika :

  1. Bongsa Brahma, inggih punika para titiyang ingkang sami mesu kapandhitan utawi tukang mulang ngilmu kasampurnan,
  2. Bongsa Satriya, inggih punika para titiyang ingkang ngembat ruwet rêntengnging praja, Ahli olah raga, utawi Ahli perang.
  3. Bongsa Wésiya, inggih punika para titiyang ingkang padamelanipun sami nunukang, tatanén sapiturutipun, tuwin :
  4. Bongsa Sudra, inggih bongsa sudra punika titiyang ingkang sami asor-asor, bangsaning kuli sasaminipun.

Agami Brhama anggénipun  mranata ingkang makaten punika saking piwulangnging kitabbipun ingkang kawastanan : Wéda, déné suraosing Wéda  ingkang amangkat-mangkat pangkating tiyang wau kinten-kinten makaten :

Sadurungngé ana manusa, Preja Pethi (Gusti Allah) jumeneng pribadi, ing kono karsa anitahaé manusa, nuli ana manusa kaya ing saiki. Déné para Brahma iku kang dumadi saka ing lésan satriya saka ing bayu, wésiya saka [9] ing weteng lan pupu, lan sudra iku dumadi saka sukuné Preja Pethi mau.

Menggah wontening pangkat-pangkat ingkang makaten punika dumugi sapriki ugi taksih anabeti dhateng bongsa jawi, inggih punika katitik anggénipun sami seneng sanget aminta-minta utawi milah-milahaken sasamining manusa, kadosta : iki bongsa anu, patuté ana ngisor talang. Iku anu, ana kana ……….. salajengngipun, bab punika saya terang malih manawi purun nitik kawontenan ingkang kalampah ing para prayagung luhur, priyantun sasaminipun.

Ing sasampunipun agami Brahma tuwuh wonten ing tanah Jawi, ing ngriku lajeng kadhatengngan agami malih, inggih saking tanah Hindhu, inggih punika agami : Buda, déné agami Buda ingkang sumebar wonten ing tanah Jawi punika awawaton kitab : Kunjarakarna, tuwin  Sang Hyang Kamahiyanaka. Éwa déné kitab kakalih wau wonten ing tanah Jawi ngriki prasasat boten pisan-pisan anglabeti dhateng manah utawi tindakkipun  titiyang Jawi.

Sarêng kinten-kinten wonten ing abad kang kaping : 14, nunten kadhatengan malih agami saking tanah Ngarab inggih punika agami ingkang kaampil ing Kangjeng Nabi Mukhammad SAW dipun wastaniagami Islam, déné ingkang ambekta agami Islam dhateng tanah Ja[10]wi punika, inggih punika Séh Maolana Malik Ibrahim, sarana agami Islam panjenenganipun wau saged angéwahi kapitadosan sarta pangadatanipun para titiyang ingkang rumaket sanget dhateng kapitadosan Animisme utawi agami Hindhu. Déné sagedipun agami Islam sumebar wonten ing tanah Jawi, punika kabantu utawi kalajengngaken déning para mubaligh Islam ing jaman samanten ingkang limrahipun misuwur sinebut para wali. Ngéngeti kamajengnganipun agami Islam wonten ing tanah Jawi kaliyan saged rancag sanget punika para maos masthi lajeng mangertos kaliyan yakin bilih para wali jaman samanten ingkang sanget santosa ambébéraken ngilmu ka-Islaman punika pancen walining Allah sayektos awit ingkang kantondha saking wohing tandang utawi ngamalipun saged ambalikkaken manahipun para titiyang Jawi ingkang sampun kérêm wonten ing kapitadosan Animisme utawi angrungkebi agami Hindhu wau dhateng ing agami Islam makaten punika sanajan raos ka-animisme-nan utawi ka-Hindon punika taksih rumaket ing balung sungsum.

Manawi kula manah-manah para wali jaman samanten punika kénging kula wastani panuntun ingkang wicaksana sarta wasis sanget dhateng kridhaning ngilmu siyasah, awit rêmiting rékadayanipun anggénipun anglebetaken Islam wonten ing pangadatanipun titi[11]yang Jawi ingkang sami ngrasuk kapitadosan Anismisme, labetipun kénging tinitik saking pangadatanipun tiyang Jawi ingkang taksih maujud ing sapunika.

Kawuningngana, nalika jamanipun para wali punika para titiyang Jawi sami tundhuk sanget dhateng Anismisme tuwin ka-Hindon mila manawi prakawis ka-Anismisme-nan tuwin ka-Hindon punika lajeng kapunggel kasirnakaken bokmanawi badhé boten wonten titiyang Jawi ingkang sami Islam, awit saking punika mila para wali jaman samaten wau anggénipun anglebetaken Islam wonten ing kalanganing ka-Anismisme-nan utawi ka-Hindhon lajeng angagem kawicaksanan sarta kawasisanipun inggih punika piwulang-piwulangnging agami Islam lajeng kalebetaken wonten ing telengnging kapitadosan tatacara tuwin pranatan kadosta :

  1. Prakawis Wilujengngan, para maos sampun masthi boten badhékikilapan malih dhateng wujuding ambengngan ingkang mawi sekul golong utawi tumpeng, jajan peken jenang abrit pethak sasaminipun ingkang sadaya wau kanggé ubarampéning wilijengngan, ujubipun mawi : caos dhahar Kangjeng Rasul, memetri Kaki Among, Nini Among, kéblat sakawan ingkang Semara Bumi sasaminipun, ing mongka sajatosipun sadaya wau babar pisan bote[12]n pinanggih wonten ing agami Islam éwadéné sarêng donganing wilujengngan ing ngriku kula lajeng saged amastani bilih punika donga, pancén donga Islam ingkang mongka pandukking donga wau suraosipun namung maligi nyunyuwun dhateng Pangéran piyambak dados boten andadak nyuwun dhateng ingkang Semara Bumi, Kaki Among, Nini Among, sapiturutipun, lah samanten kawasisanipun para wali, ngantos ing salebeting pranatan utawi tatacara ka-Hindhon tuwin ka-Animisme-nan saged kalebetan : donga cara Islam ingkang saé sanget suraosipun.
  2. Wonten ing sangat-sangat kadosta : tanggal sapisan jam : 6, dumugi : 8, Ahmad tutur, kidul wétan jam : 9, dumugi : 10, Jabarail palangan kidul jam : 11, dumugi : 12, Ibrahim pacak kidul kulon jam : 3, dumugi jam : 4, Ngijrail rêja, lor bener.

Prakawis sangat-sangat kados kawontenan ing nginggil punika, ing agami Islam babar pisan ugi boten wonten dados ing dalem Kur’an utawi Hadis sami boten  wonten ingkang nya[13]riyosaken, malah punika kapara dados papacuhing Kur’an awit kados makaten punika kalebet bangsaning Azlam[1] déné ayat Kur’an ingkang nyegah dhateng prakawis Azlam punika makaten : (surat 5 ayat 92) “Satemené (minum) sajeng lan ngabotohan (main) lan Azlam lan brahala, iku kabéh kotoran saka panggawéné sétan mula sira kabéh padha angedohana, supaya padha nemu kabegjan kang langgeng.”

Kapitadosan kados ing nginggil wau, punika saupami para wali jaman semanten punika sumedya sarosa angicali, sampun masthi titiyang Jawi lajeng buyar. Boten wonten ingkang ngrasuk agami Islam mila saking kawicaksananipun kapitadosan ingkang  gumantung wonten ing sangat-sangat wau lajeng kaseselan Islam, wujudipun wonten ing sangat-sangat wau para wali saged amulangngaken asmaning para malaékat sarta para Nabi.

Ca : Wonten ing khakékating sembahyang gangsal wekdal.

  1. Salat Jumungah. Anggénipun anerangngaken makaten : nga[14]dhep idhep sangking pangénanira, kadya kresna amuja semédi, anutupi babahan nawa sanga, angilangngaken poncadriya, karoné dadi sawiji, sanéng sajroning jaja, iku ranipun : kang aran salat Jumungah.
  2. Salat Kaji. anggénipun nerangngaken makaten, adhepé marang Hyang Sukma, datan méngéng, pan namung Hyang Widi.
  3. Salat Kusta. Anggénipun negesi : beningnging angen-angené, tan kawoworan iku amung ati, anama suci.
  4. Salat Ismu Ngalam, anggénipun nerangngaken : tegesé sampun wus anjurungngi ing iman tan mangéran ing liyané, anané atinira, wongkang waspada, sasolahé dadi pangabekti, saobahé wuluné salembar, pan dadi sembahyang kabéh, sapolah tingkahé, tingkahipun pan sadaya dadi pangabekti.
  5. Salat Daim, anggénipun anerangngaken : iku liyepé roh, ing Dzatullah, pan osikké puji, ing Hyang Widi, nanging datan kawedal, yén alungguh, salat wujud neng, yén lumaku salat mutlak yén saré, salat kasrep pan iku, ngrepepek maring Hyang Widi.

Ikulah gér, poma aja ketungkul amanggung salat sembahyang, sayektiné kadya uler mongsa daging garing, datan katingal.

Ing ngriki sadéréngngipun kula anglepatake anggénipun nege[15]si langkung rumiyin kula anujoni dhateng saéning tatembungngan sarta suraosipun anggénipun negesi wau. Bab saéning suraosipun teges punika pancén saé, sarta ingkang kathah-kathah pancén kapethik saking Kitab Tasawuf ingkang inggil-inggil pancen inggih makaten punika kakhétatipun sadaya salat wonten ing ngriki ing wingking badhé kula terangngaken piyambak ingkang sakalangkung terang.

Ra : Wonten ing khakékatipun rukuning Islam.

  1. Shahadat asal saking imanmardut, asal saking Nabi Mukhammad khakékaté sungsum kita nyatané.
  2. Sembahyang, asal saking iman dun asal usul saking Nabi Musa, roh rasa pangrungu kita, khakékaté kulitira nyatané.
  3. Zakat asal saking iman makbul usul saking Nabi Ngisa, roh rasa pangucap kita, khakékaté daging kita nyatané.
  4. Puwasa, asal saking iman maksum usul saking Nabi Nuh, roh rasa pangambu kita, khakékaté daging kita nyatané.
  5. Khaji, asal saking iman hidayat usul saking Nabi Ibrahim roh rasa paningal khakékaté balung [16] kita nyatané.

Kawuningngana, ingkang dipun wastani barang lerês punika barang ingkang samesthinipun (netepi waton), saréhning rukuning Islam punik kados piwulangngipun agami Islam mila anggén kula mastani lerês lepating ngilmi ing nginggil punika inggih mawi wawatoning agami Islam inggih punika sarana Kur’an utawi Khadis dados khakékatipun rukuning agami Islam punika inggih kedah mawi waton dalil kalih prakawis wau, (Kur’an lan Khadis).

Wonten ing agami Islam babar pisan boten mulangngaken khakékating rukunipun Islam kados ing nginggil wau, nanging ing Kur’an lan Khadis netepaken bilih  rukuning Islam gangsal prakawis wau dados pangabektinipun tiyang Islam lahir batos ingkang wajib dhateng Pangéran, katranganipun ingkang cekak makaten :

  1. Shahadat punika aneksékaken dhateng Pangéran lan utusanipun bilih awakkipun sampun pitados dhateng Pangéran lan utusanipun kanthi sumanggem angéstokaken rukuning Islam gangsal prakawis sarta malih sadaya dhawuh-dhawuhing Kur’an lan Khadis.
  2. Salat punika pandamel saha pangucap ingkang dipun kawiti takbir sarta dipun pungkasi salam kanthi sarat rukun ingkang sampun katemtokaken.
  3. [17]Zakat punika nyukakaken saprangan saking barang darbékkipun dhateng ingkang wajib nampéni manawi sampun dumugi ing nisab utawi watesipun.
  4. Puwasa, punika nyegah samukawis ingkang ambatalaken siyam wiwit pajar sidik dumugi seraping surya.
  5. Khaji, punika ngibadah dhateng tanah suci Mekah, wonten ing tanggal kaping : 10, 11, tuwin : 12, wulan Dulhijah, mawi sarat rukun ingkang sampun katamtokaken.

Katranganipun rukuning Islam cekakkan ing nginggil punika sampun nyakup katrangnganing dhawuh Kur’an lan Khadis déné katrangnganipun ingkang lebet badhé kapratélakaken ing wingking wondéné wontenipun kantranganing khakékatipun rukunipun Islam dipun terangngaken tumanduk dhateng badanipun piyambak punika sampun samasthinipun amargi dhasaripun sakawit titiyang Jawi punika sami gadhah kapitadosan bilih Pangéran  punika Ingsun (badanipun piyambak) dados inggih lajeng ngalér ngidul kaliyan katranganing agami Islam, ananging sanajan makaten inggih sampun saged kalebetan piwulang Islam déning  kawasisanipun para wali, inggih punika kapara wali saged anhlebetaken asmanipun para Nabi utusan sarta rukuning Islam wonten ing piwulangnging kasampurnanipun. @@@

[18]Ka : Tuwin sanésipun malih taksih kathah sanget saéngga wonten ing sadaya ngilmi kasampurnan sarta gegebengnganipun saged dipun lebeti piwulang Islam sadaya, bab punika saged katitik wontenipun ngilmi-ngilmi kasampurnan Jawi kina, punika sanajan raosipun raos kasampurnan ka-Hindhon nanging wonten ing tatembungngan ingkang wigatos méh sadaya mawi tatembungngan ngarab ingkang kalimrah wonten ing tatembungan  Islam.@@@

Kawuningana, ing jaman kina kaliyan jaman sapunika, punika béda sanget, ing jaman kina para wali anggénipun angislamaken titiyang Jawi, punika anggalih : parlu sanget ngagem siyasah kados ing ngajeng wau, inggih punika sarananeseli kapitdosan sarta piwulang Islam wonten ing kapitadosan sarta tatacara ka-animisme-nan utawi ka-Hindhon punapa déné wonten ing ngilmi kasampurnanipun, siyasahipun para wali ingkang makaten wau pancén rêmit sanget nanging déréng dumugi ing seja, sampun katilar séda. Éwa déné siysah wau sampun saged andayani : ngantos titiyang satanah Jawi sami angaken dados tiyang Islam sanajan kapitadosan ka-animisme-nan sarta ka-Hindhon wau taksih luméngkét sanget ing balung sungsumipun, déné para panuntun Islam sapeng[19]keripun para wali, sami boten mangertos dhateng siyasahing para wali ingkang makaten wau, mila boten anéh manawi kapitadosan ka-animisme-nan sarta ka-Hindhon punika taksih kandel sanget dhateng ngumuming titiyang Jawi. Malah dumuginipun ing jaman samangké dados akosok wangsul kosok wangsulipun inggih punika ngilmi-ngilmi Islam ingkang lerêsipun kanggé angrembak raos ka-anismisme-nan utawi ka-Hindhon malah lajeng kaolah katerangngaken saha kacocogaken kaliyan ngilmi ka-animisme-nan lan ka-Hindhon kados ingkang badhé kula pratélakaken ing wingking.

Ing saréhning samangké sampun sumerêp bilih siyasahipun para wali anggénipun angrembak raos ka-animisme-nan sarta ka-Hindhon punika nama déréng kasil nanging malah siyasah wau dados pirantos kanggé anerangaken utawi nocogaken kaliyan ngilminipun mila samangké kita titiyang Islam ingkang sampun sami sumerêp papadhangnging Islam wajib sanget sami nilar utawi anyirnakaken sadaya kapitadosan pangadatan sarta tatacara ka-animisme-nan utawi ka-Hindhon ingkang angregeddi sarakking agami Islam punika, awit ing mangké punika sampun jaman terang-terangngan sadaya-sadaya kedah wonten watonipun ingkang apsah, dados manawi pangadatan utawi tatacara, langkung-langkung prakawis kapita[20]dosan ing mongka boten cocok kaliyan warahing Kur’an lan Khadis punika inggih kedah kita tilar utawi kita sirnakaken sanajan punika taksih sami dipun lampahi ing luluhur kita, awit ing dalem Kur’an wonten dhawuh makaten : “Wong-wong padha calathu mangkéné : kula sami narimah anglampahi punapa ingkang sampun dipun lampahi ing luluhur kula. Iku sira wangsulana mangkéné : apa sanajan luluhurira padha ora duwé ngakal lan ora padha oléh pituduh”.

Ing saréhning ing samangké ugi sampun sumerêp bilih ngilmi kasampurnanipun tiyang Jawi punika sanget abakah kaliyan ngilmi ka-Islaman ingkang sajati, langkung-langkung prakawis ngilmi makripatipun ingkang punika katandukkaken  dhateng badanipun piyambak mila ing ngriki kula lajeng parlu amiterangngaken ngilmi makripat kados déné satataning makripat ing agami islam kados ing ngandhap punika .

NGILMI MAKRIPAT

Sadéréngipun kula terangngaken dunungnging ngilmi makripat kados piwulangngipun agami islam langkung rumiyin ing ngriki kula parlu amiterangngaken kados pundi makripat ingkang kawulangngaken wo[21]ten ing paguron-paguron Jawi. Makripat punika wonten marginipun inggih punika wiwit saking saréngat lajeng tarékat dumugi khakékat manawi sampun dumugi ing khakékat lajeng saged makripat, wondéné warnining para guru paguron Jawi anggénipun amiterangngaken punika kados ing ngandhap punika :

Ha :   Sharéngat iku lakuku sadina-dina, tarékat iku pangucapku sadina-dina. Khakékat iku nengku sadina-dina, makripat iku élingku sadina-dina.

Katerangan ing nginggil punika boten cocok sanget kaliyan kateranganing agami Islam sanépanipun kadi déné bumi lan langit dados tebih sanget sung satipun awit punika inggih kalebet sawenéh saking kapitadosanipun tiyang ingkang ngakeni bilih Pangéran punika badanipun piyambak, dados ngilmi saréngat tarékat saha khakékat tuwin makripat wau katandukaken dhateng badanipun piyambak inggih punika dhateng lampah pangucap sarta éngeting badanipun piyambak. @@@

Na :   Saréngat iku tegesé : yén saré wawadiné, tarékat iku tegese : nari garwané, khakékat iku tegesé : nyatané kumpul, makripat iku tegesé : meruhi rasané.

[22]Cobi, kagaliha, punapa boten anganyelaken sanget katrangngan ingkang makaten wau. Mémperipun tiyang ingkang nerangngaken kados makaten punika tiyang ingkang Ahli sahwat.

Ca :    wonten malih ingkang anerangaken sajakka damel dakik-dakik inggih punika mawi amaleri, tiyang boten saged saged dumugi ing makripat manawi déréng mangertos dhateng rapal makna, murat maksud, katranganipun makaten :

Saréngat iku rapal Arab, maknané : lakuning badan muraddé trima temen maksuddé trima apa wetuné. Temené ora goroh.

Tarékat iku rapal Arab, maknané lakuning ati, muraddé : lila legawa. Maksuddé : lila barang ngamalé. Legawa ing pati.

Khakékat iku rapal Arab, manané : lakuning rahsa, muraddé : kendel ngandel kandel kumandel, maksuddé : kendel ora sumelangngan ngandel ora mamang. Kandel ora was-was, kumemdel suméndhé.

Makripat iku rapal Arab, maknané lakuning nyawa, muraddé : neng ning awas éling. Maksuddé, neng : nengnging poncadriya. Ning : ningnging cipta. Awas : [23]awas ala lan becik, éling : éling bener lan luput.

Katerangan ing nginggil punika suraosipun saé, tatembunganipun dakik-dakik nanging manawi saréngat tarékat khakékat saha makripat dipun tegesi makaten punika nama : dudu berasé ditempuraken. Tegesipun dédé gathukkipun dipun gothak-gathukkaken, saéning suraos wau ing agami Islam ugi wonten nanging kadhawuhaken piyambak dados boten kanggé negesi dhateng saréngat tarékat khakékat saha makripat menggahing agami Islam punika wijangngipun makaten :

SARÉNGAT TARÉKAT KHAKÉKAT SAHA MAKRIPAT

Menggah ingkang kawastanan saréngat punika tegesipun anglampahi agaminipun Gusti Allah, wujudipun : inggih punika angéstokkaken sadaya dhawuhipun Gusti Allah tuwin nebihi cacegahipun, ingkang kawastanan tarékat punika tegesipun anglamapahi sadaya prakawis kaliyan pangatos-atos kadosta : wirangi (kikrik) tilar samukawis ingkang nyamar khalal lan kharamipun makaten malih rêmen amesu kasutapan saha anjungkung ing ngibadah. Wondéné ing[24]kang kawastanan khakékat punika wusul utawi dumugining maksud (paneja) tegesipun ing dalem manah apadhang tarawangngan kinarbuka saged waspada anyumerêpi ing tajalining (melok) Pangéran inggih punika makripatullah. Dados manawi titiyang sampun dumugi ing khakékat ing ngriku masthi lajeng saged makripat kaliyan sawantahipun mila sasampunipun makaten masthi lajeng karaos ing dalem manah bilih satindak tanduk solah bawa, tuwin muna-muninipun punika masthi kapurba atas wisésaning Gusti Allah, satemah rumaos ing dalem batos bilih sajatosipun kawula punika boten saged mingsed sacengkang kajawi atas saking pitulungngipun Gusti Allah. lah makaten katerangan cekakkaning ngilmi saréngat tarékat saha khakékat dumuginipun makripat dados pikajengngipun ngilmi sakawan prakawis ing nginggil wau, punika manawi manusa anggayuh dhateng kasampurnan (makripat) punika sarananipun masthi kedhah medal margi saréngat tarékat, tuwin khakékat awit sajatosipun saréngat punika tétéla ingkang anuntun ing kita ing kasaénan lahir, tarékat ingkang sanyata nununtun ing kita dhateng  pangatos-atos sadaya  ngamal déné khakékat ingkang marsudi kasaénan sarta antengnging kabatosan kita, wondéné wijangngipun ngilmi sakawan prakawis ing nginggil wau, punika miturut pangandikanipun Séh Za[25]enuddin ing Kitab Minajul Adkhiyak karangnganipun makaten :

Saréngat kasanépakaken kadi déné baita, tarékat kadi déné samudra, déné khakékat  ingkang minongka sosotya wonten ing telengnging samodra. Dados sinten tiyangngipun ingkang  sumedya mamrih sosotya ingkang wonten  ing telengnging samudra, masthi inggih kedah akanthi baita, lan nuju telengnging samudra ddoning sosotya. Sanépanipun malih makaten :

Saréngat kadi déné sepet tarékat : bathok déné khakékat : kalapanipun, dados tiyang ingkang nedya mamrih kalapa, masthi kedah purun ngrekaos angoncékki ponang sepet tuwin bathokkipun, lah ing ngrikumanawi sampun makaten masthi lajeng saweg kalapanipun : katrangngan ingkang ugi cetha malih makaten :

Saréngat punika katembungaken cara Jawinipun : tindak, wujuddipun inggih punika : tindak tanduk solah bawa muna muni ingkang miturut khukum-khukumipun agami Islam, wondéné khukum-khukumipun agami Islam punika wonten pitu, inggih punika : wajib kharam sunat mekruh, wenang, sah tuwin batal, dados ingkang kawastanan saréngat punika : tindak tanduk solah bawa muna muni ingkang mawi wajib [26] mawi kharam mawi sunat mawi mekruh, mawi wenang, mawi sah, tuwin mawi batal, wijangngipun :

Saréngat sanes tatacara, sanés  kalimrahan sanés pangadatan tuwin sanés : Asbabing ngalam, wijangngipun piyambak-piyambak makaten :

Tatacara, punika tindak tanduk solah bawa muna muni ingkang dipun tata déning praja, wujudipun kadosta : basa, pakurmatan lampah dhodhok nyembah sapiturutipun, dados tatacara terang sanés saréngat.

Kalimprahan punika samukawis ingkang katindakkaken tiyang kathah, wujuddipun kadosta : wilujengngan tahlilan nayuban main kertos wonten ing pajagongngan sumbang –sinumbang, sanjan-sinanjan sapiturutipun, dados kalimrahan inggih terang  manawi sanés saréngat.([2])

[27]Pangadatan punika sadaya prakawis ingkang kerêp dipun  alami ing manusa, wujudipun  kadosta : watuk wahing, angob tuwin sapanunggalanipun , dados pangadatan ugi terang sanés saréngat.

Asbabing Ngalam punika wujudipun kadosta : uwos dipun liwer dados sekul barang teles pé dados garing. Nyambut dhamel mempeng kanthi gemi setiti ngati-ati lajeng dados sugih. Tuwin sasaminipun, dados Asbabing Ngalam ugi terang sanés sangat malih.

Dados ing mangké mirid andharan ing nginggil punika, manawi wonten tiyang ingkang ngucap : saréngaté wong mlaku ana ing ngarêpé wong tuwa iku kudu laku dhodhok menyang ratu kudu nyembah, menyang wong tuwa kudu basa, punika klintu, awit punika sanés saréngat nanging tatacara. Makaten ugi tiyang ingkang ngucap wong teka ora nglakoni saréngat tanggané padha slametan utawa tahlilan dhéwékké teka ora nindakkaké. Wonten malih wong anjagong teka [28] ora nglakoni saréngaté wong akéh, kancané padha botohan teka meneng baé. Yén kancané padha tayuban pra méli. Makaten punika inggih klintu, awit kalimrahan makaten pancén sanés saréngat, makaten salajengngipun.

Tarékat punika cara jawinipun : dadalan inggih punika margi ingkang muruggaken wusul ing Pangéran, wujudipun ngilmu kempaling donya lan Akérat upaminipun kadosta : tiyang ngupados sugih sarana mempeng nyambut damel kaliyan gemi satiti ngati-atoi. Sasampunipun sugih lajeng purun angedalaken bandhanipun miturut margining Gusthi Allah. kqanggé zakat kanggé sadakah, kanggé ambantu dhateng adegging agaminipun Gusthi Allah tuwin sasaminipun, lah makaten wau wujudipun sugih ana ingkang saking ngilmu kempaling donya Akérat saged manpangati awakkipun wonten ing donya, sarta badhé saged manpangati wonten ing akérat, kosok wangsulipun tiyang ingkang ngupados kasugihan medal margi sanés donya Akérat upaminipun gangsaripun anggénipun nyambut damel dipun saranani nyunyuwun dhateng kayuwatu, pasaréyan ngapusi, mitnah, nindhes sapiturutipun, manawi panuju angsal angsal lajeng kumet éman angedalaken bandhanipun dhateng kaperluwan ngumum, inggih kawedalaken tur kathah-kathahan nanging mung [29] kanggé anguja kasenengnganing hawa napsunipun, lah makaten punika dédé tarékat ingkang wusul dhateng Gusthi Allah, nanging dhateng shaetoniyah.

Dados ing mangké ringkesipun saréngat kaliyan tarékat punika kados déné tindak (ngamal) lan kaweruh (ngilmu). Manawi makaten punapa saréngat lan tarékat punika kénging kapisah. Masthi boten awit pipindhanipun saréngat ingkang tanpa tarékat punika kados déné angganing tiyang ingkang wuta maripatipun sanajan sukunipun kénging kanggé lumampah, nanging boten sumerêp ing margi, lah makaten punika punapa boten slura-sluru. Cocoggipun kaliyan upami ing nginggil tiyang saréngat tanpa khakékat punika kadi déné baita ingkang mamrih mutiyara wonten ing telengnging samudra, nanging angemohi ngambah samudra, sayekti inggih tangéh kasiling mutiyara wau. Utawi kadi déné  tiyang ingkang badhé sumerêp raosing klapa, namung purun angoncékki sepetipun nanging boten purun mecah bathokkipun sayekti inggih boten saéstu saged angraosaken gurihing kalapa. Kosok wangsulipun tiyang ingkang tarékat tanpa saréngat  punika inggih boten saged tumindak awit pipindhanipun kadi déné tiyang ingkang boten wuta, nanging ponang suku lumampah boten  saged lumaksana. Yén ta kasanépakna tiyang ingkang badhé mendhet mutiya[30]ra ingkang wonten telengnging samudra, tiyang wau boten purun numpak baita. Kados pundu paran marginipun saged amanggih. Yén ta kasanépakaken  tiyang ingkang  badhé ngraosaken gurihinh kalapa, tiyang wau kajengngipun lajeng amecah kathokkipun ing mongka bathok wau binuntel ing sepet, manawi sepetipun boten sinalumbat rumiyin lah punapa saged lajeng mecah bathokkipun saréngat tanpa tarékat punika boten badhé  kalampahan kosok wangsulipun : tarékat tanpa saréngat punika inggih boten badhé saged kadumugé awit saréngat kaliyan tarékat makaten kadi déné mripat kaliyan papadhang, utawi kadi déné damar lan lisahipun lan kadi déné ngamal lan ngilmu. Ngamal tanpa ngilmu boten dados ngilmu tanpa ngamal inggih boten dados.

Khakékat punika cara jawinipun : kanyatahan inggih punika kanyatahaning anggénipun nindakaken saréngat kanthi tarékat wau, (ngamal ingkang  kanthi ngilmu).

Makripat punika cara jawinipun : ngawruhi, inggih punika angawruhi wiwitan dumugi pungkasan inggih ngawruhi ngamal ingkang kanthi ngilmu, ingkang katindakaken kalayan rampung. Lah kados ing nginggil wau wijangngioun saréngat tarékat saha khakékat dumuginipun makripat ingkang sayektos ye[31]ktosipun menggahing agami Islam.@@@

Kawuningngana : saréngat tarékat khakékat saha makripat punika limprahipun wonten ing ngimu kasampurnan (ngilmu klenik) kamligékaken namung tumuju dhateng ngilmu ka-Allah-an, nanging pamanggih ingkang makaten punika sajatosipun kalintu, lerêsipun ugi saged anumrapi dhateng sadaya ngibadah. Upaminipun tiyang badhé salat khésah kaji, tuwin sasaminipun punika sami kajat dhateng saréngat tarékat khakékat tuwin makripat awit sadaya ngibadah ingkang boten  sarana ngilmu sakawan prakawis wau boten saged sampurna, terangipun makaten :

Upaminipun tiyang badhé nglampahi salat ingkang rumiyin inggih kedah nglampahi saréngatipun salat inggih punika patrap pratikelipun (awit ngangkat tangan kalih :  takbiratul ihrom éngga rukuk sujud sapiturutipun ngantos dumugi salam) bab punika tiyang boten saged anglampahi (saréngating salat) sadéréngipun anglampahi tarékating salat inggih punika margi utawi ngilmunipun salat, manawi tiyang anglampahi salat ing mongka déréng sumerêp dhateng ngimuning (tarékat)  salat lah punapa saged tumindak, kosok wangsulipun tiyang ingkang gadhah ngilmuning salat nanging bo[32]ten nindakkaken salat inggih boten kadunungan salat punapa malih makripatipun, wondéning khakékatipun salat punika kanyataning anggénipun  sampun anglampahi salat kanthi ngilmunipun, lan makripatipun salat punika anggVning sampun nyumerêpi kawitan lan pungkasaning salat kaliyan ngilmu ingkang sampun  katindakkaken, déné wujudipun tiyang salat ingkang boten makripat punika tiyang ingkang nindakkaken salat nanging boten sumerêp (kasupén) dhateng kathah sakedhikking rakangat ingkang sampun dipun lampahi, lah manawi kados makaten  kados pundi angénipun saged makripat, utawi ingkang nama salat boten makripat punika wujuding salat ingkang déréng sumerê dhateng panejaning salat, makaten ugi tiyang ingkang badhé ngibadah khaji, siyam sasaminipun punika sadaya inggih sami déné kajat anglampahi saréngat tarékat khakékat tuwin makripatipun.@@@

Khatah tiyang ingkang sami ngaken sampun dumugi ing makripat nanging lajeng tilar dhateng salat zakat siyam sasaminipun, wondéné anggénipun tilar dhateng salat zakat siyam sasaminipun wau, punika amargi piyambakkipun gadhah panganggep bilih tiyang ingkang sampun dumugi ing makripat punika lajeng boten kuwajiban malih anglampahi prakawis ingnginggil wau (sarénga[33]t) mila tiyang wau asring kawedal pangucapipun ingkang semu nyapélékaken dhateng para titiyang ingkang ahli ngibadah makaten :

Wong-wong kang padha nglakoni salat sembahyang iku harak isih bongsa sarngi (saréngat) dadi isih darajat endhék béda karo wongkang wus makripat salat sebajyang iku wus ora ana perluné, awit wong makripat mono upamané kaya déné wong kang arêp lumebu ing kraton ing nalika wus tumeka ing kraton iku apa iya isih perlu nganggo nglakoni saréngat, iya bener, yén wong kang arêp makripat iku dhisikké kudu metu saréngat nanging yén wus tumeka, apa isih perlu netepi saréngat.

Kawuningana, ucapipun tiyang ing nginggil wau, punika inggih wonten lerêsipun, pancén sampun samesthinipun tiyang ingkang sampun dumugi ing makripat punika lajeng boten parlu nglampahi saréngat tarékat tuwin khakékat malih, namung manawi ngakeni sampun dumugi ing makripat ing mongka kalajeng boten purun nglampahi salat zakat siyam sasaminipun punika wonten rêmbaggipun piyambak.

Tiyang sampun dumugi ing makripat boten perlu nganggé saréngat nanging tiyang dumugi ingmakripat wajib anglampahi sa[34]lat utawi ngibadah sanésipun.

Prakawis ing nginggil punika, saréhning prakawis gawat supados panampinipun para maos saged dhamang boten tuna dungkap kedah amigatosaken lan angemataken ingkang sayektos dhateng katerangngan sarta gelaraning kawruh makrifatullah menggah ing agami Islam kadi ingkang kawahya ing ngandhap punika.@@@

MAKRIFATULLAH

Ing ngajeng sampun katerangaken ing bab warni-warnining pamanggih tumrap anerangngaken dhateng prakawis makripat ingkang ing ngriku ugi sampun wonten katrangngan bilih tembung makripat punika sajatosipun boten namung kusus dhateng makrifatullah, nanging ugi saged mempan dhateng sadaya pangibadah. Déné ing ngriki ugi badhé kula kususaken dhateng makrifatullah.

Makrifat punika tembung Ngarab cara Jawinipun : werih, inggih punika : a. Pamanggih ing manah ingkang sampun kekah; b. nocoggi kaliyan kawontenanipun tuwin; c. Mawi tondha yekti ingkang apsah.

Manawi tigang prakawis wau déréng kacakup punika déréng nama makripat.

  1. Wujudipun pamanggih ingkang boten kekah, punika pamanggih ingkang taksih mamang, utawi namung kinten-kinten upaminipun inggih punika pamanggihipun titiyang ingkang sampun sami kebunten ka[35]wruh kilénan (materialisme) punika sami mamang dhateng ing wujudipun Gusthi Allah, katog-katoggipun amastani bilih Gusthi Allah punika : saged ugi wonten malah ingkangkathah sami boten pitados wondéné kapitadosan ingkang namung kinten-kinten punika kados déné kapitadosanipun para titiyang Ahli ngilmu kasampurnan (garingngan klenik) warni-warni sanget angénipun nginten-nginten dhateng Dzatipun Gusthi Allah. pangintenipun Gusthi Allah punika angen-angen napas ingsun swasana, awang-uwung, cahya tuwin sanés-sanésipun, pamanggih ingkang taksihmamang utawi mungkin ten-kinten kados ing nginggil wau punika déréng kénging kanggé waton wonten ing ngilmu makrifattullah, nanging pamanggih ingkang sampun kekah punika pamanggih ingkang sampun yakin boten badhé éwah gingsir salami-laminipun paribasanipun saking kekahing pamanggih wau, ngantos kadugi sumpahipun, nanging manawi namung kekah thok punika inggih déréng sampurna, mila jangkepipun kedah;
  2. Nocoggi kaliyan kawontenanipun mila kedah nocoggi kawontenanipun awit ugi wonten pamanggih ingkang kekah nanging boten cocog kaliyan kawontenanipun wujudipun inggih punika panganggepipun titiyang dhateng kajeng séla, jimat lan wesi aji, pasaréyan lan sasaminipun punika inggih kekah, nanging kekahipun wau punapa co[36]cog kaliyan kawontenanipun, bab punika para maos saged anggalih piyambak.

Wonten ugi pamanggih ingkang sampun kekah, tur inggih sampun cocog kaliyan kawontenanipun nanging boten saged ambuktékaken punika inggih  déréng nama makrifat nanging dipun wastani : taklid wujudipun kados kapitadosaning laré dhateng wujudipun Gusthi Allah, punika pamanggihipun inggih sampunkekah, cocog kaliyan kawontenanipun nanging saupami kapurih ambuktékaken masthi boten saged awit anggénipun gadhah kapitadosan wau namung saking anut grubyug dhateng ucap-ucapipun tiyang kathah, mila jangkep lan sampunipun makrifattullah, inggih kedah :

  1. Manawi tandha yekti ingkang apsah.

Dados ingkang nama makrifat punika, kapitadosan ingkang sampun nyakup dhateng andaran tigang prakawis ing nginggil wau, inggih punika sampun kekah, nocoggi kaliyan kawontenanipun sarta saged ambuktékaken mawi tondah yekti ingkang apsah.

Kapitadosanipun para titiyang ingkang sami pangajaran (materialisten) tuwin para guru ngilmu kasampurnan punika inggih wonten ingkang saged nyakup dhateng waton tigang prakawis ing nginggil wau, nanging punpa punika inggih saged nama makrifattullah ing[37]kang sajatos punika déréng tartamtu. Awit makripatipun tiyang sangalam donya punika wonten warni kalih, inggih punika makrifat : Dzatiyah, kaliyan makrifat : ngurdziyah. Katrangnganipun kados ing  ngandhap punika :

MAKRIFAT
(Dzatiyah –Ngurdziyah)

Ing ngajeng prakawis makrifat punika sampun kula terangngaken menggahipun ing ngilmu kasampurnan sanajan tembung makrifat punika ugi kénging kanggé mastani makrifat dhateng samukawis kadosta : makrifat dhateng sato kéwan makrifat dhateng tutuwuhan dhateng rêdi sapiturutipun nanging menggah ing ngilmu kasampurnan makrifat punika pancén muhung kakusesaken dhateng Pangéran dados pikajengngipun pancén dhateng makrifatullah. Kawuningngana makrifat menggahing kasampurnan punika ingkang sapérangngan  ageng amastani bilig Gusthi Allah punika asasana utwi dumunung ing jasating manusa. Iktikad ingkang makaten punika béda malih kaliyan  iktikadipun golongngan téyosipi, manawi golongngan  téyosupi punika iktikadipun anganggep bilih badanipun piyambak punika Allah, nanging kathah tunggilipun dados Gusthi Allah makaten boten namung badanipun piyambak nanging sadaya kawontenan punika ugi Allah. terangngipun malih makaten : sadurungngé ana duma[38]di, sing ana mung Allah piyambak Allah banjur gumelar dadi kabéh titah iki. Inggih wontenipun ungel-ungelan  ingkang makaten punika ingkang lajeng  nuwuhaken wontenipun panganggep : bilih titah sadaya punika wujudipun Allah ingkang gumelar. Saréhning kapitadosanipun makaten mila golongngan wau lajeng gadhah tatembungngan :

Allah iku kang gawé, iya kang digawé.

Allah iku kang karsa, iya kang dikarsakaké.

Allah iku kang nitahaké, iya kang di titahaké.

Allah iku kang nglimputi, iya kang di limputi.

Makaten salajengngipun, dados ngéngeti suraosing tatembungngan ing nginggil punika kapitadosanipun golongngan téyosupi punika radi wonten émperipun kaliyan kapitadosanipun kaum dahri (materialisten), awit kaum dahri  punika sanajan boten  pitados dhateng wujudipun Gusthi Allah nanging piyambakkipun gadhah kapitadosan dhateng wontenipun (materie) Dzat ingkang lembut piyambak, inggih materie lan dayanipun  punika ingkang anjalari dhateng  wontenipun gumelaring sadaya dumados, wonten malih golongngan ingkang babar pisan amungkiri dhateng wujuding Dzat utawi sariranipun Gusthi Allah, dados golongnganipun warni-warni sanget kapitadhosanipun manungsa dhateng Pa[39]ngéran ingkang Maha Kuwaos punika. Yén ta kula gelara ing ngriki sadaya, saéstu badhé nelasaken mongsa ingkang sakedhik sanget manfangatipun mila ing ngriki lajeng parlu kula cekap warni-warniming makrifatipun manungsa dhateng Allah Pangéranipun punika wonten warni kalih : inggih punika : makrifat Dzatiyah kaliyan makrifat Ngurdziyah. Wondé katerangnganipun makrifat warni kalih ing nginggil punika makaten.

Kawuningana : ingkang kawastanan makrifat Dzatiyah punika makrifatipun manusa ingkang kumedah-kedah anggambuh kapéngin nyumerêpi dhateng tajalining (melok) Dzatipun Pangéran kanthi pirantosing jasadipun wujudipun : pirantosing wadhag utawi wadhaging alus (sampun katerangngaken ing kitab : ka-Allah-an), dados upami kapingngin nyumerêpi dhateng wujuding barang makaten ngangkah sanget sagedipun sumerêp dhateng makna ageng, wangun lan warnining barang, inggih makrifat ingkang makaten punika ingkang nama makrifat Dzatiyah.

Ing ngilmi kasampurnan wonten ingkang  anerangngaken bilih Gusthi Allah punika badanipun piyambak mila tiyang ingkang kapitadosanipun angajengngi dhateng warahing kawruh wau lajeng kapéngin sanget angudi murih sagedipun sumerêp dhateng badhanipun piyambak, sarananipun mawi semédi, sorogan tuwin malih patrap sanés-sanésipun, manwi sampun saged sumerê[40]p cariyosipun inggih punika ingkang ing bénjing badhé nuntun kasampurnaning pejahipun mila ngilmu wau inggih lajeng wonten warahipun ingkang anedhahaken patrap ngracutanipun saged dipun kapanggih kaliyan badanipun piyambak wau, sarta manawi sampun kapanggih, lajeng kaetut buri ya. Inggih makrifat kados makaten punika ingkang ugi taksih kalebet bangsaning makrifat Dzatiyah.

Wonten malih sawenéhing golongngan ingkang nganggep bilih Pangéran punia cahya ingkang padhang tanpa wayangngan mila tiyang ingkang makaten wau, manawi makrifat  adreng sanget anggénipun kumedah-kedah  nyumerêpi ing wujudipun ing cahya, déné patrapipun anyumerêpi : wonten ingkang kalebet wedaling napas wonten malih ingkang sarana semédi, wonten malih ingkang sarana mandeng ing satunggaling barang, tuwin malih  sanés-sanésipun, makrifat ingkang makaten punika inggih kalebet bangsaning makrifat Dzatiyah ugi.

Golongngan dahri (materialisten) punika angudi sanget dhateng  sumerêpipun Dzating satunggal-tunggalipum matéri. Saking kumedah-kedahipun sumerêp mawi dipun saranani empaning ngilmu kodrat tuwin sanésipun, makrifat ingkang makaten punika ugi taksih kalebet bangsaning makrifat ingkang makaten punika taksih kalebet bangsaning makrifat Dzatiyah.

[41]Angéngeti ing warni-warnining andharanipun makripatipun tiyang ingkang kalebet bangsaning makrifat Dzatiyah ing nginggil wau, ing mangké pranyata bilih makrifat Dzatiyah punika tétéla tangéh yén ta sagedda dumugi. Mila inggih longka sanget sagedipun angiciping makrifat kaliyan sawantahipun, wit sapinten menggah kikiyataning pirantos kawadhagganipun manusa ingkang kanggé anggayuh dhateng Dzattipun Pangéran ingkang Pangéran wau sinebut ingkang Maha Ghaib, jer saweg kanggé anggayuh barang ingkang wadhag-wadhag kémawon sampun aring jémbit, mila manawi manusa punika anggénipun makrifat dhateng ing Pangéran asarana makrifat Dzatiyah, sampun masthi pikantukkipun namung badhé angsal Pangéran ingkang kados déné barang limrah kémawon satemah sasar utawi kalintu makrifatipun, awit saking punika mila ing agami Islam makrifat ingkang kaanggep lerês punika sanés makrifat  Dzatiyah wau, nanging inggih punika makrifat Ngurdziyah. Wondéné katerangnganipun makrifat Ngurdziyah punika makaten :

Wonten tiyang gadhah anak alit saweg dumolan anak wau sakalangkung dinama-dama lan dipun tresnani sanget awit déning anak namung satunggal, panuju dolan ngantos dangu, dipun podas-padosi dangu boten  pinanggih, sarêng pinanggih boten kanyanan sanget déné anakkipun wau jebul kecemplung ing sumur sampun pejah. Dhuh kados punapa polahing biyungngipun la[42]ré wau. Ing ngriku sanajan  sampun sawatawis dinten pisan biyung wau masthi tansah énget kémawon dhateng anakkipun lan nalika sumerêp dolananipun masthi lajeng katongton ing sapari polahipunmanawi panuju dolanan, lah wujuding biyung ingkang nyumerêpi dolananing anakkipun lajeng katongton ing sapari-polahing anakkipun manawi dolanan punika ingkang nama makrifat Ngurdziyah dhateng anakkipun.

Upami malih makaten : tiyang alalayar wonten ing samodra ageng. Wonten tengahing samodra baitanipun wau kabesmi lajeng kérêm, titiyang kathah panunggilanipun piyambak ingkang taksih alémbak-lémbak anut saparaning alun sarana angsal cepengngan kajeng ingkang boten sapintena agengngipun ingkang namung cekap kanggé angambang awakkipun, dhuh nalika punika, punapa kémawon ingkang suwaunipun dipun anggep saged suka wilujeng dhateng awakkipun kadosta : rêca brahalanipun luluhuripun jimatipun sapiturutipun sadaya wau masthi théthél sumingkir tebih boten dipun sambati lan dipun sebuti lan dipun anggep saged suka wilijeng, nanging nalika punika  ing dalem manah masthi lajeng yakin bilih ingkang saged paring wilujeng, mitulungngi lan ngentas awakkipun saking babaya ingkang sinandhang wau, masthi namung Pangéran ingkang maha Kuwaos lan Maha Ghaib kéma[43]won, inggih wujudipun tiyang ingkang lajeng pitados sarta yakin dhateng pitulunganipun Pangéran ingkang Maha Kuwaos wau, ingkang nama makrifat Ngurdzaiyah dhateng Pangéran.

Upaminipun malih : anggagas dhateng kawontenaning sekar. Sekar punika sasampunipun mekar sawatawis mongsa lajeng anggégréggi. Manawi sampun anggégréggi lajeng kados pentil wasana dados woh. Nalika woh taksih mentah, punika warnining kulitipun ijem lan raosing dagingngipun kecut sanget, nanging kados punapa kawontenaning woh wau sasampunipun mateng. Inggih punika kulitipun ingkang suwaunipun ijem lajeng dados jené, lan dagingngipun ingkang suwaunipun kecut sanget lajeng dados legi. Kawontenan ingkang élok makaten punika manawi tiyang purun manah ingkang ngantos lebet masthi lajeng saged manggih Pangéranipun inggih punika Dzat ingkang kuwaos adamel kaélokkan makaten wau. Lah inggih wujudipun tiyang ingkang ngantos dumugi samanten pamanahanipun wau ingkang nama tiyang saged manggih utawi makrifat Ngurdziyah dhateng Pangéranipun.

Upaminipun malih makaten : wimbaning kang surya wanci énjing, amrabani sésining bawana, maratani mamanisé, punang arga kadulu, biru pethah amilangoni, méga ing ngantariksa, pating jlaréh wujud ana kuning biru abang, asrinira narik kacaryaning ngati, lan énget kang kuwasa.

[44]Dhuh kados punapa karaosing manahing wanci énjing, nalika sumerêp asrining wawarnén kados ing nginggil wau. Punika tumrap tiyang ingkang landhep pangraosing manahipun sampun masthi sanalika lajeng saged énget lan makhabbah dhateng Pangéran  ingkang Maha Kuwaos inggih ingkang  kuwaos adamel asrining sasawangngan wau. Inggih wujudipun tiyang ingkang sumerêp asrining sasawangngan ing wanci énjing, lajeng sumerêp dhateng Maha Kuwaosipun Pangéran adamel asrining sasawangngan wau, tiyang ingkang nama makripat Ngurdziyah dhateng Pangéran, mila boten anéh tumrap tiyang ingkang sampun ahli makripat Ngurdziyah dhateng Pangéran lajeng gadhah ungel-ungelan makaten : “man ngarofa napsahu fakod ngarofa robbahu”, ([3]) utawi wonten ingkang anggadhahi ucap-ucapan makaten : “ora ana sapa-sapa kang ana ing sajroning jubah iki, kajaba amung Allah piyambak”, pikajengipun ungel-ungelan  punika sami kaliyan pikajengngipun pangandika ing nginggil tegesipun inggih punika, sinten tiyangngipun ingkang sampun faham sayektos dhateng kawontenan ing salebeting jubah (badan) yekti tiyang punika lajeng saged sumerêp ing Pangéranipun.

[45]MARGINING MAKRIPAT

Katranganing lalantaran ingkang saged narik ing manusa lajeng sasaged makripat Ngurdziyah dhateng Pangran  kados ingkang  kapratélakaken ing nginggil kados sampun anyekapi sanget mila ing mangké ing ngriki lajeng parlu anedahaken margining makrifat kados ing ngandhapp punika :

Kawuningana, ngilmu makrifat dhateng Pangéran ingkang Maha Ghaib punika pancén sampun tumanem ing pribadinipun para manusa, ingkang tumanemipun wau boten  wonten prabédanipun pisan-pisan wonten ing antawising para manusa ingkang taksih asor lan  sampun luhur kawruhipun awit ngilmu makrifat punika pancén ngilmu ingkang bongsa loruri, tegesipun ngilmu ingkang sampun  dados pramasthéyan dumunung wonten manusa. Terangngipun makaten :

Ha : bongsa Cina. Bongsa punika kathah-kathahipun sami nembah dhateng tepikkong. Nanging saupami dipun takéni : sinten ingkang damel bumi langit saisinipun punika. Wangsulanipun masthi sanés tepikkongngipun, lan manawi dipun takéni punapa tepikkongngipun wau saged damel pejah gesang. Wangsulanipun masthi boten, manawi dipun takéni. Lah sinten ingkang saged damel makaten : wangsulanipun masthi Gusthi Allah.

Na : bongsa Jawi, punika kathah ingkang taksih sami nyunyuwun la[46]n ngutuggi kayu watu, mriyem kuburan sasaminipun, ingkang taksih sami makaten wau, punika manawi dipun takéni : punapa ingkang dipun auwun-suwuni lan dipun kutuggi, punika ingkang saged damel bekja cilaka, wangsulanipun masthi dédé. Lan manawi dipun takéni : sinten ingkang sajatosipun saged damel bekja cilaka. Wangsulanipun masthi saged mastani manawi Gusthi Allah.

Ca : bongsa Kristen sami mumudhi lan nyunyuwun panebusaning dosanipun dhateng Gusthi Yésus ananging manawi dipun takéni sinten ingkang damel bumi langit saisinipun punika, sarta sinten ingkang kagungngan  sipat Maha Ngapura : wngsulanipun masthi inggih Gusthi Allah.

Ra : tiyang Brahma lan Buda, punika sami nyembah brahala-brahala. Manwi dipun  takéni : sinten ingkang damel bumi  langit saisinipun wangsulanipun masthi sanés brahala-brahalanipun wau, nanging inggih punika Gusthi Allah. utawi malih sanés-sanésipun wau.

Ngéngeti andharan ing nginggil punika samangké sampun pratéla bilih sadaya tiyang punika pancén sami ngakeni lan pitados manawi ingkang nitahaken bumi langit saisinipun punika Gusthi Allah. awit prakawis makaten punika pancén prakawis  ingkang lholuri, tegesipun anggénipun netepaken wau sarana gampil boten susah mawi  ngempakkaken kanalaran, inggih kawruh ingkang makaten punika (lhoruri) ingkang [47] masthi lerêsipun menggah ing Gusthi Allah lan lerês tumrap kanalaraning manusa mila manawi manusa punika sumeja anggayuh sanginggiling lhorurinipun sampun masthi cepak gampil kalésétdipun, kawuningana : wontenipun titiyang sami sasar lan musrik punika boten sanés inggih jalaran saking tiyang wau sami sanget angajengngi dhateng brahala kajeng séla, jimat akik wesi aji sapiturutipun ingkang sadaya wau sami dipun anggep saged damel sawab munfangat lan khasiyat punapa malih saged dados lalantaran, utawi malih saking anganggep bilih gumelaring ngalam punika Gusthi Allah ingkang gumelar. Lan wonten malih ingkang nganggep bilih ingkang asma Gusthi Allah punika. Angen-angen raos sir, leng, nyut sapiturutipun lah makaten punika ingkang nama malumpat saking lhprurinipun.

Wondéné bukti ingkang anedahaken bilih manusa punika khajat sanget dhateng makrifat tuwin dhédhépé, langkung malih manunggal kaliyan Pangéran punika upaminipun kacetha kados déné angganing babayi ingkang mestas kalairaken saking guwa garbaning biyung. Kawuningngana : babayi punika nalika saweg kalahiraken khajat sanget dhateng ingkang dipun dhédhépéni. Nanging saréhning nalika punika déréng gadhah kikiyatan ingkang cekap mila khajat wau lajeng namung kaéncokkan dhateng pun biyung, ka[48]dos-kados anggénipun angéncokkaken laré wau rumaos boten gadhah panglipur utawi pamarêm kajawi wonten oanggénaning biyung. Nanging kauniingngana, pamarêm ingkang makaten wau punapa saged lastantun boten awit déning laré wau nalika mindhak ageng, lan saya mindhak kikiyatanipun dunungnging panglipur saha pamarêmipun  lajeng pindah boten wonten ing biyung, nanging lajeng wonten ing barang sanésipun ingkang angyungyunaken ing awakkipun inggih punika wonten ing dolanan, lan manawi saya ageng malih lajeng wonten ing tedha, lajeng malih wonten ing kasenengngan minggahipun malih wonten ing snadhang, lajeng dhateng sésémahan sasampunipun lajeng dhateng pakaryan lajeng angudi dhateng kasugihan terus dumugi angudi kawibawan lan kadrajatan, nanging sanajan sampun dumugi samanten punpa punika inggih sampun dumugi ing panglipur utawi pamarêmipun, déréng. Amargi pancén déréng methukki kaliyan ingkang dados dunungnging sajatosing pamarêmipun lah samangké punapa ta menggah ingkang dados keketogganing pamarêmipun manusa punika. Inggih punika manawi sampun makrifatullah.

Kawuningana, nalika manungsa taksih grayah-grayah amadosi dunungnging pamarêmipun awit lahir saking guwa garbaning biyung dumuginipun sepuh kados ing nginggil wau, punika kénging kasanépakaken kadi déné angganing tiyang madosi dhateng ba[49]rangngipun ingkang ical ingkang piyambakkipun wau kasupén dhateng warnining barangngipun, ing pundi-pundi sami dipun padosi lan dipun olak-alik sarta boten wonten ingkang dipun  tatakéni, awit déning awakkipun piyambak boten saged anyariyosakén ………………!!!

 

Sampun dados sunatullah, manawi manusa punika kawekén dhateng satunggaling prakawis Gusthi Allah masthi amadhangngaken kawekénipun, makaten ugi manawi manusa punika sampun kawekén grayah-grayahipun anggénipun makrifatullah, Gusthi Allah masthi inggih lajeng paring pitulung : margi ingkang manusa wau kabuka makrifatipun awit makrifatipun manusa dhateng ing Gusthi Allah punika sanépanipun ugi kados déné tossan brinilan barang pepelikkan utawi daya positief kaliyan négatief utawi kados déné  ngalaming swara kaliyan pamirêng, utawi kados déné ngalaming rurupén kaliyan paningal, terangngipun satunggal lan satunggalipun barang wau boten badhé saged gathuk manawi tanpa lantaran, tossan brini boten badhé saged gathuk kaliyan pepelikkan manawi tanpa daya panarik makaten ugi positief kaliyan négatief, paningan boten badhé saged ningali manawi boten wonten lalantaranipun inggih punika : padhang. Pamirêng boten badhé saged mirêng swara, manawi boten wonten panggandhéngngipun inggih punika swana [50] (ether) makaten ugi ngakaling manungsa, punina boten badhé saged dumugi makrifatipun dhateng ing Gusthi Allah manawi tanpa pirantos.

Kawuningngana, bakaling manusa punika wonten wawatesipun, manawi ngakal wau sampun dumugi ing watesipun punika lajeng boten saged anginggahi malih. Nanging ngakaling manusa punika  ugi ageng sanget kalangkungnganipun sawenéh  saking kalangkungnganipun kadosta : saking dayaning ngakal sanajan manusa punika titah ingkang boten sapintena kikiyatan lan agengngipun éwa déné saged ngeréh lan nyembadani bangsaning sato ingkang ageng-ageng,kadosta : kapal sima, gajah sasaminipun, malih : saking dayaning ngakal manusa saged ngeréh bledhég inggih punika bledhég wau, sapunikanipun kénging ingalap damelipun kadosta : kadamel didilahan electrich, kadamel angratengngi olah-olahan nyletika, ngubengngaken mesin tuwis sanés-sanésipun, inggih sanajan samanten katiyasanipun nanging manawi ngakal wau dipun ketoggaken kanggé anggayuh barang sanginggilipun punika masthi boten saged dumugi, lan ngakal wau  masthi inggih boten gadhah daya punapa-punapa manawi boten gandhéng kaliyan aben-abenipun punika sanépanipun kados déné angganing tossan brini ingkang koncatan ki[51]kiyatanipun utawi kados déné mripat ingkang koncatan papadhang, lan kados déné pamirêng ingkang koncatan swasana. Dados sampun masthi lajeng boten wonten kanggénipun babar pisan, makaten  ugi ngakal punika inggih boten badhé saged anggayuh dhateng makrifatullah, kajawi menika wonten aben-abenanipun ugi. Wondéné ingkang dados aben-abenaning ngakal punika kapérang dados tigang prakawis :

  1. Ngakal kaabenan poncadriya, lajeng kénging kaanggé nindakkaken samukawis pacoba, inggih punika ingkang lajeng dados baboning sadaya kawruh (wetenschap), déné katétéranipun lajeng saged adamel pangéram-éram ingkang samangké saged damel ulaping paninglipun para manusa, wujudipun inggih punika, potrét gramopun tilpun tilgram radhiyo tuwis sanés-sanésipun. Lah samangké sanajan ngakal wau tétéranipun sampun kasumerêpan kados ing nginggil éwa déné ngakal inggih sqaged jémbit dhateng anyumerêpi lalampahan-lalampahanipun tiyang kina, manawi boten kapitulungngan malih serat-serat babad, dados pirantos ingkang kaping :
  2. Inggih punika serat-serat babad (buku-bukunipun tiyang kina). Wondéné menggah dayaning ngakal ingkang angsal aben-abenané poncadriya sarta serat-serat babad wau, punika [52] saged anyumerêpi lan nyoto dhateng lalampahanipun tiyang kina-kina, nanging prakawis punika inggih woten wawatesipun, mila sampun samasthinipun tiyang ingkang ahli weteschap punika saged ugi malah boten pitados dhateng Pangéran lan lajeng boten saged mkrifatullah, awit rumaosipun ngakalipun ingkang sampun kahabenan poncadriyanipun punika sampun cekap kanggé anggayuh ing samukawis, mila tiyang ingkang makaten wau sajatosipun malah bodho sanget awit déning boten nyumerêpi bilih ngakal punika wonten watesipun inggih punika boten saged dumugi kanggé anggayuh dhateng barang ingkang ghaib langkung malih dhateng prakawis Maha Ghaibipun Pangéran, dados cekakkipun  ngakal boten badhé saged anggayuh dhateng Maha Ghaibipun Pangéran kajawi manawi dipun aben-abeni malih ingkang kaping :
  3. Inggih punika pangandikanipun ingkang Maha Ghaib wau. Supados saged terang, ing ngriki kadamelaken upami rumiyin makaten : kawuningana, warni-warnining tiyang ingkang badhé makrifat dhateng Pangéran punika sanépanipun kados déné papanthaning tiyang ingkang sami andhatengngi satunggaling griya, ingkang griya wau ing nglebetipun peteng andhedhet boten kasumerêpan isi tiyang utawi boten, nalika titiyang wau saweg dumugi ing pakawisaning griya, sadaya sami tidha-tidha ing manah dhateng ing wonte[53]nipun ingkang wonten salebeting griya. Tidha-tidhanipun kénging kapérang dados tigang warni makaten : 1. Wonten ingkang nginten bilih salebetipun griya wau boten wonten tiyangngipun; 2. Wonten ingkang nginten : saged ugi wonten, lang ingkang kaping; 3. Wonten ingkang anganggep manawi temen wonten, lah upami ingkang makaten wau, inggih punika gagambaranipun titiyang ingkang déréng murakabah (aniniti) dhateng kawontenanipun ngalam, kawuningana, titiyang ingkang déréng murakabah dhateng kawontenaning ngalam punika tumrap dhateng wontenipun wonten ingkang nganggep manawi Gusthi Allah punika : boten wonten, wonten malih ingkang nginten : saged ugi wonten lan wonten malih ingkang netepaken manawi : temen wonten, salebetipun tiyang-tiyang wau sami tidha-tidha ing salebeting manah, salebetipun tiyang-tiyang wau sami tidha-tidha ing salebeting manah, ing ngriku lajeng marêpekki dhateng sacelakking griya, sarana angempakaken poncadriyanipun, nalika wonten sangajengnging korinipun griya, dipun pirêngngaken boten wonten sabawanipun tiyang, lan nalika dipun injen ugi boten wonten rêgemengnging tiyang ingkang katingalan déning ing nglebet pancén peteng andhedhep mila tumrap tiyang ingkang namung sami angginakaken lan boten pitados bilih salebeting griya wau wonten tiyangngipun awi[54]t poncadriyanipun pancén boten saged dumugi kanggé anyipati dhateng wontenipun tiyang ingkang wonten salebeting griya wau. Dados sanépanipun tiyang wau kados déné kawujudanipun para titiyang ingkang ahli watenschap anggénipun boten pitados dhateng wontenipun Gusthi Allah. kawuningngana titiyang ahli watenschap anggénipun boten pitados dhateng ing wontenipun Gusthi Allah,  punika awit déning Gusthi Allah punika namung nedya pinoncadriya kémawon, saréhning anggénipun boten pitados wau sajatosipun inggih taksih wonten salebeting tidha-tidha, mila titiyang wau lajeng sami angginakaken buku-bukunipun (kawruh wetenschap) nanging makaten punika punapa saged amanggih Pangéran, O, boten sanget, awit cacariyosaning Pangéran  punika pancén boten wonten  ing salebeting buku-buku (kawruh). Mila nalika buku-buku utawi cathetanipun titiyang wau boten saged anedahaken dhateng sisipatanipun tiyang ingkang  wonten salebeting griya, tiyang wau masthi lajeng saya kandel anggénipun boten pitados dhateng wontenipun tiyang ingkang wonten salebeting griya wau. Dados boten anéh manawi kathah-kathahipun tiyang ingkang sami ahli wetenschap punika inggih lajeng amungkiri dhateng  wujudipun Gusthi Allah. awit déning sisipatanipun Gusthi Allah punika boten saged pinanggih wonten ing kawruhipun [55] makaten rumaosipun tiyang ahli watenschap wau. Dados cekakkipun tiyang wau boten badhé saged sumerêp sisipatanipun tiyang ingkang wonten salebeting griya, sadéréngipun tiyang ingkang wonten salebeting griya, sadéréngipun tiyang ingkang wonten salebeting griya punika medhar sabda nyriyosaken sisipatanipun, lah ing mangké lajeng pratéla sanget bilih manusa punika boten badhé saged makripat utawi nyumerêpi sisipataning Pangéran sadéréngngipun Pangéran punika amedhar sabda, ngandikakaken sisipataning Dzat utawi sariranipun, lah pundi wujuding pitedah pamedhar sabdanipun Pangéran punika. Inggih punika Kitab Sucinipun Pangéran (Kuran), inggih Kitab Sucinipun Pangéran punika pamedhar sabdanipun ingkang Maha Ghaib wau. Dados marginipun tiyang saged makrifat  dhateng Pangéran punika boten sanés namung kedah sarana kapitulungngan déning pangandikanipun Pangéran ingkang Maha Ghaib, déné pamedhar sabdanipun Pangéran ing dalem Kitab Sucinipun (Al Kuran) ingkang mratélakaken sawenéh sisipataning sariranipun kadosta :

Surat Almu’min : 63. Mangkono sira kabéh, yaiku Gusthi Allah Pangéranira kabéh kang nitahakén samubarang. Ora ana sesembahan kajaba mung Allah piyambak, ya géné sira kabéh teka padha méngo.

Surat Shura : 11. Ora ana samibarang  kang a[56]ngupaméni Allah. allah iku kang midhanget tur mriksani.

Surat Mulku : 1. Tambah-tambang kaagungngané Dzat kang ngasta karaton iya Allah iku Dzat kang kuwasa ing ngatasé samubarang.

Surat Khujrah. 18. Satemené Allah iku Dzat kang ngudanéni ghaibbé bumi lan langit apa déné  kang priksa kabéh barang kang sira lakoni.

Tuwin malih taksih kathah sanget pamedhar sabdanipun Pangéran ing dalem Kuran ingkang mitedahaken sipat-sipating sariranipun ingkang sipat-sipat punika sawenéhipun malih kados ing ngandhap punika :

  1. Wujud tegesipun : wonten;
  2. Kidam tegesipun : rumiyin;
  3. Bakak tegesipun : langgeng;
  4. Mukhalafatulilkhawasi tegesipun : béda kaliyan sawarnining barang ingkang  énggal;
  5. Kiyamuhu binafsihi tegesipun : jumeneng kaliyan pribadinipun piyambak;
  6. Wahdaniyah tegesipun : satunggal;
  7. Kudrat tegesipun : kuwasa;
  8. Iradat tegesipun : karsa;
  9. [57]Ngilmu tegesipun : ngudanéni;
  10. Khayat tegesipun : gesang;
  11. Sama’ tegesipun : mindhanget;
  12. Basar tegesipun : nguningngani;
  13. Kalam tegesipun : angandika;
  14. Kadiran tegesipun : ingkang kuwaos;
  15. Muridan tegesipun : ingkang karsa;
  16. Ngaliman tegesipun : ingkang ngudanéni;
  17. Khayan tegesipun : ingkang gesang;
  18. Samingan tegesipun : ingkang midhanget;
  19. Basiran tegesipun : ingkang nguningani;
  20. Mutakaliman tegesipun : ingkaqng angandika;

—  @@@  —

Kawuningngana, sipating Pangéran ingkang kasbut ing nginggil punika, limrahipun sami dipun wastani sipat kalih dasa, sarta wonten ing kitab-kitan usul sipat wau satunggal-tunggalipun kalimrah sami kaandharaken ingkang sakalangkung panjang. Sanajan sampun kaandgaraken sanget panjang, éwa déné titiyang ingkang sami nyinau kitab-kitab usul wau, ingkang kathah meksa taksih sami kalintu tampi panyuraosipun inggih  punika dipun kinten manawi ngilmu Usul wau satunggaling kawruh ingkang boten wonten tegesipun makaten kados déné limrahipun pa[58]ra titiyang ingkang sami ngudi ngilmi makrifat inggih punika manawi rumaosipun punika sampun makrifat lajeng sampun sampurna, rumaosipun sampun oncat saking papardénipun sarak anglampahi saréngat sapiturutipun, awit anggepipun bathal kharam sampun kadarbé, déning sadaya-sadaya punika sampun kasarira wonten  ing pribadinipun (nangidzubillah). Lah makaten ugi titiyang Islam ingkang sami nyinau ngilmu usul wau, inggih punika sarampungnging panyinaunipun tarkadhang imanipun dhateng Pangéran malah tipis sanget kaajrihanipun boten wonten ngamalipun saléh sepi, cekakkipun kénging dipun tembungngaken tebih sanget saking anemen-nemeni paréntah lan nebihi cegahipun Pangéran, kang mongka ingkang lerês tiyang ingkang nedya nyumerêpi ngilmi usul utawi nedya makripat punika pancénipun makaten kedah sumedya netepi ing kumawulanipun sarana améstu ing sadaya paréntah lan nebihi cegahioun Pangéran kaliyan temen-temen, lah samangké para maos sampun masthi lajeng anguningngani ing kalintuning serapipun para titiyang ingkang sami nyinau ngilmu usul lan angudi ngilmi makripat wau. Wondéné tumrap ingkang  boten kalintu, ing ngriku sinten tiyangngipun ingkang sampun saged anyumerêpi salah satunggaling sipatipun Pangéran masthi lajeng saged ageng dayanipun inggih punika saged anuntuni dhateng sadaya pakarti ingkang [59] utami, ingkang anununtun dhateng kasampurnan upaminipun kados déné ayat ingkang kula pratélakaken ing nginggil wonten  ing surat Almukmin ayat : 62, wau, Pangéran sampun medhar sabda aparing pitedah dhateng kawulanipun manawi sariranipun punika Dzat ingkang asma Allah, dados Pangéran kita sadaya, sarta ingkang nitahaken samukawis, mila tumrap tiyang ingkang sampun yakin sayektos dhateng pamedhar sabdanipun Pangéran wau, masthi piyambakkipun  lajeng saged tauhid sayektos inggih punika anyawijékkaken dhateng sesembahan inggih maha tunggalipun Allah, satemah piyambakkipun  boten badhé méngo lan musrik, sadaya paréntah lan cegahipun Pangéran dipun pupundhi lan dipun éstokaken sanget langkung kaatasaken tinimbang kaol-kaolipun para ngulami, inggih makaten punika kawujudipun paraning kumawula ingkang sajati.

Wonten ing surat shura ayat : 11 : ingkang sampun kapratélakaken ing nginggil wau, Pangéran sampun amedhar sabda anedahaken sawenéh sipatipun malih, inggih punika bilih boten wonten samukawis ingkang angupaméni Allah, lan Allah punika ingkang midhanget tur mriksani. Lah manawi tiyang sampun yakin yektos dhateng pitedah pamedhar sandanipun Pangéran wau, inggih punika sampun saged netepaken ing dalem manah, manawi temen boten wonte[60]n satunggaling barang ingkang angupaméni Allah, masthi tiyang punika lajeng saged anetepaken bilih awakkipun piyambak angen-angen sir, leng, nyut sapiturutipun punika sanés Pangéran ananging ingkang asma Pangéran wau satuhu Dzat ingkang Maha Suci  lan sampurna. Maha Sucinipun Pnagéran inggih punika temen manawi Dzatipun boten kénging kinarênteggaken lan cinakra bawa, punapa déné  kinayangapa wonten salebeting batos awit déning sadaya ngalam saisinipun punika pancén boten wonten ingkang angupaméni Allah. inggih makaten punika satuhu tajalining Pangéran ingkang Maha Suci lan sampurna langgeng boten kénging éwah gingsir ing salami-laminipun, lan nalika tiyang  punika sampun yakin sayektos manawi Gusthi Allah punika ingkang midhanget tur mriksani, masthi tiyang punika lajeng sanget angatos-atos ing sadaya solah bawa lan muna-muninipun sarta tindak sapecak miwah rêmbag sakalipah tansah dipun éngeti punapa  punika dados kaparêngngipun Pangéran utawi boten inggih makaten punika wujuding pamukhasabah lan murakhabah ingkang sajati.

Wonten ing surat Mulku : ayat : 1 : ingkang sampun kapratélakaken  ing nginggil wau, Pangéran sampun amedhar sabda anedahaken malih saking sawenéh sipatipun inggih punika manwi Gusthi Allah punika Dzat  ingkang tansah tambah-tambah ka[61]agungnganipun lan kuwatos ing ngatasing samukawis, manawi tiyang punika sampun yakin yektos dhateng kaagungnganipun Pangéran lan kuwaosipun Pangéran punika temen  ing ngatasing samukawis sampun masthi tiyang punika lajeng sumerêp dhateng sadaya kaapesaning  awakkipun satemah awakkipun namung kakonjemaken dhateng kaagungnganipun Pangéran kémawon lan namung dhateng Pangéran  piyambak paraning panyuwunipun pitulung. Sadaya-sadaya punika  apes boten saged punapa-punapa, sami kawisésa ing sipat pamurba wisésanipun Pangéran ingkang Maha Kuwaos, inggih makaten punika empaning taukhid ingkang sajati.

Wonten ing surat khujrah, ayat : 18. Kados ingkang sampun kapratélakaken ing nginggil Pangéran sampun amedhar sabda paring pitedah tumrap sipatipun malih, inggih punika manawi Gusthi Allah punika Dzat ingkang ngudanéni ghaib-ghaibipun bumi langit punapa déné ingkang priksa dhateng sadaya barang ingkang kita lampahi. Lah manawi tiyang punika sampun yakti-yektos  manawi Gusthi Allah punika Dzat ingkang ngudanéni ghaib-ghaibing bumi langit punapa dVnV ingkang priksa dhateng sadaya barang ingkang kita lampahi, sampun masthi tiyang wau boten badhé saged badhé tumindak ingkang boten dados kaparêngngipun Pangéran (maksiyat) makaten punika nadyan wo[62]ten ing pasemon, inggih makaten punika kawujudanipun saged sapatemon kaliyan sajatining Gusthi.

Lah kados makaten  agengnging dayanipun tiyang ingkang kinarbuka boten saged kalintu panyinaunipun dhateng ngilmi usul lan ulah ngilmi makripat, saweg ngéngeti sipatipun Pangéran kados ingkang sami kapratélakaken wonten ing ayat pamedhar sabdanipun Pangéran wau, sampun samanten kawigatosanipun, lah punapa malaih manawi tiyang punika tansah énget dhateng sipatipun Pangéran  ingkang kalih dasa wau sapiturutipun sampun masthi tiyang wau satindak-tanduk sasolah bawa, sarta muna-muni pun dadossa ngibadah sadaya.

Prakwis kawontenan ingkang kalih dasa makaten wau gampil dipun tembungngaken nanging sajatosipun angél lampah-lampahanipun, saréhning prakawis  punika pancén angél lampah-lampahan lan gagayuhanipun mila ing ghaib lajeng  nyukani margi saged sipun anjog dumugi kados déné wawarah ing nginggil wau, inggih punika sarana sadaya kawula sami pinardi netepi rukuning Islam gangsal prakawis ingkang cekakkaning katerangnganipun sampun kapratélakaken ing ngajeng (kaca 16) déné katrangnganipun ingkang lebet kadosta ing ngandhap punika :

  1. Ngucapaken shahadat, wontenipun agami Islam majibaken dhateng kita manungsa, supados angucapaken shahada[63]t punika pamrihipun anuntuni dhateng manah, supados manah punika sagedda kuwijén dhadhasar taukhid dhateng kasawijénipu Pangéran lirripun sampun ngantos manah punika gadhah panganggep bilih sanésipun Gusthi Allah punika wonten pangéran utawi sasembahan malih utawi gadah panyana bilih sanésipun Gusthi allah punika wonten barang ingkang saged anglabeti, inggih gadhah daya panguwaos saking kuwaosipun piyambak, satemah sarana manah ingkang sampun dipun tuntun shahadat déning pakecapanipun lésan punika sageda anggadhahi sedya lan paneja, bilih gesangipun wonten ing ngalam donya punika sedya aneja angumawula dhateng Gusthi Allah pribadi, saran mumudhi lan ngéstokkaken préntah tuwin nebihi cacegahipun kalayan manut tuntunanipun Kangjeng Nabi Mukhammad SAW, ingkang dipun karsakkaken Gusthi Allah dados panuntun lan papanutanipun manungsa ingkang sumedya anggayuh ing kasampurnanipun, awit inggih Kangjeng Nabi Mukhammad SAW punika  guru panutaning jagad paparingngipun Gusthi Allah dhateng kita manungsa, supados anununtun dhateng ing sampurnaning gesang.
  2. Anglampahi salat gangsal wedal, wontenipun agami Islam anamtokkaken dhateng kita manungsa supados anglampahi salat gangsal wekdal ing saben dinten punika awit déning manungsa punika tinitahaken Pangéran sami kadunungngan sipa[64]t supé. Manawi manusa boten purun anglampahi salat gangsal wekdal ing saben dinten punika sejatosipun sampun ingepal déning agami, tangéh yén kamanungsa wau sumembaha dhateng Pangéran awit bab punika sajatosipun sampun kanyatahan sanget tiyang ingkang boten purun anglampahi salat gangsal mekdal wau katemahanipun namung nyembah lan andhérék dhateng hawa napsunipun kémawon satemah inggih boten badhé saged énget dhateng Pangéran lan dhawuh paréntahipun, cobi, para maos kula aturi nginten-kinten punapa tiyang ingkang boten nglampahi  salat punika badhé saged énget dhateng Pangéran, O, sampun masthi boten, sampun malih ingkang saged énget apesipun ngantos kaping gangsal ing sadinten lah bok inggih sadinten sapisan kémawon masthi botenipun kajawi manawi panuju kataman suker sakit miwah susah lan coba sarta kikirangngan lah punika sok saweg purun ngadhuh lan sasambat dhateng Pangéran punapa boten makaten lah punapa malih saged langgeng kaéngetanipun sarta badhé anglampahi sadaya paréntah lan cegahipun Pangéran punika masthi saya boten sanget, dados tiyang ingkang sisipatanipun makaten (boten purun anglampahi salat gangsal wekdal) sampun masthi tangéh sagedipun anggayuh ing kasampurnanipun, kajawi [65] punika sarana keterangngan punika para maos samangké masthi saged andorakaken dhateng kasombongngan lan umukkipun tiyang ingkang pangakenipun sampun anglampahi salat daim lan langgeng kakéngetanipun dhateng Pangéran wau.
  3. Netepi zakat inggih punika ngedalaken saprakawan dasaning bandhanipun ingkang apesipun sampun pangaos séket rupiyah, kasukakaken dhateng ingkang wajib tampi (katranganipun mirsanana kitab Hikmah Perintah Agami Islam), wontenipun agami Islam ingkang sampun anggadhahi kasugihan awit watekking tiyang punika manawi boten temen-temen anggéning angéstokkaken paréntahipun Gusthi allah, saben mindhak kasugihanipun sampun masthi malah mindak cethilipun lan mindhak rêmenipun anggénipun angumpuk-ngumpuk bandha, lah manawi tiyang punikapinardi qambek darma ing Pangéran sarana katamtokaken netepi zakat awit saking andarbéni bondha sekét rupiyah, boten purun angéstokaken tangéh sanget tiyang wau saged anggayuh kasampurnanipun, lah tiyang ingkang cethil lan kumathil kanthil dhateng artanipun makaten masthi saya awrat anetepi zakat manawi sampun kasugihanipun saya sanget, cekakipun …. O, cilaka sanget bénjing Akiratipun tiyang ingkang sampun kuwajiban zakat boten netepi zakatipu[66]n punika, awit makaten punika masthi boten badhé saged andumugékaken kasampurnanipun.
  4. Anglampahi siyam ing saben dintenipun wulan ramelan, wontenipun agami Islam anamtokkaken dhateng kita manungsa, supados anglampahi siyam siyam ing saben dintenipun wulan ramalan ingkang siyam wau cinegah dhahar lan ngunjuk punapa déné sarêsmi wiwit fajar sidik dumugi serapipun surya, punika awit déning sanget amurih supados manungsa punika sageda minggah tataraning darajatipun inggih punika awit darajating sato ingkang watekipun rinten dalu tansah nedha lan ngombé punapa déné sacumbana, punika sageda minggah dhateng darajat malaikat ingkang watekipun tansah andhérék lan sumarah dhateng ing sadhawuh lan karsaning Allah, kanthi asih tresna  dhateng fakir miskin ingkang tansah kacingkrangngan boten naté saged nedha  tuwuk ing sadintenipun awit tiyang ingkang anglampahi siyam punika masthi lajeng saged anyumerêpi lan angraosaken rakaosipun luwé, salajengngipun saged anepakaken dhateng angganing para fakir miskin ingkang tansah nandhang karapan, lah manawi tiyang punika boten purun anetepi siyam inggih sampun masthi kémawon tangéh sagedipun badhé saged ulah kasampurnan lan dumugi kasampurnanipun, mila o, cilaka lan asor sanget darajatipun tiyang ingkang boten purun anglampahi siyam punika, [67] langkung asor saking darajating sato.@@@
  5. Ngibadah khaji dhateng tanah suci Mekah wonten ing wulan Dzulijah. Wontenipun agami Islam anamtokaken dhateng umat Islam ing sadonya, ingkang sampun kuwajiban nglampahi khaji dhateng tanah suci Mekah, (katrangnganipun ugi amirsanana Hikmah Perintah Agama Islam) punika ing pamurih inggih anggugulang dhateng kasampurnan lan karukunanipun umat Islam ing sadonya. Terangngipun : agami Islam punika sanget anggénipun amardi supados kita umat Islam punika tansah rukun akekempalan kaliyan satunggal lan satunggalipun katingal sayuk iyeg golong rukun  anggénipun anggluhuraken asmaning Pangéran lan angeungkebi agami Islam, kadosta : ing saben wekdaling sembahyang, punika kita umat Islam sami kuwajiban parlu kifayah angedeggaken salat barjamangah (salat sasarêngngan ing saben wekdaling sembahyang),  wonten ing kampung-kampung, ingkang pamrihipun titiyang Islam ing kampung ngriku sami katingala sayug iyeg golong rukun anggénipun anggluhuraken asmaning Pangéran lan kerêpa sasrawungngan satunggal lan satunggalipun ingkang salebetipun sasrawungngan wau saged wekas-winekas anglampahi khak lan kasabaran. Makaten malih nalika ing dinten Jumungah, wonten ing wekdal luhur, punika para umat Islam (éstri boten) sami [68] katamtokaken salat Jumungahan dhateng masjid ingkang wonten ing ngriku punika kajawi titiyang Islam saking kampung satunggal lan satunggalipun saged nyakup kados maksudipun salat barjamangah ing nginggil ing saben wekdalipun sembahyang, wonten ing ngriku punika katingala raos  democratie inggih sama ratanipun umat Islam ing dalem agami Islam, tegesipun umat Islam punika, ageng alit sugih miskin sasaminipun sami-sami kémawon papangkatanipun ing nalika sami wonten raos : namung Allah piyambak ingkang kagungngan sipat Maha Luhur. Kajawi punika wonten ing masjid salebetipun sadaya sami makidhupuh wonten  ing ngarsaning Pangéran (sadéréngngipun salat Jumungah), parlu ugi mirêngngaken khutbah utawi pituturipun Kya Ki Ketib bab parlunipun ngagesang. Inggih khutbah utawi pitutur salebeting jumungahan wau, minongka pitutur lan pépéling lan angindhakaken saserêpan punapa déné panggigah dhateng para umat Islam supados kamajengnganipun wonten ing donya punika kaliyan umat sanésipun wonten ing ngajeng piyambak, mila boten patut saget dados ketib Kyai Ketib ingkang khutbahipun boten saged adamel labet punapa-punapa kados ing nginggil wau dhateng para umat Islam, ketib ingkang makaten masthi ing bénjing dinangu wonten  ing ngar[69]saning Pangéran inggih punika dinangun ing bab anggénipun dados ahli pitutur wonten ing ngajengnganing umat Islam boten saged angajengngaken nanging malah angunduraken. Makaten malih wonten ing dinten riyaya kalih, ing tanggal kaping : 1, shawal sarta : 10, Dzulijah (besar), para umat Islam ugi sami kautamékaken salat riyaya wonten ing langgar utawi masjid kaliyan damel sosorah utawi mirêngngaken  sosorah ingkang wosipun kita titiyang Islam ing pundi-pundi kampung lan dhusun sumarambahipun sanagari pisan samiya saged nyakup kados déné maksud-maksud ingkang sampun katerangngaken ing nginggil.

Lan boten namung punika kémawon agami Islam anggénipun  tansah murih ing karukunaning umat Islam ing pundi-pundi nagari lan pajajahan nadyan umat Islam sadonya pisan ugi dipun angkah makaten inggih punika wonten ing wulan Dhulijah ing tanggal kaping : 10, 11: sarta : 12, agami islam anamtokaken dhateng titiyang Islam ingkang sampun kuwaos ([4]) supados sami anglampahi ngibadah khaji dhateng tanah suci Mekah, ingkang wosing maksudipun titi[70]ng Islam saking nagari satunggal lan satunggalipun sarawungngan angangsu kawruh, ingkang salajengngipun sasampunipun mantuk ing nagarinipun piyambak lajeng kapencarna dhateng bangsanipun, kajawi punika ugi sagedda ngakup ing sadaya maksud-maksud kados  ingkang samun kapartélakakeb ing nginggil satemah kita umat Islam sajagad punika sami asayuk kaiyeg golong rukun kempal dados satunggal ngaub wonten sangandhaping bandéra : Ashadu alla ilaha illallah (Islam) makaten malih tunggil raos lan tunggil sedya, kekah kados déné abadan lan ruh satunggal ingkang temahanipun dados saumat lan bongsa ingkang mulya.

Lah makaten pamardinipun agami Islam dhateng umat Islam anggénipun namtokaken anglampahi rukuning agami Islam gangsal prakawis ingkang tetep tumindakipun wau ugi sampun nama dados bakuning sawenéhipun wohing makripat ingkang enggel, dados wonten ing agami Islam asiling wohipun makripat punika sajatosipun pancén inggih sampun katemtokaken marginipun inggih punika sarana anetepi rukuning Islam gangsal prakawis wau kalayan samasthinipun awit inggih namung teteping rukunipun Islam ingkang samasthinipun wau ingkang badhé saged ambangkat dhateng lampahing kasampurnan lan dumugi ing kasampurnanipun, ingkang pamurihipun supa[71]dos kita umat Islam sadonya punika sami dumugi ing kasampurnan lan kamulyanipun, mila, dhuh, b dumugi ing kasampurnan lan kamulyanipun, mila, dhuh, bénjing punapa kita umat Islam sadonyaning punapa kita Umat Islam sadonya punika saged anetepi maksud-maksudding agami Islam ingkang dajatos kados ing nginggil wau. Dhuh, Allah mugi Thuwan karsa anarbuka lan paring pitulung dhateng kita umat Islam gumar dumugi ing kasampurnan lan kamulyanipun, mila, dhuh, bénjing punapa kita umat Islam sadonyagahing sedya, sedya anjongka dhateng kasampurnan miturut  satataning agami Islam ingkang sajatos kados ingkang sampun tuwan karsakaken, Amin.

Dumugi ing ngriki pangarang kula kitab : Makripat kula sampuni, lalajengnganipun malih ing wingking isyaallah lajeng kula sambet kitab : Kasampurnan, wasana pangajeng-ajeng kula, kitab punika tetep dadosa susulang lan rarambatanipun para manungsa, ingkang sami nedya anggayuh ing kasampurnan jati, ingkang babaripun  insyaallah badh dumugi ing kasampurnan lan kamulyanipun, mila, dhuh, bénjing punapa kita umat Islam sadonya kula prat dumugi ing kasampurnan lan kamulyanipun, mila, dhuh, bénjing punapa kita umat Islam sadonyalakaken wonten ing kitab : Kasampurnan wau.

Tamat

——————

[1] Azlam punika bangsaning mamethék dhateng bekja cilakaning tiyang ingkang sampun utwai déréng kalampahan (mamethék barang ingkang ghaib).

[2]     Manawi dipun wawas kaliyan saréngat utawi khukuming agami, kalaimrahanipun tiyang punika  ingkang kathah malah dhumawah bidngah utawi kharam wujudipun inggih kalimrahan ing nginggil wau, kadosta :  wilujengngan (milujengngi wetengngan jabang bayi, tiyang sakit tiyang pejah enz) tahlilan punika sami bingah khabikhah, tegesipun rérékan  ingkang malah angregedi dhateng saréngat Islam, déné nayuban main kertos wonten ing pajagongngan punika kharam. Saréhning kalimprahanipun tiyang punika ingkang kathah-kathah malah dhumawh bidngah lan kharam mila ing ngriki ingkang manitra parlu atur pépénget : manawi panjenengngan sadaya nedya netepi kalimrahaning tiyang, punika sampun ngantos netepi kalimrahan ingkang bidngah sarta kharam menggah khukum agami, awit manawi panjenengngan sadaya ngantos maha anetepi makaten sayekti ing tembé (delahan) badhé wonten tatrapanipun Pangéran, makaten malih saréhning kalimprahaning tiyang punika awon saé kénging dipun damel mila ing mangké mongga-mongga sami damel kalimrahan ingkang saé sarta pinuji menggah agami, kadosta : manwi ing dinten Jumungah angathah-kathahkaken sadakah. Manawi tampi arta, ingkang sabagéyan dipun anggé sedhiyan kabetahan ingkang sabagiyan malih dipun céléngngi, ingkang sabagéyan malih dipun  anggé darma dhateng sabilillah (ngiyataken agami), tuwin malih sanés-sanésipun.

[3] Katrangnganipun kula aturi nguningani malih ing Kitab : ka-Allah-an.

[4]     Kadosta : Zakat inggih sampun netepi, sarta cekap sangunipun kanggé mlampah mantuk lan kanggé nilari ingkang sami kantun tur ing margi aman boten wonten pakéwed

Posted in HIKAYATUL ARWAH

HIKAYATUL ARWAH


HIKAYATUL ARWAH

Anyariyosaken lampahanipun roh ing salebetipun
ngalam kubur, inggih ingkang kawastanan
ngalam Barzah ingkang sakéca lan
ingkang nampi siksa.

Kapethik saking Kitab Ihyak Ngulumiddin
Déning : Mas Ihsanuddin
Pangulu Khakim
ing kitha Sragen

1e DRUK

Boten kénging katurun kasantunan tembangngipun
kacithak malih, kajawi angsal lilahipun inkang
ngimpun ingkang ngedalaken

ingkang nyadé sarta ngedalaken :
BOEKHANDEL AB. SITI SJAMSIJAH
SOLO 1927

Uitgeefster : Worosoesilo Almanar
en Noeroe’l Islam

Kacithak ing pangecapan wersa
Tuwan Mukhammadiyah Surakarta

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir

Sidoarjo,   21 Januari 2018

@@@

[3]Bismillahir-rohmanir-rohim

Para maos sami ngretosa, bilih piyandeling manungsa tumrap lampahanipun sasampuning pejah (pecating nyawa saking ragamipun) punika mawarni-warni. Nanging piyandel-piyandel wau kathah ingkang namung panyakrabawa ingkang lepat (nyimpang utawi sasar) saking garising ka-Islaman, mila ing ngriki kula manah parlu sanget anggelaraken bab punika, ingkang supados lajeng kawuningngan (dipun mangretosi), pundi piyandel ingkang lepat lan pundi ingkang lerês temahan saged milih ingkang lerês sarta nampik (sumingkir) ingkang lepat.

Piyandel Ingkang Lepat Saha Ingkang Lerês

  1. Sawenéhing golongan sami gadhah piyandel bilih manungsa ing sasampuning pejah, punika sampun lajeng cuthel baoten manggih lampahan punapa-punapa. Babasan sirna tanpa lari, [4] lir angganing sirnaning latu ingkang sampun pejah, utawi sirnaning ijeming lombok sasapuning jumedhuling abrit, lan ugi kasamékkaken pejahing sato. Tegesipun saoncating nyawa saking raga, nyawa wau lajeng sirna lap, inggih kados makaten punika piyandelipun tiyang ingkang sami sasar, boten pitados ing wontenipun Pangéran lan wontenipun dinten kiyamat.
  2. Sawenéhing golongan malih wonten ingkang gadhah piyandel manawi saoncating roh saking raga wau, lajeng boten gadhah raos rumaos punapa-punapa. Anggénipun makaten wau ngantosn bénjing dumugi dinten kiyamat inggih punika mangsaning roh wau sami wangsul ing raganipun malih, dados titiyang ingkang gadhah piyandel ingkang makaten wau, boten pitados ing wontenipun ngalam Barzah (kubur) mila inggih taksih terang menggahing kalepatanipun.
  3. Sawenéhing golongan malih sami gadhah piyandel manawi sapecating roh saking raganipun punika inggih taksih tetep wujudipun sarta ugi gadhah lampahan, nanging ing saréhning abadan alus mongka ingkang saged angraosaken sakéca, sakit asrep bentér punika badan wadhag mila manawi roh wau sampun boten gadhah prabot badhan wadhag masthi boten badhé ngraosaken sakit utawi sakéca. [5]Cekakkipun inggih lajeng dados kahanan ingkang boten gadhah raos punapa-punapa. Titiyang ingkang gadhah piyandel makaten wau, cetha boten ngandel ing badhé wujuding dinten bangas (tangining manusa saking kubur) sapiturutipun mila inggih kagolong tiyang ingkang taksih sasar piyandhelipun.
  4. Lan sawenéhing golongan malih wonten ingkang gadhah piyandel manawi pecating roh saking raganipun punika pindhah ing raga sanés lajeng gesang ing ngalam donya malih.anggénipun makaten wau, ngantos marambah-rambah. Inggih makaten punika piyandelipun agami Hindhu. Menggah piyandhel ingkang makaten wau, agami Islam mastani ugi kalintu (lepat).

Kajawi golongan a, b, c, d ing nginggil wau, taksih kathah golongan-golongan ingkang taksih sami lepat menggah piyandelipun ing gesangnging roh, sapecating saking raganipun, déné ingkang sampun kaanggep lerês déning Islam kados ing ngandhap punika :

Piyandel ingkang lerês menggah ka-Islaman ingkang sampun dipun ajengngi déning ngakal ingkang suci, sarta ingkang sampun mawi wawaton ayat Kur’an lan Khadis punika makaten : sayektosipun ingkang pejah punika namung éwah (pindhah) ing roh saking satunggiling panggénan (jasadipun) dhateng panggénan sanés (ngalam Barzah). Déné kahanan wujuding roh wau [6] boten éwah babar pisan, mila wontenipun roh ing papanipun énggal wau, inggih taksih gadhah raos sakéca, utawi rêkaos (saged nampi kanikmatan utawi pasiksan) pundi ingkang pinasthi ing piyambakkipun, boten bédha akaliyan ing nalika taksih manggén ing jasadipun, namung kémawon ing sasampunipun oncat wau, lajeng boten gadhah (boten saged) amréntah ing badanipun wadhag margi sampun pisah saking ngriku. Ing nalika roh taksih manggén ing jasad piyambakkipun punika dumunung dados pangagengngipun (pangréh) badan, sadaya pirantosing badan punika, sampun masthi miturut punapa saparéntahing rohipun, kadosta : nyerat mawi pirantos tangan, ningali mawi pirantos paningal (mripat) mirêngaken mawi pirantos kuping, makaten sapiturutipun, nanging saréng roh wau sampun oncat saking jasadipun (raga) sampun masthi kémawon préntahanipun ingkang makaten wau lajeng ical, sanadyan makatena kawaskithan utawi kawicaksananipun roh punika taksih lestantun (boten éwah), mila makaten amargi roh saged gesang sampurna nadyan tanpa pirantos badan wadhag, rêkaos sabab saking kataman ing lalampahan ingkang pakéwed, (kasangsaran) tuwin ugi saged angraosake[7]n bingah, lan seneng margi saking anawung ing lampahan ingkang adamen senengngipun, malah-malah manawi kita manah yektos sipat bingah, lan susah, punika sajatosipun harak boten dumunung ing jasad wadhag nanging harak namung dumunung ing roh, nadyan nalika roh wau taksih manggén jasadipun, cekakkipun sadaya tingkahipun roh ingkang temtu ing piyambakkipun kadosta : pangraos kapinteran kawaskithan kabingahan kasusahan sapanunggalipun punika taksih pepak dumunung ing roh wau, nadyan sampuna oncat saking jasadipun, namung kémawon sadanguning roh wau oncat saking badan sampun masthi lajeng boten saged nindakkaken ing tindakkipun ingkang kedhah mawi pirantos badan wadhag kados nalika taksih manggén ing badan wadhag wau.

Ing mangké sampun terang, menggah piyandel ingkang lerês roh masthi gesang ing ngalam kubur, sarta taksih gadhah raos rumaos, déné sakéca, utawi rêkaosing lalampahanipun punika miturut punapa katarimah utawi kautaméning ngamalipun ing rikala gesang ing ngalam ramé (donnya) ngriki.

Para ngulami taksih sami sulaya ing pamanggih. Nalika roh ing ngalam Barzah, punika punapa taksih sok nganggé (wangsul) ing jasadipun punapa boten, ingkang lerês Wallahu A’lam, ananging wangsuling roh ing jasadipun bénjing ing dinten kiyama[8]t (pangadilan) punika kita wajib  kedhah pitados masthi wangsulipun, awit sampun dipun dhawuhaken ing Kur’an lan Khadis ingkang beten kénging  dipun ungkiri utawi dipun mamangngi malih. Déné salajengngipun  gesang kita ing ngalam akhérat punapa lastantun mawi jasad wadhag punapa namung alusipun para ngulami inggih sami sulaya ing pamanggih malih (Wallahu A’lam).

Ing sasampunipun kita tetep kapitadosan kita, ing gesang roh wonten ing ngalam Barzah, lajeng manah kados punapa menggah lalampahanipun roh ing ngriku wau. Lah kados ing ngandhap punika jéréngnganipun.

Dhuh para sedhérék kula muslimin inggih prakawis punika wau, ingkang boten kénging boten kitakedhah ngénget énget ing dalem gesang kita, yén ngantos talompa (kasupén) sampun masthi badhé anemahi dhawah sangsara ingkang tanpa wates, nanging manawi tansah kita éngeti, lan kita ihtiyari kanthi tawajuh ing Gusthi Pangéran ingkang asipat welas sasih, hambok manawi angsal kamirahan  saha ganjaran ugi ingkang tanpa wates angungngipun.

Kawuningngana para sadhérék pecating roh saking raganipun lajeng pindhah ing ngalam Barzah, punika lajengnging lalampahanipun namung kalih warni, inggih punika manggih sangsara lan ruwed pa[9]kéwed utawi manggi kamulyan suka parisuka, éca lan sakéca. Kalih-kalihipun wau sami tanpa wates menggah mangsanipun, déné prakawis ingkang nemahi, sangsara, utawi nemahi mulya, punika boten wonten malih kajawi saking bubudén kalakuwanipun roh kita piyambak rikala gesang ing ngalam wadhag (ing donnya punika). Déné menggah jérénganipun makaten : ing nalika kita taksih sami ing ngalam arwah, sadéréngnging tumitah ing ngalam donnya ngriki punika sampun anampi ing dhawuh timbalanipun Gusthi, bilih kita badhé tinitahaken gesang ing ngalam kawadhaggan ing dalem mongsa ingkang namung sakedhap sanget yén tinimbang gesang kita ing ngalam kalanggengngan, mila gesang kita ing ngalam kawadhaggan wau, sampun pisan-pisan kasengsem (kérêm) ing kawontenanipun ingkang gumelar ing ngriku (kadonyan) nanging tansah tawajuh (madhep) lan éngeta ing Gusthi. Yén kita ing ngalam wadag wau ngantos kesengsem ing kadonyan utawi ngantos kasupén énget kita ing Pangran lah inggih makaten punika witing badhé kasangsaran kita ing ngalam kita ingkang sejati (kalanggengngan), dhawuh timbalaning Gusthi ingkang Makaten wau para manungsa sampun sami nyandikani. Mila ugi kalampahan saking kodrat saha iradating Gusthi, kita lajeng tumitah yektos gesang ing ngalam ramé punika. Ing ngriki kita ginadhuh ambadan wadhag ingkang sarwa saé, sarwa sampurna, ngungkuli sadaya titah sanésipu[10]n, lan ugi pinaringan papan (ngalam) ingkang pepak kanggé praboting gesang. Punapa déné roh kita wau taksih kalastarékaken gadhah kawaskithan (kawicaksanan), ananging ugi dipun  kanthéni hawa napsu (Pépénginan), dhasar gesang kita punika dumunung nglampahi cobining Gusthi, katodhi saged netepi prajangji punapa boten, mila kita kedah tansah énget manawi samubarang ingkang ginadhuhaken ing kita punika masthi boten badhé lestari, nanging masthi sirnanipun utawi oncat saking kita (roh kita) margi déning barangngipun ingkang ngoncati, utawi roh kita  ingkang sampun wancinipun pecat saking barang-barang wau (pejah). Déné kawontenanipun barang-barang wau ginadhuhaken ing kita, punika karsaning Pangéran namung maligi kita naggéya prabot sumungkem kita, sarta énget lan madhep ing Gusthi. Boten pisan-pisan kénging upami kita anggé ngladosi ing hawa napsu kita. Mila manawi prabot-prabot wau lajeng kita naggé ngladosi ing hawa napsu kita, sampun masthi kémawon kita lajeng kérêm utawi kesengsem rêmen sanget ing prabot-prabot wau. Samongsa sampun makaten lajeng owel sanget saupami prabot-prabot wau oncatta saking kita. Nanging pikajengngan kita sagedda awét lastari kénging kita anggé seneng-seneng salami-laminipun ing ngalam wadhag punika. Lah punapa pikajengngan kita (roh) ing[11]kang makaten wau saged sinembadan tangéh lamun balik manawi sampun titi mangsaning oncat masthi kalampahanipun boten saged wurung malih lan boten kénging dipun semadosi. Amila manawi sampun dumugi titi mangsaning donya, (kalebet badan kita) punika oncat saking kita (roh), inggih punika pecating roh saking  raga, ing mongka kita taksih tresna sanget dhateng kadonyan wau, lah lajeng kados punapa kémawon raos lan pangraos kita, ing ngalam ingkang nembé kita ambah (ngalam Barzah). Sampun masthi tansah getun owel lan nalongsa, susah, angresah ingkang tanpa wates agengngipun sarta tanpa telas mangsanipun, cobi kamanaha ingkang wening. Ing nalika kita gesang ing ngalam donya ngriki, saged maréntah ing saranduning badan kita wadhag kanggé prabot ing kasenengngan kita sakarsa-karsa, lan saged maréntah samubarang isén iséning jagad ugi kanggé pirantosing anguja ing hawa napsu kita. Mongka saweg mangsaning seneng-seneng lajeng kapeksa kita oncati sakala sirna babar pisan boten saged panggih pinanggih malih. Dhuh gék kados punapa kémawon raos kita. Masthi inggih sakit sanget, inggih makaten punika yektining pasiksan ing ngalam Barzah, ingkang kabasakaken naraka Jakhim, awit kawontenan kita ing ngriku namung ajeg panalongsa, ingkang tanpa pedhot-pedhot sarta tanpa wate[12]s mangsanipun, inggih tumancebing raos ingkang makaten punika ingkang kabasakaken naraka ingkang langkung déning sanget benteripun, mila poma dipoma kita nalika gesang ing ngalam ramé ngriki, sampun ngantos léna, satemah dhumawah kacilakan ingkang saklangkung déning ageng wau. Inggih punika kasengsem ing kadonyan ngantos dumugi pecating roh kita. Lah cilaka punapa  ingkang pinanggih lamuna pinasthi kados makaten wau. Mongka manawi sampun kalajeng makaten badhé boten angsal lintu kalonggaran utawi kasenengngan sanés-sanésipun malih. Inggih lampahan ingkang makaten wau ingkang sampun dhinawuhaken ing dalem ayat Kur’an : “Ing dina iki wus cukup enggonira anampani ing pangadilaning Pangéran”, menggah patrapan ingkang agengngipun samanten wau, saweg patrapanipun anggén kita kasengsem rêmen ing kadonyan déreng patrapaning anggén kitra mréntah ing gadhuhan kita, dhumateng tindhak ingkang  dédé masthinipun (tindhak awisaning Gusthi), lah punika ingkang langkung agung, lan angigirisi sanget, déné katranganipun kados ingkang badhé kula andharaken ing wingking.

Déné menggah lampahanipun para ingkang sampun saged zuhud sumingkir saking rêmen ing kadonyan [1] nanging namung sumungkem sa[13]ha tawajuh ing Gusthi punika akosok wangsul kaliyan lalampahan ing nginggil wau, awit rikala ing donya ngriki, rumaos anggadhahi sasanggeman ingkang awrat sanget tur wajib kedah linampahan ajeg boten kénging méngéng sarambut pinara séwu. Inggih punika tansah mepeg hawa napsunipun sarta ngeréh supados madhep lan angéstokaken dhawuh prajangjining Gusthi ingkang saklangkung awrat sanget sasanggemanipun, mila gesangngipun ing donya ngriki namung tansah nawung prihatos lan kuwatos raosing manah : baya kapan bisaku koncatan saka ngalam kang sarwa éwuh lan pakéwuh iki, banjur bisa bali marang ngalamku lawas kang sarwa nikmat lan mulya. Makaten raosing para ingkang sampun ngambah ing kawruh kasunyatan, inggih punika kawontenanipun ing donya ngriki namung rumaos ribet lan pakéwed mila tangéh lamuna rêmen utawi kasengsem ing kadonyan nanging malah akosok wangsul punika nyata.

“Gusti Allah, makaten malih anggénipun mempeng ngudi kadonyan nedya kanggé laladi dhateng sabilillah, sarta manawi sampun mangsanipun zakatipun inggih dipun wedalaken yektos punika boten kalebet rêmen donya, balik nama saged sumungkem ing Pangéran kaliyan bondha kadonyanipun.” (Penulis. Wara Susila)

Réhning para sarjana wau sampun anggadhahi pangraos ingkang makaten wau, boten anéh lamun kaoncatan (u[14]ncat) saking donyanipun baoten gadhah raos anggetuni utawi owel, ananging malah gadhah raos sokur, lan bingah, amargi saking lajeng saged oncat saking sasanggén ingkang saklangkung déning awrat lajeng pindah ing ngalam ingkang mardika, tur éca lan sakéca, ingkang tanpa wates ageng sarta mangsanipun inggih punika manggén ing swarga pangayunaning Gusthi. Wangsul ing papanipun ingkang asal, mila kabasakaken bilih pejahing para mukmin sejati, punika lir angganing medalipun tiyang ingkang kinunjara ing pakunjaran ingkang saklangkung peteng, lajeng kaumbar ing papan ingkang saklangkung nyenengngaken, utawi kados angganing bayi ingkang procot medal saking tlanakan pindhah ing ngalam donya. Mila kaselak mokal sanget upami taksih angémut-émut angengngipun taksih anggetuni ing papanipun lami, angengngipun malih niyat badhé wangsul punika katangéh lamun sanget, nanging wontenipun namung bingah sarta sokur ing Pangéran déné oncat saking papan ingkang rupeg lan peteng, lajeng kaparingngan papan ingkang padhang bawéra tur nyenengngaken, mila inggih sampun layak kémawon para Ahli kawruh kabatosan sanget anggénipun sami mung sinau, utawi nglalantih sagedipun amisah saking kadonyan ngantos mawarni-warni marginipun, jer ageng sanget badhé pangundhuhing uwohipun, sawenéhing para Ahli kasunyatan anggénipun a[15]mbudi ngoncati kadonyan sampun saged kasil wiwit rikala taksih sugengngipun ing donya, tegesipun : nadyan ing lahiripun taksih mangen ing donya, nanging menggah kabatosanipun rumaos sampun oncat saking ngriku, jalaran saking sanget konjeming manahipun anggénipun madhep tawujuh ing Gusthi, dados sadaya kahanan ing donya, dalah saranduning badanipun pisan punika sampun kaanggep sirna (ngadam) namung Dzating Pangéran ingkang dipun pandeng ing adinten-dinten, inggih ingkang makaten wau, ingkang antepi dhawuh ing dalem Khadis : “mutu qobla an tamutu”. Sira kabéh padha matiya,  ing sadurungngé tekaning pati. Inggih punika ingkang kabasakaken pejahing salebeting gesang. Tiyang ingkang sampun saged anglampahi makaten punika, ing nalika pecating  rohipun saking raga, boten kraos babar pisan ngantos kacariyosaken kados angganing dinudutipun rambut ingkang dipun lisahi. Tegesipun angler (sakéca), boten kagét babar pisan, langkung-langkung manawi sampun dumugi ngalam barzah, rumaos ludhang saking papredén nanging namung gesang seneng mardika, kaumbar sakarsa-karsa, boten wonten ingkang ngriridhu, utawi mraduli. Amila wontenipun namung suka parisuka, éca lan sakéca, ingkang boten saged kininten-kinten, inggih makaten punika ingkang kangibarataken : darussalam (suwarga).

[16]Wewahan Saking Pangimpun
Methik Saking Kitab Ngilmi Tasawuf

Ingnginggil kaprtélakaken manawi anggénipun para Ahli Kasunyata anjongka ing kamulyan jati ing ngalam kasunyatan punika mawarni-warni tarékatipun (lampah), sawenéhing ngulami wonten ingkang tarékatipun sarana amesu budhi, ing lahir dalah batosipun tegesipun kajawi amemekak ing hawa napsunipun taksih mawi ulah raga, riyalat (ambanting raga) ngirangngi nedha, tilem saha khalwah (sumingkir saking manungsa), satemah saged katarimah dados walafanak kasupén ing samudayaning kahanan wadhag punika kalebet raganipun piyambak ugi sampun boten kalebet manah. Margi saking konjem ing makrifattullah. Mila ing ucap lan solah bawaning lahir, lajeng saémper kados tiyang éwah (gingsir) akalipun, inggih makaten punika ingkang limprahipun kawastanan majenunullah. Ananging para wali ingkang makaten punika déréng kaanggep luhur sanget, jer lajeng namung ing sariranipun pribadi, boten ing ngalap faédahi umuming manungsa. Déné ingkang luhur piyambak  inggih punika wali ingkang netepi makom bakok, lirripun ing lahir taksih anglampahi ing kalimrahaning ngakathah, (saréngat) tegesipun inggig gigriya, salaki rabi, anak-anak amarmakruf mangga[17]ot, sarta ngibadah, anetepi khukuming saréngat Islam nanging nanging menggahing kabatosanipun sampun saged sumingkir saking kadonyan babar pisan dados sadaya ucap lan solah bawanipun punika sadaya namung tumuju ing Gusthi, boten pisan-pisan amrih ing kadonyan, mila khasiling anggénipun manggaot, salaki rabi, enz wau, boten rumaos babar pisan yén ta dados darbékipun nanging dados kagunganipun Gusthi sadaya, sariranipun namung dumunung anggadhuh, mila namung lega lila (kapara sokur bingah) lamuna kapundhut ing samongsa-mongsa, jer rumaos lajeng suda kuwajibanipun (rêrêksanipun) inggih tiyang ingkang saged makaten punika ingkang kabasakaken khayun pinda raina (gesang ing papan kalih) ugi ateges gesang mulya ing donya lan ing akhérat, awit ing lahir taksih netepi ing kadonyan nanging batosipun ing ngalam akhérat (p).@@@

¤¤¤

Amangsuli Pasiksan lan Pakewed ing Ngalam Barzah

Pasiksan ingkang sampun katrangaken ing nginggil tumrap para Ahli kubur ingkang boten kalerêsan tindakipun punika saweg patrapanipun anggénipun kasengsem ing kadonyan déréng patrapanipun anggénipun gesang nindakaken samubarang tindak lahir batos ingkang boten netepi dhawuh. Lah pu[18]nika ingkang langkung awart sarta kathah sanget menggah warni-warninipun awit saben kalepatan satunggal wonten patrapipun satunggal, kantun ngétang. Lah gék pinten éwu kalepatanipun sampun masthi badhé ngraosaken ing patrapanipun sadaya. Ing ngriki kénging lajeng kula ringkes menggah wujuding patrap wau, inggih punika kosok wangsuling lalampahan kita ing ngalam ramé ngriki. Kados ta : upami kita ing donya purun masésa ing sasamining tumitah, ingkang dédé masthinipun punika ing ngalam ngriku (barzah kita inggi lajeng rumaos kawasésa ingkang tikel maéwu-éwu, tinimbang lan pamasésa kita ing donya wau. Kita ing donya sampun purun anrajang maksiyat ingkang murih senengnging hawa napsu kita, punika ing ngrikanipun lajeng kuwalik rumaos aningali ing kahanan ingkang anggigilani, sarta angajrih-ajrihi, malah ugi saged adamel pisakit ingkang ngantos boten kénging kinenten-kinten agengngipun, kita adamel wirangnging sanés inggih lajeng nampi patrapan kawirangngan ingkang tikel maéwu-éwu, yén tinimbang anggén kita damel kawirangngan wau, tuwin sasaminipun, inggih patrapan ingkang makaten punika ingkang kangibarataken kados wawarnén sawer, klabang, kalajengking, cacing, uler, dahana angalad-alad sapanunggalipun.

Ingkang sampun ing dalem Khadis saking sakhabat A[19]bi Huradaroh, Gusthi Kangjeng Nabi ngandika makaten : sarupané wong-wong kang padha mukmin iku nalika ana ing dalem ngalam kuburé, panggonané iku dijembaraké nganti 70 (pitung puluh) asta pasagi, lan padhang terangwangan kaya padhangngé wengi purnamasidi, yén mengkono apa ta sira kabéh  padha suwé panemu yén wong Ahli kubur mau rupeg ing panguripané.  Para sakhabat amunjuk, kula sadaya boten saged manah, namung Gusthi Allah lan utusanipun ingkang langkung ngudanéni tinimbang kula sadaya. Kangjeng Nabi nglajengngaken ing dhawuh pangandikanipun : déné patrapaning para wong kapir ing dalem ngalam kuburé, iku mangkéné : ing kono (kubur) ana tanin 99 iji. Sira apa wus mangreti kang diarani tanin iku. Yéng durung ngreti, iya iku ula kang duwé endhas pitu kang padha tansah nyokoti, lan anglarani marang wong kang siniksa mau tanpa kendhat-kendhat sira kabéh aja gumun mungguh akéhing cacahé ula samono iku, amarga pancén wus pinasthi kapadakake  cacahé alaning kalakuwané kang siniksa iku. Kaya ta : gumedhé, riya sosongaran) panastén (drengki) nguneg-uneg ala, ambawur, lan sapapadhané. Siji-sijining klawkuwan iku banjur cawang-cawang, nganti padho karo cacahing endhasé ula kasebut ing dhuwur mau (99 X 7 = 693) mungguh panyokot utawa pangantuping ula-ula mau ora padha mungguh [20] kukuwatané, nanging ana kang luwih mandi, ana kang sangisoré. Mangkono iku miturut gedhé cilikking dosané kang siniksa. Déné dhawuhingsun mangkono iku tumrap wong kang binuka paningal atiné, bisa weruh terang lan cetha ing kahanané, lan bisa terang ing sababbé, pasiksan kang mangkono mau.

Dhawuh dalem Kangjeng Nabi kasebut  ing nginggil punika, tumrap para ingkang Ahli kawruh mukhashafah, (ingkang kebuka paningal manahipun ing ngalam ghaib) sampun masthi lajeng sumerêp awéntéh-wéntéh ing kawujudan wau, akaliyan paningaling manahipun, saéstunipun Khadis wau nadyan mirid lahiripun punika dhawuh ingkang walaka, nanging ugi mengku ing rahsa ingkang samar, lan werid, mila tumrap kita ingkang d Hadisr Hadisng sumerêp ing kawruh mukhashafah, boten k Hadisnging lajeng maiben nanging wajib kedah pitados lan pasrah. Tegesipun boten susah mikir-mikir cundhukkipun kaliyan akal kita. Jer panc Hadisn barang ingkang ginaib boten gaduk upami ginayuh akaliyan kawontenan lahir, (natir).

Upami wonten ingkang mabeni makaten : kula sampun nyatakaken akaliyan prabot kula lahir (poncadriya kula) ing ngriku pakuburanipun tiyang kapir teka boten wonten kawujudan ingkang kadhawuhaken wau. Lah kados pundi anggén kula [21] pitados ing barang ingkang kula nyipati piyambak (kasat mata).

Pitakénan ing nginggil punika, jawabipun makaten, “Iman” (pracaya) Khadis dhawuh dalem Kangjeng Nabi ing nginggil punika kapinta-pinta dados tiyang pangkat ing ngandhap punika :

Pangkat I : inggih punika ingkang langkung gampil tur langkung pratéla. Boten susah manah-manah, balik namung kedah pitados bilih sadaya wau, inggih wujud yektos kados walakaning dhawuh. Ananging kita boten saget sumerêp akaliyan ngasat mata. Amargi kawujudan wau sadaya wonten ing ngalam Malakut (arwah) sampun samasthinipun mripat kita wadhag punika boten saged mempan (sumerêp) ing kahanan wau. Kawuningana, sadaya cariyos ingkang asambet ing kawontenan akhérat (kalanggengngan) punika masthi dumunung ing ngalam Malakut, kita harak saged amanah ing kapitadosanipun para sakhabat ing sowaning malaikat Jabrail ing ngarsaning Kangjeng Nabi ingkang parlu maringngaken ing wahyuning Pangéran, mongka para sakhabat wau ugi sami boten sumerêp ing wujuding sang malaikat balik amung Kangjeng Nabi piyambak ingkang priksa. Nadyan makatena, kapitadosanipun para sakhabat wau, ugi nama sampun apasah. Makaten ugi prakawis sadaya wau, kita boten sumerêp (ngasat mata) ing kawujudan wa[22]u, nanging boten mokal upami kawujudan wau dipun sumerêpi déning ingkang sami kataman (mayit), makaten ugi kita saged manah manawi malaikat punika sanés jinising manungsa (anak) Adam mila ugi saged manah manawi sawer, klabang ing ngalam kubur punika inggih sanés bangsaning sawer, klabang, ingkang sami katingal ing donya punika.

Pangkat kaping II : kitaq saged ngalap ngibarat (pipindhan) ing tiyang tilem ingkang supena rinidhung ing barang ingkang ngajrihi (kagum). Ing salebetipun supenan awakkipun inggih rumaos akaraos sakit capé, androdhog, trekadhang inggih gero-gero, polah ngantos dumugi nglilir saking tilem tabeting anggénipun kagum wau déréng ical malah wonten sacelakking ngriku boten sumerêp punapa-punapa. Awit saking punika pasiksan tumrap Ahli kubur, saged ugi inggih wujud kados pipindhanipun tiyang supena wau.

Pangkat kaping III : kita masthi mangretos manawi kawontananipun sawer ing donya ngriki punika boten saged damel sasakiting badan dénéingkang anjalari damel sakit punika wisanipun, yén kasaring malih, wujuding wisa punika ugi boten saged damel sakit nanging ingkang damel sakit punika sayektosipun dayaning wisa, awit saking nalar ingkang makaten wau [23] Khadis kasebut ing nginggil wau kénging rinaos ingkang kangendikakaken sawer sami nyakoti wau, boten wujud sawelakaning sawer, nanging namung dayaning wisaning sawer-sawer, ingkang tumama dhumateng para ingkang kataman siksa wau. Dados Khadis wau lajeng kénging dipun wudhari makaten : wong kang dosa nglakoni papacuh. Takabur, riya, sapituruté, iku ing ngalamé barzah bakal nompa patrapan kaya-kaya cinokot ula 693 kang padha mawa wisa mandi-mandi, tur babarêngngan pangroyokké (panyokoté). Lah, cobi sami kagaliha, sampun kados punapa raosipun tiyang ingkang kacakot sawer mandi ingkang saweg satunggal utawi sapisan kémawon,? Amansthi inggih sampun sakit saget kang mongka lajeng sakit wau lajeng katikellaken ping 693 tur ajeg ing jaman ingkang tanpa watesan laminipun, iba kados punapa kémawon rêkaosipun.

Tutuping pangimpun kula punika, anglairaken ing pandonga dhuh Gusthi Allah, kawula nyuwun ing Tuwan mugi karêksaha saking siksa kubur, lan saking siksa naraka, tuwin rineksaha saking pitnahing ngagesang, lan ing sampuning pejah kawula, punapa déné rineksa saking pitnahing maséh (dadjal) Amin yarobal ngalamin,@@@.

— tamat —

Lalampahan sasampuning pejah,
tambahan saking penulis, Warasusila.

Sawisé katekan ing pati (wong kang ora pracaya) padha ngucap : dhuh Pangéran kula panjenengan wangsulaken supados saged nindakaken ngamal saléh ingkang kala rumiyin boten kawula tindakaken, ora, mangkono iku pangucaping wong iku, ing saburiné ana aling-alingngé barzah nganti tekaning dina ditangékaké : Kur’an XXIII : 98, 99.

Ayat ing nginggil punika  nerangaken bilih tiyang ingkang pejah, punika rohipun boten badhé tumimbal lahir malih utawi nitis dhateng donya. Nanging lajeng tetep dudunung ing ngalam barzah, makaten punika saéngga dinten bangas inggih dintenipun manungsa sami katangékaken saking pejah parlu badhé kaimpun ing Pangéran wonten ing dintening wawales, kados punapa kacélikkipun tiyang ingkang sami boten pitados lan sami gadhah panganggep bilih sasampuning pejah, rohipun punika lajeng nitis utawi tumimbal lahir malih dhateng donya, punika para maos saged anyumerêpi wonten ing ayat wau, inggih  punika tiyang wau lajeng nyuwun dhateng Pangéran supados kalahiraken malih dhateng donya, parlu badhé nindakaken ngamal saléh ingkang kala rumiyin boten anindakkaken, ingkang makaten wau  tinulak ing Pangéran awit tiyang wau sawikingngipun sampun kalingngan ngalam barzah makaten wau éngga dumugi dintening dipun tangékaken, (awit sapunika punapa kita boten parlu ngamal sapunika?).@@@

¤¤¤

————–
[1] Tiyang ingkang pangudinipun kadonyan saged anetepi ing kukum kukumipun.

Posted in SULUK PALAYARAN

SULUK PALAYARAN


SULUK PALAYARAN


Amedharaken pralambangnging ngagesang punika,
kaupamékaken layar ing saganten rahmat,
saha amedharaken wawarah patraping lampah
alayar, ngener dhateng wekasaning
samodra tanpa tepi

1e DRUK

UITGEVRIJ EN BOEKHANDEL
STOOMDRUKKERIJ “DE BLIKSEM”
SOLO 1933

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir

Sidoarjo,  20 Januari 2018

@@@

[3]SULUK PALAYARAN

Sekar Dhandhanggula

  1. Déné kabéh-kabéh kang tinulis laku-laku miwah sangat-sangat miwah dina lan tanggalé, myang ukur sadayéku, ingkang ala lawan kang becik miwah naas lan sangar, taliwangkénipun miwah ta kang ringkel jalma, sampar wangké dhungul lan kudhu mabéki, sapa padhané uga.
  2. Dina ala lawan becik lamun tamban bisa ngarah-arah, ingkang becik kang piniléh, yén kasusu ing laku, kaya priyé goné amilih, ala becik tinrajang, aja wasing kalbu, pasraha marang Pangéran pati urip lara waras lawan malih, begja lawan cilaka.
  3. Iku dudu gawéyaning jalmi, mapan atas ingkang murbéng jagad ingkang manci [4] sakabéhé, aja sakserik kalbu, dén kumambang sisésa Widhi,  manungsa mapan darma, obah osikipun pan pitulungnging Pangéran ora ana daya kuwasan kuwaté pribadi, nanging pitulungnging dzat.
  4. Dén kumambang wisésaning Widi, upamané badaning manungsa, linarah néng lautané, saparané pan anut, mring ombakking sagara yekti, iku mapan sanépaning manungsa iku, mulané ana babasan wong kakéhan sakarat iku sayekti, pan kabéh ing manungsa.
  5. Duk uripé donya puniki, sadina-dina pan wis sakarat, miwah sawengi-wenginé, manggung sakaratipun, melék turu sakarat ugi, mila ngarat sakarat, wong néng donya iku, déné ta ing laminya, urip iku néng donya tan pegad déning, layar sagara rahmat.
  6. Naglor ngidul ngétan ngulon neng[5]gih, goné layar pan ora tumeka, iya marang dharatané, mila tanana manggih, ing dharatan déning jaladri, tanpa tepi punika, prandéné kang weruh, layar sadhéla tumeka, ing dharaté kang sagara tanpa tepi, suprandéné ya ana.
  7. Ing tepiné garitanen ugi, déné wus ngaran iku sagara, tanpa tepi suprandéné, kayana tepinipun élok temen basa puniki, kapriyé yén kenaha, kinira ing kalbu, dinuga-nuga watara, saking kira-kira mapan datan keni, kajaba kang wus wikan.
  8. Ing tepiné ingkang jalanidhi, sagara rahmat mang tanpa ombak nanging gumleger aluné, lamun ngamudi dinulu, sawangané rêsik tur wening, mila kang sami layar, tan nganggo parahu, nyana tanna pakéwuhnya, yén tinrajang telengngé kéh parang curi, mila arang kang prapta.
  9. Ing tepiné ingkang jala[6]nidhi, déné alayar tan mawi palwa, alongka teka pinggiré, barakkané punika, kathah kérêm kantanggor suri, mila ayun waspadané, mring pakéwuhipun iya ing sagara rahmat mapan akéh poncabaya jro jaladri, mila arang kang prapta.
  10. Mapan arang iya angawruhi, ing prenahé ing sagara rahmat tur sadina sawengingé, wong anéng donya iku, alalangén anéng jaladri, jroning sagara rahmat prandéné arang wruh, saking kalingngan ing tingal, kalimputan poncabayaning ngaurip, mila arang waspada.
  11. Lamun arsa layar ing jaladri, sagara rahmat mawiya palwa, sarta lawan kamudhiné, pandoman sampun kantun myang layaré dipun abecik miwah sanguning marga, ywa kirang dén agung, yén tan mangkono tan prapta, ingka tepiné iya sagara rahmati, [7] pan mundhak akangélan.
  12. Baitané pan eningnging galih, kamudhiné pan anteping tékad, sucining kalbu layaré, pandomané puniku, pituduhing guru sayekti, sanguné ngélmu risa, lakuning parahu, kalawan murahing nge-dzat, yén tumeka anéng tepining jaladri, iya sagara rahmat.
  13. Dadi bodho wong puniku singgih, milanipun bodho wong punika, déné tan wruh ing dhéwékké, pan suwung jatinipun[1] gih puniku, kang wus udani, wruh tepining samodra, kaélokkan tuhu, lungguhipun Akadiyat duk layaré Wahdat lungguhipun nenggih, angkaté Wakidiyat.
  14. Iya dipun kawruhana malih, iya sagara patang prakara, iki [8] ta wiji-wijiné, ingkang rumiyin iku, sagara dzat namanéréki, ping kalih pan sagara, sipat naminipun ping tiga sagara Asma, nama nira kang kaping patipun nenggih, aran sagara Apngal.
  15. Yén ta durung wong iku udani, ing dunungngé kang sagara papat, prenah wiji-wijiné, durung sampurna iku, ing kawruhé maksih sak serik, sayogya ngupadosa, tatakon kang luhung, aja mupus barang karya, mapan wenang mungguh wong urip puniki, bubuhané istigar.
  16. Krana abot babo wong ngaurip, mapan nampik milih iku wenang, yén milihana wong kuwé, dadi wong tanpa kusur, yén namungnga milih kang becik iku, pan asungkan lamu ana, yén milihana sungkang nganggo becik, wong nasar ambalasar.
  17. Dipun sami marsudi [9] ing budi, punika lambang wong kuna-kuna, pinrih graitané dhéwé, génta kita-kita wruh, aja lawan pakon liyaning, pinrih marsudi akaling tyas dén karaus sampun ngamungngaken tedah, tedah guru pribadi ingkang marsudi, darapon kapanggiha. @@@, i.

=== tamat ===

 

[10]WEWAHAN

Pethikan saking serat papalinipun Kyai Ageng Séla

  1. Apan kathah békaning ngaurip dénya amrih pakolih ing badan amrih kuncara ngélmuné, (………..) melékna sben dalu, tansah dénnyaacegah bukti, andhap asor kaliwat ésemé lir wuyung, ulat manis ati sabar, dadi gendam ilaté guna wiranti, (ananging) enengngé salah cipta.
  2. Tan mangkana ingkang wus sayekti, badan ingkang mapan kadi sarah, anéng lautan paminé, apa ombakking ranu, sarah anut ilining warih, ikan jeneng kawula, tan darbé karséku, anging purbaning Pangéran mawarna saka limput marang sa[11]wiji, wus kerêm ing sagara.
  3. Nora nana kang dén paraniti, pan wus liwung tan darbé Pangéran wus suwung jati kawruhé, tan dulu tan dinulu, tanna panggih nora pinanggih, tan paran tan pinaran wus tumekéng suwung, sasolahé pan asamar, nora nana kang kaduga angarani, liwung kadi wong édan.

¤¤¤

__________
[1]    Kacundhukna kaliyan papalinipun Kyai Ageng Séla, ingkang awrat ing wewahanipun serat punika

Posted in SERAT SANDI JENAR

SERAT SANDI JENAR


SERAT SANDI JENAR

Anggelaraken wawadosing cariyosipun
Séh Siti Jenar, punapa malih babadipun
para wali sanés-sanésipun jaman
karaton Demak nalika wiwit
sumebaripun agami Islam
ing tanah Jawi

anggitanpun :
J. Driyawongsa, lan
Jayéng Sudarma

ing
Ngayogyakarta

Kabesut lan kaecap lan kawedalaken
Ing pangecapan Mardi Mulya
Ngayogyakarta

Kaecap ingkang kaping II
1 Juli 1928

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir
Sidoarjo,  Januari 2018

@@@

[3]BUBUKA

Para maos temtu sampun priksa dhateng kawontenanipun serat serat cariyos utawi babad Jawi, yasanipun para pujongga ing jaman kina. Serat-serat wau sami anengsemaken dhasar kathah tutuladan saé saha pipiridanipun warni-warni, maédahi tumrap ingkang sami anggilut suraosipun, namung kuciwanipun pandhapukipun ragi keladukken pasemon utawi perlambang, angantos tumrapipun pamaos umum ragi ngawatosi bok bilih lajeng sami kalintu pamanggih. Kajawi punika ugi saged angodhengngaken manah, kadosta : tiyang amikut baledhég cacing malih dados manungsa, lalaran mawi baita beruk sasaminipun teksih kathah sanget panunggilanipun.

Makaten wau manawi katampi salugunipun tartamsu sulaya lan kukum ngadad lan boten cundhuk kaliyan kukumipun agami. Sisib sembiripun manawi anggegeggi wontenipun sadaya kaélokkan wau saged andrawasi tumraping gesangngipun, tur mekaten wau  ugi ngicalaken jejering cariyos.

Saking wawasanipun ingkang nganggit serat punika, anggening para pujongga angripta serat-serat wau, terang boten mardika raosipun amargi racakkipun sami ngawula ing para na[4]ta, pramila ajrih amiyak sadaya wawados ajrih angeblak ing samukawis cariyos, sinembuh senengnging ulah raos ulah semu, punapa déné inggiling kasusastranipun yayasanipun serat lajeng boten sawantahipun, sadaya ros-ros ingkang sakinten dados awisan lajeng sinamun ing pasemon kados kawontenanipun sadaya serat-serat ingkang pinanggih samangké punika, ingkang sami winaos ing tiyang kathah.

Lairipun serat : Sandi Jenar : punika, saking pikajengnganipun ingkang nganggit sagedda ngudhari sadaya wontenipun pasemon-pasemon salebeting babadipun Séh Siti Jenar saha sadaya para wali jaman karaton Demak amurih sagedipun dados susuluh anguningani lajering cariyos ingkang sejati, sampun ngantos kelajeng-lajeng kalintu pamanggih, anggega ingkang boten-boten, awitraos gugon tuhon punika sampun terang namung bahdé ameper sadaya lampahing kamajengngan, wondéné ingkang dados babonipun anggelar sadaya  perlambang utawi pasemon salebeting babad wau, inggih serat babad ingkang langkung lajer, ingkang déréng sami kapisan ing kathah,margi teksih kadamel widos, kajawi punika ugi mawi wawaton ngélmi kukum ngadad kukum ngakal saha kukum agami.

Ngayogyakarta, 1 Rêjeb 1858
Pangripta.

— @@@ —

 

[5]SANDI JENAR

Nalika teksih jejeripun karaton Majapahit bongsa Jawi teksih sami angidhep angami Buda.jaman semanten Daropah lan Asiyah ingkang sisih lér lan kilén  sampun sami kambah agami Islam, sarêng abad ingkang kaping 13 tahun maséhi, tanah Jawi wiwit kadhatengngan bongsa Arab ingkang sami badhé mencarakenagaminipun, nanging sadéréngngipun anjujug tanah Jawi, tanah Malakah saha tanah Sumatra sampun kaambah rumiyin ing ngriku sampun sami wiwit  ngrasuk agami Islam,  bongsa Jawi ingkang Ahli among dagang sarana lalayaran sampun sami wiwit manjing agami Islam margi kathah sasrawungnganipun kaliyan para dagang sanés-sanésipun  utawi tempuk kaliyan tiyang Arab wonten ing nagari Cempa (Malakah), jer jujugganipun sakawit inggih ing ngriku punika.

Bongsa Arab dhatengngipun  ing tanah Jawi boten sasarêngngan tiyang kathah, tumaruntun satungal-satungal lan ingkang kajujug inggih tanah-tanah palabuhan urut pasisir.

Sinebut ing dalem kondha, kala samanten Sang Prabu Brawijaya, ingkang jumeneng ing Majapahit pinuju kémeng nganbadra irawan, peteng panggalihipun margi pakéwed anggénipun ngrancang putra ingkang badhé kaangkat gumantos natha. Sang Prabu kagungngan garwa [6] putra saking Cempa, lan garwa paminggir katempah nama Putri Wandhan apuputra kakung tinengeran asma Bondhan Kejawan, kajawi punika Sang Prabu kagungngan garwa malih putri Cina, ingkang nalika panglamaripun mawi prajanjiyan samongsa putri Cina wau patutan  kakung, kedah katetepaken ingkang calon gumantos natha. Ing mangko garwa putri Cina sampun lajeng anggarbini sayektos Sang Prabu sanget kémengngan panggalih, manawi katagih punapa ingkang dados prajanjiyanipun ngajeng, manawi ambabar kakung. Putra Radén Bondhan Kajawan nunten kasingidaken dhateng dhusun Tarub, éwa samanten Sang Prabu meksa sanget boten sakéca panggalih dalem kados pundi saupami putra ingkang miyos saking putri Cina saéstu kedah kajumenengngaken, wasana pinanggih ing nalar, garwa putri Cina kakintunaken  dhateng Palémbang, katrimakkaken dhateng Arya Damar. Nanging kéngingngipun kagarwa  manawi sampun ambabar. Dados wosing rêmbag Sang Prabu Brawijaya niyat cidra ing janji. Wawados makaten wau  konangngan ing tiyang Arab ingkang sami angajawi mencaraken agami Islam, nedya kanggé dadamel manawi kala mangsanipun sampun dhateng.

Kala samanten tiyang Islam saking tanah monca ingkang smi mencar-mencaraken agaminipun sampun sawatawis kathah, kadosta : Séh MaolanaMaggribi, Maolana Iskak Maolana Malik Ibrahim (inggih Sunan Giri), Séh Rahman (Sunan Nga[7]mpél), Sunan Bonang (putra Ngampél). Kajawi punika wanten malih ingkang sami mangén ing Cirêbon sapangilén ngantos dumugi ing Sumatra. Sarêng cacahipun tiyang Islam ing tanah Jawi tansah saya mindhak-mindhak kathahipun para tutunggul wau lajeng ngupados rékadaya, sagedda agami Islam tumunten sumebar satanah Jawi.

Kocapa, putri Cina ingkang katitipaken ing Palémbang éstu ambabar kakung, kaparingngan  asma Radén Patah. Saréng  sampun diwasa, Radén Patah angajawi, suwita dhateng Sunan Ngampél malah lajeng kapundhut mantu pisan, saking dhawuhipun Sunan Ngampél Radén Patah andikakaken tutruka wonten ing dhusun Bintara, inggih dhusun  ingkang ing tembé dados karaton Demak punika. Lamining lami dhusun Bintara saya rêja lan  kathah tiyangngipun inkang sami maning agami Islam , angantos Radén Patah katimbalan dhateng Majapahit inggih gegayutan prakawis  punika. Sang Prabu Brawijaya ugi sampun amarêngngaken  Radén Patah kalilan manggén ing Bintara anglestantunaken tutruka lan mencaraken agami. Nanging salugunipun salebeting panggalih angandhut kuwatos bok bilih Radén Patah saged ngendhih karaton Majapahit, éwa samanten panggalih makaten wau  saged kaendhakkaken awit sampun pirsa bilih salugunipun Radén Patah punika putranipun piyambak pra[8]mila inggih boten  kamunasika babar pisan punapa satindakkipun Radén Patah.

Sarêng Radén Patah wonten ing Bintara katawis sangsaya ageng dayanipun para ngulama rumaos angsal margi anggénipun badhé anjebaraken  agaminipun Islam, Radén Patah kinarya lantaran manawi piyambakkipun sampun saged gumantos ratu, lan saged angislamaken Sang Prabu Brawijaya, tartamtu sadaya tiyang Buda ing tanah Jawi lajeng sami ngrasuk agami Islam sadaya. Para ngulama lajeng  ngebang dhateng Radén Patah : manawi saged agentosi kaprabon sarana nagih prajanjiyanipun Sang Prabu Brawijaya nalika nglamar  ingkang ibu, lan manawi saged angislamaken Sang Prabu, badhé kaangkat dados Amirul Mukmin, ingkang makaten wau Radén Patah anyagahi.

Para ngulama rumaos sampun saged nyepeng punapa ingkang sinedya, anunten pados bongsa Jawi ingkang saged kawruh prajan ngertos sadaya wawadosipun papréntahan kajawén lan ingkang ageng dayanipun, wasana saged manggih sayektos tur dhasar teksih darah karaton inggih punika Radén Sahid inggih katelah  nama : Lokajaya. Kasebut ing dalem cariyos Radén  Sahid wau putra Tumenggung Wilatiktha ing Tuban.

[9]Radén Sahid dipun rêmbagi para ngulama, dipun jaksa sarêngngan andhapuk praja islam sampun anyagahi, nunten lumebet agami Islam, ing tembé Radén Sahid kaangkat dados wali, katelah nama : Sunan Kalijaga. Sadaya lampah wau sarwa winados saben-saben musawaratan manggén ing samadyaning saganten amurih sampun ngantos kapirêng tiyang, punapa ingkang katindakkaken.

ASAL USULIPUN  SÉH SITI JENAR

Salebeting Serat Walisana utawi Babad Tanah Jawi ingkang limrah kawaos tiyang kathah, prakawis lalampahanipun Séh Siti Jenar boten kacariyosaken salugunipun sadaya mawi perlambang, mawi pasemon, kadosta wonten ing Walisana makaten :

Nalika Sunan Bonang musawaratan kaliyan Sunan Kalijaga, angrembag prakawis wados kacriyos numpak baita alit menggah sedyanipun Sunan Bonang badhé mejang kawruh kakékat dhateng Sunan Kalijaga. Dumadakkan baitanipun borot lajeng kawelahan minggir badhé kapopok siti. Dilalah sitinipun ingkang kanggé mopok katutan cacing. Baita lajeng menengah malih, Sunan Bonan nunten amiwiti pamejangngipun ka[10]wruh kasidan jati. Sunan Bonang lan Kalijaga sami dedreg saraséhanipun ngélmi.

Kocapa, saweg ramé-raméning saraséhan kapirêng swraning tiyang, nanging sumerêp sadaya suraosing wejangan wau. Sunan Bonang lajeng ngandika sira dadi manungsa. Saking angengnging kramatipun Sunan Bonang, cacing saged malih warni, makjleg dados manungsa sayektos, salajengngipun manungsa malihan cacing wau kaangkat dados wali, dados jangkepipun para wali, saha kanamakaken Séh Siti Jenar.

Déné salebetipun Babad Tanah Jawi Siti Jenar Punika boten asal saking cacaing, pancéng inggih manungsa sayektos, gancaraning cariyos : para ngulama pinuju  musawaratan badhé anetepaken para wali. Wasana angsal sasmitaning Pangéran kinén nyigar semongka kaedum dados 8 (wolu). Wasana sarêng irisan semongka kaedum teksih wonten tirahanipun satunggal, sarêng Sunan Kalijaga nginguk medal ing jawi wonten tiyang satunggal kalerêsan kaajak malebet dipun sukani irisan semongka ingkang tirah, dados gunggungngipun wonten wali 8 (wolu) lan satunggal, pramila limrahipun sami amastani wali punika wolu, sanga tinari.

[11]Nitik suraosipun Serat Walisana lan Babad Tanah Jawi wau, terang sanget punika dédé cariyos salugunipun kajawi boten pinanggih nalar, badhé cengkah kaliyan kawontenan kodrat déné luguning cariyos ingkang boten sinawung pasemon makaten :

Nuju satunggaling wekdal ing wanci dalu para ngulama Islam nedya pirêmbagan kaliyan Radén Sahid inggih punika Sunan Kalijaga, babagan prakawis ingkang gawat lan wados, ingkang badhé amedharaken rêmbagipun Sunan Bonang. Kacariyos anggénipun rêmbagan wonten salebeting baita alit ingkang nglampahaken baita wau satunggiling pambelah bongsa Daropah (inggris). Déné ingkang karembag ing ngriku prakawis anggénipun badhé amencaraken agami Islam dipun sangkani saking kraton Majapahit Sang Prabu Brawijaya saputra sentananipun kedah lumebet agami Islam, warni-warni lampah lan rékadaya ingkang gegayutan bab punika rinembag mateng. Sarampungnging rêmbag Sunan Bonang sumelang ing panggalih, bok bilih wados wau saged kajodheran awit salebeting rêmbagan wonten tiyang ingkang nyumerêpi, lan mangertos sadaya rêmbag wau, inggih punika pambelah baita kasebut, wasana pupuntoning pamanggih boten sanés kajawi pambelah wau keah tumut ang[12]grombol mriku.  Pambelah dipun rêmbagi, lan kaebang badhé kadadosaken sunan lajeng amituruti punapa sapanedhanipun para ngulama. Ing tembé pambelah wau saged kaangkat dados sunan sayektos katelah : Siti Jenar.

Dados salugunipun  Siti Jenar punika pancén dédé malihan  cacing, pancén inggih manungsa, kados ingkang kasebut ing Babad, pramila Siti Jenar wau kaupamékaken cacing, awit asalipun  namung saking pambelah, kajawi pamedal sakedhik kala samanten kagolong panggaotan ingkang dalajadipun asor sanget.

Pramila pambelah wau lajeng katelah nama Siti Jenar, pambelah wau lajeng katelah nama Siti Jenar, awit sasampuning ngertos wawadosipun para ngulama Islam anggVnipun badhé nungkulaken Majapahit pambelah lajeng kaganjar siti mardikan ing tanah abang (Betawi), supados kekah anggénipun ngandhut wados.

Pasemon baita borot baita punika perlambangngipun wadhah, inggih wadhah wawados antawisipun Sunan Bonang kaliyan Sunan Kalijaga. Sarêng borot katutup siti, liripun sarêng wadosipun kapirêng ing pambelah, pambelah dipun golongngaken dados warga, sarana dipun sukani siti. Kala samanten ing Betawi sampun kathah tiyangngipun monca, pramila anggénipun angganjar siti wonten sacelakkipun ngriku.

[13]Prakawis wejangnganipun Sunan Bonang dhateng Sunan Kalijaga bab ngélmi kakékat punika dédé kakékat ngélmi gaib awit mejang ngélmi gaib boten perlu kuwatos kajodheran lan boten perlu ngupados papan satengahing saganten. Nitik Serat Babad katingngal cetha, bilib parêpatan wau  boten ngrembag ngélmi punapa-punapa, namung ngrembag lampah warni-warni lan kuwajibanipun para ngulama wolu, amila dipun perlambangi angiris semongka dados wolu. Jer semongka pancén pasemoning praja, kadosta : nagari sinigar semongka. Dados ingkang kinajengngaken semongka wau nagari lan praja ing tanah Jawi.

LALAMPAHANIPUN SUNAN KALIJAGA

Miturut Serat Babad ingkang kalimrah kawaos tiyang kathah, Sunan Kalijaga punika ing ngajeng asma : Lokajaya, utawi Radén Sahid, nanging asal-usulipun boten patossa terang, sawenéh mastani putra Tumenggung Wilatiktha Tuban sawenéh netepaken putra Majapahit.

Kacariyos Radén Sahid punika tiyang ingkang saklangkung mursal pandamelanipun mandung, nga,pak ngécu, bégal rêmen ngabotohan aben sawung, puyuh lan samukawis pandamel awon sanés-sanésipun.

[14]Nuju satunggaling dinten Radén Sahid pinuju ambébégal salebeting talatah Kudus kapapag Sunan Ngampél pinuju lalana, ambekta cis sarta beruk, Sunan Ngampél kabégal boten  lenggana, nanging kuciwanipun boten ambekta punapa-punapa. Manawi Radén Sahid kapéngin kasugihan Sunan Ngampél sagah nedahaken panggénanipun  donya brana. Sunan Ngampél nuntun nudhingngi wit arén ingkang wonten sakiwa tengenipun ngriku, sadaya sami malik dados jené (emas). Sarêng Radén Sahid sumerêp sadaya wit arén sami malik dados jené, sandé anggénipun ambégal sanalika nungkul dhateng Sunan Ngampél sarta nedya puruhita.

Cekakking cariyos Radén Sahid sampun saéstu dados muridipun  Sunan Ngampél lajeng dipun jak mider-mider dhateng saés nagari. Wonten satunggaling nagari Radén Sahid kadhawuhan kéndel ing ngriku, dipun tilari teken katancebaken siti, mawi kaweling boten kénging nilar papan ngriku, manawi boten wonten tiyang ingkang ngajak piyambakkipun, Radén Sahid mituhu punapa dhawuhipun guru.

Gancaring cariyos lamining lami Sunan Ngampél rawuh ing papan ngriku malih, teken ingkang katancebaken siti malih dados waringin ageng. Ing ngriku Radén Sahid tampi dhawuh malih supados martapa wonten ing lépén ing témbé lépén wau dado[15]s kedhung alebet boten antawis lami Sunan Ngampél ngrawuhi malih. Radén Sahid pinanggih badanipun saklangkung asrep jalaran tansah  wonten sanginggiling toya. Anunten dipun jak pindhah papan ing ngriku dipun byakki rumput aking, nunten kaobong, amurih icala asrepipun, sabakdanipun makaten Radén Sahid kaajak késah malih. Margi martapa ing ing sanginggiling lépén wau, Radén Sahid sarêng kaangkat dados Sunan lajeng katelah asma Sunan Kalijaga. Slajengngipun Radén Sahid dados wejangnganipun Sunan Bonang, kados ingkang kacariyos ing ngajeng.

Miturut cariyos ingkang lugu, wekdal samanten para ngulama Islam saweg ambetahaken trah kraton ingkang saged lan kendel supados ambiyantoni punapa ingkang dados sedyanipun, kalerêsan ing Tuban wonten tiyang kaloka, tur inggih teksih darah kraton saking  kalokanipun ngantos katelah nama : Lokajaya, pancen sampun misiwur menangngan ageng dayanipun wonten ing kiwa tengenipun dhusun ngriku.

Sayektos Lokajaya dipun panggihi lan dipun rêmbagi punapa sedyanipun para ngulama. Mawi pangarêm-arêm manawi Lokajaya kaleksanan purun ambiyantoni, ing tembé badhé kaangkat dados sunan, Lokajaya anyagahi, awit pancén  inggih kapéngin minalya gesangngipun, [16]Sunan Ngampél kabéhal punika wantahipun dipun tog prajanjiyan utawi kasagahanipun, nudingngi wit arén dados jené (emas) sadaya, punika kasagahan badhé andadosaken sunan lan badhé mulyakkaken gesangngipun Lokajaya. Lokajaya sarêng sampun pitados dhateng kasagahanipun Sunan nGampél lajeng anyagahi. Salebeting pasemon kacriyosaken teluk lajeng puruhita. Sarêng Lokajaya sampun terang manteb lajeng dipun  parabi Sahid tegesipun labuha mami.

Sasampunipun makaten Radé Sahid katilar, dipun dhawuhi nengga teken ingkang katancebaken siti, ingkang ing tembé lajeng tuwuh dados waringin ageng. Teken kajengipun  pitedah, inggih punika pitedah badhé lampah-lampahipun mencaraken agami Islam katanem ing siti, liripun katanem ing dalem batos sampun kawedhar ngakathah rumiyin, teken dados waringin ageng, kajengngipun saking temen lan kamempengnganipun Radén sahid wonten ing ngriku agami Islam saya ngreda, saya mindhak jembar tebanipun, papan ngriku dados pangaubanipun pinten-pinten tiyang Islam.

Radén Sahid tampi dhawuh tapa sanginggiling toya, punika boten sanén namung kadhawuhan anglébaraken agami [17] Islam kados déné lampahing toya. Lépén lajeng malih dados kedhung ageng alebet punika kakajengngipun Radén Sahid lajeng misuwur dados kedhungnging ka-Islaman.

Nalika samanten Radén Sahid  sampun rumaos asrep panggalihipun amargi sampun kathah  ingkang angguyubi, lan sampun marêm anggénipun gadhah tékad, Sunan Ngampél ngéngetaken déréng kénging ngayem-ayem teksih wonten  kuwajiban ingkang saklangkung gawat lan awrat ing ngatasipun tumindak mencaraken agami islam teksih kedah mawi toh jiwaraga. Pramila salebeting  pasemon Radén ahid karaos atis badanipun nunten dipun byukki rumput aking lajeng kaobong, ngantos ical asrepipun.

Lamining lami, sarêng Radén Sahid sampun tétéla ngrungkebi agami Islam sayektos lan terang setya tuhu dhateng agami Islam lajeng kaangkat dados Sunan dipun paringngi jujuluk Sunan Kalijaga. Tegesipun anjagi ilining toya lépén inggih punika pasemon sumebaripun agami Islam ingkang kaupamékaken toya amili. Radén Sahid sasampunipun kajumenengaken wali lajeng wiwikka ajag ngrebag prakawis  ingkang gawat-gawat lan winados panggénanipun wonten satengahing saganten kados ingkang  sampun kacariyos ing ngajeng.

Anglajengngaken cariyos Sunan Kalijaga sasampuning mudheng sa[18]yektos dhateng sedyanipun para wali sadaya, anggenipun mencaraken agami Islam sangsaya dipun sengkut wasana kathah sanget ingkang lajeng sami anggilut agami Islam, sarêng agami Islam katingngal sampun jembar tebanipun mongka saben dinten mindhak-mindhak cacahipun ingkang sami lumebet Islam para ngulama lajeng ngrancang badhé anjumenengngaken Amirul Mukmin inggih punika pangangengnging agami Islam sarana kapilih ing sadaya bongsa mukmin kala samanten ingkang  kepilih radén Patah. Jaman jumenengngipun Radén Patah dados Amirul Mukmin tiyang Jawi pecah dados kalih golongngan inggih punika golongan Kabudan lan golongan Islam makaten ugi prakawis pangawulanipun dhateng rathu ugi boten nunggilpramila Majapahit  lajeng ajeng-ajengngan kaliyan Bintara.

Nunggil wekdal wau para wali niyat  badhé sami yasa mesjid minongka pépénget adegipun agami Islam ing tanah Jawi. Boten kacariyos  rêroncénipun sarêng pirantos-pirantos sampun ngalempak mesjid nunten badhé dipun deggaken, ing wanci dalu sadaya ngulama lan tiyang Islam  sami tumandang angedeggaken mesjid kacariyos Sunan Kalijaga kabagéyan yasa saka guru satunggal nanging pandamelipun boten saking kajeng ageng, tatal dipun kempalaken katangsulan ing duk.

Kocapa, sarêng mesjid sampun ngadeg para ngulama nunte[19]n sami pradondi prakawis  rêmbag lerêsing kéblat ngantos ramé sulayanipun rêmbag lerês, Sunan Bonang anyuwuk pabenan sami kaprayogakaken nunuwun dhateng Pangéran pundi kéblatipun  ingkang lerês, sarêng wanci lingsir dalu, sadaya sami kaget acingak sumerêp Kakbatullah Mekah katingal awéla-wéla. Boten dangun Sunan Kalijaga menyat saking  palenggahan jumeneng ambergagah majeng mangidul asta kiwa nyandhak mustakanipun mesjid Demak asta tengen ngranggéh mustaka mesjid Mekah, nunten kagathukaken kéblatipun mesjid Demak kasipat lerês, sasampuning lerês kéblatipun mesjid Mekah ical belas boten katingal malih.

Sadaya umat Islam sami suka sukur, déné mestas angsal pitulunganipun Pangéran ingkang Maha Agung. Ing wanci énjing para wali lan para ngulama salad Subuh, sabibaripun slad Subuh, sadaya sami cingak aningali cahya gumebyar kalerês ing saka pamidhangngan sisih kilén, sarêng kawaspadakaken ing ngriku wonten bungkusan wacucal méndha gumadhul, Sunan Bonang, imamipun para wali wau, dhawuh mendhet barang ingkang gumandhul wau. Dipun priksani nglebet wonten rasukanipun salebeting rasukan wonten  seratipun mungel : punika rasukan onta kusuma, lungsuranipun Kangjeng Nabi Rasul kaparing[20]ngaken anggadhuh dhateng Sunan kalijaga. Awit saking punika rasukan lajeng kaparingngaken dhateng Sunan Kalijaga.

Miturut cariyos  ingkang salugu,  adegipun mesjid wau babar pisan boten kasipat kaliyan mesjid ing Mekah. Ingkang dipun semoni  kaingar-ingar kéblatipun wau sejatosipun kala samanten tiyang-tiyang déréng sami tetep pangdhepipun dhateng agami Islam ananging sarêng dipun dunung-dunungngaken ing Sunan Kalijaga lajeng sami tetep mantep anggénipun angrungkebi agami Islam boten béda kaliyan  pangidhepipun tiyang-tiyang ing Mekah dhateng agami Islam, jalaran saking lalabet ingkang samanten wau Sunan Kalijaga katarimah anggénipun  saged amencar-mencaraken  agami Islam, saking katarimahipun ngantos kairib-iribaken lalampahanipun Kangjeng Nabi Rasul nalika ngasta pusaraning papréntahan Islam, pramila lajeng kasanépakaken : Sunan Kalijaga anggadhuh agem dalem rasukkan Kangjeng Nabi  Rasul.

ADEGIPUN KARATON DEMAK

Gentos cinariyos saadegipun mesjid Demak para wali saha para Ngulama sadaya sami musawaratan nedya nglajengngaken maksudipun, radén Patah  kaaturan sowan  Sang Prabu Brawijaya, kasuwunaken parêngngipun tumunten maning agami Islam, Radén Patah inggih lajeng minangkani. Ananging  sang Prabu Brawijaya me[21]ksa teksih déréng karsa malebet agami Islam sanajan ing batosipun sampun ragi anglokro. Kajawi punika Sang Prabu katawis keduwung anggénipun sanget leja dhateng ingkang putra Radén Patah, anggénipun tansah ngelar agaminipun Islam amargi saya dangu katingal saya ageng panguwaosipun angantos sanajan déréng tetep jumeneng nata, sadaya tatanan ingkang tumrap tiyang Islam sampun boten béda kaliyan tatanan praja. Pramila para mantri Bupati sampun lajeng sami kadhawuhan pépénget saged ugi radén Patah angrebat kaprabon dalem.

Salénseripun Radén Patah saking Majapahit  sadaya para ngulama sami kawekén déné Sang Prabu Brawijaya meksa déréng keparêng manjing Islam, saking putusaning rêmbag meksa prayogi kasrantosaken rumiyin amurih sampun  ngantos saged nuwuhaken darêdah ingkang saged damel karisakkan.

Nalika samanten Radén Patah rumaos sangsaya karibedan déné Sang Prabu Brawijaya teksih kekah pangidhepipun agami Buda. Éwa samanten saréhning notol sanget anggenipun nedya mencaraken agami Islam ngantos lampahipun boten sinamu dana. Gedering kabar jawi Radén Patah saéstu badhé ngrebat  kaprabon. Sarêng Sang Prabu midhanget  pawartos ramé makaten  wau, lajeng dhawuh samekta baris pendhem [22] hambok manawi parang muka saéstu andhatengngi. Éwa samanten Sang Prabu ugi rumaos  ribed panggalihipun punapa déné  malih saklangkung lingsem saupami ngantos campuh aprang kaliyan putra, pramila Sang Prabu lajeng lolos sumedya ngusi dhateng Bali. Sarêng para putra santana, mantri bupati, saha wadya bala sadaya sumerêp Sang Prabu lolos sadaya sami jajabang mawinga-winga, boten sanés ingkang katutuh namung Radén Patah. Golongnging rêmbag nedya anempuh perang, mengsah Radén Patah. Lah ing ngriku kadadosan campuh perang antawisipun tiyang Buda lan tiyang Islam.

Miturut Babad Tanah Jawi perangngipun Demak mengsah Majapahit wau boten sapintena. Para putra santana ingkang boten purun manjing agami Islam sami kaplajeng dhateng tanah jawi wétan sabagéyan wonten ingkang lajeng nungkul lajeng sami lumebet Islam, golongngan Islam wonten ugi ingkang tuwas ing pabaratan inggih punika Sunan Ngudung.

KAÉLOKKANIPUN SUNAN BONANG LAN SUNAN GIRI

Kacariyos wadya bala majapahit punika kéngseripun margi saking kadigdayanipun Sunan Bonang, Sunan Giri, lan pethi kintunan saking Arya Damar, ingkang kabikak ing samadyaning paprangngan.

[23]Ramé-raméning perang, Sunan Bonang angirabaken badhongngipun medal tikus maéwu-éwu, angebyuk wadya bala Majapahit sami ngrikiti ngrisak-ngrisakkaken dadamel saha praboting perang, angantos wadya bala majapahit sami giris sadaya.

Déné Sunan Giripura angunus dadamelipun wangkingngan nama Kyai kala munyeng, ingkang kadadosaken saking kalam panyeratan salebeting paprangngan kalamunyeng medal tawonipun mayuta-yuta, sami ambujeng angentupi mengsah, ngantos gusis sadaya wadya bala Buda.

Pethi kintunan saking Palémbang, sarêng katikak (kabikak) ing madyaning paprangan nyuwanten jumegur, angebekki papan paprangngan, saking dayaning swara jumegur wau, wadya bala Majapahit sami kagét sadaya pating balulung, kekes manahipun.

Miturut cariyos ingkang lugu, Sunan Bonang punika pancén baut sanget anggéning mencar-mencaraken agami Islam saged adamel marêmipun ingkang sami dipun rêmbaggi, bilih agami Buda punika sampun boten jaman lan anggénipun angluhuraken agami Islam saged mranani sayektos pramila ing pundi-pundi papan lan sinten kémawon pinanggih lajeng sami purun manjing agami Islam, makaten wau sinemonan badhongngipun medal tikus maéwu-éwu, ingkang anjalari nungkuling mengsa.

[24]Makaten ugi Sunan Giri, ugi saklangkung saged lan landhep anggénipun amencar-mencaraken agami Islam,ngantos sadaya ingkang pinanggih, manahipun mesthi kapranan lan kakéngingngan kaupamékaken kados kaentup tawon, boten béda lampahipun para winasis jaman samangké anggénipun mencaraken agaminipun warni-warni, dhasar wasis anengsemaken.

Déné pethi pusaka saking Palémbang punika pikajengnganipun wadhah wawados prajanjiyanipun Sang Prabu Brawijaya, nalika mundhut putri Cina, ingkang lajeng katrimakaken dhateng Palémbang, kados ingkang sampun kacariyos ing ngajeng. Prajanjiyan wau kabikak lan kadunung-dunungngaken dhateng para nara praja utawi wadya bala Majapahit sarêng sadaya sami kangétan lajeng rumaos kapeksa anglerêsaken Radén Patah anggénipun kumedah gumantos keprabonipun ingkang rama. Pramila sadaya lajeng sami anjurungngaken, sumebaripun prajanjiyan wau tumrap umum adamel orêggipun ingkang sami paprangngan pramila pasemonipun : sarêng pethi saking Palémbang kabikak anyuwanten jumegur angébekki papan prangngan.

Miturut kabatosanipun sabda pandhita ratu, boten saged éwah gingsir. Pramila sampun samesthinipun Radén Patah gumantos ngasta pusaraning praja, atas prajanjiyanipun Sang Prabu piyambak, dados risakkipun Majapahit punika salu[25]gunipun inggih sampun wonten ngalamatipun nalika Sang Prabu sanget kasengsem dhateng putri Cina ngantos kasupén kawiyos prajanjiyanipun ingkang dédé-dédé. Makaten punika nama kirang mungguh lenggahipun dados pandhita ratu, pramila inggih saklangkung lingsem saupami anglawana putranipun ingkang anetepi wajibipun nagih prajanjiyan.

PEJAHIPUN SÉH SITI JENAR

Anglajengaken cariyosipun séh Siti Jenar, saadeggipun kraton Demak sadaya para wali sami ketetepaken dados pangulu agami, lan ugi nyepeng papréntahan praja. Siti Jenar makaten ugi, nanging piyambakkipun boten purun babar pisan anglampahi sarébgat pramila atilar salad jakat pasa sapanunggalipun utawi boten purun bajamangah dhateng mesjid Demak kados déné para wali sanés-sanésipun, prakawis punika kapidhanget ing Sang Prabu, Séh Siti Jenar kasuwur anggénipun namung angrungkebbi kakékat malah sampun dados paguron ageng. Kathah murid-muridipun ingkang  ugi sami nilar saréngat, ingkang makaten punika saréng kasindikkaken kepara nyata, pramila para wali utawi Kangjeng Sulthan ing Demak sami anguwatosaken manwi Séh Siti Jenar wau saged ambribrah tatanipun saréngat agami islam, awit saking punika sarêng Séh Siti Jenar  tita [26] boten saged anetepi pranatan saréngat lajeng dipun lunasi wonten ing mesjid Demak.@@@

Bab punika kacariyosipun walisana ngalér ngidul kaliyan Babad Tanah Jawi. Walisana anerangngaken pejahipun Séh Siti Jenar margi nglalu kajengngipun piyambak, jinajahipun lajeng dipun gantosi bangké segawon.

Manawi salugunipun cariyos : Siti Jenar pancén nyulayani agami Islam lan ugi boten purun barjamangah kados wali sanés-sanésipun amargi Siti Jenar punika pancén bongsa daropah, tur agaminipun inggih dédé Islam, wontenipun kajunjung dados wali punika, boten sabab saking agami Islam namung sabab nyumerêpi sadaya wawados nalika Sunan Bonang lan Sunan Kalijaga musawaratan  angrembag panyebaripun agami Islam, kala samanten  piyambakkipun ingkang dados pambelah baita. Saadeggipun karaton Demak para wali lajeng sami katetepaken kuwajibanipun piyambak-piyambak sami dados panguluning agami. Ananging sanajan Siti Jenar sampun katetepaken dados wali, lan kedah mangagengngi agami, meksa boten  purun lumebet agami Islam, awit saking badhé wangsul dhateng tanah wutahrahipun, dangu-dangu sarêng sampun tita  Siti Jenar boten  purun ngrasuk[27]k agami Islam Siti Jenar lajeng boten  kalilan mangagengngi agami, sarta kalungsur saking pangkat lan sesebutanipun dados wali.

Kocapa, sarêng Siti Jenar kajabel pangkatipun rumaos mérang manggén ing tanah Jawi, ing wasana Siti Jenar lajeng wangsul dhateng siti wutahipun sayektos, lalampahan makaten  punika ingkang kasamun Siti Jenar dipun  pejahi, utawi Siti Jenar nglalu, kakalihipun sami moncokkipun déné Siti Jenar  kalungsur kalenggahanipun lan lajeng mérang angoncati tanah Jawi.

Dumugi samanten kados sampun cekap katrangan bab wawadosipun Séh Siti Jenar saha para wali-sanés-sanésipun makaten ugi bab dumadosipun mesjid Demak, lalampahanipun  para wali jaman samanten pancén inggih gawat sayektos lan pantes sami  kawuningngan para muslimin sabab punika ingkang babad-babad mencaraken agami Islam ingkang sakawit, kuwajibanipun boten namung miridaken kawruh agami, ugi mranata sadaya ruwed rêntengngipun praja Islam, makaten ugi mesjid Demak pantes dipun pupundhi, amergi punika tetenger adeggipun karaton Islam ingkang kawitan.

Saréhning Serat Walisana, utawi babad sanés-sanésipun punika kathah ingkang nawung pasemon lebet terkadhang dipun le[28]beti pikajengipun ingkang mangripta, kanggé mencaraken kawruhipun piyambak pramila saking pamanahipun ingkang nganggit Serat Sandi Jenar punika perlu sanget babad wau kaganjarna salugunipun amurih gambelangngipun utawi boten damel kalintu tampinipun para maos.@@@

Inggih ing nginggil wau babaraning pamanggihipun pangripta, kagathukkaken kaliyan kukum agami, kukum ngadad utawi Serat Babad ingkang lugu. Wasana sumongga para maos.

=== tamat ===

 

Posted in SERAT PRAMANASIDI

SERAT PRAMANASIDI


SERAT PRAMANASIDI

Inggih punika péngetan  nalika Prabu Aji Jayabaya
ing Kadhiri puruhita kawruh jangkaning jaman
saha puruhita ngélmi kasampurnan
saking agami Islam dhateng
Sang Raja Pandhita Maolana Ngali Samsujén
saking ing tanah Ngarab.

CITAKAN KE II

Diterbitkan dan dijual oleh :
Boekhandel TAN KHOEN SWIE, Kediri
1935

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir

Sidoarjo, 25 Desember 2017

@@@

BUBUKA

Serat Pramanasidi punika anyariyosaken nalika Sang Prabu Aji Jayabaya puruhita dhateng Sang Maolana Ngali Samsujén Raja Pandhita dibya ing tanah Ngerum bab ngélmi kasampurnan tuwi kawruh jangkaning jaman ing ngajeng tembung kawi, ingkang jawékaken Raden Ngabéi Yasadipura, sapisan Kaliwon Pujongga ing nagari Surakarta. Nanging babonipun kathah ingkang lepat panyeratipun tuwin suraosipun wonten ingkang nalisir saking jejeripun kados saking sembrananipun ingkang nedhak rumiyin ing mangké sampun kalerêsaken sedaya déning ingkang nedhak sapunika, inggih punika Mas Ngabéi Mangunwijaya ing Wanagiri, mila samangké sampun katanggel lerêsipun.

Saha mawi kasambetan ingkang jumeneng natha ing sajaman-jamanipun wonten ing tanah Jawi, wiwit ratu sapisan inggih punika  Prabu Maha Déwa Bupaddha, ngantos dumugi Sampéyan Dalem Ingkang  Sinuhun Kangjeng Susuhunan Paku Buwana ingkang Kaping X ing Surakarta. Tahun 1935 – 1866.

— @@@ —

 

[5]Awiyos anenggih ingkang kacariyosaken nalika panjenenganipun Sri Bathara Aji Jayabaya katamuwan Sang Raja pandhita ing tanah Ngerum awasta, Sang Séh Maplana Ngali Samsujén rawuhipun Sang Raja Pandhita wau sakalangkung kinurmatan lajeng pinanggihan wonten  sanggar palanggatan ngantos sawatawis dinten laminipun.

Sarêng amarêngngi ing dinten sukra manis sang Séh Ngali Samsujén ambuka kitab musarar.   Tembung Ngarab Sang Prabu Aji Jayabaya andangu menggah kitab makaten punika anyariyosaken punapa. Aturipun Sang Maolana. Punika kitab jangkaning jaman ingkang sampun tuwin ingkang déréng kalampahan Sang Prabu sakalangkung kapéncut saha éram ing galih, wasana lajeng angandika. Ingkang tiyasa  jongka punika  ing ngajeng sinten, Sang maolana mangsuli. Kacariyos Sang raja  ing Ngerum ingkang ajujuluk Sultan Algabah, kasusra ratu-ratuning jagad panengngen sadaya, sanadyan ing pangiwa ugi wonten jangkanipun ngantos dumugi wekasaning jaman.

Ing ngriku Sang Prabu sakalangkung kapéncut ing galih, lajeng nedya badhé puruhita supados sumerêp dhateng raosing jongka. Wangsulanipun Sang Maolana makaten bab punika sinuhun sayekti boten prayogi, manawi Sang Natha déréng wuningnga dhateng gaibbing Pangéran ingkang sajati, inggih punika kasajatining [6] kahanan kénging kabasakaken karumiyinan tuwuh, adat ingkang sampun kalampahan badhé anyupet dhateng panjenengnganipun piyambak.

Ing ngriku Prabu Aji Jayabaya sakalangkung ajrih, wekasan umatur : menggah ingkang winastan gaibbing kahanan punika punapa Serat Jitapsara. Bab turuning kahalusan punapa widya pramana. Punapa sastra harjéndra. Punapa sastra cetha, punapa buddha gotama.

Wangsulanipun Sang Séh aolana : dhuh sinuwun saréhning kula punika boten sapanengngen dados déréng sumerêp makaten punika, coba kacariyosna ringkesanipun kémawon, supados saged ombér ing jajahanipun manawi sampun jangkep badhé anggepokki, malah kalerêsan badhé saged dados  balabaran.

Ing ngriku Sang Prabu Jayabaya lajeng anggelaraken suraos riringkesaning Kitab Jitapsara makaten :

  1. Menggah Jitapsara punika gaibbipun bongsa Jin awit ing ngajeng Sang Hyang Nurcahya kawejang mara sepuhipun punika Ratuning Jin ing tanah Maldéwa, mekaten wijangnganipun.
    Ing sadéréngngipun wonten punapa-punapa, punika ngalam suwung, dipun wastani jagad sunyaruri, ing ngalam ngriku boten wo[7]nten prenah lér, kidul wétan kilén kajawi cahyaning Pangéran ingkang murup angkara-kara, awujud latu ingkang ngalad-dalad warnénipun abrit jené, biru, dipun wastani Sang Hyang Dahanan kacariyos punika  gesang piyambak boten wonten ingkang  gesangngi, dangu-dangu latu wau medal awanipun awujud kadi déné tiyang kalih, dipun wastani Sang Hyang Mertya Jiwa, inggih punika tegesipun gesang, mertya jiwa wau dangu-dangu kumukus kukusipun kasarêng  jumeneng saadegging manungsa akondha badaning janma, dados cahya latu wonten salebeting kukus kadi déné  dilah kurung asarira cahya, lajeng kawasa amicara, ingkang cahyanipun abrit tuntung biru, winastanan Sang Hyang Damaring Dyah, inggih karan Marijah, punika lajeng kempal dados jodho, sasampunipun makaten Sang Hyang Jan Marijah, lajeng mosik masenenan cahyaning latu ingkang abrit kempal lawan cahyaning latu ingkang jené, ingkang biru ngempal  ingkang gedhah, awekasan cahya abrit dados kalih sami mawi biru gedhah. Cahya anakkan wau sarêng adeggipun sami, Sang jan Marijah wau lajeng kondha wandaning janma, inggih sarira cahya, sarta saged sabawa micara, ingkang cahyanipun abrit sorot biru wujud jaler, dipun wastani Sang Hyang Bahniji, ingkang [8] cahyanipun jené sorot gedhah awujud éstri, karan  Sang Banincah, karanipun kalih wau Sang Banujan dados wontenipun kalih sebutan : Jan Banujan  ing saben osik masenenan Marijah wau inggih  lajeng mahanani rupa, ing wekasan asusuta baranahan wujudipun warni-warni, wonten ingkang warni manungsa, wonten ingkang warni iber-iberan wonten kang warni bangsani sato kéwan wonten kang warni bangsaning ulam loh.
    Déné Sang Jan wau sakembaran dados uyun-uyunaning para sutanipun lajeng ajujuluk Raja Darma Adiyan inggih karan Sang Raja Marijan sakalangkung anggénipun mukti wibawa. Déné Sang Hyang Banujan lajeng anjodhok-jodhokkaken asal bangsanipun piyambak-piyambak satemah lajeng susuta  baranahan turunipun sadaya lajeng dipun wastani Sang Alijan Jankaran Ahlijan, sang Ahlijan susuta baranahan dipun wstani Adiyan karan Jin dados wontenipun karan kawan prakawis Jan Banujan Alijan Jin.
    Sang Jin wau susuta  kembar jaler, awujud sipat manungsa, ingkang satunggal cahyanipun jené, dipun watani Sang Andajali, lajeng ajujuluk Sétan tegesipun pethak sasampunipun diwasa lajeng sinung jodho piyambakipiyambak.
    Sang Idajil wau sakalangkung onjo piyambak ing sabangsani[9]pun ing satemah  murtat boten purun angratu dhateng Raja Marijan wekasan dados darêdah amemengsahan inggih punika wiwitanipun wonten perang, Sang Idajil sabangsanipun unggul nalika samanten dadamelipun amung pangabarran latu. Ing ngriku Sang Jan Banujan Alijan sami kawon satemah sirna mantuk dhateng asal kamulanipun latu, Sang Idajil lajeng jumeneng natha, angentosi Sultan Marijan ajujuluk Sultan Abumarah, tegesipun bapakkané para Sétan cekakipun Sang Raja Abumarah wau lajeng abebésanan kaliyan kadangngipun ingkang awasta Sang Hyang Andajali, dados bangsaning siluman sadaya, déné ingkang taksih tusipun bangsaning darahipun Sang Jan punika, anurunaken para Jawatha, wekasan janma manungsa, dumugi sapunika.
    Twlas cariyos gancaraning Jitabsara. Awit gesangnging manungsa punika saking napsu, ingkang dipun wastani sirna punika manawi pejah nepsunipun lajeng boten pejah ing salaminipun kéndel samanten pangandikanipun Bathara Aji Jayabaya.
    Sang Raja Pandhita Ngali Samsujén umatur, dhuh Sang Natha, menggah suraosing Jitapsara ingkang paduka gelaraken punika, déréng montra-montra yén magepokkan dhateng gaibbing Pangéran awit punika teksih sami dhadhapuran yén sampun wonten  dhapuripun saéstu inggih sampun wonten ingkang [10] dhapuraken.
    Ing ngriku Sang Prabu Jayabaya mangsuli, manawi makaten punapa badhé mangéran dhateng alam suwung.
    Wangsulanipun Sang Raja Pandhitha, dhuh Sang Prabu sayekti sanés sampun paduka wastani Alam teka kawastanan Pangéran.
    Ing ngriku Prabu Jayabaya lajeng anyariyosaken reringkesaning Serat Widya Pramana, ingkang dhateng asaling manungsa, mekaten menggah pangandikanipun.
  2. Widya Pramana, anyariyosaken sadéréngipun wonten gelaraning jagad punika ngalam suwung, ingkang ingkang wonten rumiyin 2. amun-amun dipun wastani wasana; 2. Lintang; 3. Rêmbulan; 4. Srengéngé, punika lajeng sami kumaringet karingetipun lajeng dados saganten sasampunipun lajeng dados bumi, lajeng wonten turuning wiji kaweningngan wasta Manik Ismaya, lajeng saking surya wasta manik mulat warninipun pethak cemeng, abrit punika lajeng dados satunggal lajeng warni biru semu ijem lajeng winastan tri murti wau anjujug samadyaning tawang, lajeng ajuju pramana, lajeng agatra manungsa, wekasan anak-anak baranahan tela raringkesaning widya pramana, ingkang ngasalaken dhateng manungsa.
  3. Wondéninng raringkesaning sastra arjendra punika wonte[11]n sasebutan kawan prakawis  menawi tiyang punika asal saking kawan prakawis ugi. 1. Swasana; 2. Lintang; 3. Rêmbulan; 4. Srengéngé, sampurnanipun wonten sasebutanipun kawan prakawis atas titas tatas putus, 1. Atas punika jinarwan luhur; 2. Titas punika pramana; 3. Tatas punika jinarwan rampung; 4. Putus punika jinarwa babar pisan, wonten kawan prakawis malih, sampurna, lengit layat luyut; 1. Sampurna tegesipun pulih; 2. Lengit tegesipun alus; 3. Layat tegesipun jinarwan rampung; 4. Luyut tegesipun ilang, dados pikajengipun sapurnaning manungsa punika kedah mulih ing ngalus pulih ing ngalus sirna, sirnanipun dhateng babar pisan tatas dhateng pramana, pramana dhateng ingkang Maha Luhur.
  4. Wondéning raringkesaning Budha Gutama kacariyos makaten.

1). Wonten sasebutan tiga, 1. Nur; 2. Rahsa; 3. Urip; Nur tegesipun cahya, Rahsa tegesipun wijining rah, Urip tegesipun  urup.
2).  Wonten malih tigang prakawis, 1. Jiwa; 2. Jasat; 3. Jisim, Jiwa tegesipun inggih gesang, Jasat tegesipun garinganing teles, Jisim tegesipun teles kang garing.
3).  Wonten malih tigang prakawis, 1. Eroh; 2. Sa[12]rira; 3. Raga, Eroh tegesipun banyu suci, Sarura tegesipun sariraning banyu, Raga tegesipun roh agal.
4).  Wonten malih sesebutan tiga , 1. Rah; 2. Sari; 3. Sungsum, Rah, tegesipun banyu suci, sari, tegesipun rasa. Sungsum tegesipun banyu rasa.
5).  Wonten malih sesebutan tiga. 1. Jasat; 2. Bumi; 3. Alam, Jasat tegesipun adegging urip, Bumi tegesipun ambah-ambahan, Alam tegesipun barang lawas.
6).  Wonten malih sebutan tiga, 1. Wening; sudi; 3. Terang. Wning tegesipun sumorot, Suci punika rêsik, Terang punika padhang.
7).  Wonten malih  sebutan tiga, 1. Uwong, Jalma, Manungsa. Uwong tegesipun wujud Jalma punika erah, Manungsa punika tegesipun banyu wewijén dados pikajengngipun inggih gesangnging manungsa punika wijinipun awarana wujud erah, tela raringkesaning budha gutama.

Ingriku Sang Maolana Ngali Samsujén sarêng miharsa warnining bodhagutama, sakalangkung lega panggalihipun  wekasan lajeng umatur : ingkang makaten punika  inggih sakalangkung prayogi Sinuhun ananging sadaya wau taksih warana kémawon tegesipun aling-aling, punik asok asring kéndel wonten pocapan kémawon sadaya wau wondéning [13] sesebutan ing ngandhap punika.

Menggah gesangnging dunya punika kodhok ngemuli léngngé, gesangnging wekasan kodhok kinemulan ing léng, punika Sinuwun paduka pilih ingkang pundi, utawi nyatanipun ingkang pundi, awit manawi milih ing nglebet sirik, manwi milih  ing jawi sasar.

Ing ngriku  Sri Bathara Aji Jayabaya saklangkung legeg rumaos kasoran mila lajeng ngandika supados kadunungna ingkang kalayan salerêsipun.

Sang Séh Maolana lajeng umatur andunungngaken makaten menggah aturripun dhuh Sinuwun prakawis ngélmi satunggal punika sakalangkung werit tur agawat sabab manawi kawastanan lembat déné angébekki jagad manawi kawastanan ageng déné boten anglabeti, wondéné  ingkang sampun putus punika saged anggulung tuwin anggelar. Manawi kagelar boten wonten  singgetanipun manawi kagulung boten wonten antawisipun awit Pangéran punika boten arah boten enggén boten gatra, boten satmata, ananging pasthi wontenipun ananging datan kénging  dinumuk utawi boten kénging pineleng wonten  ing panggénan satunggal dumunungngipun namung wonten ingkang sampun waskitha ing budi, pramila paduka kedah kula cariyosi rumiyin.

Kauningngana Sinuwun kula punika tiyang Ahli kitap [14] putus dhateng suraosing Kuran ananging punika déréng  anggepokki, dados sadaya wau taksih sami pralambang kémawon, punika manawi dipun encepi sayekti taksih dados lepat manawi boten dipun ajengngi sayekti kirang jajahan mila sadaya pralambang punika kedah dipun kempalaken manawi sampun kempal lajeng kasuraos kajengngipun punika wonten pralambang saking dalille Kuran makaten.

Duk awang uwung Pangéran anitahaken ragangnganing Alam pikajengngipun makaten sadéréngipun wonten isi, wadhah kawontenaken rumiyin inggih punika : biyung, dipun  wastani baka, inggih punika wadah ing jabang bayi, badhé minongka cacithakanipun inggih sadéréngipun isi sampun wonten.

Lajeng ragangngan wau kapanjingngan  atma pramana, saged gesang, dipun wastani wonten alam baka. Ing dalil Kuran dipun wastani wonten alam sawarga, tegesipun sawarga, badan dados teksih  sarira garbaning biyung, ing dalil dipun wastani, kawa, tegesipun kadasosaning gesang punika saéstu saking jaler éstri, salebetipun  wonten ing dalem sawarga kawalerran sampun ngantos dhahar wohing kuldi, menggah wohing kuldi idham-idhamanipun jabang bayi, utawi ing ngriku kontening sawarga sirineksa ing naga, utawi peksi merak, kontening sawarga punika tegesipun inggih kontening badan, inggih punika lésa[15]ning biyungngipun, déné peksi merak punika sajatosipun pepénginanipun inggih punika kajengnganipun taksih lumantar ing biyungngipun dumunung wonten  ing ngari-ari, awit jabang bayi wau lajeng anesep ari-ari. Déné naga, ngibaran wontenipun aluamahing jabang bayi, lajeng kasbut Adam Kawa gadhah mengsah  Idajil inggih punika jabang bayi sampun  kadunungan poncadriya, lajeng kepvngin dhahar  woh kuldi, inggih punika jabang bayi kepéngin nusu, sarêng dumugining mongsa  lajeng lair. Punika ingkang dipun  pralambangngi Adam Kawa katundhung saking sawarga, lajeng kapisah enggénipun déné ing sanalika ngriku mantun nesep ari-ari. Lajeng nesep susu. Déné Éblis Merak Naga, sami katundhung dhateng ngalam dunya, punika tegesipun kakajengnganing jabang bayi, tuwin awaning jabang bayi sampun dipun anggé piyambak saya angeng misah saking susu, inggih punika hawaning jabang bayi saya angrebda. Makaten Sinuwun wiwitipun dados manungsa.

Amangsuli nalika awang uwung, ngawontenaken cahya wasta nur Mukamad punika wujudipun pethah amaya-maya, dumunung wonten kayu dipun wastani kayu sajaratulyakin inggih sajaratulmustaha, tegesipun kayu ingkang nyata, inggih punika la[16]fal latakyun kalawan nyata, sasampunipun makaten cahya (kayu sajaratil wau lajeng gadhah pang sakawan) dados warni wau lajeng wujud sakawan cahya sakawan warni, pethak jené, abrit cemeng. Déné ing dalil Kuran cahya wau kasebutaken Pangéran ayasa Malékat sakawan, 1. Jabarail; 2. Ngijroil; 3. Ngisrail; 4. Mingkail déné pangipun kayu wau ngibaratipun kéblat sakawan, lor, kidul wétan kilén, Malékat wau sajatosipun napsu sakawan prakawis punika. Ingkang cahya pethah dipun wastani napsu Mutmainah,  cahya jené napsu Supiyah, cahya abrit napsu Amarah, ingkang cemeng napsu Luamah, punika lajeng praboting Adam Kawa sadaya, inggih punika dipun wastani, madi, wadi, mani, maningkem empanipun wonten ing : pangonda, pamirsa, pamiyarsa, pangraos lajeng dipun rangkepi ungel-ungelan sakawan kondha, warna, ambu, rasa.

Wondéné dunungipun kawula Gusti punika, wonten ing solah bawa, kawula punika wonten ing solah, Gusti punika wonten ing bawa. Dados punika winastan badan budi, papangkatan kalih dados satunggal ing donya delahanipun mawi tarik-tinarik lajeng wonten sasebutan kawan prakawis bumi, geni, angin banyu, punika gesangnging Ala[17]m dunya, ingkang bumi dados daging, geni dados napsu, angin dados napas banyu dados rahsa.

Déné gesangnging delahan kawalik pétang urutipun banyu, angin geni, bumi, dados rahsa, napas napsu, daging, wijangipun makaten menawi badhé anuwuhaken gesang, hawa tatedhan rumiyin  awit wekasan dados daging, lajeng angedalaken napsu, inggih punika cumbana, lajeng ngingsep-ingsep lajeng angedalaken rahsa, dados gesang.

Menawi dumugi pejah wijangipun makaten, ingkang rumiyin sudaning rahsa, kaping kalih sudaning napas kaping tiga sudaning napsu, kaping sakawan sudaning daging, dunungipun makaten kadosta:1. sudaning maripat aningali katingal bawur, boten kados saben-saben; 2. Sudaning pamiyarsa, manawi mirêngaken boten cetha; 3. Sudaning pangonda, manawi angonda boten pramana; 4. Sudaning rasa, manawi nedha bpten éca.

Dados sajatosipun dununging Pangéran punika wonten ing bawa. Tembung Ngarab “kun” dununging kawula wonten ing  rasa, roh utawi : sir, mila dipun pralambangi kados pamoring mas lan tembaga, tegesipun suwasa. Inggih punika wosing siji, dipun upamékaken pindha cahyaning emas lan tembaga, wujudipun abrit tungtung jenar, ingkang abrit cahyaning raga, ingkang jenar cahyaning suksma, dados ananing suksma ing[18]gih ananing raga, pecahipun wonten sasebutan sekawan 1. Dat; 2. Sipat; 3. Asma; 4. Apngal, Dat tegesipun kondha utawi wujud tuwin janggerêngnging gesang, Sipat tegesipun tulis utawi cahya. Asma tegesipun aran, Apngal tegesipun panggawé, menggah wijangipun makaten:
Dat punika sajatosipun gesang sajati;
Sipat punika sejatosipun cahya sajati;
Asma punika sejatosipun nama sajati;
Apngal punika sejatosipun  panggawé sajati, inggih punika napas amengku pangrasa.

Sadaya wau Sinuwun manawi sampun priksa saéstu sampun putusing kawruh jati, priksa manawi sajatining Pangéran punika anunggil kawula.

  1. Mila kasbut Pangéran Jati, tegesipun Pangayoman;
  2. Mila kasbut Maha Kawas, tegesipun Pangageng;
  3. Mila kasbut Maha Luhur, tegesipun inggih luhur, déné dados tuturutaning kadosan;
  4. Kasbut Sang Hyang Suksma, pikajengipun sipat samar, wijangipun Suksma, punika jero awas urup inggih urip;
  5. [19]Kasbut Sang Hyang Wisésa, pikajengipun wenang;
  6. Kasebut Sang Hyang Esa, pikajengipun tunggal.

Kéndel aturipun Sang Pandhita Maolana Ngali Samsujén Sang Prabu lajeng winisik jatining gesang. Ing ngriku Sri Bathara Aji Jayabaya, sakalangkung suka anarima, rumaos manawi sampun tetep kamanungsanipun ing bathos ngésthi wuwulangnging guru, ing tembé saged dados sor-soraning kakarah ing tekanipun Sang Pandhita Raja wau, lajeng aminta kaparingngana saserêpan kawontenaning jongka.

Ing nalika samanten Sang Séh Ngali Samsujén lajeng anggelar kitapipun musarar, jongka wiwitipun tanah Jawi kaisénana manungsa sapisan ngantos dumugi jagad pralaya, jongka wau kasbut nama tri kali, tegesipun  tigang jaman ageng. Pratélanipun kados  ing ngandhap punika :

I. Ingkang rumiyin kawastanan Jaman Kaliswara, lerêsipun Kalihiswara, tegesipun jaman nginggil inggih jaman luhur. Ing salebetipun jaman kalihiswara wau umuripun manawi taun surya : 700 warsa, manawi taun condra : 721warsa, mawi amengku jaman pipitu awasta : kala : sami umur : 100 warsa, taun surya, taun condra : 103 warsa, kados ing ngandhap punika :

  1. Kawastan jaman Kalaroga, tegesipun jaman kasakitan awit tiyang tanah Jawi sami nandhang kasakitan amargi saking kateluh ing séluman, dados tanah Jawi saweg umur : 100 taun;
  2. Jaman Kalakukila, tegesipun jaman peksi, awit déréng wonten cara, teksih kados peksi kémawon, umuripun tanah Jawi saweg 200 taun;
  3. Jaman Kaladwara, tegesipun jaman pawalangngan awit tiyang Jawi kala samanten teksih awas-awas amargi taksih kacelakkan Déwanipun tanah Jawi umur : 300 taun;
  4. Jaman Kalatirta, tegesipun jaman toya, déné wekdal punika tanah Jawi wiwit wonten banjir ageng karya keleming dharatan tanah Jawi umur : 400 taun;
  5. Jaman Kaladyyara, tegesipun jaman kemokalan déné ing wiwit punika ing tanah Jawi sami angudi ingkang gaip-gaip amargi kathah para Jawatha ingkang sami angéja wantah, tanah Jawi umur : 500 taun;
  6. Jaman Kaladratha, tegesipun jaman karusuhan déné wiwit punika para Natha tanah Jawi angén jajahaning mengsah, anjembaraken bawah tuwin polatan , tanah jJawi umur 600 taun;
  7. Jaman Kalapurwa, tegesipun jaman wiwitan déné tiyang Jawi ing kala punika wiwit sami angencengngaken agamini[21]pun dhateng para Déwanipun piyambak-piyambak, tanah Jawi umur 700 taun.

II. Ing Jaman Kaliyoga, tegesipun jaman papatut inggih punika jaman tengahan salebetipun jaman Kaliyoga punika, umuripun manawi taun surya : 700 warsa, manawi taun condra : 703 warsa, sarta ugi amengku jaman pepitu malih :

  1. Kawastanan Jaman Kalabrata, tegesipun jaman lampah, déné wiwitanipun tiyang ing tanah jawi sami ulah lampah angésthi Déwanipun, tanah Jawi umur : 800 taun;
  2. Jaman Kalawrata, (Kaliwignya) tegesipun jaman limrahipun, awit tiyang tanah Jawi wiwit punika, sami anglimrahaken kawruhipun, tanah Jawi umur : 900 taun;
  3. Jaman Kalayuddha, tegesipun perang, déné ing tanah Jawi wiwit punika kathah perang, tanah Jawi umur : 1000 taun;
  4. Jaman Kalawisésa, tegesipun jaman wenangngipun pinyambak-piyambak andadosaken sudaning pangadilan ingkang sampun maton tanah Jawi umur : 1100 taun;
  5. Jaman Kalawisaya, tegesipun Kalawisuna, wiwit punika ing tanah Jawi kathah wisuna, andadosaken darudah ing kathah. Tanah Jawi umur : 1200 taun;
  6. [22]Jaman Kalajongga, tegesipun jaman nguja angga, ing mongsa punika titiyang ing tanah Jawi sami bujeng raganipun piyambak-piyambak tebih dhateng sanak sadhérék tanah Jawi umur : 1300 taun;
  7. Jaman Kalasakti, tegesipun jaman kasektén awit tiyang ing tanah Jawi, ing mongsa punika sami ulah kasektén amargi rêbat piyangkuh piyambak-piyambak, tanah Jawi umur : 1400 taun.

III. Ingkang kaping tiga, Jaman Kalisangngara, tegesipun jaman wekasan ing salebetipun jaman kalisangngara, umuripun manawi taun surya , inggih : 700 warsa, manawi taun condra, 727 taun, ugi amengku jaman pipitu, kados ing ngandhap punika :

  1. Jaman Kalajaya, tegesipun jaman kaunggulan déné tiyang ing tanah Jawi sami ulah kadhirén tuwin edak adigung, para ageng sami ulah kamuktén  para alit sami ulah kadhirén tuwin ambek kaunggulan tanah Jawi umur : 1500 taun;
  2. Jaman Kalabendhu, tegesipun jaman Draduka, déné wiwit punika tanah Jawi tiyangipun sami angsal dudukaning Pangéran awit boten wonten ingkang ulah pangabekti, tuwin ing ngriku karaton pecah dados kalih, manahipun tiyang sami u[23]ra, boten rukun jalaran angugemi kawruhipun piyambak-piyambak tanah Jawi umur : 1600 taun;
  3. Jaman Kalamarta, tegesipun jaman kaasrepan déné tiyang ing tanah Jawi manahipun sami tentrem amargi ratunipun ambek paramarta, angupakréng wadya, kasebut ratu adil tanah Jawi umur : 1700 taun;
  4. Jaman Kalaasmara, tegesipun jaman kasengsem awit ing tanah Jawi wekdal punika tiyangipun sami kasengsem manahipun ratunipun bagus rêmen ulah lelangen, tanah Jawi umur : 1800 taun;
  5. Jama Kalabrasma, tegesipun jaman kapanasan déné manahipun tiyang tanah Jawi sami parungsang, awit ratunipun uncat sangking pangadilan tanah jawi umur : 1900 taun;
  6. Jaman Kalasinela, tegesipun jaman kaselan awit ing tanah Jawi kaselan ratu sanés darahipun ratu Jawi, inggih punika ratu sabrang ing nuswa sarênggi, (saking sabrang ngatas angin) wekasan andadosaken susahing tiyang alit tanah Jawi umur : 2000 taun;
  7. Jaman Kalatinata, tegesipun jaman tinata, inggih jaman tata, awit mongsa punika, ing tanah Jawi sakalangkung tata, awit ratunipun sakalangkung saé, wekasan anuwuhaken datan prayogi, anyirnakaken agami kina-[24]kina, nuwuhaken agami inggal ing ngriku wekasan dipun wastani dinten kiyamat dhatengnging dabbatularli aprang lawan Iman Mahdi, umuripun tanah Jawi sampun : 2100 warsa surya, taun condra : 2163 warsa.

Tegesipun dinten kiyamat punika, sirnaning agami Mukhamad dados sampun boten angawontenaken salat sembahyang, boten ulah brata, pitekur puja. Ing ngriku kacariyos Kangjeng Nabi Ngisa tumurun inggih punika kanggé pasemon dados ing jaman wekasan sampun sami angrasuk agami Kristen sadaya.

Telas aturipun Sang Maolana Ngali Samsujén  Prabu Aji Jayabaya sakalangkung suka anarima.

Sang Séh Maolana Ngali Samsujén lajeng nyuwun pamit mantuk dhateng Ngerum Sang Parabu Jayabaya sakalangkung hurmat saha angétokaken sarta atur jumurung sampurnaning lampah.

Tamat cariyosing Serat Pramanasidhi.

— ¤ —

 

Lajeng kasambetan déning ingkang nedhak (Mas Ngabéi Mangun Wijaya) inggih punika, ing dalem sajaman-jamanipun ingkang kasebut ing jongka wau, sami kaisénan ingkang jumemeng natha. Pethikkan  saking Serat Sajarah Karaton kados ing ngandhap punika.

[25]Tanah Jawi umur, 100, taun déréng wonten ingkang jumeneng ratu.

Sarêng salebeting umur : 200 taun inggih punika nalika ing taun : 144 sinangkalan, sukci caturing ngumulun inggih punika ingkang wiwitan jumeneng natha, Sang Hyang Guru, jumeneng wonten ing nagari Mendhang Kamolan ajujuluk Prabu Maha Déwa Buddha. Angsal : 30 warsa muksa.

Sarêng taun : 75 sinangkalan pandhawa sabdaning nyata, ingkang jumeneng natha putranipun Sang Hyang Guru, sakawan :

  1. Sang Hyang Samba jumeneng wonten ing nagari Mendhang Prawa, ajujuluk Prabu Sambodhana.
  2. Sang Hyang Brahma, wonten ing Mendhang Gali, ajujuluk Prabu Sri Maha Sundha.
  3. Sang Hyang Éndra, jumeneng wonten ing Mendhang Gona, ajujuluk Prabu Sri Maha Sakra.
  4. Sang Hyang Bayu, jumeneng wonten ing Mendhang Gora, ajujuluk Prabu Sri Maha Raja Bima. Jumenengngira antuk : 30 warsa, Prabu 4 wau lajeng sami muksa. Sarêng taun 300 sinangkalan : tanpa samar ing paningal ingkang jumeneng natha ugi putranipun Sang Hyang Guru, nama Sang Hyang Siwah, inggih Sang Hyang Kala, jumeneng wonten ing nagari Mendhang Siwanda, ajujuluk Prabu Sri Maha Raja Balwa, antuk 25 warsa muksa.

[26]Sarêng ing taun 225 sinangkalan buta kalih aningali. Ingkang jumeneng natha Sang Hyang Brahma malih, jumeneng wonten ing Mendhang Siwanda, ajujuluk Maha Raja Buddhawaka, angsal 2 taun muksa.

Sarêng taun 227 sinangkalan wiku kalih manganjali. Ingkang jumeneng natha Maha Raja Déwa Buddha. Saking Séwanda jengkar dhateng Mendhang Gili, kawastanan nama nagari Giling Wesi, angsal 30 warsa muksa.

Sarêng taun 252 sinangkalan, ningali danawa perung. Ingkang jumeneng natha : Sang Hyang Wisnu malih, wonten ing nagari Mendhang Kamulan kapindhah nama nagari Purwacarita, sarêng watawis angsal  sadasa warsa, Empu Bramadha linimbangngi jumeneng  natha wonten ing Giling Wesi, jumenengipun dipun sangkalani nembah kaswarêng  asta, antuk sangang warsa muksa, sarêng kaliyan Prabu Buddha Kresna.

Sarêng ing warsa 272 sinangkalan dwi pandhita manembah. Sang Hyang Rodra jumeneng natha wonten ing nagari Giling Wesi, ajujuluk Maha Raja Dewa Ésa, antuk kawan dasa nenem warsa (46), muksa.

[27]Sarêng ing warsa 308 sinangkalan, angésthi pati ing geni. Ingkang jumeneng natha putraning Prabu Maha Raja Desa Ésa, saking praméswari, nama Radén Pakukuhan ajujuluk Maha Raja Kanno. Angsal 30 warsa, kagentosan putra mantu, nama Prabu Kandhihawa, wonten ing nagari Purwacarita, sarêng lan ari natha nama Prabu Érya Narodra, jumeneng wonten ing nagari Giling Wesi, angsal 28 warsa, séda. Prabu Kandhihawa angsal 4 warsa séda, duk jumenengngipun natha sinangkalan : ngésthi sucining nala. (348), Prabu érya Narudra angsal 38 warsa séda.

Sarêng ing taun 371 sinangkalan : sujanma mring ngardi brama. Ingkang jumeneng natha putranipun Prabu Kandhihawa, anama Radén Rêspati, ajujuluk Prabu Palindriya, wonten ing nagari Medhang Gelé, kapindhah nama Mendhang Kamolan angsal 14 warsa séda.

Sarêng ing taun 385 sinangkalan pandhawa angésthi guna. Ingkang jumeneng natha  Prabu Sélacala, inggih Prabu Watugunung, wonten ing nagari Giling Wesi, antuk 39 warsa séda.

[28]Ing taun 392 sinangkalan sirna tingaling samodra, Sang Hyang Wisnu lajeng jumeneng malih wonten ing Medhang Gelé, asisilih nama Prabu Wisnupathi. Sapang kaliyan jumenengngipun Sang Hyang Brama wonten  ing Giling Wesi, ajujuluk Prabu Brahma Raja, sarêng angsal 31 warsa, natha sakaliyan wau sami muksa.

Sarêng ing taun 451 sinangkalan janma lima caturan ingkang jumeneng natha putranipun Sang Hyang Brama, nama Prabu Brahmana Raja, wonten ing nagari Giling Wesi. Sarêng kaliyan putranipun Sri Wisnupathi, kakalih, ingkang pambajeng nama Radén Sri Gathi, jumeneng wonten ing Medhang Kamolan jujuluk Prabu Sri Maha Punggung, ingkang rayi jumeneng wonten ing Wiratha nama Prabu Basuratha, sarêng angsal 37 warsa sami muksa.

Nalika ing taun 46 sinangkalan, tanpa obah kang jaladri, putranipun Prabu Watu Gunung , nama Radén Sindhula, jumeneng natha wonten ing Mendhang Galungngan angsal 15 warsa muksa.

Sarêng ing taun 475 sinangkalan buta nabda wau dadi, [29] ingkang jumeneng natha putranipun Prabu Sindhula, nama Prabu Cingkara Déwa, wonten ing Medhang Galung, kapindhah Medhang Kamulan angsal 37 warsa muksa.

Sarêng ing taun 477 sinangkalan, pandhita tumutur kéblat, putranipun Brahmana Raja, gentosi jumeneng natha wonten ing Giling Wesi, nama Prabu Tritrustha, antuk 36 warsa muksa.

Sarêng ing taun 489 sinangkalan bremara angésthi catur, putranipun Prabu Basuratha, nama Prabu Basupathi, anggentosi ingkang rama antuk 36 warsa, pindhah karaton dhateng ing Ngandong Wilis inggih Wiratha énggal angsal 7 warsa séda.

Sarêng ing taun 512 sinangkalan tumingaling atma jara seksa. Ingkang jumeneng natha Sang Hyang Brahmanawisa, wonten ing Medhang Kamolan ajujuluk Maha Raja Wisuka, antuk 2 warsa muksa.

Sarêng ing taun 514 sinangkalan caturing janma lilima. Ingkang jumeneng natha, putranipun  Prabu Sri Mahawan ingkang se[30]puh nama Prabu Sri Wahaka, antuk 3 warsa séda.

Sarêng ing taun 515 sinangkalan  diyu sutaning raseksi. Ingkang jumeneng  natha, putranipun Prabu Sri Tritrustha, nama Prabu Parikenan wonten ing Giling Wesi, antuk 6 warsa séda.

Sarêng ing taun 516 sinangkalan rasaning wong mingis-mingis, ingkang jumeneng natha putranipun Prabu Sri Mahawan ingkang aném nama Sri Kala, angentosi karatoning rama, angsal 5 warsa séda.

Sarêng taun 521 sinangkalan janma karo yaksa. Ingkang jumeneng natha, putranipun Prabu Basupathi, nama Prabu Basumurti, wonten ing  Wiratha, angsal 12 warsa séda.

Sarêng ing taun  543 sinangkalan bahni érnawa maruta. Ingkang jumeneng natha, ari natha, nama Prabu Basukésthi, angsal 28 warsa séda.

Sarêng ing taun 573 sinangkalan sikara nabda raseksa. Ingkang jumeneng natha , putranipun Prabu Basukésthi, nama Prabu Iswara, anggentosi ingkang rama. Angsal 19 warsa séda.

Sarêng ing taun 591 sinangkalan janma sanga asisiyung. Ingkang jumeneng natha, Radén Basukethi. Gentosi ingkang rama, nama Prabu Basukéswara kaping kalih, antuk 67 warsa séda.

[31]Sarêng ing taun 640 sinangkalan sirna caturing mamanis Sang Bagawan Palasara, jumemeng natha wonten ing Ngastina, ajujuluk Prabu Dipakiswara, antuk 15 warsa séda.

Sarêng ing taun 658 sinangkalan angésthi tata mamanis, Bagawan santanu jumeneng natha wonten ing Ngastina, sarta dados paran para, wenang jumenengngaken natha, mila nalika samanten Prabu Santanu anjumenengngaken natha wonten ing Wiratha, inggih punika Prabu Mataswapathi, putranipun Prabu Sukethi. Antuk 7 warsa, Prabu Santanu séda. Déné Prabu Mataswapathi, jumenengngipun natha wonten ing Wiratha ngantos 100 taun sawek séda.

Sarêng  ing taun 665 sinangkalan barat ngobahken mamanis ingkang jumeneng natha wonten ing Ngastina, Radén Abiyasa, jujuluk Prabu Kresna Dipayana, antuk 21 warsa, séléh kaprabon dhateng putra, nama Radén Pandhu, jujuluk Prabu Pandhu Déwanatha, Prabu Kresna Dipayana lajeng magawan wonten ing wukir sapta arga. Jumenengngipun Prabu Pandhu Déwanatha nalika taun  686 sinangkalan obah angésthi mamanis antuk 24 warsa séda.

Sarêng ing taun  710 sinangkalan nengéng condra ing ngardi. Ingkang jumeneng natha  Raka natha, ajujuluk  Prabu Drestharatha, angsal 6 warsa, séléh dhateng putra pambajeng, nama Ra[32]dén Kurupathi, jujuluk Prabu Suyudana, jumenengngipun nalika taun  716 sinangkalan obahing bumi kasapta. Angsal 39 warsa séda prang bratayuda.

Sarêng ing taun 755 sinangkalan  pandhawa lima nabda. Ingkang jumeneng natha wonten ing Ngastina, putranipun Pandhu Déwanatha, ingkang pambajeng nama Radén Puntha Déwa, ajujuluk Prabu Yudhisthira. Angsal 5 warsa, lajeng séléh kaprabon dhateng wayahipun Radén Harjuna, putranipun Radén Abimayu, nama Radén Parikesit ajujuluk Prabu Dipayana, jumenengngipun nalika ing taun 760 sinangkalan samar oyagging ancala. Angsal 36 warsa séda.

Sarêng ing taun 796 sinangkalan lindhu terusan prawata. Ingkang jumeneng natha , putra natha, ajujuluk Prabu Yudhayaka, angsal 3 warsa séda.

Sarêng ing taun 799 sinangkala terusing gapura pitu. Ingkang jumeneng natha, putra natha , ajujuluk Prabu Gendrayana, antuk 25 warsa, jengkar saking Ngastina, pindhah dhateng nagari Mamenang, inggih Kdhiri. Ari natha nama Radén Sudarsana, gentosi wonten ing Ngastina, ajujuluk Prabu Yudayana. Jumenengngipun nalika nalika ing taun 834 sinangkalan catur tumingngaling  ésthi. Angsal 16 warsa séda.

Sarêng ing taun 839 sinangkalan terusing wuna wo[33]wolu. Ingkang jumeneng natha wonten  ing Mamenang, putra Prabu Gendrayana, nama Prabu Aji Jayabaya, antuk 47 warsa, séda.

Sarêng ing taun 840 sinangkalan tanpa caturing  pangésthi. Ingkang jumeneng  natha wonten ing Ngastina, putranipun Prabu Yudayana, ajujuluk Prabu Sariwahana. Sarêng angsal 8 warsa pindhah dhateng Malawapathi, wonten ing ngriku putra kakalih sami jumeneng sami jumeneng natha. Ingkang sepuh ajujuluk  Prabu Aji Darma, wonten  Malawapathi. Ing ném jujuluk Prabu Astra Darma, apaparab Prabu Purusangkara, jumeneng wonten Ngastina. Adeggipun Narédra kakalih wau nalika taun 860 sinangkalan tanpa rasaning babaya.
Prabu Aji Darma antuk 6 warsa séda.
Prabu Asrea Darma antuk 8 warsa séda.

Sarêng ing taun 886 sinangkalan rasa ngésthi barhamana, Prabu Jayabaya muksa : putra gentosi wonten wonten ing Kadhiri. Jujuluk  Prabu Jayamijaya, antuk 6 warsa séda.

Sarêng taun 890 sinangkalan sirnaning gapura wolu. Putra Prabu Jayamijaya, sumilih kapraboning rama,nama Prabu Jaya Miséna. Sarêng putranipun Prabu Astra Darma ugi anggentosi kapraboning rama, nama Prabu Angling Darma. Prabu Jaya Miséna, antuk 27 warsa séda.

Prabu Angling Darma antuk 30 warsa séda.

Taun 932 sinangkalan tumingngaling welut sanga. Putranipun Prabu Angling Darma, ugi jumeneng wonten ing Bojanagara.

Putra ingkang ném nama Danurwénda, jumeneng wonten ing  Kartanagara. Antuk 8 warsa, natha kalih wau séda sarêng.

Sarêng sataun putra Prabu Angling Kusuma, nama Prabu Gonda Kusuma, jumeneng  wonten ing Malawapathi. Sarêng angsal 8 taun lajeng ngidhep  dhateng Mamenang.

Sarêng ing taun  941 sinangkalan maé tala pinrapat terus putra Prabu Jaya Miséna, nama Prabu Sumawicitra, sumilih kaprabon wonten ing Mamenang. Sarêng angsal 9 taun jengkar dhateng Pengging, antuk 4 warsa séda.

Sarêng ing taun 953 sinangkalan gunananing rêksa sasanga. Ingkang jumeneng natha wonten  ing Pengging Radén Citrasoma, anggentosi ingkang rama, ajujuluk prabu  Citrasoma, antuk 8 warsa séda.

Sarêng ing taun 961 sinangkalan  bumi obah ping sanga. Ingkang jumeneng  natha putranipun Prabu Citrasoma, nama Prabu Poncadriya, antuk 21 warsa séda.

Sarêng  ing taun  983 sinangkalan sika rastha trusthi. Ing jumeneng  natha putranipun Prabu Angling Driya.

[35]Ing taun 999 sinagkalan gapura bolong sanga. Wonten ingkang jumeneng natha malih wonten ing nagari Galuh, ajujuluk Prabu Sindhula.

Sarêng ing taun 1000 lajeng wonten danawa jumeneng natha wonten ing Prambanan nama Raja Karungkala. Angsal 15 warsa léna.

Ing taun 1015 sinangkalan tata janma nirtama. Ingkang madeg natha wonten ing Prambanan nama Prabu Baka. Angsal 3 warsa léna.

Sarêng ing taun 1019 sinangkalan trusing ngati ner sedya, Prabu Angling Driya ing Pengging, séléh kaprabon dhateng putra mantu, nama Prabu Darmayasa, angsal  sataun séda. Prabu Angling Driya Jumeneng jumeneng malih, antuk 2 séda.

Sarêng ing taun 1023 sinangkalan welu dwi sirnéng ngendhut putranipun Prabu  Sindhula jumeneng natha wonten ing Mendhang Kamolan nama Prabu Déwatha Cengkar, angsal 7 warsa séda.

Sarêng ing taun 1030 sinangkalan tanpa kukus tumenga ing sasi. Ajisaka. Ngendhih kaprabon ing Mendhang Kamolan antuk 14 warsa muksa.

Sarêng ing taun 1044 sinangkalan sucining toya tumengéng rupa. Putranipun Prabu Angling Driya kakalih sami jumeneng [36] natha, ingkang sepuh nama Prabu Suwélacala jumeneng wonten ing Mendhang Kamolan ingkang ném nama Prabu Pandaya Natha jumeneng wonten  ing Pengging, angsal 5 warsa sami séda.

Sarêng ing taun 1046 sinangkalan raséng toya tanpa karya. Putranipun Prabu Déwatha Cengkar nama Radén Danéswara, jumeneng natha wonten ing Purwacarita, ajujuluk Prabu Sri Maha Punggung, angsal 15 warsa séda.

Sarêng ing taun 1061 sinangkalan jaka ngrasa nir budaya. Putranipun Prabu Suwélacala, nama Jaka Kandhuyu, jumeneng natha wonten ing Purwacarita, ajujuluk Prabu Sri Maha Punggung ingkang kaping kalih. Angsal 23 warsa séda.

Sarêng ing taun 1084 sinangkalan cathur ésthi nir karsa. Putranipun Prabu Sri Maha Punggung nama Radén Kandhihawa, gumantos kaprabon ajujuluk Prabu Jayalengkara. Antuk 13 warsa séda.

Sarêng ing taun  1097 sinangkalan sabda trus tanpa karya. Parbu Theja Lengkara jumeneng wonten Majapura, antuk 3 warsa séda.

Sarêng ing taun  1100 siangkalan tumengéng wiyat basonta siki. Putranipun Prabu Teja Lengkara, nama Prabu Téjakara gumantos ingkang  rama, angsal 20 warsa séda.

Sarêng ing taun  1119 sinangkalan trusing bumi ku[37]mondhang ing jagad, Sang Rêsi Gathayu, putranipun 5 ingkang pambajeng wanodya nama Déwi Kilisuci, mandhitha wonten ing guwa Séla Mangléng Kapucangngan.

Ongka : 2: Panenggak kakung jumeneng natha wonten ing Jenggala, ajujuluk Prabu Lembu Amiluhur.

Ongka : 3: Pamadya kakung jumeneng natha wonten ing Kadhiri, ajujuluk Prabu Lembu Peteng.

Ongka : 4: sumendhi, kakung jumeneng natha wonten ing Singasari, ajujuluk Prabu Lembu Mijaya. Antuk 24 warsa, natha sakawan sarêng muksa.

Sarêng taun 1144 sinangkalan wésuci rupa wujud, putranipun Lembu Amiluhur, nama Panji Ino Kartapathi, jumeneng natha wonten ing Jenggala, ajujuluk Prabu Surya Amisésa, angsal 17 warsa séda.

Sarêng ing taun 1161 sinangkalan bumi obah sajagad wiryawan, putranipun Prabu Surya Amisésa, nama Radén Kuda Laléyan sumilih kapraboning rama, jujuluk Prabu Surya Amiluhur, antuk sawarsa jengkar saking Jenggala, pindhah dhateng Pajajaran sarta santun jujuluk Prabu Panji Maésa Tandraman angsal 2 warsa séda.

Sarêng ing taun 1183 sinangkalan tri murti lawas rupané. Putranipun Prabu  Maésa Tandraman gumantos kapra[38]boning rama, nama Radén Banjaransari, sarêng angsal 3 warsa, jengkar saking Pajajaran pindhah dhateng Galuh, angsal 20 warsa séda.

Sarêng ing taun 1206 sinangkalan rasa nir anembah sudarma. Putranipun Prabu Banjaransari sumilih kapraboning rama, nama Prabu Sagala. Angsal 18 warsa séda.

Sarêng ing taun 1224 sinangkalan suci asta anembah bapa. Putranipun  Prabu Sugala. Sumilih kapraboning rama, nama Prabu Déwa Mantala. Angsal 4 warsa séda.

Sarêng ing taun 1229 sinangkalan trusing tingal anembah narédra. Ingkang rayi Prabu Sagala, jumeneng wonten Pajajaran nama Prabu Mundhing Sari, antuk 12 warsa séda.

Sarêng ing taun 1241 sinangkalan rupa wédwi prabu. Putranipun Prabu Mundhing Sari sumilih kaprabon nama Prabu Mundhing Wangi, antuk 9 warsa séda.

Sarêng ing taun 1230 sinangkalan tanpa siyung nembah raja. Putranipun Prabu Mundhing Wangi, nama Radén Gonda Kusuma, gumantos ajujuluk Prabu Sri Pamekas antuk 33 warsa séda.

Sarêng ing taun 1283 sinangkalan tri murti nembah sudarma. Putranipun Prabu Sri Pamekas ingkang aém nama Radén Siyung Wanara, gentosi jumeneng natha, ajuju[39]luk Sang Prabu Sakti, antuk sataun séda.

Sarêng ing taun 1284 sinangkalan catur ngésthi nembah raja. Ingkang raka Prabu Sakti, nama Radén Susuluh, jumeneng wonten ing Majapait ajujuluk Prabu Brawana. Antuk 14 warsa séda.

Sarêng ing taun 1299 sinangkalan bolong sanga nembah raja. Putranipun Prabu Brawana gumantos nama Prabu Brama Kumara. Antuk 3 warsa séda.

Sarêng ing taun 1320 sinangkalan wulandoh braméng jagad putranipun Prabu Brama Kumara nama Radén Adaningkung, gumantos ajujuluk Prabu Brawijaya kapisan (I) antuk 15 warsa séda.

Sarêng taun 1316 sinangkalan turon madé tiga anunggil putranipun Prabu Brawijaya ingkang kapisan ingkang pambajeng putri : gumantos ajujuluk Ratu Ayu. Inggih punika ingkang anggarwa Radén Damar Wulan : antuk 4 warsa séda.

Sarêng ing taun 1320 sinangkalan  sirnéng ngasta kumukusing bumi. Arinipun ratu Ayu, nama Radén Hayam Wuruk gentosi. Ajujuluk Prabu Brawijaya ingkang kaping kalih (II) antuk 36 warsa séda.

Sarêng ing taun 1356 sinangkalan karasa ing siyung pu[40]yikaning bumi. Putranipun Prabu Brawijaya kaping II nama Radén Lembu Misani jumeneng, ajujuluk Prabu Brawijaya ingkang kaping III antuk 15 warsa séda.

Sarêng ing taun 1371 sinangkalan lék sabda guna purun, putranipun Prabu Brawijaya kaping III gumantos nama Prabu Brawijaya ingkang kaping IV antuk 4 warsa séda.

Sarêng ing taun 1375 sinangkalan buta sapta osik wani. Putra Prabu Brawijaya ingkang kaping IV gentosi, nama Prabu Brawijaya ingkang kaping V.

Sarêng ing taun 1406 sinangkalan osik sirna sucining nabi. Putra Prabu Brawijaya kaping V nama Radén Pathah, jumeneng Adipathi wonten  ing Demak Bintara, amurwani agama Islam.

Sarêng ing taun  1440 sinangkalan nir suci catur janma, Adipathi Bintara, jumeneng  natha ajujuluk Sultan Sah Ngalam Akkebar.

Sarêng ing taun 1500 sinangkalan nir ilang marganing bumi. Karaton Demak sirna.

Sarêng taun 1503 sinangkalan dahana sirna tataning ngaji. Radén Jaka Tingkir jumeneng wonten ing Pajang, ajujuluk Sultan Hadiwijaya, angsal 35 warsa séda. Putranipun nama Sultan Banawa jumeneng sakedhap lajeng séda.

[41]Sarêng ing taun 1530 sinangkalan ngalumpuk catur tataning raja. Panembahan Sénapati jumeneng wonten ing Matawis angsal 13 warsa séda.

Sarêng ing taun 1553 sinangkalan , guna pandhawa tataning ngaji, putranipun  Panembahan Sénapati jumeneng natha nama Panembahan Krapyak katelah Sinuwun Séda Krapyak angsal 13 warsa séda.

Sarêng ing taun 1564 sinangkalan tata rasa marganing bumi. Putra Sinuwun Seda Krapyak jumeneng natha, ajujuluk Sinuwun Sultan Agung. Angsal 17 warsa séda.

Sarêng ing taun 1578 sinangkalan  bremana swara anata jagad, putranipun Sinuwun Sultan agung jumeneng, anama Sinuhun Mangkurat Agung. Katelah nama Sinuwun Séda Tegal Arum.

Sarêng ing taun 1600 sinangkalan sirna ilang rasaning ngrat Kartasura kabedhah Trunajaya, Sinuwun  jengkang lajeng séda Tegal Arum wau.

Tunggil warsa kaliyan  sédanipun Sinuwun Tegal Arum ingkang putra jumeneng wonten  ing Tegal Arum ajujuluk Sinuwun Mangkurat II.

Sarêng ing taun 1601 sinangkalan rupa sirna rêtuning bumi. Trunajaya sirna wonten ing Kadhiri.

[42]Sarêng ing taun 1603 sinangkalan  lir ngumbara ngrasa wani. Sinuwun Mangkurat ngedhaton ing Karthasura.

Sarêng ing taun 1604 sinangkalan dadi sirna rêtuning bumi. Pangéran Puger teluk dhateng Karthasura, antuk 27 warsa Sang Prabu séda.

Ing taun 1627 sinangkalan wiku boja rasaning ngrat, ingkang putra Sinuwun Mangkurat II jumeneng, ajujuluk Sinuhun inggih Mangkurat IV ambekipun angkara. Pangéran Puger dipun siya-siya.

Sarêng ing taun 1629 sinangkalan trus paksaha ngrasa wani. Pangéran Puger jumeneng natha wonten ing Samarang. Ajujuluk Sulthan Puger.

Sarêng ing taun 1630 sinangkala nir guna angrasa tunggal, Sulthan Puger ngadhaton ing Karthasura, ajujuluk Sinuwun Pakubuwana I Sinuhun Mangkurat  Mas kéndhang. Sinuwun Pakubuwana angsal 13 warsa séda.

Sarêng ing taun 1642 sinangkalan  boja warna rasaning ngrat putranipun  Sinuwun Pakubuwana I jumeneng natha, ajujuluk Sinuwun Prabu, angsal 19 warsa séda.

Sarêng ing taun 1651 sinangkalan putra pandhawa angoyag jagad, putranipun Sinuwun  Prabu jumeneng, a[43]jujuluk Sinuwun Pakubuwana II.

Sarêng ing taun  1667 sinangkalan pandhita nenem angoyag jagad Karthasura bedhah, Sunan Kuning jumeneng natha.

Sarêng ing taun 1668 sinangkalan brahmana nenem winayang ing ngrat, Karthasura bedhah gentos Sinuwun Pakubuwana II jumeneng malih.

Sarêng ing taun 1670 sinangkalan nir sapta rasaning ngrat Sinuwun Pakubuwana II pindhah kadhaton dhateng Sala, inggih ing Surakarta.

Sarêng ing taun 1675 sinangkalan tata gora nemaning ratu. Sinuwun Pakubuwana II begawan lajeng séda. Ingkang putra jumeneng, ajujuluk Sinuwun Pakubuwana III, Pangéran Mangkubumi jumeneng ratu wonten ing Pambaggan.

Sarêng ing taun 1683 sinangkalan  bujongga ngrasani bumi. Sultan Mangkubumi, jumeneng wonten ing Yogya, ajujuluk Sinuwun Hamangku Buwana I lajeng palihan nagari. Tuwin Pangéran Mangku Nagara, tundhuk dhateng Surakarta.

Sarêng ing taun 1714 sinangkalan dadi raja swaraning ngrat ingkang Sinuwun  Pakubuwana kaping III séda, ingkang putra jumeneng natha ajujuluk Sinuwun Pakubuwana kaping IV.

[44]Sarêng ing taun 1718 sinangkalan sarira putra nitihjagad Kangjeng Sultan Hamangku Buwana I ing Ngayogya séda, ingkang putra jumeneng, ajujuluk Kangjeng Sultan Hamengku Buwana II.

Sarêng ing tahun 1739 sinangkalan wadana tiga swara tunggal nagari Ngayogya bedhah, Sultan kaping II kéndhang. Ingkang putra jumeneng natha, ajujuluk Ingkang Sinuwun Kangjeng Sulthan Hamengku Buwanak kaping III inggih Sulthan Raja.

Sarêng ing taun  1741 sinangkalan rupa warna wiku aji. Kangjeng  Sulthan Hamengku Buwana kaping III ing Ngayogya séda, ingkang putra yuswa 13 : gentosi, ajujuluk Kangejng Sulthan Hamengku Buwana kaping IV.

Sarêng ing taun 1747 sinangkalan pandhita catur amuni tunggal, Ingkang Sinuwun Pakubuwana kaping IV ing Surakarta séda.

Sarêng taun 1748 sinangkalan sarira dadi winulang karajan, ingkang putra gumantos ajujuluk Kangjeng Susuhunan Pakubuwana kapingh V.

Sarêng taun 1750 sinangkalan surut pinaré magiri tunggil, Kangjeng  Sulthan Hamengku Buwana kaping IV ing Ngayogya séda. Ingkang putra sawek yusawa 7 wulan kajumenengaken natha, ajujuluk Kangjeng Sulthan Hamengku Buwa[45]na ingkang kaping V.

Ing taun kasebut ing nginggil Kangjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping V ing Surakarta surud.

Sarêng taun 1751 sinangkalan putra winisik winulang krajan ingkang putra anggentosi, ajujuluk Ingkang Sinuwun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping VI.

Ing taun 1751 Pangéran Dipanagara, ngraman, taun 1757 teluk.

Ing taun 1754 Sulthan kaping II ingkang kakendhang dhateng Ngambon kondur. Taun 1755 séda.

Ing taun 1757 sinangkalan pandhita lilima munya tunggal Ingkang Sinuwun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping VI tedhak nyalamur dhateng Imagiri, lajeng kendhang dhateng Ngambon ingkang rayi inggih punika Kangjeng Pangéran Adipathi Purubaya. Jumeneng kaping VII.

Jumenengngipun Sinuwun Pakubuwana ingkang kaping VII taun 1757; jumeneng 30 taun séda.

Taun 1786 Sinuwun Pakubuwana VIII jumeneng. Angsal 5 taun séda.

Taun 1790 ingkang sinuwun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping IX jumeneng. Inggih punika putra kaping VI angsal 33 taun séda.

Taun 1822 Sahandhap Sampéyan Dalam Ingkang Sinuwun Kangjeng Susuhunan ingkang kaping X jumeneng natha, dumugi sapunika taun 1865; dados jumeneng dalem dumugi titi masanipun serat punika, sampun 46 taun.

Rampungnging panedhak ing dinten Kemis Pahing tanggal kaping 21 Rabingulakir, ing warsa Dé : 1852 sinangkalan karnan nata murtining ratu.@@@

— Tamat —

 

Sapunika para maos sampun saged anyundhukkaken kaliyan ingkang kasebut ing jangkan sajaman-jamanipun kasebut ing nginggil bilih ing taun samanten ingkang jumeneng natha ing nuswa Jawi Prabu anu, ing taun samanten Sinuwun anu, ngantos dumugi  taun 1865 punika prabawaning natha satungal-tunggal kados pundi, sampun saged anggagapi.@@@

Ing wusana kula amung nyumanggakaken.

Kula ing methik
Mangun Wijaya

—- &&&—-

Posted in KITAB TOEHPAH

KITAB TOEHPAH


KITAB TOEHPAH

EEN JAVAANSCH HANBOEK

VOOR HER

MOHAMMED AANSCHE REGT.

Tweede verbeterde uitgaaf

DOOR

  1. ROORDA.

LEIDEN

E.J. BRILL,

1874.

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :
Mas Kumitir

Sidoarjo, 25 April 2017

@@@

 

KITAB TOEHFAH

[2] Punika pepethikan saking Kitab Tuhfah, kekaranganipun tuwan Séh Ibnu Khajar, pengarangngipun wonten ing negari Mekah, kala ing taun sangangatus séket wolu (958 H): taun Arab, utawi taun Welandi séwu gangsalatus kawan dasa sekawan (1544 M), inggih amandhet saking Al Kur’an. Ingkang kadhapur rumiyin kadita :

Bab Memejahi
Prakawis : 1

Saupami wonten tiyang amemejahi ing sesamining manusa, jalerra: éstriya, anggéné amejahi kelayan kasengaja, sarta dedamelé kang sakinten patut kedamel amejahi, kadita waos dhuwung: tuwin saupaminé. Yén Ahliwaris anedha ukum amesthi kapejahan. Saupami wau Ahliwaris boten anedha ukum artosé angapunten dhateng wau kang amejahi, inggih boten kapejahan, ing saupami tiyang kang pejah wau boten gadhah Ahliwaris Ratu kang dados gegentos si Ahliwaris, kenging Ratu amejahi sarta angapunten, nanging saupami tiyang kang amejahi wau kathah kanggénipun ing nagari, anarik ing pedamelan kang saé, sayogya Ratu angapunten.

Prakawis : 2

Saupami wonten tiyang amemejahi sesamening manusa, Jalerra: éstriya, anggéné amejahi amargi saking kalepatan, artosé angangkah tiyang sawiji: mongka kénging ing liyané, utawi angangkah khéwan angsal tiyang, punika ukumé boten kapejahan, ameng amedalaken dhendha, kathahé : 100 unta, utawi : 12000 tangsul, saupami kang kapejahan wau punika tiyang jaler, yén tiyang éstri : sepalihipun. Dénten wau dhendha kaparingngaken dhateng Ahliwaris, arto[3]sé Ahliwaris permila kang langkung  caket kadi Bapa : Biyung : anak rabi tuwin saliya-liyanipun.

Prakawis : 3

Saupami tiyang amejahi sesamining manusa, jalerra : éstriya, kang kadamel amejahi : dedameling boten patut amejahi dhateng manusa, kadita cemethi : kajeng kang alit, tuwin saliya-liyané, sarta enggéné mejahi kelayan dipun maha, ukumipun boten kapejahan, ameng amedalaken dhendha, kathahipun kadi déning kang sampun kasebut ing dalem prakawis kaping kalih. Kang semanten punika : bilih Ahliwaris anuwun ukum, yén kaapunten  dhateng Ahliwaris inggih boten kénging punapa-punapa.

Prakawis : 4

Saupami wonten tiyang amejahi sesanining manusa, kang kadamel mejahi : dedamel kang langkung alit kaditaledom tuwin saliya-liyané kang sami nami dedamel alit, nanging patrapé enggéné amejahi : kaprenahaken dhateng panggénan kang langkung caket ing pejah, kadita ing utek ing mripat gorokkan sarta ing wingsilan, ukumipun kapejahan, kang semanten punika : yén Ahliwaris anedha ukum, yén boten inggih boten kapejahan. Wondéning saupami wau dedamel kang alit kacublesaken ing panggénan liyanipun kang kasebut wau, kadita ing pupu : tuwin saupaminé, mongka pejah, ukumipun ameng amedalaken dhendha, kathahé kadi déning kang kasebut ing prakawis kaping kalih wau. Nanging saupami kang kacubles punika kulitipun tungkak boten kantos lumebet ing daging, mongka pejah, ukumipun boten katatrapan ukum kadi kang kasebut wau, nanging kaakjir kimawon.

[4] Prakawis : 5

Saupami tiyang angunjara dhateng sesamining manusa, sarta anyegah dhateng kang kinunjara wau ing tedha minumé, mongka kelampahan kang kinunjara pejah amargi saking boten nedha : boten minum, ukumipun kang angunjara punika kapejahan, kang mekaten punika, bilih pangunjarané langkung saking pitung dasa kalih jam, saupami déréng anglangkungngi saking semanten mongka pejah, ukumipun boten kapejahan amung amedalaken dhendha : kathahipun : 100 unta. Nanging saupami kang kinunjara punika : ing sadéréngngipun kinunjara : sampun boten  nedha sarta boten nginum, mongka kang angunjara punika uninga, ukumipun inggih kapejahan, sawab déning enggéné boten nedha boten nginum ing sadéréngngé kinunjara : punika kaétang dhateng wewicalan pitung dasa kalih jam. Yén tiyang kang angunjara boten uninga, ukumipun boten kapejahan, ameng amesthi ambayar sepalihé dhendha, kathahipun séket unta, utawi gangsal atus dinar, utawi : 600 tangsul, yén kang pejah punika tiyang jaler, yén éstri : sepalihipun tiyang jaler.

Prakwis : 6

Saupami wonten tiyang jaler kekalih, sami anekséni dhateng tiyang kang katerka amejahi, kelampahan wau tiyang  kang katerka kantos kapejahan amargi aturipun seksi wau punika, nanging sayektosé enggéné anekséni punika dora, kang sarta piyambakké wau  seksi sami uninga, yén tiyang kang dipun sekséni kantos kapejahan amargi pandamelé sami, ukumipun tiyang kakalih wau sami kapejahan. Nanging saupami Ahliwaris uninga, yén kang dados seksi punika sami dora, ukumipun boten sami kapejahan amung sami amanggih ukuman tanjir. Wondéning [5] Ahliwaris kang uninga doraning seksi, punika ingkang kapejahan.

Prakawis : 7

Saupami wonten tiyang anyukani tetedhan dhateng sesamining manusa, wau tetedhan kaworan racun kasukakaken dhateng laré utawi dhateng tiyang édan, warnining racun limrah yén amejahana, kelampahan pejah salah satunggilé amargi saking tetedhan wau, ukumipun kapejahan. Ananging saupami kang dipun sukani punika : tiyang sampun dumugi umuré sarta anggadahi akal nanging boten uninga : yén panganan punika kaworan racun mongka pejah amargi saking tetedhan wau, ukumipun boten kapejahan amung amedalaken dhenda : 100 unta, utawi : 1000 dinar.

Prakawis : 8

Saupami wonten tiyang anglebetaken racun kaseselaken wonten pangananipun tiyang sanés, mongka pepanganan punika limrah yén katedhiya, nanging kang gadhah panganan boten uninga : yén kaseselaken racun  katedha : mongka pejah, ukumipun kang neseli racun  boten kapejahan amung amedalaken dhendha : 100 unta, utawi : 1000 dinar. Mila boten kapejahan  sawab panedhané kelayan kajengngé piyambak boten kapeksa dhateng kang gadhah racun. Nanging saupami wonten tiyang  aneselaken racun wonten ing sewiji-wiji : kang boten limrah katedha ing manusa, utawi aneselaken pepangananipun piyambak mongka katedha ing titiyang, utawi aneselaken racun dhateng pepangananipun tiyang liya, nanging kang gadhah wau pepanganan sampun uninga, mongka katedha : dhateng ing pejahipun, ukumipun tiyang kang aneselaken boten punapa-punapa, ameng katakjir kimawon.

Prakara : 9

Saupami wonten tiyang anjeburaken sasamining manusa dhateng ing toya : [6] kang boten limrah wau toya yén anyilepena, sarta kuwasa tiyang kang dipun jeburaken yén amentasa, utawi liyaning akal kang amrih sampun kantos pejah, nanging tiyang punika boten purun angupados pagesangngan tansah léléh léléh wonten salebeting toya : kang boten anyilepaken wau, saéngga pejah, punika kang anjeguraken ukumipun boten kapejahan sarta boten kadhendha, ameng katakjir kimawon, mila mengkaten pejahé tiyang wau amargi kainané piyambak, nanging saupami pejahé punika boten amargi kainané piyambak kadita enggéné kajeburaken kelayan katangsulan tuwin kajeburaken ing toya kang anglepaken tiyang, kang kajeburaken punika  boten waged anglangi, ukumipun kang anjeburaken wau pinejahan.

Prakawis : 10

Saupami wonten tiyang anjoroggaken i sasamining manusa, kajoroggaken dhateng ing geni, nanging tiyang kang kajoroggaken punika sakinten waged yén angupadosa pagesangan salebeting pandamel punika, nanging tiyang wau boten purun késah-késah, mongka pejah, ukumipun kang anjoroggaken boten kapejahan sarta boten kadhendha, amung katakjir kimawon, mila sapunika, pejahipun tiyang wau amargi kainanipun piyambak, nanging saupami tiyang kang jinoroggaken wau boten waged angupados akal amrihing pagesangngan, kala kajoroggaken mawi katangsulan utawi saking angengngipun ing geni, mongka pejah, punika ukumipun kang anjoroggaken kapejahan.

[7] Prakawis : 11

Saupami wonten tiyang anjoroggaken sesamining manusa, kajoroggaken dhateng bengawan utami lautan, sawontenipun ing toya : kasarab ulam utawi baya : utawi saliya-liyanipun mongka dhateng ing pejah, ukumipun kang anjoroggaken wau kapejahan. Nanging saupami toyané céthék kadita lépén kang alit alit, ukumipun boten kapejahan ameng-amedalaken dhendha : 100 unta, utawi : 1000 dinar. Nanging saupami kang anjoroggaken punika sampun uninga : ing salembeting toya kang céthék wonten ulam utawi baya : tuwin saliya-liyané : kang wetawis waged anyarab amejahi, ukumipun kapejahan.

Prakaris : 12

Saupami wonten tiyang kekalih, salah setunggilipun anyepengngi dhateng tiyang, kang setunggal anatonikelayan dhuwung : utawi saliya-liyanipun kang tinaton mongka pejah, ukumipun kang anatoni kapejahan, kang nyepengngi boten kapejahan ameng katakjir kimawon, saupami wonten tiyang kekalih sami anenatoni sarêng : kalayan tatu kang sami amranani, mongka kang tinatonan wau pejah, ukumipun kapejahan kalihipun, saupami tatu salah setunggillé kang prana, amung kang amranani kémawon ingkang pinejahan, kang boten amranani : boten kapejahan, amung amedalaken patiba jampi : maneta wis kelayan warnining tatu. Saupami tatau wau sami boten amranani, mongka pejah, ukumipun inggih pinejahan kalihipun.

Prakawis : 13

Saupami wonten titiyang kekalih sami anatoni, patrapipun age[8]gentosan, ukumipun kang nyuduk rumiyin kang pinejahan, bilih panyudhukipun kang kantun punika sampun angajengngaken pejah. sondVning warnining angajengngaken pejah kadita ical pangingalé : utawi pangucapé : kang kelayan kaéngetan sampun asanget supéné. Wondéning kang anyuduk kang kaping kalih, ukumipun katakjir kémawon. Nanging saupami kang amranani panyudukipun ingkang ming kalihi, ukumipun inggih kang ming kalihi punika ingkang  pinejahan, saupami boten sami amranani, artosipun tatunipun sami, mongka kang tinaton pejah, ukumipun inggih kapejahan kalihipun.

Prakawis : 14

Saupami wonten tiyang anggebug tiyang sakit sanget kang sampun boten énget punapa-punapa, mongka pejah, ukumipun inggih kapejahan.

Prakawis : 15

Saupami wonten tiyang amejahi tiyang, enggené amejahi kelayan kawasésa, artosé, yén saupami boten puruna, badhé kapejahan piyambak, ukumipun kang akén sarta kang dipun kén sami kapejahan. Nanging saupami Ahliwaris boten anuwun ukum pejah, amung anuwun dhateng dhendha kémawon, punika dhendhanipun kapalih, kang kasanggi kang akén kalih kang dipun kén amejahi wau, anyéket unta, utawi gangsal atus dinar.

Prakawis : 16

Saupami wonten tiyang amesésa : akén amamejahi, kang akén sampun dhateng ing umur, kang dipun kén laré utawi tiyang éwahakalé, mengkaten malih laré utawi tiyang éwah wau amesésa : akén ame[9]jahi dhateng titiyang, ukumipun tiyang kang sampun dumugi umuripun wau : ingkang pinejahan, wondéning laré kelayan tiyang édan ukumipun sami katakjir kémawon ing sawetawis.

Prakawis : 17

Saupami wonten tiyang amesésa : akén anyenjata dhateng gremeng-gremeng, kang akén punika sampun anguningani : kang gremeng-gremeng punika tiyang, wondéning kang dipun wesésa anyana yén buburon, kelampahan kapenjata : dhateng ing pejah, ukumipun kang amesésa : akén anyenjata wau, kapejahan, kang dipun kén amanggih ukuman dhendha, kathahé : 100 unta, yén kang pejah punika tiyang jaler, yén éstri : sepalihipun tiyang jaler.

Prakawis : 18

Saupami woten tiyang amesésa : akén anyejanta buron utawi binatang kang kesit mongka kénging tiyang, ukumipun sami boten kapejahan, amung sami amedalaken dhendha, sepalih sowang, tiyang setunggilé séket unta : utawi utawi gangsal atus dinar.

Prakawis : 19

Saupami tiyang amesésa : akén aménék kajeng kang inggil utawi saupaminipun kang sami anami pepénékkan, mongka tiba : lajeng pejah, ukumipun kang akén wau boten kapejahan amung amedalken dhendha : 100 unta, utawi 1000 dinar.

Prakawis : 20

Saupami woten tiyang amesésa : akén amejahi dhateng awakkipun piyambak awakké kang dipun kén wau, kadita : paténana awakmu, yén ora gelem ya takpaténi. Ukumipun boten kapejaha[10]n ameng katakjir kémawon. Mila sapunika, sami ugi kang dipun kén kalih kang dinamel amedosi. Kang semanten punika, bilih kang dipun kén punika agadhah kapikiran kang saé-saé. Bilih kang dipun kén punika laré : utawi tiyang majenun, artosé tiyang kang boten gadhah akal, kang akén punika ukumipun kapejahan.

Prakawis : 21

Saupami woten tiyang akén amejahi dhateng awakkipun piyambak mengkaten pangucapé, aku paténana, yén kowé ora gelem maténi aku, amesthi kowé bakal tak paténi. Mongka kelampahan paké wau katurutan, ukumipun kang dipun kén amejahi : boten kapejahan sarta boten kadhendha.

Prakawis : 22 

Saupami wonten tiyang akén amejahi dhateng salah satunggilé tiyang kekalih, kelampahan tiyang kekalih wau kapejahan salah satunggilé, ukumipun kang dipun kén amejahi wau kapejahan, sawab punika medal saking pamilihipun kang dipun kén piyambak, wondéning kang akén ukumipun katakjir kémawon.

Prakawis : 23

Saupami wonten tiyang  kathah : sami amejahi dhateng tiyang setunggal sanadyan salah setunggilé tiyang kathah wau wonten kang natoni kedhik liyané anatoni kathah, ukumipun sami kapejahan sadaya, anangnging Ahliwarisé kang pejah kénging yén darbéya panuwun angukum pejah dhateng salah setunggilé kémawon lan wenang malih ; yén andarbénana pamilih kang setunggal kapejahan kang setunggal amedalaken dhendha. Wondéning patrapé enggéné amedalaken dhendha, kapétang dha[11]teng kathahé kang sami andhérék mejahi. Bilih kancané sami amejahi tiyang sedasa, mongka kapétang dhendha wau kapara sedasa, kang katatrapan dhendha amedal para dasanipun saking séwu dinar.

Prakawis : 24

Saupami woten tiyang amemejahi, kang amejahi tiyang setunggal kang dipun pejahi tiyang kathah, patrapé enggénipun amejahi gentos-gentos, kang angsal nuwun ukum pejah p; Ahliwarisé kang kapejahan ing ngajeng. Wondéning Ahliwarisé kang kapejahan kaping kalih : tuwing kaping tiga : dhateng sekawan saéngga sedaya, punika sami boten kénging yén anuwuna ukum pejah, ameng amanggih ukuman dhendhan kémawon kathahé wau dhendha ing dalem pepejah setunggal anyatus unta. Wondéning saupami Ahliwarisipun kang kapejahan ngajeng wau angapunten utawi anglilakaké : boten anedha ukum, mongka Ahliwarisipun kang kapejahan kang kaping kalih kénging yén anuwun ukum pejah dhateng tiyang kang mejahi wau. Yén Ahliwaris kang kapejahan ingkang kaping kalih angapunten boten anuwun ukum , mongka kénging Ahliwarisé kang kapejahan kang kaping tiga ; anuwun ukum pejah dhateng wau kang amejahi. Saéngga sapengandhapipun sami ugi. Yén kang ngajeng angapunten kang ing wingkingngé wau Ahliwaris sami kénging anuwun ukum pejah dhateng wau kang amejahi.

Prakawis : 25

Saupami wonten tiyang setunggal amejahi dhateng tiyang kathah, enggénipun amejahi kasarêng, artosipun kasarêng : boten sarat panjingngé dedamel ameng sarêngngé enggéné sami pejah, punika ukumipun salah satunggilé Ahliwaris boten kénging amesésa anuwun uku[12]m pejah nanging saratipun undhi. Pundi salah setunggilé Ahliwaris kang angsal undhi, punika kang amesthi angsal anuwun ukum pejah. Wondéning saliya-liyanipun para Ahliwaris ameng sami amanggih dhendha kemawon kathahipun wau dhendha kadi déning kang sampun kasebut ing dalem prakawis kaping kawan likur. Nanging saupami Ahliwaris  ingkang boten kadhawahan undhi, salah setunggilipun amejahana dhateng kang amejahi wau, ukumipun boten kapejahan ameng amanggih ukuman takjir. Wondéning Ahliwaris kang angsal undhi, angsal dhendha kémawon kathahé : 100 unta, utawi : 1000 dinar.

¤¤¤

Bab Raja Tatu : Kang boten Narik Ing Pepejah
Prakawis : 26

Saupami wonten tiyang setunggal anugel tanganipun tiyang kathah, kang katugel sami tanganipun tengen sarta pernahipun ingkang katugel ing gegelitan, ukumipun kakethok tanganipun kang tengen, wondéning ingkang angsal ukuman kethok ingkang kakethok tangané ngajeng, liyanipun sami angsal dhendha, tiyang setunggilé amanggih : 50 unta, utawi : 400 dinar, bilih ingkang kakethok tiyang jaler, yén éstri : sepalihipun tiyang jaler.

Prakawis : 27

Saupami tiyang kathah angethok dhateng tangané tiyang satunggal patrapé : upami dedamel setunggal kapernahaken ing tangan nunten kapetekkaken tiyang kathah, sanéngga tangan wau tugel, ukumipun kang sami metek wau : sami kakethok sedaya. Yén kang tugel tangan tengen amanggih wales tangan tengen, yén kiwa : inggih kawales sami kiwa. Nanging saupami kang kadamel angethok punika dedamel kalih, ukumipun boten sami kake[13]thok, sawab boten tertentu pundi ingkang anugelaken, karanten pandamelé tiyang kalih : utawi dedamel kalih, amesthi yén boten dumugi panugelé tiyang setunggil, ameng sami amanggih ukuman dhendha, kathahipun wau dhendha séket unta, kabagi dhateng sakathahé titiyang kang sami angethok wau.

Prakawis : 28

Saupami tiyang anenatoni, tatunipun kantos dumugi ing tosan pangénanipun sami ugi ing sirah : utawi liyanipun saking sirah, ukumipun ingkang anatoni wau katatonan kadi déning enggéné anatoni. Kang mekaten punika, saupami enggené anatoni kelayan kasengaja. Yén enggéné anatoni boten kasengaja, utawi kasengaja, nanging Ahliwaris boten anedha wewales ameng anuwun dhendhanipun kimawon, punika ukumipun ingkang anatoni ameng kadhendha kimawon kathahé wau dhendha unta gangsal iji, utawi séket dinar. Kang mekaten punika, bilih kang katatoni tiyang jaler, yén éstri ; sepalihipun.

Prakawis : 29

Saupami tiyang angremukaken ing tosanipun manusa, panggénanipun ing sirah : utawi liyané, ukumipun kang andamel wau botek kénging yén kawalesa : karêmukna sirahé malih : utawi liyaning sirah, sawab sakelangkung pakéwed yén katrapna ing pandamel punika kelayan saupaminé. Ameng amanggih ukuman dhendha kémawon kathahé unta gangsal utawi séket dinar.

Prakawis : 30

Saupami wonten tiyang amenthun sesamining manusa, utawi liya dedamel kang [14] sami kelayan pepenthung, kang kapenthung sabarang panggénan, saéngga amindhahaken tosan saking pangénané, ukumipun boten kénging kadamela kadi déning pandamelé wau, karanten langkung pakéwed yén katrapna angingsir pangénan tosan kelayan saupaminé ing pandamel wau punika, amengka ukum dhendha kémawon kathahé gangsal unta, utawi déket dinar. Kang semanten punika, bilih jaler, yén éstri : sepalihipun tiyang jaler.

Prakawris : 31

Saupami tiyang anatoni sesamining manusa, kang tinaton sirahé : lebeting tatu saéngga dumugi kanthonging utek, ukumipun boten kénging kadamel kadi mengkaten, sawab déning langkung pakéwed yén katrapna ing pandamel punika. Amung kadhendha : kathahipun tigang dasa tigang unta : langkung sepratiganing unta setunggil utawi tigang atus tigang dasa tigang dinar : langkung sepratiganing dinar. Mekaten ugi ukumipun saupami tatu wau kantos ambedhahaken kanthongnging utek.

Prakawis : 32

Saupami wonten tiyang anenatoni sesamining manusa, kang dipun tatoni panggénanipun ing gelondhogan kadita ing weteng : ing lambung tuwin ing saliya-liyané, ukumipun boten kénging yénkadamela kadi déning enggénipun anenatoni mekaten, karanten langkung pakéwed yén katrapna. Sawab pangénan tatuwau boten kvnging kakinten-kinten kelayan saupamining wewales, ameng amedalaken dhendha kathahé tigang dasa tigang dinar : langkung sepratiganing dinar. Nanging saupami tatupunika kantos butul, artosipun kasuduk saking weteng : terus dhateng gigir, ukumi[15]pun amedalaken dhendha unta, kathahipun katikelaken, sawab déning punika kaanggep anatoni ping kalih.

Prakawis : 33

Saupami wonten tiyang anenatoni ing sesamining manusa, tatunipun ameng mecah kulit boten dhateng ing daging : utawi amedalaken rah, huawi tatu wau kantos dumugi ing daging, nanging boten dhateng ing tosan, ukumipun amanggih khukumah. Artosé khukumah, sudaning dhendha satus unta kapendhetaken sudaning rêrêgén sawab saking tatau wau. Saupami rêginé kalanipun déréng tatu rêgi satus unta, sarêng tatu suda unta setunggil, dhendhané inggih amung unta setunggil, yén sudanipun unta sedasa, inggih ambayar unta sedasa. Wondéning enggénipun angregéni wau : sasampunipun saras tatunipun, saupami tatu wau boten anyudakaken ing rêrêgén kapendhetaken sudaning rêrêgén kalaning tatu. saupami kalaning tatu boten kantos anyudakaken rêrêgén wajib sakathahé kang anyepeng ukum sami andhendhaha ing seetawis dhateng wau kang anenatoni, supados sampun kantos purun adamel kadi mengkaten malih.

Prakawis : 34

Saupami wonten tiyang anugel ing gegelitan ing sesamining manusa, kadita ing ugel-ugelan tangan ing sikut ing dhengkul sarta ugel-ugelan delamakan suku, ukumipun inggih katugel kadi sapandamelé mengkaten, sawab gampil yén kadamela. Kang mengkaten punika, bilih anedha ukum wawales, saupami amung anuwun dhendha, inggih kadhendha kémawon kathahé sékett unta : utawi gangsal atus dinar.

[16] Prakawis : 35

Saupami wonten tiyang angicalaken paningalé meripat kekalih, utawi angiris kuping kekalih, utawi angiris telapukan mripat utawi angiris bebolongan irung kekalih : utawi lambé kekalih : ilat utawi dakar, artosé dakar pelanangan, sami ugi pangirisé kantos tugel utawi déréng kantos tugel, kang kairis kedhik utawi kathah. Ukumipun kairis kadi déning konthol kalihipun, kang semanten punika : bilih ical dalasan kulitipun pisan, yén ameng mingsilan kimawon, boten kénging kaukum kawedalaken mingsilanipun malih, sawab pandamel punika langkung pakéwed yén katrapna. Amung amanggih dhendha : kathahé satus unta : utawi séwu dinar. Yén kang kakethok setunggil dhendhaipun sepalihipun, amung dakar kelayan ilat senadyan setunggala, dhendhanipun kasami kelayan kakethok kang kalih.

Prakawis : 36

Saupami wonten tiyang anenatoni sesamining manusa, tatu wau dumugi ing tosan saéngga tosanipun rêmek, ukumipun inggih katatonan kadi déning pandamelipun wau punika. Nanging menggah génipun angremekaken tosan ingkang boten kawales, sawab déning pakéwed saupami katrapna pandamel angremek tosan, amung amedalaken dhendha, supados dadosa lelintuné enggénipun angremek tosan wau, kathahipun dhendha gangsal unta, utawi séket dinar.

Prakawis : 37

Saupami tiyang anugel épék-épék ukumipun boten kéninging tiyang kang dipun tugel wau : anugelana dhanteng darijiné tiyang kang anuge[17]l ing épék-épékipun, kang saupami kelampahan kang tinugel épék-épékipun anugel dhateng darijiné kang anugel wau, ukumipun boten kawales malih, amung katakjir kimawon sawab déning purun anglangkungiwewalering paréntah. Nanging teksih kénging ugi yén anugela dhateng épék-épékipun kang katugelan darijiné wau, sawab déréng sampurna pandamelé enggéné nugel dhateng épék-épékipun piyambaké.

Prakawis : 38

Saupami wonten tiyang anatoni dhateng sesamining manusa, enggéné anatoni dhateng ing tosan, utawi anampek kelayan asta ingkang asanget amargi saking tatu, sarta panampek wau punika saéngga angicalaké ing paningal, ukumipun kang anatoni : utawi kang anampek inggih kadamela kadi déning pandamelipun mekaten. Yén saupami kantos ical paningalé tiyang kang kawales wau, inggih boten manggih punapa-punapa, sawab sampun sami pandamelé malih pamalesé. Saupami kang kaweles déréng ical paningalé, ukumipun kedah kaicalaken ugi. Nanging boten kénging icalipun paningal punika yén kadamela kadi pandamel kang sampun kasebut, kaicalna kelayan pandamel kang sampun sanget sengsarané, kadita kapanggang kelayan tosan ingkang panas utawi kapupuwan kapur barus punapa kang dados saupaminé kang angicalaken ing paningal.

Prakawis : 39

Saupamiwonten tiyang anugel darijiné manusa, kang katugel amung dariji setunggil, lami-lami angicalaken dariji kang boten katugel sawab amargi pamborokipun tatunipun dariji kang katugel wau, ukumi[18]pun katugel darijinipun ingkang naugel wau, ameng darijinipun setunggal, boten kéngnging yén katugelana kadi déning tugelé dariji kang saking borok, sawab kang katugel amung setunggal. Wondéning icaling dariji amargi saking borok tiyang kang agadhah pandamel wau : ameng amedalaken dhendha, kathahipun ing dalem dariji setunggal sedasa unta, utawi satus dinar.

Prakawis : 40

Saupami tiyang anugel tanagé tiyang kang tengen utawi amicakaken mripat tengen utawi angiris lambé kang nginggil utawi anugel dariji panuduh, utawi suku tengen kuping tengen, kelayan saupaminé kang sami anggadhahi wiwicalan, ukumipun boten kénging yén katugelna kang dédé sesaminé, artosé tengen sami tengen.

Prakawi : 41

Saupami wonten tiyang kesarasan ing pangaotané, kadi kaasta : suku : ilat, artosipun kesarasan kénging yén katamana ing pandamelané piyambak-piyambak, mongka tiyang kang kesarasan wau nugel dhateng salah setunggilé tiyang kang boten kesarasan, ukumipun kang saras boten kénging yén katugela, ameng amedalaken dhendha, kathahé : saupami kang katugel tengen kalih : satus unta, yén tangan setunggal sepalihipun, mengkaten malih ing sesaminipun, nanging saupami kang katugel kalih kang anugel punika : sami boten kesarasan, ukumipun inggih katugel kadi sapandamelé mengkaten, sawab anunggil jinis.

Prakawis : 42

Saupami wonten tiyang kang anggadhahi irung : kang waged angambet ing ambet-ambetan utawi kuping kang waged amirêngngan, mong[19]ka anugel dhateng irung utawi kuping : kang boten waged ngambet sarta amirêng, ukumipun inggih katugel ugi, sawab déning pamirêng : pangambet boten anunggil kelayan kang tinugel.

Prakawis : 43

Saupami wonten tiyang ambedhol untuning manusa, kang déréng ical pigunaning untu, artosipun teksih kekah, ukumipun inggih kadamel kadi pandamelé mekaten. Nanging saupami kang kabedhol wau untunipun bajang, asanget alité, boten kénging yén kadamela mamah, boten si mengkaten utawi untu kang sanget ébahipun, punika ukumipun boten kénging yén kawalesna, ameng amedalaken khukumah. Wondéning artosipun wau khukumah, inggih kadi déning ingkang sampun kasebut ing dalem prakawis kang kaping tigalikur.

Prakawis : 44

Saupami tiyang sepuh ambedhol untunipun laré kang déréng pupuk, ukumipun boten kénging yén kabedhola tumunten, sawab sawab sampun limrah yén waged tuwuh malih, ameng katakjir kémawon. Nanging saupami kang binedhol wau boten waged tuwuh, kang kadamel papanggeran kadita saliyanipun sampun sami rêntah : sami tuwuh, ukumipun ugi kawalesaken, ingkang ambedhol wau inggih kabedhol untunipun malih. Kang semanten punika, bilih wonten tiyang jaler kekalih kang sami anguningani : yén pangenan gusi tilas untu kang kabedhol sampun risak boten saged yén tukul untu malih. Naning boten kénging yén kabedhola : nalikanipun teksih alit laré wau, sarat angantos dhateng ing umuripun, karanten kéngin yén laré kang kabedhol untunipun yén angapuntena sasampunipun dumugi ing umuripun, artosé [20] dumugi umur wau : kang sampun anggadhahi umur gangsal welas taun, yén saupami pejah wau laré  ing sadéréngipun umur gangsal welas taun, Ahliwaris kang dados gegentosé anuwun ukum.

Prakwis : 45

Saupami wonten tiyang ambedho untuné manusa : kang sampun pupak, ukumipun inggih kabedhol, sandyan kang kabedhol wau waged tuwuh malih. Sawab tuwuhé punika sayektos saking peparingngé kang anyar.

Prakawis : 46

Saupami tiyang sampun dumugi ing umuripun ambedhon untunipun tiyang kang sampun dumugi ing umuripun nanging kalih-kalihipun déréng sami pupak, ukumipun déréng kénging yén kawalesna tumunten. Yén saupami kang kabedhol tuwuh malih, boten kénging yén kabedhola, amung katakjir kémawon. Naning saupami boten waged tuwuh malih : amargi risak saking pandamel wau, kénging yén kabedhola untunipun kang ambedhol wau. Ing saupami kang dipun ukum kabedhol untuné, mongka waged tuwuh malih, kénging yén kaukuma kabedhol malih, saéngga kaping kalih : kaping tiga, kang andadosaken panggénan untu rêsak boten waged tuwuh malih. Kang mengkaten punika, bilih kang kabedhol wau nuwun ukum malih.

Prakawis : 47

Saupami wonten tiyang anggogrogaken dhateng untuné tiyang kang sampun pupak, patrapé enggémé anggogrogaken boten kelayan kasengaja, ukumipun boten kénging yén kawalesna : kagogrogaken malih, ameng amedalaken dhendha : kathahipun satu sewidah unta, sawab déning dhendhané tiyang kang angrentahaken untu setunggal untu gangsal, kathah[21]ing untuné manusa kang limrah tigang dasa kalih. Yén saupami tiyang angreptahaken untu kang langkung saking tigang dasa kalih, ukumipun khukumah kémawon, boten kénging yén kawalesna. Nanging saupami wau kang angrentahaken yén anggadhahi untu langkung saking wiwicalan tigang dasa kalih, punika kénging yén kabedhola, karanten anunggil jinis.

Prakawis : 48

Saupami wonten tiyang anugeli sedayaning driji, patrapé boten kasengaja, ukimipun boten kénging yén katugelana, amung amedalaken dhendha : kathahipun satus unta. Sawab dhendhané driji setunggil untu gangsal, nanging saupami kang katugel punika ros-rosaning jempol, dhendhanipun sepalihé anugelaken deriji setunggil. Saupami kang katugel liyané ros-rosaning jempol, dhendhané sepratiganing dhendhanipun anugelaken deriji setunggal.

¤¤¤

Bab Angicalaken Akal Kang Boten Kéngi[nging] Katingalan
Prakawis : 49

Saupami tiyang angicalaken akal patrapé  enggéné angicalaken amargi katabook dhasipun utawi saliyanipun kang anyarupéni sami angicalaken akal, ukumipun boten kénging yén kaicalna akalipun malih. Sawab déning pakéwed pandamel angicalaken ing akal, ameng amedalaken dhendha satus unta : utawi séwu dinar. Nanging saupami tiyang kang anabok boten pitajeng : icalé akalé amargi saking pandamelé, sarat kapariksa. Saupami tiyang kang katabok punika : boten jejeg pangucapé sarta pratingkahé ing nalikané wonten pangénan kang asepi, yén sampun pinanggih saraté, ukumipu[22]n inggih katetepaken ing dhendha wau punika, sarta boten wonten ingkang kasumpah. Nanging saupami icalé akalé punika angort[a] angortan, artosé terkadhang anggadhahi akal terkadhang boten, punika kasumpah, panyumpahé nalikanipun sawg anggadhahi akal, nanging saupami nalikaning kapariksa : tiyang kang katabok angaken ical akalé wau : wonten ing panggénan kang sepi : teksih jejeg pangucapé sarta pratingkahé, boten kang pinanggih : yé[n] punika icala akalé, ukumipun kang anabok wau kasumpah ping sepisan sarta katakjir kémawon boten  amedalaken dhendha.

Prakawis : 50

Saupami tiyang angicalaken kupingngé manusa kekalih sarta pamirêngngé pisan ukumipun inggih kaicalaken kupingngé kalih pisan sarta amedhalaken dhendha enggénipun angicalaken pamirêng wau, kathahipun satus unta : utawi séwu dinar. Yén saupami tiyang kang andamel boten pitajeng saking icalé pamirêng, sarat kacoba dhateng sewiji-wiji ingkang wetawis sanget ungelipun sarta kang dipun kajrihi : ing nalikanipun katungkul, yén kaget kalané kacoba, kadorakaken pangakené icalé pamirêngngipun, nanging kang andamel wau kasumpah ping sepisan, bilih menawi saweg keparêng enggénipun amirêng wau. Sasampuné kasumpah boten amedalaken dhendha. Saupami kacoba : boten kagét, kalerêsaken pangakené  kang ical pamirêngngé wau, nangning kasumpah ping pisan, mila ksumpah inggih kadi kang ingajeng wau sawabipun, wau kang andamel tetep amedalaken dhendha kadi déning kang sampun kasebut wau punika.

[23]Prakawis : 51

Saupami tiyang anudakaken ing pamirêngngé talingan kekalih, ukumipun kadhendha, kathahipun andhérék sudaning pamirêng. Kadita : saupami kala sadéréngngé suda pamirêngngé, waged amirêngngaken ing pamirêngngan tebihé satus dhepa, sarêng sampun suda, ameng waged amirêngngaken séket dhepa, punika kadhendha séket unta : utawi gangsalatus dinar.

Prakawis : 52

Saupami tiyang amicalaken mripat kalih, ukumipun sami kelayan tiyang angicalaken pamirêng kalih. Nanging saupami angicalaken paningal sarta mripat kalih, ukumipun inggih teksih ugi kadhendha satus unta : utawi séwu dinar, sawab paningal kelayan meripat anunggil, ing saupami tiyang kang damel boten pitajeng dhateng icaling paningalé, sarat kacoba kelayan kang dipun kawedosi, kadita gegaman ajeng kacolokaken nalikané ketungkul, mongka kang ajeng kacolok jumbul kadorakaken pangakené, nanging kang andamel kasumpah ping sepisan. Yén saupami boten jumbul inggih kalarêsaken, nanging kasumpah ping sepisan sarta wau kang damel amedalaken dhendha satus unta utawi séwu dinar. Wondéning tiyang ingkang anyudakaken paningal ukumipun kadi tiyang anyudakaken ing pamirêng.

Prakawis : 53

Saupami tiyang angicalaken pangucap ukumipun dhendha, kathahipun séwu dinar utawi satus unta. Wondéning dhendhané tiyang angicalaken pangucap kabagi dados wolulikur aksara, katiga : saupami titiyang angicalaken sepalihé ungel-ungelan wolulikur, dhendhanipun séket unta : utawi gangsalatus dinar. Saupami kang kai[24]calaken ungel-ungelan sepratiganing aksara wolulikur, dhendhané inggih sepratiganipun unta satus utawi sepratiganing séwu dinar.

Prakawis : 54

Saupami tiyang angicalaken ing raos kadita angraosaken ing tetedhan asem legi : gurih : saupamanipun kang sami kénging karaosaken, ukumipun kadhendha satus unta : utawi séwu dinar. Wondéning dhendhané ingkang angicalaken raos-raos wau, kaprinci dadose gangsal kadita manis kecut pait tawi : sarta asin, yén saupami kang kaicalaken salah setunggilipun unta satus utawi para gangsalanipun séwu dinar, dhateng saurutipun.

Prakawis : 55

Saupami wonten tiyang anggetak dhateng laré kang déréng gadhah kapikiran utawi tiyang édan, wau laré utawi tiyang édan panggénané wonten sanginggilé loténg : utawi ing pinggiré sumur kagetak kagét dhawah saéngga pejah, ukumipun wau ingkang anggetak kadhendha satus unta : utawi séwu dinar, boten kénging yén ukum pejah, sawab pandamel kang mengkaten punika boten limrah yén anarikka ing pejah. Nanging saupami kang ginetak punika tiyang kang sampun anggadhahi kapikiran, ukumipun amung katakjir kémawon, boten amedalaken dhendha kadi mengkaten.

Prakawis : 56

Saupami wonten tiyang anyéléhaken  dhateng laré, kaséléha[25]ké wonten ing wana, mongka laré wau katedha ing buburon kang galak kadi macan utawi sasaminé, ukumipun amung katakjir kémawon, sawab wateké buburon kang galak semangsanipun pepanggih ing manusa wonten panggénan kang kawiyar : lumajar. Nanging saupami kang dipun séléhaken wau kewula, artosé kewula : tiyang tumbasan, ukumipun katempahan ing sarêginé kewula wau. Yén saupami enggéné anyéléhaken wau wonten ing kandhangngé sima utawi sapepadhané, ukumipun kapejahan.

Prakawis : 57

Saupami wonten tiyang ambujeng sesamining manusa, kabujeng kelayan ambekta dedamel leligan kang sakinten dedamel punika amemedosi, mongka kang kabujeng wau saking sanget ajrihé lumajar : aniba utawi anggebyur dhateng sumur : utawi saupaminé kang sami angrusak ing awak-awakkan saéngga pejah, ukumipun kang ambujeng boten knging yén kapejahan : utawi kadhendhaha, sawab karêsakkan punika medal saking pikajengngé piyambak, amung katakjir kémawon supados sampun purun andamel kadi mengkaten malih. Nanging enggénipun kelebet ing sumur punika amargi saking boten nguningané, kadi saupami kang kabujeng punika wuta : utawi peteng, ukumipun kang ambujeng kadhendha satus unta : utawi séwu dinar, mengkaten ugi ukumipun saupami kang kabujeng punika laré kang déréng anggadhahi ing kapikiran saé. 

Prakawis : 58

Saupami tiyang andamel sewiji sumur : enggéné andamel wonten panggénané liya : kang boten angsal wewenang pandamelé wau, utawi enggénipun andamel sumur wonten margi kang rupek, mongka wonte[26]n tiyang  kang kelebet ing sumur punika : saéngga pejah, sami ugi enggéné kelebet dalu utawi  siyang, ukumipun kang andamel sumur kadhendha satus unta : utawi séwu dinar. Kang mengkaten punika, saupami kelebeté boten kelayan kasengaja, yén lebeté kelayan kasengaja, boten amanggih ukuman dhendha, ameng katakjir kimawon.

Prakawis : 59

Saupami tiyang andamel leluwangan wonten ing griyané piyambak mongka angundang dhateng tiyang : utawi laré kang sampun anggadhahi kapikiran, sarêng malebet ing griya, kang dipun undang wau lajeng kecemplung sumur : saéngga pejah, ukumipun boten kénging yén kapejahan, amung amedalaken dhendha satus unta : utawi svwu dinar. Nanging yén saupami laré kang kacemplung déréng anggadhah kapikiran kang saé, ukumipun kapejahan.

Prakawis : 60

Saupami wonten tiyang anyéléhaken genthong : utawi saliyané : wonten pangénané piyambak wau genthong amargi kanginan angrebahi tiyang : saéngga dados karêsakkané : dhateng ing pejah, utawi boten namining karêsakkan wau, ukumipun kang andarbéni genthong boten amanggih punapa-punapa, sawab pandamelé amatuti kelayan manusa kathah.

Prakawis : 61

Saupami wonten tiyang angurubaken geni ing panggénané piyambak enggéné angurubaken nalikaning angin ageng, utawi nalikané boten wonten angin nanging anglangkungngi angengngé enggéning angurubaken geni wau, mongka angresakaken dhateng sewiji-wiji, ukumipun katempahan. Saupami kang rêsak punika tiyang : saéngga pejah, ukumipun kadhendha, ka[27]thahé satus unta : utawi séwu dinar. Yén kang rêsak punika dédé manusa, inggih katempah punapa sarêginé kang rêsak wau.

Prakawis : 62

Saupami tiyang agadhah griya wonten pinggiring margi, griya wau mawi kasukanan dhedhungklo : utawi pancaran sami kacongolaken dhateng margi, saupami angrentahi salah setunggilé dhateng sawiji-wiji : saéngga karêsakan, ukumipun katempahan, nanging saupami kang rêsak amargi kedhawahan kang wonten sajawining pager kémawon, ukumipun katempahan sedaya. Yén kang rêsak amargi kedhawahan kang wonten sajawining pager : sarta salebeting pager, ukumipun katempahan sepalih. Sawab kang wonten salebeting pager punika boten mesthi amedalaken tetempah. Kang mekaten punika, saupami dungklo sarta pancaran pangénané kang sepalih wonten sajawining pager kang angungkuli ing margi, kang sepalih wonten salebeting pager.

Prakawis : 63

Yén saupami tiyang andamel griya kadhoyongaken dhateng ing margi : utawi dhateng ing panggénané tiyang, mongka angrebahi dhateng sewiji-wiji : saéngga karêsakkan, yén saupami rêsakké amargi kedhawahan kang dhoyong kémawon ukumipun katempahan sedaya, yén rêsakké amargi kedhawahan kang dhoyong sarta kang boten dhoyong, ukumipun katempahan sepalih, kranten kang boten dhoyong boten masthi katempah.

Prakawis : 64

Saupami tiyang andamel griya jejeg, lami-lami dhoyong : saéngga rêbah, angresakkaken ing sewiji-wiji, ukumipun boten katempahan, sawab dhoyongngé punika boten kasengaja.

[28]Prakawis : 65

saupami tiyang ambebucal ing sewiji-wiji kang sami lunyu, kadita kuliting semongka : kulit gedhang : utawi saupaminé, kabucal wonten ing margi kang limrah kaambah ing manusa, mongka andhawahaken saéngga  rêsak amargi pandamel  wau, ukumipun kang ambucal katempahan, kang mengkaten punika, saupami kang angambah boten uninga, yén uninga : boten katempahan.

Prakawis : 66

Saupami wonten tiyang andamel leluwangngan  kang boten wenang yén kadamela, sarta wonten malih tiyang sanés anyéléhaken séla kang boten wenang enggéné anyéléhaké, kadita anyéléhaké kang dédé panggénané piyambak, mongka wonten tiyang kesandhung ing séla wau, lajeng kelebet ing wau punika : saéngga pejah, ukumipun kadhendha satus unta: utawi séwu dinar. Dénten kang damel luwang : ukumipun katakjir ké,mawon, sawab déning dhatengngé karêsakan utawi pejah amargi pandamelé kang andékékaken séla. Nanging saupami pandékékipun séla wonten ing panggénanipun piyambak, ukumipun kang andamel luwang kadhendha séwu dinar.

Prakawis : 67

Saupami wonten tiyang tetiga, kang setunggal anyéléaken séla setunggal tiyang kang kekalih amung anyéléhaken séla setunggal, séla kekalih wau sami kadékék ing pangénan kang boten wenang kadékékana, mongka kesandhung ing titiyang : saéngga karêsakan, ukumipun sami katempahan, tiyang setunggilé anyanggi sepratiganing tetempah. Kathahé tempah, yén dhateng pejah kang anyandhung wau, sa[29]tus unta : utawi séwu dinar. Yén boten dhateng ing pejah, inggih kpiturutaken kadi déning ukumipun kewula kang dados anyudakaken ing rêrêgen.

Prakawis : 68

Saupami wonten tiyang anyéléhaken sé ing panggénan kang botwn wenang kadékékan séla, mongka wau séla wau kesandhung dhteng sewiji tiyang, saéngga pindhah séla saking panggénané, nunten wonten tiyang setunggal malih, anyandhung saéngga dados karêsakané kang anyandhung kaping kalih, ukumipun katempahan kang anyandhung wiwitan, wondéning kang andékék wau katakjir kimawon.

Prakawis : 69

Saupami wonten tiyang lumampah, mongka anyandhung dhateng tiyang kang sawég andhoshok utawi lenggah : ngadeg, panggénan kang sinandhung wau wonten ing margi kang ajembar, mongka sami pejah kang anyandhung kalih kang sinandhung : utawi salah setunggilé kimawon, mongka boten katempahan  ing atasipun tiyang kang sinandhung. Wondéning kang anyandhung katempahan. Yén saupami panyandhungngé wonten margi kang rupek boten katempahan kang nyandhung, sawab rupekking margi.

Prakawis : 70

Saupami wonten tiyang kekalih sami tetunjangngan kasengaja utawi boten kasengaja, panggénané wonten ing margi, saupami dhateng ing pejah salah setunggilé, amesthi katempahan kelayan sepalihé tetempah artosé gangsalatus dinar kathahé tetempah wau. Yén saupami enggéning tetunjangngan kelayan anenunggang, mongka sami pejahé tetunggangan kalih kang anunggang amargi saking pandamel wau, samiya rêgi[30]né kang tinunggangngan utawi boten sami rêginé, mongka katempahan sepalihipun saking rêginé tetunggangngan wau. Artosé saupami tetunggangngan  kang setunggil rêgi satus kang setunggil rêgi sedasa réyal, mongka kang rêgisatus amanggih tempah séket kang sedasa angsal tempah gangsal réyal.

Prakawis : 71

Saupami wonten tiyang kekalih arêbatan tangsul setunggil sami tarik-tinarik kang tangsul kelampahan pedhot kang sami rêbatan sami dhawah : saingga amanggih karêsakan  sakalihé amargi pandamel wau, ukumipun sami katempahan ing sepalihé tetempah. Artosé sepalihé tempah, ing dalem pamejah satunggil ameng ambayar séket unta : utawi gangsalatus dinar. Nanging saupami tangsul punika tertentu gadhahané tiyang setunggil mongka karêbat patrapé enggéné rêrêbatan kang sampun kasebut ing ngajeng, ukumipun katempahan ingkang amedhot wau, katempahan kathahé satus unta : utawi séwu dinar, sawab wonten pamejah kalih wau amargi saking pandamelé.

Prakawis : 72

Saupami wonten tiyang anggebug wetengngé tiyang kang saweg meteng, mongka medal wetengngan amargi pandamel wau, nanging medalé sampun pinanggih pejah, ukumipun kang anggebug katempahan, warnining tetempah kewula setunggil kang sepi saking cacad, wau tetempah kasukakaken dhateng Ahli wa[31]ris, yén saupami wedaling anak teksih gesang sarta boten mawi sesakit monka nunten pejah, ukumipun boten katempahan, mila sapunika, sawab pejah ing anak boten saking pandamelé punika, pejah sangking liyané, amung amanggih ukuman takjir. Yén saupami pejahé wau anak ing nalikaning medal utawi ambekta sesakit sarta sesakit wau tetep saéngga ing pejah, ukumipun ksng snggebug wau kadhendha satus untu : utawi séwu dinar.

Bab Amratélakaken Tiyang Agadhah dakwa

Prakawis : 73

Saupami wonten tiyang agadhah dakwa pepejah : utawi saliya-liyanipun, punika boten kénging yén tumunten kaanggepa paturané, yén déréng wonten sarat ingkang nem prakawis.

Ingkang satunggil, atur wau ajeng anenélakaken pamané amejahi : utawi botenipun, sarta ajeng anenélakaken kang mejahi punika tiyang setunggil utawi kalih. Saupami tiyang kang gadhah atur déréng anyaosaken pratéla kang  kadi mengkaten sayogya kang anyepeng ukum amratélakna.

Kaping kalih, sarat ajeng tetep kedadosaning prakawis kang katerkakaken wau, kadita : tiyang anerka dipun wéwahi, boten kénging boten kedah amiraos wau pawéwéh sampun piyambakké tampéni.

Kaping tiga, ajeng amratélakaken dhateng tiyang kang katerka. Mila sapunika, sabab boten kénging kaanggep panerkané tiyang  setunggil anerka salah sewijiné tiyang kathah kang déréng tertentu.

Kaping sekawan,  sarat ajeng wonten kang anerka kalih kang  tinerka : sami [32] agadhah kapikiran kang patut kang sampun sami ngumugi ing umuripun, sawab laré kalih tiyang éngan boten  kepirêng yén sami adarbéya atur panerka.

Kaping gangsal, sarat ajeng wonten kang anerka kalih kang tinerka wau : kang sami anarimayén katetepan ing ukum, artosé saking nunggil agami. Sanadyan kang liya agami, bilih trima kaukuman.

Kaping nem, sarat ajeng anetepi tiyang kang gadhah terka wau dhateng panerkanipun, artosé  kadita : saupami tiyang anerka dhateng tiyang amejahi ing anakké, enggéné amejahi kapejahan piyambak, mongka nunten agadhah panerka dhateng liyané, sami ugi tiyang liyané wau keterka piyambakkan utai kalih kang sampun katerka ing ngajeng wau, kang mengkaten punika : boten kéngin kanggepa paturanipun, sawab déning ketingal doranipun amrgi penerkanipun kang ngajeng wau.

Prakawis : 74

Saupami wonten tiyang angadhah terka, wondéning  ingkang katerkakaken prakawis pepejah, nanging panerkaning acaket dhateng kalerêsanipun, kadita bangkéné kang pejah : utawi tetunggilané wau bangké kang amesthi pejahé : pinanggih wonten sawiji panggénan kang kapisah saking nagari, lajeng katerkakaken dhateng tiyang kang sami wonten ing panggénan punika, utawi pinanggih wonten dhusun kang alit nanging sarat tiyang ing dhusun punika sampun dados satruné tiyang  kang pejah wau : sarta boten wonten kang momori malih, utawi kapanggih katilar tiyang kathah, artosé : kang wau tiyang kathah sami kumpulan nunten sami bubar : panggénané enggéné kekumpulan wonten bangké. Utawi wonten tiyang jaler satunggal kang [33] acicriyos yén uninga kang amejahi, boten  tatiyang jaler setunggil utawi laré kathah : utawi tiyang étri kathah, kang punika kaukumipun kalerêsaken panerkané tiyang punika, nanging mawi kasumpah ping séket, sasampuning kasumpah, kang katerka wau amedalaken dhendha, kathahipun satus unta : utawi séwu dinar. Nanging wau kang anerka kénging yén anedhaha supaosé kang dipun terka wangsul ping séket, sampuné sumpah : tiyang ingkang katerka : kang acakket kelayan kalerêsané boten manggih punapa-punapa. Nanging saupami tiyang  kang katerka : kadi kang  sampun kasebut wau punika mungkir, pamungkiré boten angakeni asesarêngngan kelayan tiyang kathah kang sami atilar ing pepejah wau, utawi agadhah wiraos kalané wonten pepejah : piyambakké saweg kekésahan, punika ukumipun kang mungkir kasumpah ping sepisan, kang kajanjékaken temen-temen boten sesarêngngan utawi saweg anuju kekésahan kadi déning pamungkiré mengkaten, ananging enggéné katerka memejahi teksih katetepaken. Mongka teksih ugi mungkir boten ngraos amemejahi, mongka kasumpah kang mungkir wangsul ping séket, kang anerka boten usah kasumpah malih, sawab penerkané sampun boten akanthi ing kalerêsané.

Prakawis : 75

Saupami wonten tiyang  anggadhahi panganggep ing kesalahané paréntah ing ratu, mongka tiyang punika lajeng lumuh boten purun andhérék ing paréntahing ratu, kang piyambakké sampun anglampahi salami-laminé, utawi lumuh kaukuman kang sampun tetep ing piyambakké, sarta wau titiyang anggadhahi pangajeng : utawi kepala : kang kelayan saokah, [34] ukumipun boten kénging boten ratu amesthi amerangngan. Nanging  sarat ratu ajeng andamel utusan rumiyin dhateng tiyang kang wicaksana ing ngélmi sarta digdaya ing paprangngan, kang supados wau utusan asuka apitutur kang patur sarta apitakéna utusan punapa prakawis kang dados boten karêmbagané. Yén saupami tiyang kang bongga punika amestani, yén ratu boten anglenggahi paréntahé agaminé, anangela utusan icalé kang kawestanan wau. Yén saupami teksih anetepi ing bonggané, asukaha uningawau utusan, yén kang bongga wau badhé kaprangngan. Yén saupami anedha inah kang bongga, inggih kaantos ing sawetawis, nanging saupami sampun kaprangngan  titiyang kang bongga sami umajeng, sampun boten anglawan wau lajengngé, mongka kacepeng, boten kénging yén kapejahan. Yén teksih anglawan sayogya kapejahan : sarta kajaraha saraja darbékké. Yén sampun amiturut paréntahing ratu, sarta sampun sepi ing pakikinten yén puruna bongga malih, sayogya barang darbékké sami kaparingna malih. Yén saupami salebeting paprangngan wontena pepejah : sarta barang kang sami risak, ukumipun boten kénging anuwuna wewales sarta tetempah. Nanging saupami wonten tiyang balila ing ratu, kang boten pisan-pisan ratu andamelaken salahan, kelampahan tiyang kang balila wau kaprangngan sarta wonten kénging punapa-punapa. Bilih kang merangngi sami pejah : utawi rêsak barang darbékké, wajib kang balila wau sami anempahan : utawi kawales kapejahan, kang semanten punika, bilih kantenan kang gadhah pandamel.

[35]Prakawis : 76

Saupami wonten tiyang ambégal tuwin angampak, kantos amendhet barang pengaos tigang tangsul, enggéné amendhet wau barang panggénané wonten ing pasimpenan, ukumipun katugel ugel-ugelanipun tangan tengen sarta sukuné kiwa, sarta mesthi amangsulaken barang kang  pinendhet. Yén saupami sampuné kakethok purun andamel malih, ukumipun kakethok tanganipun kiwa sarta sukuné tengen. Yén saupami sampun kakethok wangsul ping kalih : purun andamel malih, ukumipun boten kénging yén kapejahan, amung katakjir kémawon. Yén saupami pandamelé sarta amejahi, ukumipun inggih kapejahan sarta kapanjer laminé tigang dinten. Senadyan Ahliwarisé kang pinejahan wau angapuntena, inggih kedah kapejahan ugi. Nanging saupami boten kantos amendhet barang kang wonten pasimpenan utawi barang kang pinendhet wau kantos kirang saking tigang tangsul, ukumipun katakjir kémawon sarta amangsulaké kang cinolong.

Prakawis : 77

Saupami wonten tiyang amandungngi mélik apengaos tigang tangsul, enggéné mendhet wonten pasimpenan, ukumipun kakethok tangané tengen sarta amangsulaken barang. Yén saupami sasampunipun kakethok purun mandung malih, pikantukké  kadi kang wau, ukumipun kakethok sukuné kiwa. Yén saupami purun mandung malih, ukumipun kakethok tanganipun kiwa. Yén purun malih kakethok sukunipun tengen. Yén saupami sampuné kakethok : wangsul ping sekawan purun mandung malih, ukumipun boten kénging kapejahan, amung katakjir kimawon.

[36]Prakawis : 78

Saupami wonten tiyang purun angrebat gadhahané titiyang, pangrebaté kelayan satmata, ukumipun boten kénging yé kakethokka, amung katakjir sarta amangsulaken barang.

Prakawis : 79

Saupami wonten tiyang anyolong korining mesjid, kang kapendhet wau pengaos tigang tangsul, ukumipun kakethok tangané. Nanging yén saupami kang kapendhet punika klasané : utawi dedamarané : kang asring sami kanggé : saliyanipun kang sami kadamel pepaosing mesjid, ukumipun boten kénging kakethok tangané, amung katakjir kimawon sarta amangsulaken barang. Kang mengkaten punika, bilih kang mendhet anglenggahi ing agami, yén saupamiboten anglenggahi, inggih kakethoh tangané.

Prakawis : 80

Saupami titiyang amendhet ulesé tiyang pejah kang sampun kawenangngaken ing agami, kadita ules sinjang gangsal utawi sakirangngipun, ukumipun kakethok tanganipun tengen. Kang mangkaten punika, bilih kuburipun caket ing pépahan, bilih tebih, ukumipun katakjir kémawon sarta amangsulaken barang.

Prakawis : 81

Saupami tiyang amendhet barang pepandhungan kang teksih kasimpen déning kang mandung, ukumipun kang amendhet boten kakethok tangané, ameng katakjir kimawon. Wondéning barang kang pinendhet saupami wonten  kang ngaken, amesthi kawangsulaké. Yén kang gadhah sampun pejah, kasukakna Ahliwarisé. Yén sepi salah satunggilé, kaaturna dhateng kang anyepeng ukuman.

[37]Prakawis : 82

Yén saupami tiyang mungkir amargi katerka amemandung, nanging kaseksénan tiyang jaler kekalih, ukumipun kakethok tangané tengen sarta anempahi barang. Yén kaseksénan tiyang jaler setunggil éstri kekalih, ukumipun ameng anempahi barang, boten kénging yén kakethokka tanganipun. Mengkaten ugi : yén kaseksénan tiyang jaler setunggil sarta kang anerka purun sumpah, inggih anempaho barang. Yén saupami boten wonten kang anekséni pisan, ukumipun amung kasumpah ping sepisan. Nanging yén saupami kang katerka boten purun sumpah, ukumipun kawangsulaken wau sumpah dhateng  kang anerka, sasampuné sumpah kang anerka, amesthi anempahi dhateng barang kang tinerkakaké. Yén saupami kang anerka boten boten purun sumpah, ukumipun kalebaraken panerkané, kang tinerka boten kénging punapa-punapa, sarta boten kénging yén anerka malih.

Bab Takjir
Prakawis : 83

Saupami wonten tiyang purun adamel kalepatan sami ugi dhateng Gusthi Allah : utawi dhateng manusa, artosé enggéné adamel kalepatan wau boten wonten salah sewijiné ukuman kang kénging katrapaken, ameng katakjir kémawon. Wondéning warnining kalepatan dhateng Gusthi Allah : kadita angrangkul tiyang éstri kang dédé rabiné : dados seksi goroh : totohan utawi saupaminé. Wondéning warniné kalepatan kang dhateng manusa : kadi ta amemisuh : utawi amirangaken titiyang : utawi saupaminé.

Prakwis : 84

Saupami tiyang minum sajeng : utawi sawerniné minuman kang sami  angendemi, senadyan panginumé déréng kantos mendem, ukumipun pinukul kelayan camethi utawi tangan  wangsul ping kawan dasa.

[38]Bab Anulak Panganiayaning Titiyang

Prakawis : 85

Saupami wonten tiyang ajeng dipun kaniaya sesamining manusa, kadita ajeng dipun senjata : utawi saliya-liyaning dedamel kang wetawis wau dedamel amejahi : utawi boten, mongka wau tiyang kang  ajeng dipun kaniaya : angrumiyini kelayan dedamel ingkang  ngupaméni, saéngga kang anganiaya wau dhateng ing pejah, ukumipunnkang amejahi boten amanggih punapa-punapa. Keranten  pandamel punika : yén boten karumiyinan, amesthi andamel kacilakan dhateng piyambakkipun. Nanging saupami kang ajeng kadamel anganiaya wau gegebug, mongka kasenjata utawi kawaos, ukumipun ingkang ngrumiyini waged angupados dedamel ingkang anyameni kalih dedamelé ingkang ajeng anganiaya. Artosé ajeng kapenthung : katulakka kelayan pepenthung, mongka kedah anulak kelayan dedamel senjata, punika ingkang kepejahan. Nanging saupami boten waged angupados dedamel liyanipun sarta kebetah boten saged lumajar, ukumipun boten amanggih punapa-punapa.

Prakawis : 86

Saupami wonten tiyang griyané kalebetan pandung, wau pandung sampun amendhet barangngé kang gadhah griya, mongka kauningngan dhateng kang gadhah griya, pandung lumajar sarta ambekta barang, lajeng kabujeng dhateng kang gadhah, yén saupami pandung boten purun andhawahaken barang kang kabekta, kénging yén andhawahna dedamel dhateng pandung, kang sekinten barang katilara. Senadyan dhatengnga ing pejah, inggih boten kénging yén kadhawahana dedamel. Saupami kala[39]mpahan : pamdung kang sampuh andhawahaken barang kawaos utawi saliya-liyané : saéngga dhateng ing pejah, ukumipun kang andamel kapejahan.

Prakawis : 87

Saupami wonten tiyang lumebet pagriyanv titiyang,  lebeté kelayan ambekta dedamel, sejanipun ajeng anganiayadhateng kang gadhah griya, mongka kang gadhah griya angrumiyini kelayan dedamel kang anyaméni : saéngga anugelaken tanganipun kang anganiaya wau, ukumipun boten amanggih punapa-punapa. Nanging saupami sekinten kénging  kapenging kalayan wiraos utawi katulak kelayan dedamel kang alit, mongka kedah ugi katugel, ukumipun kang anugel inggih katugel, sawab boten kénging angrumiyinana dedamel kang ageng : anilar dedamel kang alit. Saupami dados selaya kang dipun tugel kalih kang nugel, pangakené kang dipun tugel kénging yén katugela kelayan dedamel kang alit, wangsulané kang anugel boten kénging, sepi saking seksi, kang punika kalerêsaken paturanipun kang anugel sarta kanthi sumpah ping sepisan. Nanging saupami angakeni kang dipun tugel wau : boten pisan-pisan sejaha anganiaya, kang punika boten kénging yén kalerêsna aturé kang anugel, saupami boten wonten seksiné : utawi pratandhané tiyang kang  katugel wau. Nanging saupami wonten pratandhané, kadita lebeté mawi angliga dhuwung : utawi saupaminé, yén mengkaten patrapé, kalerêsaken paturanipun kang anugel, artosé kang gadhah griya.

[40]Bab Mungkiré Tiyang Kadakwa

Prakawis : 88

Saupami wonten tiyang katerka mungkir, sami ugi kang katerkakaken prakawis pepejah : utawi liyanipun, sarta boten anggadhahi seksi, ukumipun kang tinerka kasumpah wangsul ping séket, yén saupami kang katerkakaken prakawis pepejah. Yén liyanipun pepejah, kasumpah ping sepisan.

Prakawis : 89

Saupami tiyang angakeni, utawi mungkir, nanging pamungkiré wonten kang nekséni, ukumipun katetepaken punapa prakawis ingkang sampun dipun akeni : utawi kang kaseksénan, wondéning warnining tiyang  kang kaanggé dados seksi, kang rumiyin tiyang mardika kang sampun dumugi ing umuré, kang anggadhahi kapikiran saé, kang boten atilar paréntahipun Gsthi Allah, sarta boten anglampahi ingkang cinegah, kang anggadhahi kawirangan, kang sepi saking pangangkah kang amikantuk ing piyambakké, kang waged amiraos, kang émutan. Nanging yén saupami kang dipun sekséni prakawis pandamel kadita amendhet gadhahaning tiyang : tuwin anenatoni, sarat kang anekséni wau ajeng uninga. Yén saupami kang dipun sekséni ungel-ungelan kadita pengaken utawi wadé tinumbas, sarat kang  anekséni aningali sarta amirêng. Boten  kénging  kang anyepeng ukum adamel katetepaning prakawis ingkang kaseksénan déning  tiyang jaler satungg, nanging kaanggep seksi tiyang jaler setunggil yén  anekséni tanggalipun wulan ramelan, kang supados kathah ing manusa samiha énggal-énggalna anglampahi paréntahé Gusthi Allah. lan boten kénging malih tiyang anyepeng ukum anete[41]paken kaukumané tiyang bandrék yén saupami boten angakeni piyambak utawi kaseksénan tiyang jaler sekawan kang sami anguningani wau seksi lebeté pajalaran dhateng pawétrén, nanging tiyang jaler kekalih anekséni ing pangakené kémawon boten dados  anekséni pandamelé enggénipun bandrék. Yén saupami kang kaseksénan barang mélik utawi jajén-jinanjén, kadita anekséni wadé tinumbas sambat-sinambat utang piutang : gadhé-ginadhé : ananggel utawi sasaminé, punika cukup yén sami kaseksénan tiyang jaler kekalih : utawi tiyang jaler setunggal tiyang éstri kekalih : utawi tiyang jaler setunggil kakanthénan sumpah. Yén saupami prakawis punika sami limrah dipun kauningani tiyang jaler, kadita ningkah : amegat dhateng rabiné : tuwin amangsuli, angaken amejahi, dados wakil, wasiyat, artosé teswén, bebathon, akén andagangngaken, kang punika kedah tiyang jaler kekalih kang amesthi dados seksi. Yén saupami prakawis punika boten limrah yén dipun kauninganan tiyang jaler, kadita tetepé prawan tiyang éstri gadhah anak cemer kain utawi suker, tiyang anusoni, celanipun éstri kang kesasaban sinjang, kang punika kénging kaseksén tiyang jaler kekalih : utawi jaler setunggil éstri kekalih : utawi éstri sekawan.

Prakawis : 90

Yén saupami wonten tiyang mungkir katerka prakawis barang mélik, utawi dédé barang mélik kang kasejakaken barang mélik, warniné barang mélik kadita sambut-sinambut utang-piutang : tuwin saupaminé kang anami barang mélik, warniné kang kasekaken barang mélik kadita amejahi tiyang patrapé kalepatan artosé boten kase[42]ngaja, kang punika saupami kang gadhah seksi setunggil sarta purun sumpah, ukumipun kang katerka katetepan punapa ingkang katerkakaken, nanging sumpahé sarat anyebut lerêsé wau seksi. Nanging kénging wau kang anerka boten  purun sumpah : anedha sumpahé ingkang katerka kémawon, saupami kang katerka boten purun sumpah, kénging kawangsulaken sumpah dhateng kang anerka. Yén kang anerka boten purun sumpah, kalebaraken wau prakawis.

Bab Barang Setunggil Kaaken Tiyang Kekalih

Prakawis : 91

Saupami wonten barang setunggal kaaken tiyang kekalih, nanging  barang wonten tanganipun tiyang  sanés, wau tiyang kang anyepeng barang boten amratélakaken yén punika  gadhahané tiyang kang sami ngaken salah setunggilé, utawi tiyang kalih wau  sami anggadhahi seksi, ukumipun tiyang kalih kang sami angaken barang : sami kasumpah. Sasampunipun sami kasumpah, barang kapalih : utawi dados gadhahanipun tiyang kalih. Ing saupami salah setunggilipun kémawon ingkang purun sumpah, mongka barang wau kegadhah kang kasumpah sedaya. Nanging yén tiyang kang kanggénan barang mawi amratélakaké, yén barang tertentu darbékké salah setunggilé, mongka barang kedarbé dhateng kang kapratélakaken wau, sarta boten mawi kasumpah.

Prakawis :  92

Saupami barang setunggal kaaken tiyang kekalih, sami andarbeni seksi kalihipun, wau barang sami kacepeng sarêng, kadita barang awarni griya : tiyang kalih sami angenggéni : sami andadosi, kang punika inggih kate[43]paken kedarbé tiyang kekalih. Mengkaten ugi ukumipun saupami boten kacepeng ing tanganipun salah setunggilé.

Prakawis : 93

Saupami barang setunggal kaaken tiyang kekalih kang sami anggadhahi seksi, nanging barang kacepeng dhateng salah setunggilipun, ukumipun wau barang kadabé ingkang anyepeng  tanpa sumpah.

Prakawis : 94

Saupami tiyang salaki sarabi sami angaken barang isén-iséning griya, kang tanpa seksi kalihipun, sarta barang boten tertentu patur kaanggé dhateng salah setunggilé. Warnining barang kang  patut kaanggé dhateng jaler éstri, kadita sinjang prantos kemul, utawi boten patut kaanggé jaler éstri, kadita seseratan sakalihé boten  waged angungelaken, ukumipun sami kasumpah, barang kedarbé tiyang kalih. Nanging saupami barang patut panganggéné éstri kémawon kadita jontra : tenunan utawi saliyané kang sami anyaméni, ukumipun kedharbé dhateng kang éstri, nanging mawi sumpah sepisan, yén barang patut panganggéné tiyang jaler, kadita waos dhuwung : tuwin sasaminé, punika kedarbé kang jaler, inggih mawi kasumpah ping sepisan.

Prakawis : 95

Saupami barang setunggal sami kaaken tiyang kekalih, tampa seksi kalihipun, wau barang kacepeng dhateng salah setunggilé tiyang kekalih wau, ukumipun wau barang kegadhah dhateng kang anyepeng : sarta kasumpah sepisan, nanging saupami kang kanggénan barang boten purun kasumpah ukumipun kasumpah kang boten anyepeng barang, sasampuning kasumpah : barang kasukakaken dhateng tiyang kang kasumpah wau. Saupami kang boten a[44]nyepeng barang boten purun sumpah, ukumipun kalebaranken prakawis barang katetepaken dhateng kang anyepeng wau.

Prakawis : 96

Saupami wonten tiyang atumbas sewiji barang, sarta sampun piyambakké tampéni, mongka barang kaaken tiyang sanés sarta pangaken kelayan seksi, ukumipun wau barang kapasrahaken dhateng kang  angaken sarta boten mawi kasumpah. Nanging kang anumbas kénging yén anedha artané dhateng kang wadé dhateng piyambakké. Nanging yén kang angaken wau tanpa seksi, mongka kang tumbas boten purun sumpah, sarta anedha sumpahé kang  angaken wau, utawi angakeni piyambak kang anumbas wau, yén wau barang gadhahanipun tiyang kang angaken, ukumipun kang numbas boten kénging anedha wangsulipun arta dhateng kang awadé, sawab kainan enggéné boten purun sumpah, utawi enggéné angakeni : yén punika gadhahané kqang angaken wau.

Prakawis : 97

Saupami barang setunggal kaaken tiyang kekalih kang sami boten agadhah seksi, wau barang wonten tanganipun tiyang sanés, kang punika yén kang anyepeng barang angaken gadhahané salah setunggalé tiyang kalih wau, ukumipun kapasrahaken dhateng  kang dipun akeni dhateng kang anyepeng barang  wau. Nanging kénging tiyang kang boten kaakenaken yén anedhaha sumpahé tiyang  kang atampi barang. Yé saupami kang kanggénan barang  boten angakenaken teng salah setunggilé, ukumipun sami kénging tiyang kekalih wau : yén anedhaha sumpahé dhateng kang anyepeng barang, sampuné kang anyepeng wau.

Prakawis 98

Saupami wonten tiyang agadhah panerka, kang katerkakaken barang mas u[45]tawi selaka, kang punika sarat kedah anebut kawan prekawis, kang rumiyin jinisipun, kaping kalih : kertanipun, kaping tiga : kathah kedhikkV : utawi wawraté.

Prakawis : 99

Saupami wonten tiyang katerka sabatan sarta wonten kang  sekséni, ukumipun boten kénging mawiya anedha sumpahé kang anerka. Kénging anedha sumpah : yén kang tinerka agadhah basa sampun ambayar : utawi sampun kasukakaké. Kang mengkaten punika, bilih kang anerka déréng ambekta seksi wonten ngarsané kang anyepeng ukum kang déréng kaprantasan. Yén pangakené sasampunkadhatengngan  seksi ing ngarsané ukum sarta sampun kaprantasan, boten kéngingyén kaanggepa paturan wau punika.

Bab Tetempah Amargi saking Kainan

Prakawis : 100

Saupami tiyang anunggang ing tetunggangngan utawi anggiring : utawi anuntun, wau tetunggangngan adamel karêsakané barang mélikké tiyang, kadita kaidakkan utawi kasénggol, ukumipun kang nunggang : utawi kang anggiring : kang nuntun sami katemouhan, wondéning kathahing tetempun : punapa parêginé kang karêsakaken, sami ugi pandamelé ing mongsa rinten utawi dalu.

Prakawis : 101

Saupami wonten tetunggangngan setunggal dipun titihi tiyang kekalih : sarta mawi katuntun kagiring, mongka tetunggangngan wau andamel risakké barang mélikké tiyang, ukumipun kang katempahan ameng kang sami nunggang punika kémawon sepalih sowang. Yén saupami ameng katitihan tiyang setunggal tetempah wau kasanggi tiyang setunggal kang anunggang wau. Na[46]nging saupami boten katunggangngan ameng kang nuntun kalih kang anggiring, wau tetempah kabagi kalih, dhawahipun dhateng kang nuntunnkalih kang anggiring.

Prakawis : 102

Saupami wonten laré utawi tiyang édan salah setunggilé katunggangngaken tetunggangnga dhateng tiyang liya, k ang boten kelayan pakéné Ahliné, mongka laré utawi tiyang édan sami andamel karêsakaning gadhahipun tiyang, ukumipun kang anunggangngaken ketempahan.

Prakawis : 103

Saupami wonten tiyang anggéndéng tetunggangnganipun tiyang, boten kelayan pakéné kang anunggang, saéngga andamel karêsakkané barang mélikké tiyang, ukumipun kang katempahan kang anggéndang wau, boten katempahan tiyang kang anunggang.

Prakawis : 104

Saupami wonten barang mélikké titang rêsak rêsakké amargi kedhawahan tetunggangngan, nanging dhawahé wau tetunggangngan sawab pejah, ukumipun kang anunggang boten katempahan, mekaten malih ukumipun saupami tiyang kang nunggang punika pejah : andhawahi barang, inggih boten katempahan.

Prakawis : 105

Saupami wonten tiyang angén lembu utawi maésa, kauculaken wonten ing ara-ara, mongka dhateng angin ageng sarta peteng, wau lembu utawi maésa sami bubar sapurug-purugé : lumebet ing pagaganing tiyang utawi pakebonan, ukumipun kang angén boten katempahan . nanging yén saupami bubaré lembu maésa wau : kang abén saweg ketileman, ukumipun kang angén katempahan.

[47]Prakawis : 106

 Saupami wonten tiyang anyepengngi tangsulipun lembu utawi maésa, mongka amberod wau lembu utawi maésa, angresakaken barangngé titiyang, ukumipun kang anyepengngi tangsul boten katempahan.

Prakawis : 107

Supami wonten tiyang ingon-ingon lembu : utawi maésa saupaminé, mongka anguyuh utawi angising wonten ing margi, saéngga angresakaken barangngé titiyang, ukumipun kang gadhah lembu utawi maésa : boten katempahan.

Prakawis : 108

Saupami wonten ingon-ingoning tiyang sesaba piyambak, wau ingon-ingon malebet pakebonan angresakaken tetaneman, yén saupami siyang, ukumipun boten katempahan ingkang gadhah ingon-ingon wau, sawab inané kang gadhah kebon boten ajagi tetanemané ing mongsa siyang. Saupami dalu, katempahan kang gadhah ingon-ingon wau. Nanging saupami limrahing nagari angandhangngi ingon-ingon ing mongsa sarinten ajagi kebon ing mongsa dalu, ukumipun katempahan kang gadhah ingon-ingon wau.

Prakawis : 109

Saupami wonten tiyang anancang ingon-ingoné piyambak wonten panggénan setunggal, nunten wonten tiyang sanés anancangi ingon-ingoné sanding cancangngan kang rumiyin wau, mongka ingon-ingonné kang kantun anyakot dhateng kang kacancang rumiyin, ukumipun katempahan kang anancang kang kantun kang nancang rumiyin boten katempahan.

[48]Prakawis : 110

Saupami wonten tiyang amiku kajeng utawi saupaminipun, saupami kang dipun pikul wau anénggor dhateng pager : saengga rêbah, ukumipun wau kang mikul katempahan, sami ugi siyang utawi dalu.

Prakawis : 111

Saupami wonten tiyang amemikul kajeng : panggénanipun wonten ing peken, saupami wau kajeng anénggor dhateng barangé titiyang kang boten kaséléhaken ing margi, utawi dhateng awakké titiyang : dhateng ing karêsakan, sami ugi kang katénggor kajeng utawi mungkur, ukumipun kang mikul katempahan. Kang mengkaten punika : saupami panggénan wau sesek déning tiyang. Saupami panggénan wau boten sesak tiyang, ukumipun kang mikul boten katempahan. Kang mengkaten punika : saupami kang kanténggor wau angajeng ngaken dhateng titiyang kang ngrembat, saupami kang katénggor wau ngungkuraken kang mikul katempahan. Nanging kang mengkaten punika, saupami kang mikul boten asuka pémut. Yén sampun asuka pémut kang mikul boten katepahan.

Prakawis : 112

Saupami wonten tiyang angingu kucing caluthak mongka kucing anedha panganané tiyang, sami ugi siyang utawi dalu, ukumipun kang gadhah kucing katempahan. Kang mekaten punika saupami kucing boten kacancang, utawi boten kekah panancangngé : lajeng ucul. Saupami wau kucing boten naté caluthak ukumipun boten katempahan. Mengkaten ugi sami ukumipun tiyang angingu segawon kang galak saéngga segawon angresakaken dhateng sewiji-wiji.

[49]Bab Wadé Tinumbas

Prakawis : 113

Saupami wonten tiyang sadé tinumbas boten kénging boten tiyang kang sadé tinumbas wau sarat sapuna dumugi umuripun sarta sami anggadhahi kapikiran kang saé. Saupami tiyang kang sadé tinumbas wau laré : utawi tiyang édan ukumipun boten kénging kalestantuna enggéné wadé tinumbas.

Prakawis : 114

Saupami wonten tiyang sadé tinumbas kang sampun kadadosan enggénipun wadé tinumbas, kang punika kénging salah setunggilipun anyandékna, senadyan boten  ajanji : utawi sampun tampén barang kang kasadé sarta yatra. Kang mengkaten punika : bilih kang sadé sarta kang tumbas teksih kekumpulan, senadyan antawis dinten yén teksih kumpul, saupami sampun sami pisah, boten kénging yén kasadékna, senadyan déreng antawis dinten. Nanging saupami sami sukanipun tiyang kekalih, inggih kénging anyadékna.

Prakawis : 115

Saupami wonten tiyang sadé tinumbas patrapé enggéné sadé tinumbas mawi janji : siyos sadénipun antawis tigang dinten utawi kirang saking tigang dinten, kang punika kadhérékaken punapa sajanjiné wau. Saupami kang wadé tinumbas anyadékaken salebetipun prajanjiyan, inggih kalulusaken kasadékaken.

Prakawis : 116

Saupami wonten tiyang atumbas kewula : mawi prajanjiyan wagedé anyerat utawi saliyané pendamelan, utawi tumbas lembu : maésa : [50] amawi janji meteng : utawi janji kathah puwanipun, sesampuné katumbas selaya kelayan wau prajanjiyan, kang punika panumbasé kénging kasandékna. Nanging saupami tumbas kewula : amawi janji waged memadung, sesampuné katumbas anyelayani ing janji, kang punika boten kénging yén kasandékna.

Prakawis : 117

Saupami tiyang amulas barang mélikké kang ajeng sami kawadé : kang supados amanggih akathah ing rêgi, kadita anyemeng rambuté kewula kang sampun pethah, utawi boten purun angepuhi susuné lembu : maésa, pamrihipun ketingala kathah susuné, kelampahan kang tumbas kang boten uninga ing pandamel wau, kang punika kénging kang tumbas yén anyadékna.

Prakawis : 118

Saupami tiyang  tumbas barang  mélik sampuné katumbas ketingal cacadé kang andadosaken sudaning rêgi, sarta limrah adat barang kang tinumbas punika boten wonten celané, utumipun kénging kasandékna. Kang mengkaten punika : bilih kang katumbas boten anyengaja, boten kénging kasandékaké. Nanging saupami barang kang tinumbas sami limrah yén anggadhah anacela, kadita tiyang tumbas kewula sepuh, mongka ompong, tuwin saliya-liyané kang sampun sami adat yén celaha, kang punika boten kénging yén anyandékna.

Prakawis : 119

Saupami wonten tiyang atumbas kewula, sampuné ketumbas sarta sampun lami wonten ing ngriku : amanggih ukuman kakethok tangané, sawab wau kewula sampun adamel kesalahan angethok tangané titiyang : ing sadé[51]réngé katumbas, kang punika kénging yén kasandékna. Kang semanten punika : bilih kang katumbas boten uninga, yén uninga, boten kénging kasandékna.

Prakawis : 120

Saupami wonten tiyang tumbas kewula : agadhah sesakit kang boten dipun kauningngani dhateng kang tumbas, sampuné katumbas pejah amargi déning sakité kalayané déréng katumbas wau, kang punika boten  kénging yén kasandékna, nanging kénging anedha sesudan kémawon kaoté rêgining saras kelayan rêgining sakit, artosé saupami kewula sarasé rêgi satus sarêng sakit rêginé suda sedasa : utawi kalih dasa, inggih anitik warnining sakit sudané inggih kapiturutaken saking punika.

Prakawis : 121

Saupami tiyang tumbas kewula, lajeng kaperdikakaken dhateng kang atumbas, sasampuné kaperdikakaken yén wonten celané bebektan saking sadéréngngé katumbas kadi cela asring mandung,kang punika kénging anedha sudaning rêgi dhateng kang wadé, trapipun sudan kadi kewula kang asakait wau.

Prakawis : 122

Saupami wonten tiyang numbas barang, mongka kawadé malih, sampuné kawadé malih : ketingal celané, wau cela bebektan saking kang wadé rumiyin, kang punika ukumipun boten kénging kang tumbas kawitan anedha asudaning rêrêgén dhateng sadé kawitan, sawab way barang kénging yén kawangsulna dhateng kang wadé kaping kalih, kénging yén kawangsulna dhateng kang wadé kawitan, wondéning sakathahing prakawis namining wadé tinumbas sami kénging [52] kawangsulaken punika kedah tumunten, boten kénging yén kantos kasumenékaken, artosé : sarêng kauningan celané, nunten énggal kawangsulna. Nanging boten dados punapa sumené : sawab sawab kalané mangsanipun tiyang nedha : mongka nedha rumiyin. Boten saking mengkaten, utawi enggéné kauningan cela wau ing nalika dalu : angantos siyang, punika boten dados punapa.

Prakawis : 123

Saupami wonten selaya kang wadé kalih kang tumbas ing dalem celané barang kang sampun katumbas, kadita : kang awadé amestani celanipun sampuné wonten kang atumbas, kang tumbas mestani cela wau ing sadéréngé ketampé, patrap kang mekaten punika : kalerêsaken kang wadé, nanging mawi kasumpah, sampuné kasumpah, tetep pamadéné, boten kénging kawangsulaken.

Prakawis : 124

Saupami wonten  tiyang wadé tinumbas barang déréng ketampén,  patrap kang mekaten punika : déréng tetep namining tiyang wadé tinumbas, yén saupami barang kang  winadé ical tanpa sabab, utawi sawab kaicalaken dhateng kang wadé piyambak, kang punika katetepaken yén boten kedadosan enggéné wadé tinumbas. Nanging saupami icalé sawab pandamelé kang atumbas kang déréng katampén wau, katetepaken dadosé enggéné wadé tinumbas, wajib kang tumbas ambayari sarêginé. Nanging saupami icalé sawab kalerêsanipun kang atumbas, kadita : kang tinumbas warni kewula, mongka wau kewula wau pejah, kang punika boten dados tetepé wadé tinumbas.

[53]Prakawis : 125

Saupami wonten tiyang wadé tinumbas nanging barang kang wadé déréng katampékaken dhateng kang numbas, mongka wau barang kaicalaken dhateng saliyané kang wadé tinumbas, kang punika kang numbas kénging yén anglestarékna panumbasé : utawi anyadékna. Yén saupami kalestarékaken panumbasé, mongka anedha atetempah dhateng kang  angicalaken wau, sarta amasrahna panumbasé dhateng kang awadé. Yén saupami kasandékaké, boten katetepan kang anumbas mawiya amasrahaké panumbasé dhateng kang  wadé, ingkang awadé nedha atetempah piyambak dhateng kang angicalaken wau.

Prakawis : 126

Saupami wonten tiyang numbas barang, barang wau déréng katampén dhateng kang anumbas, kang punika boten kénging kang numbas yén amadéya : utawi anggadhekna : tuwin anyukakna, sawab wau barang déréng kegadhah dhateng piyambakké. Yén sampun ketampén kénging punapa sakajengngé kang numbas wau. Nanging kénging barang kang katumbas déréng ketampén yén kaperdikakna, saupami kewula ingkang tinumbas, utawa kawasiyatna : utawa kawakapna : utawa kaningkahna.

Prakawis : 127

Saupami wonten tiyang agadhah barang mélik wonten tangané tiyang liya amargi katitipaken utawi kagadhékaken, nanging sampun kapecat, kadita sampun katebus, kang punika kénging kang gadhah barang adamela samana sukané dhateng wau barang.

Prakawis : 128

Saupami tiyang wadé pasitén, pamadéné boten mawi prajanjiya[54]n, yén griya gedhong : utawi tetaneman kang wonten ing pasitén tan mawi kasebut, kang punika ukumipun inggih kadhérékaken, sawab kalih prakawis punika yén boten kadhérékna : ical munpangaté pasitén. Sapunika malih, yén pasitén kasukakaké, griyanipun gedhong sarta tanemanipun inggih kadhérékaken ugi. Nanging yén kadhérékaken kémawon, punika griya sarta pekawisan boten kadhérékaken.

Prakawis : 129

Saupami wonten tiyang awadé kampung, boten kajanjé kaken tetaneman sarta griyané yén andhérékka kawadé : utawi boten, kang punika ukumipun inggih sami katetepaken, kadita kori kang  sampun kapasang, ondha kang sampun kapaku, tuwin saliya-liyané kang nami sampun kapasang, punika sami katetepaken. Nanging boten kalebet kori kang kaséléhaken siti, artosé kang dérénf kapasang, tuwin saliyané punapa kang anyarupéni kang boten tertentu, kadi timba : kathil méja : kursi : saliya-liyané.

Prakawis : 130

Saupami tiyang wadé tetunggangngan kadita kuda : utawi saliya-liyané, kang punika bilih tracakké mawi kalapis inggih kalebet ugi. Nanging saupami kang kadamel lapis jené, ukumipun boten kadhérékaken. Sapunika malih boten kadhérékaken abah-abahing kuda. Kang mengkaten punika, saupami boten mawi prajanjiyan, yén mawi janji, inggih kalulusaken punapa kang dados prajanjiyanipun.

[55]Prakawis : 131

Saupami wonten tiyang wadé wiwitan kang meksih gesang, kang punika kadhérékaken godhong sarta pangngipun kang meksih sami teles. Nanging boten andhérékake wadé siti kang ketanceban wiwitan wau. Nanging salaminé gesang wiwitan wau, kang atumbas anggadhahi munfangat saking siti kang ketanceban wiwitan wau. Yén saupami pejah wiwitan wau, wajib kang tumbas anegora.

Prakawis : 132

Saupami wonten tiyang sadé wiwitan kang wonten wohipun, saupami mawi prajanjiyan wohipun kegadhah salah setunggilipun kang sami wadé tinumbas, wau woh kadhérékaken ing sajanjinipun. Nanging saupami boten mawi janji, yén kang kawadV wau anyaméni kadi wiwitan kurma, mongka mayangngé kang sampun mekar kegadhah dhateng kang awadé, mayang kang déréng mekar kegadhah kang sampun ketingal warninipun kegadhah kang wadé, kang déréng ketingal warnining woh kegadhah ingkang tumbas.

Prakawis : 133

Saupami wonten tiyang wadé tinumbas selaya kathah kedhikké kang tinumbas utawi kathah kedhikking rêgi, kadita : kang wadé angakeni rêgi sedasa, kang tumbas angakeni rêgi sanga, sarta sami boten gadhah seksi, kang punika sami kasumpah kalihipun. Wondéning sumpahé kang wadé, temen-temen boten kula wadé rêgi sanga, yektos temen –temen kula wadé rêgi sedasa. Denten sumpahipun kang tumbas : temen-temen boten kula tumbas rêgi sedasa, yektos temen-temen  kula tumbas rêgi sanga. Sasampunipun sami sumpah, saupami salah setunggil purun angawoni ing rêrêgén, bo[56]ten kénging kang dipun kawoni anyadékna, kedah ugi anglesatantunaken enggéné wadé tinumbas. Saupami boten wonten angawoni ing rêgén, sayogya kang anyepeng ukum anyadékna enggénipun wadé tinumbas, sasampunipun kasadékaken wau barang kang tinumbas wangsula dhateng kang sadé, panumbasipun wangsul dhateng kang numbas.

Prakawis : 134

Saupami wonten tiyang kekalih, kang satunggal angaken wadé, kang satunggal dipun sukani, sami tanpa seksi, kang punika kasupah kalihipun.wondéning sumpahipun kang angaken wadé, temen-temen boten kula sukakaken, kang ngaken dipun sukani, temen-temen boten kawadé. Sasampunipun sami sumpah, wau barang kang dados selaya : kawangsulaken dheteng ingkang gadhah.

Bab Tiyang Sambatan

Prakawis : 135

Saupami wonten tiyang amotongaken barang ing sawiji-wiji tiyang, wau barang déréng katampékaken dhateng kang anyambut, ukumipun déréng tetep panyambuté. Yén sampun katetepan, punika tetep panyambuté, sarta tetep dados gadhahané kang anyambut. Ananging wenang anjabel kang anyambutaken, kang sarta wajib ambayanr tiyang sambutan. Saupami sampun dumugi prajanjiyanipun, angantukna punapa sawarniné : tuwin kathahé.

Prakawis : 136

Saupami tiyang utang piutang mawi prajanjiyan anarik kauntungan utawi indhaking warni, utawi utang arta prajanjiyan ambayar negari liya[57]n kelayan punapa saupaminé kang kadi mengkaten warniné, senadyan samiya sukané kang motongaken kalih kang utang, boten kénging yén kalestantunaken, kénging kajabela malih. Kranten namining manusa kang motongngaken ing untangan wau punika.

Prakawis : 137

Supami wonten tiyang utang piutang amawi gegadhén utawi mawi tetanggelan, kang punika ukumipun kénging, sawab amung adamel kasentosan kimawon boten damel kauntungngan. Wondéning barang kang kadamel gegadheén wau, samangsanipun sampun dumugi ing janjiné, kang anggadhékaken boten saged nebus, kénging barang wau yén kawadéya. Yén langkung saking utangngipun lelangkungngan wau kawangsulaken dhateng kang gadhah. Saupami teksih kirang, inggih teksih tetep dados utangngipun kang anggadhékaken wau. Wondéning patrapipun tetanggelan wau, samongsa sampun dumugi janjiné ambayar, kénging kang motangngaken anagiha dhateng kang nanggel utawi dhateng kang utang.

Prakawis : 138

Saupami wonten tiyang utang  dhateng tiyang kekalih, patrapé enggéné utang : kang satunggal mai kacepengngan gegadhén kang setunggalé boten, yén sampun dumugi janjiné ambayar, mongka boten saged ambayar, kang punika boten kénging tiyang kang motangaken setunggilé kang boten mawi anyepeng gegadhén yén andhérékka nedha dheteng barang kang wonten tangané kang amotangngaken kang mawi anyepeng gegadhén, wau barang katetepaken dhateng kang anyepeng. Yén sampun dumugi janjiné, inggih kénging [58] kawadé dhateng kang gadhah, nanging sarta lilané kang anyepeng gadhén. Yén kang anyepeng gadhvn boten purun angidini, asuka aparéntah tiyang kang anyepeng ukum angidinana pamadéné : utawi ambayara  ing sambutané. Saupami teksih anetepi boten purun amadé, sayogya kang anyepeng ukum amadéya, yatrané kabayarêna kang anyambutaken. Yén teksih dados sambutanipun kang anggadhékaké wau barang.

Bab Tiyang Anggegadhé

Prakawis : 139

Saupami tiyang anggadhékaken barang, kénging kang anggadhé barang yén angalapa munpangaté wau barang kang ginadhékaken, kang mengkaten punika : yén boten dados anyudakaken rêginé wau barang kang ginadhékaken, kadita kang warni kuda : tuwin griga kang dipun enggéni. Yén pangnganggéné kantos rêsak saéngga anyudhakaké ing rêrêgén, punika boten kénging. Kadita kang ginadhékaké warni sinjang, mongka dipun anggé saénga lungsed, kang mengkaten punika, bilih boten angsal wawenangngé kang gadhah barang, yén angsal wawenang : kénging.

Prakawis : 140

Saupami wonten tiyang utang mawi gadhéyan, wau barang kacepeng dhateng kang motangngaken, mongka ical kang boten kainan enggénipun asimpen, ukumipun boten katempahan kang sarta boten dados sudanipun enggénipun amotangngaken. Yén saupami icalipun amargi saking kainanipun kang anyepeng, kadita kadékékaken ing panggé[59]nan kang boten patut kadamel pasimpenan, utawi sasampunipun katebus boten kawangsulaken dhateng kang gadhah, yén mengkaten patrapipun kang anyepeng gadhé katempahan.

Prakawis : 141

Saupami wonten tiyang anyambut barangngipun tiyang, patrapé enggéné anyambut badhé kagadhékaken, sarta mawi cecriyos yén barang kang kagadhékaken semanten-manten kathahé : sarta laminé, sarta tiyangngé kang badhé anggadhé, mongka kelampahan wau barang kagadhékaken, mengkaten ugi tiyang kang anyepeng gadhé. Nanging saupami boten ical sarta dumugi janjiné ambayar, wau tiyang kang nyambut barang boten saged anebus, kang punika wau barang kénging kawadhé dhateng kang nyambut, kang sarta idiné kang gadhah barang. Déné kang gadhah barang kénging nedha alintu dhateng kang nyambut punapa sarêginé kala kawadé wau. Nanging saupami ical wonten kang nyambut, ukumipun katempahan.

Prakawis : 142

Saupami wonten selaya tiyang kang anyepeng gadhé kelayan kang anggadhékaken, kadita  kang anyepeng gadhé angakeni barang punika ical kang sarta enggénipun simpen boten kainan, kang anggadhékaken maiben yén icala, kang punika ukumipun kalerêsaken kang anyepeng gadhé, nanging mawi kasumpah.

Prakawis : 143

Saupami wonten selaya tiyang kang anyepeng gadhé kelayan kang anggadhé[60]kaken, kadita kang anyepeng gadhé angakeni wau barang sampun kawangsulaken, kang anggadhékaken angakeni déréng tampi, boten wonten kang nekséni, kang punika ukumipun kalerêresaken tiyang kang anggadhékaken sarta kasumpah.

Prakawis : 144

Saupami wonten tiyang anggadhékaken, kang kagadhékaken warni kewula, kang punika wau kewula kénging kaperdikakaken dhateng kang gadhah, nanging anglintonana gadhéyan dhateng kang anggadhé : punapa saréginé kewula kang kaperdikakaken nglintoni. Saupami boten waged anglintoni, boten dados enggénipun mardikakaken.

Prakawis : 145

Saupami wonten tetiyang anggadhékaken barang, wau barang kaicalaken dhateng kang anggadhékaken piyambak, kang punika mesthi anglintoni gadhéyan saupaminé kang ical wau, senadyan icalé boten kainan enggénipun simpen.

Prakawis : 146

Saupami wonten tiyang anggadhékaken kewula, wau kewula kala kagadhékaken boten saged pendamelan punapa-punapa, mongka salaminé wonten pagadhén akathah kewagedanipun pandamel ingkang angindhakaken ing rêrêgén, kadita saupami kewula kang wau rêginé satus réyal kagadhékaken kalihatus réyal, sarêng sampun kathah kewagedané wonten  salebeting pagadhén wau, saéngga kantos pajeng kalihatus, yén ingkang darbé kewula agadhah sambatan ing liyanipun kang punika boten kénging kang anyambutaken liya wau : yén ame[61]ndheta saking kaindhakanipun rêgining kewula kang kagadhékaken wau punika, teksih kadhérékaken dhateng kang anggadhé, nanging indhakking rêrêgén inggih kedarbé dhateng kang gadhah kewula.

Prakawis : 147

Saupami wonten tiyang agadhah sambatan dhateng tiyang kekalih, kang setunggal mawi kasukanan gadhéyan kewula éstri kang déréng anak-anak kang sarta sambatané langkung kathah saking rêgining kewula éstri kang ginadhékaké, lami-lami kewula gadhah anak wonten salebeting gadhéyan, sampuning dhateng ing janji boten waged anebus dhateng wau gadhéyan sarta boten saged anyaur dhateng sambutané kang tanpa gadhéyan, wau kewula kang ginadhékaké sarta anakkipun sami kagadhé, yatranipun saking rêgining kewula biyang punika kasauraken dhateng kang angadhé, boten kénging tiyang liya kang sami anyambutaken yén anedhaha dhateng rêgining kewula biyang wau punika, sakirangipun saking kasambutanipun amendhet sarta rêginé anak, nanging boten kénging kapendheta sedaya, kabagiya kalih kang anyambutaken liyané kelayan saupamining sambutan, kadita : enggénipun sami anyambutaken sami kathahé : inggih kapalih, yén boten sami : inggih kapiturutaken dhateng sepratigan seprapatanipun arta kang saking rêgining anakkipun kewula wau punika. Wondéning kantunipun kang déréng cukup pambayaré : inggih tetep dados sambatanipun, samongsa gadhah : wajib ambayar.

Prakawis : 148

Saupami wonten selayanipun kang anyambut kalih kang anyambutaken, kadita : kang anyambutaken angakeni panyambute kelayan mawi gadhéyan kang anyambut boten ngaken, utawi mawi gadhéyan, nanging selaya [62] kathah kedhikké kang ginadhékaké, kang punika kalerêsaken paturanipun kang anyambut nanging mawi kasumpah ping sepisan.

Prakawis : 149

Saupami tiyang anyambutaken angakeni enggénipun anyambutaken kelayan mawi gadhéyan, kang nyambut boten ngraos yén mawi gadhéyan, nanging wau barangkang dipun westani kagadhékaké bénten tanganipun kang nyambut, ing dalem selaya punika sami tanpa seksi, kang punika kalerêsaken aturipun kang nyambut, nanging mawi kasumpah ping sepisan. Nanging saupami barang kang dados paben wonten tanganipun kang anyambutaken, kang nyambut gadhah wiraos wontenipun wau barang ing tanganipun kang nyambutaken amargi kapendhet lajengngé piyambak utawi ayak kasambut, kang punika kalerêsaken ugi aturipun kang anyambut. Inggih kanthi sumpah ping sepisan.

Prakawis : 150

Saupami wonten tiyang pejah atilar sambutan, sami ugi sambutan dhateng Gusthi Allah : utawi dhateng manusa, katetepaken sakathahé barang tetilaranipun kabayaraken dhateng sambutan, sadéréngipun kabayar wau sambutan boten kénging yén Ahliwaris amendheta tuwin améwéhena dhateng barang tetilaran wau punika. Nanging boten katetepaken kaindhakané barang tetilaran yén kabayarna ing sambutan. Wondéning warnining kaindhakan kadita pangupajiwaning kewula : anakking lembu : maésa : utawi saliya-liyanipun kang sami anarupani kadi mengkaten, sawab déni kaindhakan kang kadi mengkaten punika, saéstu dados gadhani.

[63]Prakawis : 151

Saupami tiyang pejah : nalikanipun pejah boten gadhah sambutan, mongka Ahliwaris amadéni dhateng barang tetilaranipun, sasampunipun kawadé, wonten sambutanipun kang dhatengayar-ayaran, warnining sambutan kang dhateng anyar : kadita tiyang kang pejah kalané gesang awadé barang sawiji-wiji, sampuning pejah barang kang winadé ketingal celané, mongka kawangsulaken wau barang, artanipun sampun kanandhesaken dhateng kang pejah, kang punika botenkedadosan pamadénipun ing barang tetilaran wau Ahliwaris, amesthi Ahliwaris anjabel malih dhateng barang tetilaran kang sampun kawadé, wau barang tetilaran sampuné samikajabel kabayarêna dhateng sambutanipun wau kang pejah.

Prakawis : 152

Saupami tiyang agadhah sambutan, wau sambutan langkung kathah saking barang darbékipun sarta ing nalika punika sampun dumugi ing janjinipun ambayar, mongka sakathahé kang anyambutaken sami matur dhateng kang anyepeng ukum, kang punika amesthi kang anyepeng ukum yén anyengkera, sarta katya warakna dhateng sakathahé tetiyang : supados sampun kantos awadé tinumbas dhateng kang kasengker wau, sampunipun kasengker, boten kénging yén  kang gadhah amadéya tuwin anyukakna, mongka wau barang katetepaken sami kasahuraken dhateng sakathahing tiyang kang sami anyambutaken, nanging sumadé dados gegadhén kimawon, boten kénging kang sami anyambutaken barang kang kasengker wau. Yén saupami tiyang kang kasengker barangngo agadhah barang kang dhateng anyar, kadita enggéné amendhet lajeng : tuwin a[64]nyambut damel angsal waris angsal wasiyat utawi pawéwéh, kang punika barang kang dhateng anyaringgih kalebetaken dhateng barang kang sampun kasengker wau, boten kénging kang anyambutaken sampuné kesengker : yén anedhaha dhateng barang kang  dhateng anyar wau.

Prakawis : 153

Saupami tiyang ayepeng ukum sampun anyengker barangngé titiyang, kang punika sayogya yén angénggal-énggalna pamadéné wau barang. Nanging pamadéné kapernahna limrahé tiyang wadé tinumbas supados sampun kantos anyudakaken rêrêgén, namung panganggéné kang amasthi kanggé ing sedinten-dintenipun punika boten kénging yén kawadéya. Sampuné kawadé sedaya, wau rêgining barang sami kasaurna dhateng kang sami anyambutaken kapatutake layan kathahkedhikké wau sambutan.

Prakawis : 154

Saupami wonten laré anggadhahi barang, sayogya Ahliwaris yén anyimpena : saéngga dhateng dumugi umuripun sarta anggadhahi kapikiran kang saé. wondéning namining kapikiran kang saé, kang sampun waged amilih kang dados kesaénanipun agaminé, sarta kang sampun waged amilih kangdados kesaénanipun barang. Yén laré anakké tiyang wadé tinumbas kacobaha ing awis-awisaning barang kang sekinten amanggih bathi. Yén anakkipun tiyang tani, kacobaake wagedané tetanén, yén laré punika éstri, kacobaha punapa pandamelané tiyang éstri kang sekinten waged amekantuk sarta kewagedanipun asimpen utawi rumeksa ingtetedhén.

[65]BabSuluh : Utawi Pepatutan 

Prakawis : 155

Saupami wonten margi kang terus kang boten wonten pepetipun sarta kanan kérinipun wau margi pinten pinten-pinten tiyang kang sami agegriya, kang punika boten kénging : yén sewiji tiyang andamela griya wonten satengahing margi : utawi anyeblokna tetaneman sanadyan boten andamela kemlaratanipun tiyang kang sami lumampah, sawab andadosaken kirangngipun jembaring margi. Kalih boten kénging yén andhamela dhedhongklo : utawi andamela lotong wonten sangingngilé wau margi kang katepangngaken dhateng pager sabrangnging margi. Nanging kénging andamel dhedhongklo sarto loténg, yén sakinten boten ametengngi margi : sarta boten sundhul tiyang kang lumampah kelayan nenunggang, wau tetunggangngan sapelananipun utawi payoning titihan. Wondéning yén margi buntu, boten kénging saliyanipun kang gadhah margi yén andamela dhedhongklo kadi kang kasebut wau, kranten margi kang buntu tertentu dados gadhahaning titiyang kang sami agriya ing ngriku kémawon, artosé dédé marginé tiyang kathah. Menghkaten ugi boten kénging amemanguna salah setunggilipun kang sami anggadhahi margi kang buntu, yén boten wonten pakéné tiyang kang tebah griyané saking kori panggénané enggéné medal. Nanging kénging tiyang kang sampun gadhah kori : yén andamela kori malih kang amrih caket dhateng margi ageng, boten usah anedhaha idiné dhateng tiyang kang tebah saking margi ageng. Kang mengkaten punika, yén koriné lami kapejahan. Wondéning tiyang kang gadhah kori kang wonten wekasané tebihé saking margi ageng : kénging yén andamela kori malih amrih caket sawetawis dhateng margi ageng, sarta koriné kang lami kénging yén kateksihna, [66] anujoni témbokkipun kénging yén butula dados kori wonten margi kang buntu wau, kang punika boten kénging, sarat anedhaha lilahipun dhateng sakathahé tiyang kang sami andarbéni margi buntu, amung andamel jéndhéla kémawon ingkang kénging.

Prakawis : 156

Saupami wonten tiyang tetepangan griya kalih tiyang sanés, kang punika pager kang dipun apit-apit griya kalih, saupami kang damel tiyang setunggal kémawon, kang punika boten kénging kang boten damel yén anancebna paku ing témbok nriku : utawi anyéléhna  kajeng : ambotola dhateng wau pager témbok yén boten angsal  wawenangipun kang damel. Yén kang gadhah anglilani, ukumipun pager témbok punika kasambutaken kémawon kénging ingkang gadhah anjabela malih. Saupami sampun kajabel mongka teksih perun damel kadi pandamelé kang wau, kénging kang gadhah anedha aséwanipun.

Prakawis : 157

Saupami wonten pager kang sami kapit ing griya kalih, sarta darbékké tiyang kalih, kang punika boten kénging salah setunggilé yén andamela rêsaking pager. Yén saupami wau pager rêsak kang boten kelayan karêsakaken, boten kénging salah setunggilé yén amesésahaken wangun. Nanging yén saupami salah setunggilé purun mangun blanjanipun kasanggi piyambak, kang punika liyané boten kénging  yén amengingnga, sasampunipun dados wau pager : munfangatipun kedarbé dhateng kang mangun piyambak. Nanging saupami karêsak dhateng kang mangun, kang punika ké[67]nging liyané yén amengingnga amangun malih. Nanging saupami sami tulung-tinulung, pamanguné medal saking tiyang kalih, kang punika wau témbok wangsul kedarbé tiyang kalih malih.

Prakawis : 158

Saupami wonten pager dipun apit-apit ing griya kalih, salah setunggilé angaken gadhahanipun, kang punika saupami pager wau banonipun kandhét kelayan pagering griya kang ngajeng, utawi anekuk ing pepojakkaning griya, kang liyané ameng tumémpélé mawon, kang punika kalerêsaken paturanipun kang gadhah griya kang kandhét kelayan wau pager banon, nanging kanthi supaos sepisan. Saupami sami kandhétipun wau pager banon boten wonten ingkang nekséni ing kalerêsanipun salah setunggilé, kang punika sami kasumpah kalihipun, sampuné sami kasumpah, wau pager kedarbé tiyang kalih. Yén salah setunggilé boten purun sumpah, mongka kedarbé dhateng kang sumpah kémawon.

Prakawis : 159

Saupami wonten tiyang angligeraken sambatanipun, kang punika boten amesthi yén anarosa kang kadhokkan ing leligeran, angsal ugi sampun rêmbag kang nyambutaken purun kasauran saking potangngé. Yén sampun sah prajanjiyanipun, mongka lepas panyambutipun. Mengkaten ugi kang kadokkan ing ligeran inggih sampun lepas, boten anyambut dhateng kang angligeraken.

Bab Nanggel Tiyang Sambatan

Prakawis : 160

Saupami wonten tiyang anyambut sarta wonten tiyang kang ananggel, kang pu[68]nika yén sampun témponipun ambayar, kénging kang anyambutaken anagiha dhateng  kang anyambut utawi dhateng kang ananggel, utawi nagih sepalih dhateng kang nanggel sepalihipun dhateng kang anyambut. Yén saupami  kaepuraken dhateng kang nyambutaké, kang punika kang nanggel inggih andhérék pur ugi, artosé lepas pananggelipun. Nanging yén kang nanggel kimawon kang dipun lepas pananggelé, boten andhérék lepas kang anyambut. Yén saupami kang nanggel purun ambayar rumiyin,kang punika kénging yén anedha alelintunipun dhateng kang dipun tanggel. Kang mekaten punika, bilih pananggel rêmbag kalih kang nyambut. Yén saupami boten kelayan pakén, boten kénging anedhaha dhateng kang katanggel wau, sawab medal saking kainanipun piyambak.

Prakawis : 161

Saupami tiyang ananggel ing sambutanipun tiyang : purun ambayari saking panedhanipun kang anyambut, kang punika kénging yén anedhaha lelintu dhateng kang kabayaran wau. Kang mengkaten punika, saupami enggénipun ambayari wonten kang nekséni : utawi sami wontené : utawi sampun angakeni : tiyang kang anyambutaké.

Prakawis : 162

Saupami wonten tiyang nanggel dhateng tiyang sampun katimbalan dhateng ukum, kang amesthi wau tiyang dhateng, sawab abdhé katatrapan ukum, kang punika  pananggelé sarat kelayan pakenipun kang dipun tanggel. Yén saupami kang dipun tanggel amargi saking sambutan arta, boten sarat kang nanggel anguningani kathah kedhikking arta. Patrap kang kadi mengkaten punika : amethi kang ananggel wau yén andhetengngena dhateng kang tinanggel. Saupami kang dipun tanggel sampun kapasrahaken dhateng ukum, lepas saking pananggeli[69]pun. Yén saupami kang dipun tanggel késah saking negari, amesthi wau kang nanggel yén andhatengngena. Kang mengkaten punika, bilih uninga panggénanipun sarta santosa ing margi. Mongka kaantosa sewetawis, kakinten laminé késahé amurugi kalih mantuké. Yén saupami sampun langkung saking semadosé, utawi sampun dumugi panggalihé kang  sami  anyepeng ukum, mongka boten waged andhatengaken, ukumipun kang nanggel wau dipun kunjara, laminé kakinten-kinten saéngga kang katanggel boten waged dhateng malih, kadita sampun pejah. Wondéning pananggelé wau boten kénging kapuriha ambayar.

Bab Bebathon

Prakawis : 163

Saupami tiyang kekalih bebathon utawi sabondha sami wadé tinumbas, kang punika sarat arta kang dipun damel bebathon wau arta kang sami jinisé : sarta sami warniné, sakinten sampuné awor wau arta : boten kénging yén katitika, kadita rupiyah sami rupiyah, keton sami keton utawu saliya-liyanipun. Saupami pandamelé bathi utawi tuna, kang punika wau bathi utawi tuna sami kasanggi tiyang kalih, kaétang kelayan kathahé arta. Yén artané kathah : amesthi kathah sesanginé, yén kedhik inggih semanten ugi. Yén saupami barang ical wonten tangané tiyang kekalih wau, kang boten margi saking kainanipun, kang punika kaboten  kénging yén katempahena. Yén saupami salah setunggalé angaken ical utawi sampun kasukakaken dhateng kancané bebathon, kang punika kalerêsaken paturanipun kang angaken ical utawi sampun kawangsulaké, nanging mawi kanthi sumpah ping sepisan. Yén kabekta dhateng negari sanesé pambektané boten kelaya[70]n idiné kancanipun sami bebathon saéngga ical, kang punika katempahan kang ambekta barang wau.

Bab Wakil
Prakawis : 164

Saupami wonten tiyang andamel wakil, artosé wakil pulwak, akén amadékaken ing barang sewiji-wiji, kang punika pulwak boten kénging nging vn wadéya kang dados kekiranganipun rêgining wau barang, kang sarta boten Kénging nging yén dipun sumadosana pamadéné, utawi kawadé yatra kang boten kelampahing nagari ngriku. Kang mengkaten punika, bilih saking kajengngipun piyambak, yén pakéné kang damel pulwak boten katempahan. Wondéning prakawis kang sami kénging kawakilaken sarupaning pandamelan kang  sakinten smi waged adamel sarta anglampahi : antawisipun kang wakil kalih dipun wakili. Mongka kénging bapa yén damela wakil tiyang jaler sanés amrih angawinaken ing anakipun, dénten tiyang éstri boten kénging yén dadosa wakil saking prakawis kawin. Kénging tiyang éstri dados wakil, yén dipun kén andhatengngaken pamegaté tiyang dhateng rabiné. Kang sarta malih  kewula boten  kénging dados  wakil angawinaken, nanging kénging yén dados wakil anarima pelakiné tiyang éstri kelayan tiyang jaler kang sampun adamel wakil dhateng piyambakké, utawi dados wakil amegat. Wondéning laré boten kénging  yén awakila : utawi dados wakil saking prakawis kang sampun kasebut wau, nanging kénging laré yén  andhatengngena pawéwéh : utawi dados wakil angidini lebeting tetamu dhateng ing griya.

Prakawis : 165

Saupami wonten tiyang  gadhah panerka, kang punika kénging  panerka wau yé[71]n dipun wakilna dhateng tiyang liya, mengkaten malih kang tinerka kénging yén wakila anjawab dhateng panerka wau. Nanging saupami sampun angakeni, kang punika basa pangaken boten kénging yén kawakilna dhateng tiyang liya. Mengkaten malih boten kénging tiyang dados seksi : utawi sumpah : yén sami wakila.

Prakawis : 166

Saupami wonten tiyang awakil utawu kang dipun wakili : pejah salah satunggilipun, boten pejah : utawi édan, kang punika pecat kawakilanipun, boten kénging anglajengaken tiyang kang saras dhateng wau tiyang pejah utawi édan. Mengkaen malih Ahliwarisipun wakil kang pejah boten kénging yén anglajengana kewakilan wau. Lan pecat pawakilan yén salah setunggilipun sampun amecat.

Prakawis : 167

Saupamitiyang dados wakil tumbas ing sawiji barang : utawi madékaken, kang punika saupami barang ical wonten tanganipun kang dados wakil icalé kang boten kelayan kainanipun, boten kénging yén katempahan. Nanging saupami kang dados wakil angakeni barang ical kang wakilé boten pitajeng, kang punika kalerêsaken aturipun kang dados wakil sarta kanthi sumpah ping pisan.

Prakawis : 168

Saupami wonten tiyang  wadé barangngi liyan sarta angaken pamadéné yén dados wakilé tiyang kang gadhah wau barang, kang gadhah barang boten angakeni yén awakila : tanpa seksi kalihipun, kang punika kalerêsaken aturipun kang gadhah barang : sarta kasumpah ping pisan, [72] sampunipun kasumpah kang gadhah barang, mongka kang ngaken dados wakil amadé barang : apesthi katempahan.

Prakawis : 169

Saupami wonten selaya kang wakil kalih kang dados wakil, sulayanipun saking patraping kewakilan, kadita : kang dados wakil angakeni pamadéné barang dipun kényambutaken, utawi angakeni numbas ing sewiji-wiji barang pengaos kalih dasa : amargi pakenipun kang wakil, kang wakil amung ngaken-aken tumbas pengaos sedasa. Patraping mengkaten punika : kalerêsaken  paturanipun kang wakil sarta kasumpah ping sepisan, sampuné sumpah, kang dados wakil katempahan.

Prakawis : 170

Saupami tiyang kang dados wakil angakeni, yén barang kang dipun wakilaken sampun kawangsulaké dhateng kang awakil, kang wakil boten ngaken, tanpa seksi kalihipun, kang punika kalerêsaken paturanipun kangdados wakil sarta sumpah sepisan, sampuné sumpah : boten  kénging kang wakil anedha awangsuling barangngipun. Nanging yén saupami pangakené kang dados wakil wangsulé barang katampékaken réncangngé utawi utusané kang wakil, wau utusan utawi réncang sami boten ngaken sarta boten wonten gadhah seksi, k ang punika kalerêsaken paturanipun réncang utawi utusan, nanging kasumpah ping sepisan, sampuné kasumpah : kang dados wakil katempahan.

Prakawis : 171

Saupami wonten tiyang dados wakil amadékaken barang sawiji-wiji, angakeni kang dados wakil sampun atampi rêgining barang, nanging arta ical wonten tanganipun, tanpa seksi pengakené ical wau, kang puni[73]ka saupami wau barang kang dipun kén madé déréng ketampén dhateng kang tumbas, punika kalerêsaken aturipun kang wakil sarta kantho sumpah ping sepisan, sasampunipun kasumpah : kang dados wakil amesthi anempahi. Nanging saupami barang sampun ketamén dhateng kang tumbas, punika kalarêsaken  aturipun kang dados wakil sarta kasumpah ping sepisan, sasampinipun kasumpah : boten mesthi anempahi.

Prakawis : 172

Saupami wonten tiyang dados wakil ambayaraken sambutan, mongka wau wakil angakeni : yén sampun kabayaraken, kang ayambutaken boten angaken tampi, sami tanpa seksi, kang punika kalerêsaken paturanipun kang anyambutaken, nanging kasumpah sepisan, sampuné kasumpah, kang nyambut mesthi ambayar, tiyang kang dipun damel wakil wau : boten andhérék katempahan.

Prakawis : 173

Saupami wonten tiyang akéngkén dhateng sewiji-wiji tiyang amendhetna barangngé tiyang kang ajeng piyambakké tumbas, mongka wau barang ical wonten ing margi, kang punika katetempah katetepaken dhateng kang kéngkén, kang dipun kéngkén boten katempahan.

Prakawis : 174

Saupami tiyang dados wakil utawi tiyang katitipan, mongka kang awakil utawi kang atitip anedha dhateng wau barang, kang punika amesthi kasukakna tumunten, boten kénging engéné amasrahaké yén mawiya sumené anjenengngaken seksi. Sawab wau tiyang kalih : kang dados wakil kalih kang katitipan kalerêsaken pangakené enggénipun amasrahaken dhateng kang gadhah, saupami ing wingking wonten selaya. [74] Nanging sarupinipun kang boten kalerêsaken pangakené enggénipun amangsulaken barang, kadita tiyang anyambut utawi kang amendhet kang boten angsal wenangngé kang gadhah, kang punika yén katedhaha : kénging anyumenékna kelayan angantos seksi, sawab pangakené tiyang kalih : kang anyambut kalih kang amendhet barang : yén mangsulna : boten akanthi seksi, yén dados selaya, sami boten kalerêsaken paturanipun tiyang kalih wau.

Prakawis : 175

Saupami wonten tiyang sambutan katagih ingkang kéngkénan kang anyambutaken, kang punika kénging enggéné amasrahaken dhateng wau utusan yén angantosa enggéné anjenenganken seksi. Sawab pambayaré yén boten akanthi seksi, yén dados prakawis boten kalerêsaken paturanipun kang nyambut.

Bab Ékral
Prakawis : 176

Saupami wonten tiyang angakeni kanggénan barangnging tiyang, pangakené kalané teksih saras, sarêng sakit angakeni malih : yén kanggénan barangngipun tiyang kang liya saking wau punika, kang punika saupami kang  ngaken wau pejah, kapendhetna tiyang kalih kang sami dipun akeni, kapendhet barangngipun dhateng tetilaranipun wau kang pejah.

Prakawis : 177

Saupami wonten tiyang angakeni amargi katakénan sasamining manusa, pitakénipun sapunika, dika sambutan dhateng kula. Kang tinakénan anginggihi. Kang punika tiyang kang angakeni katetepaken anyambutipun, senadyan botosipun boten anyambuta. Mengkaten ugi saupami kang dipun takéni amangsuli sampun ambayar utawi sampun kaepuraken. [75] Nanging  saupami pambayaré : tuwin enggénipun  dipun puraké : sami wonten kang nekséni, kang punika boten wonten punapa-punapa. Saupami tanpa seksi, kénging katedhaha sumpahé kang pitakén wau, sampuné sumpah, amesthi kang dipun takéni yén ambayara. Saupami kang pitakém boten purun sumpah, kasumpah kang gadhah wiraos sampun ambayar wau. Saupami boten purun  sumpah kang ngaken sampun ambayar : utawi kang ngaken dipun puraken, wajib yén ambayara punapa sadakwanipun, sarta kang pitakon boten mawi kasumpah.

Prakawis : 178

Saupami wonten tiyang  anyepeng sewiji barang : sarta angaken yénkang dipun cepeng punika gadhahané tiyang sané, sampuné amiraos nunten angaken malih, yén gadhahané tiyang sanés malih, sarta tiyang kekalih sami anglerêsaken yén barang punika sami gadhahanipun, kang punika ukumipun wau barang kapasrahaken dhateng kang dipun aken-aken rumiyin, dénten setunggilé kénging anedha atetempah punapa sarêginé barang punika wau, artosé katetepaken punapa sabasané wau tiyang kang anyepeng barang.

Prakawis : 179

Saupami wonten tiyang angaken kanggénan barangngé tiyang, nanging tiyang kang dipun aken-anken gadhah barang, boten ngraos gadhah, kang punika wau barang kalulus saken dados darbékké kang anyepeng. Yén upami kang boten ngaken gadhah barang, sampuné miraos nunten angaken yén gadhahanipun, kang punika boten dados pengakené, teksih ugi katetepaken dhateng kang anyepeng barang, nanging saupami kang anyepeng barang anglerêsaken kadi kang ing ngajeng, kang punika inggih kapasrahna wau barang dhateng kang angaken.

[76]Prakawis : 180

Saupami tiyang angaken anak dhateng sewiji titiyang, kang punika yén kang kaaken wau sampun dumugi umuripun sarta boten wonten sewiji titiyang anguningani kang sanés tiyang kang dipun aken wau, kang punika katetep kang dipun aken dados anakkipun kang angaken yén saupami kang dipun aken punika umuripun langkung kedhik saking umuripun kang angaken. Nanging saupami kang dipun aken  dédé laré : sarta dédé tiyang édan, dados sarat kang dipun aken wau yén anginggihana dhateng pengaken wau. Yén kang dipun aken andorakaké sasampuné anginggihi ing pengaken wau, kang punika boten pecat namining anak, saéngga salah setunggilé pejah, angsal ugi waris. Saupami kang dipun aken punika  laré : utawi tiyang édan utawi tiyang kang sampun pejah, boten sarat kang sami dipun aken yén mawiya  anglerêsaken  pangakené. Yén laré sampun dumugi ing umur : utawi édanipun sampun saras mongka sami andorakaken, kang punika boten pecat namining anak.

Prakawis : 181

Saupami wonten tiyang kekalih sami angaken anak dhateng tiyang setunggal, kang dipun aken wau sampun dumugi ing umuripun sarta boten édan, kang punika pundi kang dipun lerêsaken inggih punika ingkang gadhah anak.

Bab Tiyang Anyambut
Prakawis : 182

Saupami wonten tiyang anyambut gadhahanipun tiyang, kang punika kénging yén kanggékna wau barang dhateng tiyang liya. Saupami ical utawi rêsa[77]k, rêsakké wau barang  kang boten kelayan idinipun kang gadhah, kang punika katempahan. Yén rêsakké wau kelayan idiné kang gadhah, kadita kuda katitihan sinjang dipun anggé, utawi saupaminé kang patut panganggéné, senadyan  rêsakka, boten katempahan. Yén dados selaya kang nyambut kalih kang anyambutaken wontening karêsakan boten kelayan idinipun kang gadhah, kang punika kalerêsaken aturanipun kang gadhah : sarta sumpah sepisan sampuné sumpah, wajib anempahi wau kang anyambut.

Prakawis : 183

Saupami tiyang anyambutaken ing gadhahanipun tiyang, kang punika semongsa kénging yén katedhaha, saupami panyambuté mawi janji laminé : utawi boten. Sarta kénging tiyang anyambutaken siti kaanggé mendhem tiyang pejah : sadéréngipun kaurugan punika boten kénging kawandékaken, kedah angantos bersihipun daging. Mengkaten malih, boten kénging anedha tiyang anyambutaken baita : kalanipun katitihan wonten setengahing laut, wondéning blanjanipun saupami angantukaken barang, inggih kang anyambut kang miyosaken wau blonja.

Prakawis : 184

Saupami wonten tiyang anyambutaken siti, wau siti kaanggénan griya : utawi dipun tetanemi, mongka kang gadhah anjabel, kang punika saupami kalanipun anyambut mawi janji, semongsané kajabela : griya utawi tetaneman sami kabedhol, boten kénging yén  boten kabedhola. Yén boten mawi janji mengkaten, kang punika kénging kang anyambut ambedhola : utawi boten. Nanging saupami kabedhol, kang anyambu[78]t amesthi angradina siti tilasing griya : utawi tilasing tetaneman. Yén saupami kang anyambut boten purun ambedhol kénging kang gadhah siti yén  agadhaha pamilihing dalem tigang prakawis, kang rumiyin kénging amadéya pisan dhateng kang anyambut, kaping kalih : kénging yén ambedhola, nanging ketempahan saking sudaning rêrêgén kalané teksih sami ngadeg, kaping tiga : kénging yén kateksihna griya utawi tetaneman sarta anedhaha séwanipun siti. Saupami kang gadhah siti boten purun amilih tigang prakawis wau, kaléréhaken pabenipun  saingga kang gadhah siti kantos agadhah pamilih. Yén saupami siyos kawadé wau pasitén, kénging kang gadhah griya yén lumebeta ing griya anyirami ing tetanemanipun.

Prakawis : 185

Saupami wonten tiyang anyambut pasitén kaadegan griya : utawi kataneman, kang punika lulus panyambuté ping sepisan kémawon, artosé ping sepisan saupami griya kantos rêbah : utawi teneman kantos pejah, kang punika boten kénging yén dadosana wau griya : tuwin  ananem anganyaraken tetaneman malih, kejawi yén angsal wewenangngipun ingkang gadhah.

Prakawis : 186

Saupami wonten selaya tiyang kang gadhah barang kalih kang anganggé barang, kadita : wau tiyang kang anganggé : angakeni enggénipun anganggé wau barang sampun kasambut kang gadhah angakeno : yén kaséwakaké, kang punika saupami barang teksih tetep wonten tanganipun kang anganggé, nanging déréng dangu, ing dalem selaya punika tanpa seksi, kang punika kalarêsaken paturanipun kang anganggé barang : sarta sumpah sepisan. Nanging saupa[79]mi sampun dangu wontening barang ing tanganipun kang nganggé, kang punika kalerêsaken  kang gadhah, inggih kanthi sumpah sepisan, sampunipun sumpah kang nganggé barang amasrahna barangngipun sarta séwanipun.

Prakawis : 187

Saupami tiyang amendhet kendhi saking tanganipun kang wadé toya, mongka wau kendhi dhawah saking tangané kang mendhet saingga pecah, kang punika pamendheté boten kelayan tumbas, ukumipun anempahi kendhi kémawon, nanging boten anempahi toya, yén pamendheté kelayan tumbas kang sekinten isining kendhi cukup kainum piyambak, kang punika anempahi toya, boten anempahi kendhi.

Prakawis : 188

Saupami wonten tiyang anyambut anggén-anggén wau anggén-anggén kaanggékaken dhateng anakkipun éstri kang teksih laré, mongka kang anyambut wau akén asimpen ing griyanipun tiyang liya, saingga kapandungngan wau anggén-anggén, kang punika anedhaha tetempah dhateng kang anyambut, nanging kang anyambut kénging yén anedhaha tetempah dhateng kang asimpen. Kang mengkaten punika, yén saupami kang asimpen wau uninga, yén anggén-anggén punika dédé gegadhahané  kang akén anyimpeni wau. Yén saupami gadhah pakikinten yén anggén-anggén wau gadhahané  kang akén piyambak. Kang punika boten katempahan kang asimpen.

Prakawis : 189

Saupami wonten tiyang angenggéni griya amargi saking pakénipun ingkang gadhah : sarta sampun lami, nanging kalanipun akén boten mawi janji séwa, kang punika boten kénging kang gadhah yén anedhaha séwa dhateng kang angeng[80]geni. Kang mengkaten punika, saupami kang gadhah wau dédé raré : sarta boten édan. Yén saupami kang gadhah raré utawi édan, amesthi kang angenggéni wau ambayar séwa, kakinten laminipun enggéanganggéni.

Prakawis : 190

  Saupami wonten tiyang anyambut barang, mongka selaya wau tiyang kang anyambutaké, kadita kang anyambut angakeni, yén wau barang sampun kawangsulaké dhateng kang anyambutaken, déning kang anyambutaké angakeni, yén déréng tampi, sarta boten wonten ingkang anekséni, kang punika kalerêsaken paturanipun kang anyambutaké : sarta kasumpah, sapuning kasumpah, amasthi wau kang anyambut katempahan.

Prakawis : 191

Saupami wonten tiyang amameruh gadhahaning titiyang, kadita anenunggang ing tetunggangngan utawi angangngéni ing panggénan tuwin akengkén dhateng kewula : sarta saupaminipun, kang punika saupami wau barang kang dipun weruh rêsah utawi ical amesthi wau kang amameruh katempahan. Wonéning tetempah katurutaken dhateng rêrêgén kang langkung  kathah saking kaindhakanipun, artosé saupami wau barang kang dipun waweruh kantos waged minggah-minggah rêginé wonten salebeté tanganipun kang mameruh wau, pundi kang kathah piyambak punika katetepaken  ing tetempah wau. Kang mengkaten punika, bilih langkung pakéwed yén amernékna kelayan saupané wau barang kang ical. Yén saupami boten pakéwed, inggih anempahi ingkang saupaminipun, kadi[81]ta : angicalaken toya, inggih katempahan toya, mengkaten ugi siti : tembagi : tosan timah sarta jené kang teksih uré. Yén saupami barang kang dipun waweruh wau boten ical, inggih barang punika ugi ingkang kawangsulaken. Yén kang ameruh wau angakeni. Yén barang sampun ical, nanging kang gadhah  boten pracados, ingkang punika kalerêsaken paturanipun kang mameruh : sarta kasumpah, sampuning sumpah, anglintoni rêgining kémawon.

Prakawis : 192

Saupami wonten tiyang anyepeng barang saking tanganing titiyang, angsalipun wau barang saking enggénipun mameruh, mongka mongka barang ical, sami ugi panyepengngé saking enggéné mameruh piyambak utawi katitipan, kang punika ukumipun katempahan. Nanging kénging  kang darbé barang anedhaha dhateng salah setunggilé kang mameruh ngajeng : utawi kang  kaping kalih. Nanging dokking tetempah kang anyepeng barang. Yén saupami kang mameruh ngajeng sampun anempahi, kénging anedhaha lelintuning tetempah dhateng kang anyepeng barang. Yén kang nyepeng sampun anempahi, boten kénging anedhaha lelintu dhateng kang mameruh ngajeng.

Prakawis : 193

Saupami wonten tiyang anyegah dhateng tetamu, wau segah anggénipun amameruh, kang punika dokking tetempah dhateng kang anedha wau. Nanging  saupami kang anyegah ngaken gadhahanipun piymbak sarta sampun anempahi, kang punika boten kénging anedha tetempah dhateng kang sinegah : utawi kang anedha wau. Yén tetedhén kang dipun waweruh wau : kasegahaken dhateng kang gadhah piyambak, kang punika kang amameruh boten katempahan.

[82]Prkawis : 194

Saupami wonten tiyang angresak ing brahala : utawi gamelan tuwin ing sasaminipun, pangresakipun saking enggéné sedya angicalaken namaning brahala : utawi naminipun gamelan kémawon, kang punika boten wonten  prakawis punapa-punapa dhateng wau kang angresak. Nanging wau brahala utawi gamelan kénging yén karêsakka boten kelayan kaobong, mongka kaobong, kang punika katempahan wau kang angresak sarêginé peputhoning brahala : tuwin puthoning gamelan, boten katempah ing sarêgining kala teksih wetah.

Prakawis : 195

Saupami wonten tiyang kang  amameruh ing tetunggangngané titiyang : utawi saupaminipun saingga rêsak, kang punika saupami teksih wau tetunggangngan, samesthi kawangsulna dhateng kang gadhah : sarta katempahan sudaning rêgi. Mengkaten ugi ambayar séwanipun.

Prakawis : 196

Saupami wonten tiyang amameruh ing kasuting titiyang sepasang, wau kasut sepasang rêgi sedasa tangsul, mongka ical kang seselé, kang mengkaten punika : amesthi kawangsulna kasut kang seselé wau dhateng kang gadhah, sarta anempahi sudaning rêgén. Yén saupami rêginé kasut kang teksih wau rêgi kalih tangsul, amesthi anempahi wolung tangsul.

Prakawis : 197

Saupami wonten tiyang anggegampil barangnging titiyang awarni lisah, wau lisah lajeng kagodhog saingga suda, nanging boten suda rêginipun, kang punika wau lisah kawangsulna dhateng kang gadhah : sarta anempahi ing [83] sudanipun wau. Yén saupami wau lisah kang kagodhog suda rêginipun, amesthi katempahan.

Prakawis : 198

Saupami wonten tiyang angegampil ing sijangnging tiyang lajeng kawasuh, utawi gandum lajeng dipun gelepung, utawi jeno lajeng kadamel anggén-anggén, kang punika boten kénging  amameruh wau yén  anedhaha éwahané saking padamelanipun. Wondéning ingkang gadhah kénging yén amesésaha kadi déning kang wau, saupami jené kang kadamel anggén-anggén wau, kawangsulaké dhateng kang gadhah malih kadi déning warniné kang wau, kénging ingkang gadhah yén anedhaha séwa salaminipun wonten tanganipun ingkang mameruh wau.

Prakawis : 199

Saupami wonten tiyang amameruh ing pasiténing tiyang, lajeng adegan griya : utawi kataneman, kang punika amesthi wau kang anggegampil angrabahna griyané : sarta ambedholana tetaneman wau, sasampuning kabedholan lajeng karadina wau pasitén. Yén saupami pasitén wau suda rêginipun, amesthi anempahana ing sesudan wau punika, sarta ambayar séwa.

Prakawis : 200

Saupami wonten tiyang amameruh ing sinjangnging tiyang, wau sinjang lajeng kawedal dhateng nilanipun kang amameruh, yén saupami kénging ical wau wedalan sarta ingkang gadhah akén angicalaké, amesthi kang amameruh wau angicalna. Yén saupami boten kénging kaicalaken nanging wau wedalan dados anyudakaken ing rêrêgéning sinjang, amesthi kang amameruh wau amangsulna dhateng kang gadhah : sarta anempahi ing sudaning rêrêgé[84]n tuwin séwanipun. Nanging yén saupami wedalan wau dados angindhakaken ing rêgining sinjang, kang punika tiyang ingkang amameruh pikantuk bagiyan. Saupami sinjang sadéréngngipun kawedel rêgi sedasa réyal nanging sampuning kawedal dados rêgi gangsal welas réyal, kang punika kaindhakanipun saking rêrêgéné kang wau kabagi tiga, kang gadhah sinjang  pikantuk kalih duman, wondéning tiyang kang amameruh sarta medal wau : pikantuk bagiyan seduman.

Prakawis : 201

Saupami wonten tiyang amameruh ing barangnging titiyang lajeng kaworaken kalih barangngé piyambak, kang punika  saupami kénging kapisah, inggih kapisaha, kadita gandum pethah kaworaken ing gandum abrit utawi sasaminipun. Yén saupami wau anggéné amisah sanget sukeripun, kadita gandum pethah sami pethah, kénging kang mameruh wau yén  angilénan ing kathah-kathahé parêgén wau barang kang dipun waweruh, utawi anempahi ing saupaminipun.

Prakawis : 202

Saupami wonten tiyang amameruh ing barangnging titiyang awarni kajeng, lajeng kadamel galuring griya, kang punika amesthi tiyang kang mameruh wau yén anglolosa wau kajeng, lajeng kasukakna ingkang gadhah, sarta ambayara tetempah saking sudaning rêrêgén, mengkaten punika mengkaten ugi séwanipun. Nanging saupami wau kajeng sampun mopol amesthi ambayara tetempah saking kathah-kathahing rêrêgen sarta séwanipun. Mengkaten  ugi tiyang kang mameruh ing kajengnging titiyang, lajeng kadamel baita, ukumipun kasamékaken kadi déning tiyang kang amameruh ing kajeng ingkang kadamel galur.

[85]Prakawis : 203

Saupami wonten tiyang amameruh ing sitining titiyang, sarta wau siti sampun kapindhah saking panggénanipun, kang punika amesthi wau siti kang sampun kapindhah : kawangsulakna dhateng ing panggénanipun, sarta wau siti karadina kadi déning  kang wau. Wau kang gadhah siti kénging yén anedhaha séwanipun siti kang dipun bekta, tuwin séwanipun pasiténé kang dipun ambah dhateng titiyang ingkang mameruh wau, nalikané ambangsulaké siti kang dipun bekta.

Bab Tumbas Barangnging Tiyang Kelayan Kawesésa 

Prakawis : 204

Saupami wonten tiyang kekalih sami anggadhahi barang setunggal kadita pasitén utawi griya gedhong, kang punika saupami salah setunggilipun tiyang kekalih wau awadé ing bagiyanipun kawadé dhateng tiyang liya, kang punika kénging kang setunggilipun yén amesésaha katumbas piyambak kadi déning rêrêgén  kang sampun  kajanjékaken dhateng titiyang liya wau punika.

Prakawis : 205

Saupami wonten tiyang agadhah wang selaka utawi wang mas mongka wau wang kapasrahaken dhateng sewiji titiyang, supados wau tiyang kang dipun pasrahi anglampahina, sarta amawi prajanjiyan amalih bathi : utawi mertiga, kang punika kénging tiyang kang kapasrahan wau yén anglampahina. Saupami enggéné anglampahaké wau pikantuk bathi, wau bathén  kegadhah wateng tiyang kekalih, kadhérékaken punapa saprajanjiyanipun kang wau. Nanging yén saupami amanggih tetunan, boten kénging [86] kang agadhah uwang wau : yén anedhaha tetempah dhateng kang anglampahaké wau yatra. Yén saupami barang kang  dipun lampahaké wau ical utawi rêsak sarta boten kainan kang anglampahaké, kang punika boten kénging kang gadhah wau yén anedhaha tetempah dhateng kang anglampahaké. Yén saupami tiyang kang  anglampahaké wau : angakeni ical utawi angakeni sampun kawangsulaken dhateng kang gadhah, wondéning kang gadhah boten pracados sarta boten rumaos tampi, boten wonten ingkang anekséni, kang punika kalerêsaken paturanipun ingkang anglampahaké : sarta kasumpah, wau kang anglampahaké boten katempahan. Yén saupami titiyang kekalih wau sami selaya ing prajanjiyan, kadita kang anglampahaké angakeni janji malih bathi, déning kang gadhah angakeni janji amertiga, kang punika kasumpah kalihipun. Wondéning sumpahipun kang anglampahaken : temen-temen boten janji amertiga bathi, wangsul yektos ajanji yén malih bathi kémawon, sumpahipun kang gadhah, temen-temen boten janji amalih bathi, wangsul yektos janji amertiga bathi. Sampuning sami kasumpah, wau kang anglampahaké boten kénging yén amendheta bebathén, déning wau bebathén kegadhah dhateng kang anggadhahi wang, nanging kang anglampahaké pikantuk épahan punapa sapatutipun ing pedamelané.

Bab Tiyang Beberah

Prakawis : 206

Yén saupami wonten tiyang angalap opah anyirami tetaneman sarba mawi janji,kang kadamel berahan wohing taneman kang kasiraman wau kapalih utawi kapara tiga, kang punika kénging kalampahaken prajanji[87]yan yén kang kasiraman kurma utawi anggur.wondéning saliyanipun saking kalih prakawis boten kénging yén ajanjiya berahan kawiyosaken  saking uwoh. Saupami kajengan liyané saking kurma kalih anggur, yén sami anunggilpanggénan, inggih kénging ugi kadhérékaken kadi déning wau kurma kalih anggur. Wondéning pedamelan kang amesthi kadamel déning berah, kadita anyiram anyaéni sumur utawi lelarén ambubuti suket adamel anjang-anjang, ambucal kemladhéyan angreksa, angundhuhi uwoh, angeré. Dénten pedamelan kang amesthi kadamel déning kang gadhah, kadita amageri, adamel sumur utawa larén. Yén saupami beberah wau késah, késahipun déréng dumugi pedamelané, mongka kang gadhah andumugékaken pendamelané wau berah, kang punika teksih ugi kang beberah pekantuk berahan punapa saprajanjiyanipun. Nanging saupami kang gadhah taneman boten purun andumugékaké, sayogya kang gadhah matura dhateng kang anyepeng ukum kang supados kukup amendhetna berah. Yén kang gadhah boten purun matur dhateng kang anyepeng ukum, sayogya adamela seksi, supados wau seksi angunina kathahkedhikking yatra kang dipun damel belonja anambeli sakésahé utawi sakité wau berah. Kang mengkaten punika, bilih kang gadhah taneman sedya anedha tetempah dhateng kang beberah. Yén saupami wau berah pejah : sarta gadhah barang tetilaran, mongka Ahli waris andumugékna pedamelanipun, sami ugi kaépahaké : utawi kalampahan piyambak. Yén upami kaépahaké, inggih amendheta  tetilaran wau punika.

[88]Bab Sewa

Prakawis : 207

Saupami wonten tiyang anyéwakaken tetunggangan amawi janji sadumuginipun pedamelan kang sineja, kang punika saupami pejah wau tetunggangngan ing sadéréngngipun dumugi, amesthi kang anyéwakakn anglintonana tetunggangngan malih, supados andumugékna dhateng panggénanipun kang kaseja. Yén saupami kang kang kaséwakaken awarni griya, rêbahé utawi icalé  wau griya  boten amesthi kang anyéwa yén anglintonana, kénging kang gadhah anedhaha séwané kang  sampun dipun lampahi nalikané déréng rêbah. Wondéning kang amesthi ingkang  kadamel dhateng kang anyéwakaken tetunggangan wau, kadita andhérékaken anamcang, amakani sarta ababah-abahi, tuwin amerdékaken praboting tetunggangngan, dénten pamesthiné kang anyéwakaken griya, amangun sakathahé kang rêsak, ameng angresikki plataraning griya, punika dhateng kang anyéwa.

Prakawis : 208

Saupami wonten tiyang anyéwa griya utawi tetungangngan, kénging yén kanggé piyambak utawi kanggékaké tiyang liya. Nanging kedhah kang angupaméni, boten kénging kang anyéwa yén kanggékna kang anglangkungngi gengngé saking piyambakké. Mengkaten ugi tiyang kang anyéwa griya, yén wau griya kanggékna dhateng pandhé utawi tukang manatu, punika boten kénging. Yén kelampahan kadamel ing dalem kalih prakawis wau, andadosaken karêsakan, amesthi katempahan kang anyéwa.

Prakawis : 209

Saupami wonten tiyang  anyéwa tetunggangan, wau tetunggangngan lajeng ka[89]cancang dhateng anyewa, kang punika saupami pejah kalané teksih kacancang, boten kénging katempahan dhateng kang anyéwa. Nanging saupami pejahé karêbahan punapa-punapa nalikané teksih dipun titihi, utawi karêbahan kanthi, punika kénging katempahan dhateng kang anyéwa.

Prakawis : 210

Saupami wonten tiyang amberahaken medel sinjang : utawi andodomi, tuwin saupaminipun, mongka ical wau sinjang, nanging icalipun boten amargi kainanipun kang beberah, kang punika boten kénging katempahna dhateng kang beberah.

Prakawis : 211

Saupami wonten tiyang amasrahaken sinjang dhateng tukang pandom supados kadodoman : utawi kadamela ing saupaminipun, kalané amasrahaken boten mawi anyebut épahan sarta boten anyemoni dhateng wau épahan, kang punika amesthi kang gadhah sinjang yén asukaha épahan. Kang mengkaten punika, bilih tukang pandom punika dédé kewula : sarta dédé tiyang kumrung. Yén kang dipun pasrahi wau kewula : utawi tiyang kumprung, amesthi asukaha épahan.

Prakawis : 212

Saupami wonten tiyang anyéwa griya : prajanjiyan amung sesasi, kang punika saupami  griya boten dipun enggéni dhateng kang anyéwa, saingga dumugi janjinipun, amesthi ambayara séwanipun ing dalem sesasi.

Prakawis : 213

Saupami wonten tiyang amadhukunan, wau dhukun awis kalepatanipun enggénipun anjejampéni, saupami enggénipun anjampé[90]ni  mawi janji épahan sarta kelayan rêgining jejampi, mongka kang jinampén boten saras, amesthi kang sakit angépahan : sarta ambayar rêgining jejampi. Nanging saupami dhukun asring-asring kalepatan enggénipun anjejampéni : sarta mawi janji kadi kang sampun kasebut wau, kang punika boten amesthi kang sakit yén anyukanan épahan, sawab setengah kainanipun wau dhukun adamel kang boten dipun kawagedi.

Bab Tiyang Ambubak Wana

Prakawis : 214

Saupami wonten tiyang anggegesang pasitén kang pejah, kadita wana kang déréng kataneman, mongka siti wau kegadhah dhateng kang anggegesang. Wondéning patrapé enggéné anggegesang, supados tetepa siti kedarbé ingkang anggegesang, kang punika saupami siti ajeng kaadegan griya, sarat kapagerana : kapayonan : sarta kasukanan kori. Yén badhé kadamel kandhang, amung pager kelayan kori, boten sarat kapayonan. Yén badhé kadamel pasabinan, sarat karadin pasitén sarta dipun galengngi, boten sarat kadhedheran wiji. Yén kadamel pakebonan, dados sarat amagerana : sarta anguruga.

Prakawis : 215

Saupami wonten tiyang saweg anglekasi anggegesang pasitén pejah : déréng kantos dumugi punapa kasedyakaké, saweg adamel anjir, utawi siti wau sampun kaparingaké déning ratu, kang punika ukumipun déréng kegadhah wau siti dhateng tiyang punika, nanging dados sengkeran kémawon. Saupami wonten titiyang kang anglajengngaké, wau siti inggih kedarbé dhateng kang anglajengngaké.

[91]Prakawis : 216

Saupami wonten margi, wau margi kedarbé tiyang kathah, kénging sabarang tiyang nging sabarang tiyang yén amergénana, mengkaten ugi kadamel lenggah utawi ngadeg léren amrih angantos réncangipun, sarta kénging awadé tingumbas wonten setengahing margi. Kang mekaten punika, saupami boten anesekki dhateng tiyang kang sami langkung. Yén saupami wonten titiyang sampun alenggah wonten ing margi wau, kang punika boten kénging yén kaandhiha, kejawi yén sampun késah.

Prakawis : 217

Saupami wonten siti kang miyos welirang : utawi séla wungkul utawi saupaminé, kang punika wau welirang kénging sabarang tiyang yén amandheta, boten kénging sewiji tiyang yén angawisana. Wondéning tetepipun wau welirang kegadhah dhateng tiyang : yén sampun kaentasaken saking panggénanipun, déréng kegadhah welirang : yén amenhka tengeran utawi kasaosaké ing ratu.

Prakwis : 218

Saupami wonten jené utawi selaka kang sami teksih wonten salebeting siti, kénging sabarang tiyang yén sami amendhetana. Nanging saupamo wonten pasitén pejah kagegesang ing titiyang, nunten wau siti wonten jené, mongka wau  jené tetep kadarbé dhateng kang  anggegesang wau.

Prakawis : 219

Saupami wonten toya  miyos saking sumberaning rêdi, kénging sakathahé tiyang amendhetana. Yén saupami wonten tiyang kathah sami akajeng dhateng wau toya : kadamel angelebi pasiténipun sami, kang punika karumiyina pundi kang caket panggénané saking toya wau. Yén sampu[92]n sami kaleban dumugi sakajengngé kang caket toya, nunten kapindhahna dhateng sauruté. Wondéning toya kang wonten ing lépén tuwin sesumbaran déréng wonten tiyang gadhah, kejawi yén sampun kawadhan.

Prakawis : 220

Saupami wonten tiyang andamel sumur : panggénanipun wonten siti pejah, nanging pandamelé boten seja kamélik, kang punika sabarang tiyang boten kénging yén amendheta : kejawi angsal wewenangngé kang andamel wau. Yén kang damel sampun késah saking ngriku, kénging sabarang tiyang amendhetana.

Prakawis : 221

Saupami tiyang sami bebathon ambendung lépén, kang punika toyanipun kabagi dhateng kang sami ambedung wau, patrapé enggénipun ambagi kadhérékaken kathahing kajeng kang kadamel bendung.

Bab Adedana

Prakawis : 222

Saupami tiyang amakapaken ing barangngé : utawi andanakaké, kang punika sewiji tiyang boten kénging yén amadéya : tuwin améwhna : sarta amarisa. Sawab barang kang kadanakaké wau, sampun medal saking gadhahaning manusa. Wondéning tiyang kang kanggénan barang dana, amung kénging amendhet munpangaté kémawon, kénging yén kaanggéya : tuwin kaséwakaké : sarta kasambutaké.

Prakawis : 223

Saupami tiyang andanakaké barang, kadanakaké dhateng anak putuné piyambak, kang punika wau anak putu sami anggadhahi sedaya dhateng munpangaté wau barang. Yén anak putu sampun sami pejah seda[93]ya, mongka barang kang kadanakaken wau : kapindhahna dhateng sanakké kang ragi caket.

Prakawis : 224

Saupami wonten tiyang adamel dana lembu : maésa : utawi saupaminipun, mongka kadanakaké wau pejah amargi kapejahan tiyang, kang punika boten kénging kang dipun danani yén amendheta ing yatra tetempah, nanging wau yatra katumbasna malih kang dados lelintuné.

Bab Pawéwéh

Prakawis : 225

Saupami wonten tiyang anyukakaké gadhahané, nanging barang déréng ketampén dhateng kang dipun sukani, kang punika déréng kénging wau barang yén kanamakna dados gadhahané kang dipun sukani. Saingga sampun katampén punika tetep dados gadhahané, boten kénging kajabel malih. Nanging saupami kang dipun sukani punika anak dhateng sapengandhapipun, yén déréng pindhah dhateng tiyang sanés, kénging wau barang yén kajabela. Yén sampun pindhah dhateng tiyang sanés sanadyan wangsula malih, boten kénging  yén kajabela.

Prakawis : 226

Saupami wonten tiyang anyukakaken barangngipun, nanging kalané anyukakaké mawi prajanjiyan supados kang dipun sukani wau amangsulana pawéwéh malih, kang punika wau wewales sampunkapratélakakén, monghka katetepaken barang punika dados wadé tinumbas. Yén boten kapratélakaké wau wewales, boten dados pawéwéhipun tuwin pamadénipun.

[94]Prakawis : 227

Saupami wonten tiyang anyukakaken ing barangngipun wau barang mawi kewadhahan, yén saupami boten limrahing adat yén wadhah kawangsulna, mongka kalebet wau dhawah  dados pawéwéh, kadita karung kadamel wadhah uwos utawi saupaminé. Yén limrah wewadhah kang kawangsulaken, inggih boten kelebet ing pawéwéh : sarta boten kénging  kang dipun sukani yén anganggéya dhateng wau wewadhah. Nanging saupami kang dipun wéwéhaken limrah yén katedhiya wonten ing wewadhah ngriku, kadita bubur tuwin saliyané, kénging yén katedhaha wonten ing wewadhah ngriku.

¤¤¤

Prakawis : 228

Saupami wonten tiyang amanggih barang boten kantenan ingkang gadhah, kang punika yén ingkang manggih tiyang santosa, sayogya kacepengnga, sampun kantos kacepeng dhateng tiyang kang boten santosa, kang sarta kénging yén kang manggih amendheta pisan. Nanging saupami wonten kang ngaken, amesthi amangsulaké : utawi anglintoni rêginé. Nanging saupami yén barang sedyua kapendhet, srat ajeng kabayawarakaken, laminé enggéné ambayawarakaké angantos setaun. Patrapé enggéné ambayawarakaké : kang rumiyin apitakén punapa warniné, yén jené pinten wawraté : lan punapa wadhahé : tuwin tangsulé. Wodéning enggénipun ambayawarakaké ing pundi adat panggénan ingkang limrah kedamel pakumpulan tiyang kathah, kadita korining masjid utawi peken, laminé pitung dinten enggéné ambayawarakaken wau, sedintené kadamel kaping kalih, nunten saben pitung dinten nunten saben-saben sesasi sepisn. Wondéning yén barang kelangkung kedhik, inggih ambayawara[95]kna laminé kang sekinten gadhah barang boten amimikir dhateng gadhahanipun wau. Yén saupami enggéné ambayawarakaké ing barang sampun dumugi setaun, mongka barang wau tetep dados gadhahanipun kang manggih wau, nanging sarat kedhah amiraos yén barang sampun kagadhah. Yén sampun barang dados gadhahanipun nunten wonten kang angakeni sarta kelayan saksi, utawi boten kelayan seksi, nanging dipun lerêsaken pengakené dhateng kang amanggih wau, kang punika wau barang amasthi yén kawangsulna. Yén barang sampun ical wajib anempahana ing sarêginé. Yén wonten kang angaken, nanging pengakené boten pratéla : boten anyebut warniné : tuwin wawrat sarta wadhahé : tangsulé, tanpa seksi, kang punika boten kénging kapasrahena wau barang. Nanging saupami pengakené mawi anyebut nami, sarta kalerêsaké kelayan pakikinten dhateng kang amanggih, kénging yén kapasrahena. Sampuné kapasrahaken, mongka wonten kang angaken malih : sarta akanthi seksi, nanging barang sampun ical, kang punika kénging kang angaken ingkang kelayan seksi : yén anedhaha tetempah dhateng salah setunggilé, nanging dhokking tetempah dhateng kang dipun pasrahi barang, yén kang manggih anempahi, kénging anedhaha lelintu dhateng kang kapasrahan barang.

Prakawis : 229

Saupami wonten tiyang amanggih barang, panggénané manggih wonten ing siti mekah, kang punika kang amanggih boten kénging yén anggadhahana paneja ajeng amendhet pisan, ameng kasimpena : sarta kabayawarakna ing salami-laminipun.

Prakawis : 230

Saupami wonten titiyang amiraos dhateng sewiji tiyang, mengkaten worao[96]sé sinten kang waged amangsulaké barang kula kang ical, kula sukani sepalih. Mongka kelampahan wonten kang mangsulaké, sarta dédé kang nyolong, kang punika amesthi kalestantuna punapa sawiraosipun. Nanging saupami kang mangsulaken punika kang nyolong, kang punika boten amesthi yén kalestantuna wau wiraosé, sawab déning kang anyolong wau ukumipun amesthi yén amangsulna kang cinolong.

Prakawis : 231

Saupami wonten tiyang amiraos sapunika wiraosé : sinten kang suka tedah barang kula kang ical kula sukani sepalih. Kelampahan wonten kang anedhaken yén barang kacepeng tangané tiyang liya, kang punika boten amesthi yén anglestantuna woraosé. Sawab pandameling boten kelayan kangélan boten wonten upahipun.

Prakawis : 232

Saupami wonten tiyang titip barang, mongka ical wonten panggénané kang dipun titipi, kang punika boten ketempah tiyang katitipan. Nanging kénging yén katempahena, yén kang wau barang klané katitipaké kasimpen ing panggénan kang santosa, awusana kapindhah dhateng panggénan liya kang boten anyaméni kadi ingkang wau, sandyan patuta dados pasimpenanipun barang punika wau. Kang mengkaten punika, bilih boten kelayan kajengngé kang titip. Mengkaten ugi : yén kang katitipan anitipna dhateng tiyang liya kang boten kelayan sukané kang gadhah : sarta boten dados kesusahané.yén saupami dados kesusahan, kadita ajeng kékésahan utawi sakit sanget utawi kathah griya kobong, kang punika amesthi barang  yén kawangsulna dhateng kang gadhah malih. Yén kang [97] gadhah anuju boten wonten, mongka kapasrahana dhateng kang anyepeng ukum. Yén ing ngriku boten wonten kang anyepeng ukum, kapasrahna dhateng tiyang kang santosa. Yén saupami prakawis punika boten purun anglampahi, yén barang kantos ical, mongka katempahan kang katitipan. Mengketen malih katempahan yén barang kang katitipaké amesthi kaanggé : boten purun nganggé, utawi boten purun makani : yén barang punika limrahipun anedhi, sadhatengnging pejah, inggih katempahan. Katempahan malih tiyang katitipan saupami anyelayani kelayan pakénipun kang gadhah, utawi wau barang kapasrahaken dhateng wau dursila. Mengkaten malih katempahan yén barang sampun katedha dhateng kang gadhah : boten inggal kasukakaké, utawi mungkir katitipan. Nanging yén saupami pamungkiripun amrih ing kawilujengan, kadita tiyang dipun takéni ing  dursila : angaken boten katitipan, saingga ical, kang punika boten katempahan.

Prakawis : 233

Saupami tiyang katitipan angaken barang punika ical, utawi ngaken sampun kawangsulaké dhateng kang titip, kang titip angakeni déréng tampi, sarta maiben yén barang punika icala, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken paturanipun kang katitipan akanthi sumpah sepisan. Nanging yén saupami kang katitipan angakeni sampun kapasrahaken dhateng Ahli waris, utawi Ahli warisipun kang katitipan wau sampun angakeni yén sampun kawangsulaké dhateng kang atitip, kang punika boten kadadosaken yén boten kelayan seksi.

[98]Prakawis : 234

Saupami tiyang amasiyataken ing gadhahanipun, artosé tiyang anggantungngaken pawéwéh, kang punika kénging yén kajabela malih : utawi kawadéya : sarta saupaminé. Wondéning teteping wasiyat sampuning pejah kang gadhah, sarta panarimané kang dipun wasiyati.

Prakawis : 235

Saupami wonten tiyang masiyataken ing barangngé, sayogya sampunkantos langkung sepratigané barang kasugihanipun, kranten boten lulus langkungnging sepratiganing kasugihan yén upami Ahli waris boten anglulusaken. Yén saupami kang awasiyat wau boten  agadhah Ahli waris liyanipun kang teksih laré utawi édan, utawi boten gadhah pisan, kang punika amesthi boten dados langkungipun wasiyat saking sepratiganing arta kasugihanipun.

Prakawis : 236

Saupami tiyang amasiyataké dhateng Ahli warisé piyambak, kang punika boten kénging yén kalestantuna sedayaning wasiyat. Nanging yén boten gadhah Ahli waris laré : tuwin Ahli warisé édan, mongka wasiyatipun dipun lestantunaken dhateng Ahli waris liyanipun kang dédé laré, kang punika lulus wasiyatipun.

Prakawis : 237

Saupami wonten tiyang sakit sanget amerdikaké dhateng kewulané : tuwin améwéhaken ing artané, mongka sakit lajeng pejah, kang punika ukumipun kadi déning tindakking wasiyat.

[99]Bab Pulmak

Prakawis : 238

Saupami wonten tiyang sakit sanget, kang punika sayogya yén adamela pulmak dhateng sewiji tiyang kang santosa, kang supados wau pulwak adamela punapa sawelingngé kang sakit wau sampuning pejah, kadita akén ambayari sambutanipun utawi angantukaken barang titipan utawi seselangan tuwin barangngé tiyang kang dipun waweruh, artosé kala kapendhet kang gadhah barang boten uninga, mengkaten malih aken anglestantunaken wasiyat utawi ambau rêksa anakké kang meksih laré utawi édan. Nanging menawi melingaké amelékakeké anak kang teksih laré, utawi akén padamelan kang kacegah ing agami, kadita anyaéni panggénaning brahala : utawi kénging yén kalestantuna. Saupami tiyang kang sakit wau teksih gadhah bapa, kang punika sayogya bapa ingkang kadamela pulmak. Sampuning pejah wau kang sakit amesthi wau pulwak anglestantuna sawelingngé, kadi kang sampun kasebut ing nginggil. Saupami anak kang teksih  laré sampun dumugi umur gangsal welas taun sart anggadhahi kapikiran saé, kang punika wau pulmak amesthi masrahena barang warisipun. Saupami selaya wau anak kelayan pulmak, kadita pulmak angakeni wau barang sampun kapasrahaken dhateng wau anak, dénten wau anak angakeni déréng tampi, boten wonten ingkang anekséni, kang punika kalerêsaken paturanipun wau anak, nanging mawi kasumpah ping pisan, sampuning sumpah anak wau kasumpah, amesthi pulmak wau anempahi punapa sapanerkanipun anak wau punika.

[100]Bab Waris

Prakawis : 239

Saupami wonten tiyang  pejah atilar barang, kang punika wau barang boten kénging yén kabagiya dhateng Ahli waris sadéréngngé telas kabayaraken tetanggelanipun kang pejah, kadita kabayaraken dhateng sambutan tuwin kapendhet kadamel wragad kala pejah, kadita ules lan ambayar kang damel luwang : utawi kang mikul. Sampuné cukup kadamel ambayar : sarta kadamel wragad sakantuné tatilaran punika ingkang kabagi. Wondéning sipaté kang sami angsal waris tiyang kawan prakawis, kang rumiyin bongsa, kadita anak putu : saupaminé, kaping kalih bojo, kaping tiga kang amardikakaké ing piyambakké, lamun kang pejah punika angsal saking kewula, kaping sekawan ingkang nunggil agami. Wondéning tiyang jaler kang sami angsal waris kathahé gangsal welas, kang sepisan anak jaler,kaping kalih putu jaler kang saking anak jaler : sarta sapengandhapipun, kaping tiga bapakkipun, kaping sekawan kaki saking bapa : sapangnginggilipun, kang kaping gangsal sedhérék jaler kang tunggil sabapa biyang, kaping nem sedhérék jaler sabapa kémawon, kaping pitu sedhérék jaler sabiyang kémawon,kaping wolu sedhérékké jaler bapa kang kang tunggil bapa biyang, kaping sanga sedhérékké jaler bapa kang tunggil bapa kémawon, kaping sedasa anakké jaler sedhérékké jaler bapa kang tunggil  sabapa sabiyang, kaping sawelas anakké jaler sedhérékké jaler bapa kang tunggil bapa kémawon, kaping kalih welas anakké jaler  sedhérék jaler sabapa kémawon, kaping kawan welas laki,kaping gangsal welas tiyang jaler kang amerdikakaké ing piyambakké : lamun angsal saking kewula. Wondéning tiyang éstri kang sami ang[101]sal waris kathahipun sedasa, kang rumiyin anakké éstri, kaping kalih putu éstri saking anak jaler : sarta sapengandhapipun, kaping tiga biyang, kaping sekawan nini saking bapa, kaping gangsal nini saking biyang : sarta sapenginggilipun, kaping nem sedhérékké éstri sabapa sabiyang, kaping pitu sedhérékké  éstri sabapa kémawon, kaping wolu sedhérék éstri sabiyang kémawon, kaping sanga rabi, kaping sedasa tiyang éstri kang amerdikakeké : lamun kang pejah angsalé saking kewula.

Prakawis : 240

Saupami tiyang éstri pejah, mongka tiyang jaler kang sami kasebut ing nginggil wau wonten sedaya, kang punika kang angsal waris ameng titiga, kadita anakké jaler : bapa : laki, sawab déning tiyang jaler kang kalih welas sami kaling-kalingngan déning anak jaler : utawi kaling-kalingngan déning bapakkené kang pejah. Wondéning barang titilaran kabagi dados  kawan welas bagiyan, seprapaté gadhah dhateng laki, separa neman kegadhah dhateng bapa,pitung duman kang kantun saki kehadhah anak jaler sedaya.

Prakawis : 241

Saupami wonten tiyang jaler pejah, monhka tiyang éstri kang sampun kasebut ing nginggil wau sami wonten sedaya, kang punika amung tiyang segangsal ingkang angsal waris, kadita anakké éstri : putu éstri saking  anak jaler : sedhérék éstri sabapa sabiyang : rabi : biyang. Sawab nini kalingan biyang, dénten tiyang éstri kang mardikakaké : sarta sedhérék éstri sabapa kémawon punika kalingan dhateng sedhérék éstri sabapa biyang. [102] Dhateng anak éstri sepalihé saking kawan likur, kegadhah dhateng putu éstri separa nemmé saking kawan likur, kegadhah dhateng biyang separa nemmé saking kawan likur, kegadhah dhateng sedhérék éstri kang sabapa sabiyang setunggal.

Prakawis : 242

Saupami wonten tiyang jaler pejah, mongka tiyang jaler sarta tiyang éstri kang kasebut ing nginggil wau sami wonten sedaya, kang punika amung tiyang segangsal kang angsal waris, kekalih kang jaler, kadita anak kelayan bapa, tetiga kang éstri, kadita biyang : anak éstri : rabi. Patrap kang mengkaten punika, kaprinci dados pitung dasa kalih, kegadhah dhateng bapa kalih welas bagiyan, kegadhah anak éstri tiga welas bagiyan, kegadhah anak jaler nem likur bagiyan.

Prakawis : 243

Saupami wonten tiyang éstri pejah, mongka tiyang jaler sarta tiyang éstri kang sampun sami kasebut ing nginggil sami wonten sedaya, kang punika amung tiyang gangsal kang sami angsal waris, kang jaler tiga, kadita anak jaler : bapa : laki, kang éstri kalih, kadita anak éstri : biyang. Patrap kang mengkaten punika, barang tetilaran kaprinci dados tigang dasa nenem, kedarbé bapa sepraneman, kedarbé biyang separa neman, kedarbé  laki seprapat, sakantuné kedarbé anak jaler kalih duman, kadarbé anak éstri seduman. Wondéning pandumané tiyang kang sami angsal waris kang sampun kaparéntahaken ing Gusthi Allah, amung nem prakawis, kadita angsal sepalihé titilaran, kaping kalih angsal kalih pratiganing tetilaran, kaping tiga angsal sepratiganing titilaran, kaping sekawan angsal ing seprapataning tetilarab, kaping gangsal angsal sepranemani[103]pun tetilaran, kaping nem angsal seprowoloning tetilaran. Wondéning kang sami angsal waris sepalihé tetilaran tiyang gangsal prakawis kadita laki : yén saupami kang pejah boten atilar anak sarta putu kang saking anak jaler, kaping kalih anak éstri, kaping tiga putu éstri saking anak jaler, kaping sekawan sedhérék éstri nunggil sabapa biyang, kaping gangsal sedhérék éstri kang tunggil bapa kémawon. Kang mekaten punika, saupami wau anak éstri : putu éstri kang saking anak jaler : sedhérék éstri kang tunggal bapa biyang : utawi bapak kémawon sami anak tunggil. Wondéning kang angsal kalih pratigan kathahé kawan prakawis, kadita anak éstri kekalih tuwin kakung, kaping kalih putu éstri kekalih tuwin kakung ingkang medal saking anak jaler, kaping tiga sedhérék éstri kekalih tuwin kakung kang tunggil sabapa biyang, kaping sekawan sedhérék éstri kekalih tuwin kakung kang tunggil sabapa biyang. Wondéning ingkang angsal duman sepratigan kathahipun tigang prakawis, kadita  biyang : saupami kang pejah boten atilar anak sarta putu kang medal saking anak jaler : sarta boten atilar sedhérék jaler kekalih tuwin kakung : sarta boten atilar sedhérék éstri kekalih tuwin kakung, kaping tiga sedhérék tunggil biyang kémawon kekalih utawi langkung, nanging wonten kalanipun kaki angsal sepratigan saupami kang pejah atilar sedhérék jaler kekalih tuwin kakung. Wondéning kang angsal duman seprapat kathahipun kalih prakawis, kadita laki : saupami kang pejah atilar anak utawi putu kang saking anak jaler, kaping kalih rabi : saupami kang pejah boten atilar anak sarta putu kang saking anak jaler. Wondéning kang angsal panduman separa neman kathahipun pitung prakawis, kadita  bapa : saupami kang pejah ati[104]lar anak tuwin putu kang saking anak jaler, kaping kalih kaki saking bapa sapenginggil saupami kang pejah atilar anak utawi putu saking anak jaler, kaping tiga biyang : saupami kang pejah atilar anak utawi putu saking anak jaler, utawi atilar sedhérék jaler kekalih, utawi atilar sedhérék éstri  kekalih tuwin kakung, kaping sekawan nini saking bapa utawi saking biyang, kaping segangsal putu éstri setunggal, kaping nem sedhérék éstri sebapa : saupami ameng atilar sedhérék éstri kang tunggil sabapa sabiyang setunggal kémawon, kaping pitu : sedhérék sabiyang : yén ameng setunggal, sami ugi wau sedhéréh jaler : utawi éstri kang tunggil sabitang wau.

Prakawis : 244

Saupami wonten tiyang jaler pejah atilar anak utawi bapa biyang : tuwin rabi,kang punika boten wonten ingkang waged angaling-alingngi ing warisipun sami. Mengkaten ugi saupami kang pejah tiyang éstri, boten wonten kang angaling-alingngi dhateng warisipun wau laki.

Prakawis : 245

Saupami wonten tiyang pejah atilar putu jaler utawi éstri kang sami saking anak jaler, kang punika ameng anak jaler ingkang angaling-alingngi dhateng warisipun wau putu. Mengkaten ugi putu jaler kang saking anak jaler waged angaling-alingngi warisipun buyut kang  saking putu jaler.

Prakawis : 246

Saupami wonten tiyang pejah atilar kaki saking bapa, kang punika ameng bapa kang waged angaling-alingngi warising kaki. Mengkaten ugi kaki waged angaling-alingngi dhateng warisé sabapakipun kaki sapenginggilipun.

[105]Prakawis : 247

Saupami wonten tiyang pejah atilar nini saking bapa, kang punika ameng tiyang kekalih ingkang waged angaling-alingngi dhateng warisipun wau nini, kadita bapa : biyang. Mengkaten ugi nini waged angaling-alingngi ing warisé sabiyangngé nini.

Prakawis : 248

Saupami wonten tiyang pejah atilar sedhérék jaler tunggil bapa biyang, kang punika ameng tiyang tetiga kang waged angaling-alingngi dhateng warisipun wau sedhérék, kadita bapa :  anak jeler : putu jaler saking anak jaler : sapengandhapipun.

Prakawis : 249

Saupami wonten tiyang pejah atilar sedhérék kang tunggal bapa émawon, kang punika ameng tiyang segangsal ingkang waged angaling-alingngi warisé sedhérék kang sabapa, kadita : anak jaler : putu jaler saking anak jaler sapengandhapipun sarta sedhérék jaler tunggil bapa biyang : lan sedhérék éstri tunggi bapa biyang. Kang mengkaten punika, wau sedhérék éstri tunggil bapa biyang : wagedé angaling-alingngi dhateng sedhérék kang sabapa kéwamos saupami wau kang pejah atilar anak éstri utawi putu éstri kang anak jaler sapengandhapipun.

Prakawis : 250

Saupami wonten tiyang pejah atilar sedhérék tunggil biyang kémawon, kang punika ameng tiyang tetiga kang waged angaling-alingngi warisé sedhérék kang tunggil biyang wau, kadita bapa sapenginggil anak utawi putu saking anak jaler sapengandhap.

[106]Prakawis : 251

Saupami wonten tiyang pejah atilar anak jaler kang saking sedhérék jaler tunggil sabapa sabiyang, kang punika ameng tiyang nenem ingkang waged angaling-alingngi, kadita bapa : kaki saking bapa : anak jaler : putu jaler saking anak jaler sapengandhap sedhérék jaler tunggil sabapa sabiyang : sedhérék jaler tunggil sabapa kémawon.

Prakawis : 252

Saupami wonten tiyang pejah atilar kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler tunggil bapa kémawon, kang punika ameng tiyang pitu ingkang  waged angaling-alingngi dhateng wau kepénakan, kadita bapa : putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sedhérék jaler tunggil bapa biyang : sedhérék jaler tunggil bapa kémawon, kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler sebapa sabiyang.

Prakawis : 253

Saupami tiyang pejah atilar paman, wau paman saking bapa nunggil sabapa sabiyang, kang punika kang waged angaling-alingngi daheteng warisé wau paman ameng tiyang wolung prakawis salah setunggilé, kang rumiyin bapa, kaki saking bapa, anak jaler, putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sedhérék jaler sabapa sabiyang, sedhérék jaler nunggil sabapa sabiyang, kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 254

Saupami tiyang pejah atilar paman saking bapa kang nunggil bapa kémawon, kang punika ameng tiyang sanga kang waged angaling-alingngi dhateng warisipun wau paman lamun pinanggih salah setunggilé, kadita bapa, kaki saking [107] bapa, anak jaler, putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sedhérék jaler nunggil bapa biyang, sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kepénakan jaler sedhérék jaler nunggil sabapa sabiyang, kepénakan jaler saking sedhérék jaler nunggil sabapa kémawon, paman saking bapa kang nunggil bapa biyang.

Prakawis : 255

Saupami wonten tiyang pejah atilar anakking paman saking bapa kang nunggil bapa biyang, kang waged angaling-alingngi warisipun wau anakking paman amung tiyang sedasa prakawis, kadit bapa, kaki saking bapa, anak jaler, putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sehdérék sabapa sabiyang, sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kepénakan jaler saking sedhérék sedhérék jaler nunggil bapa biyang, kepénakan jaler saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, paman saking bapa nunggil bapa biyang, paman saking bapa nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 256

Saupami tiyang pejah atilar anakking paman jaler saking bapa nunggil bapa kémawon, kang punika amung tiyang sewelas prakawis ingkang angaling-alingngi salah setunggilé dhateng warisipun wau anakking paman jaler kang saking bapa kang tunggil bapa kémawon, kadita bapa, kaki saking bapa, anak jaler, putu jaler saking anak jaler sapengandhap, sedhérék jaler nunggi bapa biyang, sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kepénakan jaler saking sedhérék jaler nunggi bapa biyang, kepénakan jaler  saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, anakking paman jaler saking bapa nunggil bapa biyang.

Prakawis : 257

Saupami tiyang pejah atilar putu éstri saking anak jaler, ameng tiyang ka[108]lih prakawis kang waged angaling-alingngi warisipun, kadita anak jaler : anak éstri kalih utawi kakung. Kang mengkaten punika, saupami wau putu éstri boten akanthi kelayan sedhérékipunjaler piyambak sarta boten akanthi anakking paman sedhérékké bapakipun piyambak. Yén saupami akanthi salah setunggilé kang sampun kasebut wau, mongka putu boten kalingan dhateng tiyang kalih prakawis, teksih angsal ugi waris, sawab salah setunggalé akanthinipun wau putu kang anarik angsalipun waris.

Prakawis : 258

Saupami tiyang pejah atilar buyut éstri saking biyang, kang punika buyut kalingan dhateng nini, artosé pundi kang kacaket dhateng kang pejah waged angaling-alingngi dhateng kang ragi tebah.

Prakawis : 259

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri nunggi bapa kémawon, kang punika kalingngan dhateng sedhérék éstri kalih utawi kakung : kang sami nunggil sabapa sabiyang. Mengkaten ugi wau sedhérék éstri kang nunggil bapa biyang, saupami wau sedhérék kang setunggal kang nunggil bapa biyang : yén akanthi anakké éstri wau kang pejah amung setunggal kémawon utawi kanthi putuné éstri kang pejah saking anak jaler ameng setunggil kémawon.

Prakawis : 260

Saupami tiyang éstri pejah atilar laki : biyang : sedhérék tunggil biyang kémawon sarta paman saking bapa, kang punika wau paman saking bapa warisipun kalingngan dhateng kumpulipun tiyang tiyang tga wau, sawab pandumané [109] tiyang tiga anelasaken pandumané dhateng barangngipun kang pejah. Patrap kang mengkaten punika, wau tilaran kaprinci dados nenem, kedarbé laki kang tigang duman, kedarbé biyang kalih duman, kegadhah sadhérék tunggil biyang  sebagiyan. Nanging saupami mayit amung tilar  laki : sarta paman saking bapa kémawon, mongka wau paman angsal panduman sepalih. Yén mayit ameng tilar biyang : sarta paman saking bapa, mongka wau barang kapara tiga, kedarbé dhateng paman. Yén mayit atilar sedhérék tunggil biyang : sarta paman saking bapa, kang punika barang kapara neman, segangsal kedarbé paman, setunggal kedarbé sedhérék wau.

Prakawis : 261

Saupami tiyang pejah, nanging angsal saking kewula, pejahipun boten agadhah anak sarta liyané, amung atilar bendara kang sampun amardikakaké dhateng wau mayit, kang punika sakathahé tilarané sami kedarbé kang mardikakaken wau punika. Yén saupami mayit mawi atilar kang angsal panduman kadita laki : sarta kang mardikakaken, wau barang kapalih, kedarbé laki sepalih, sepalihé kedarbé kang mardikakaken. Yén mayit atilar biyang kalih kang mardikakaken wau, kang punika barang tetilaran kapara tiga, kang seduman dhateng  biyang, kang kalih duman dhateng kang mardikakaken. Nanging saupami kang pejah wau atilar bapa sarta kang mardikakaken, barang tetilaran kedarbé bapa sedaya, sawab kamardikakaé kalingngan dhateng bapa.

Prakawis : 262

Saupami tiyang pejah boten atilar Ahli waris bongsa : tuwin kang mardigakaken ing mayit wau, sarta boten tilar bojo, kang punika barang [110] tetilaranipun ratu kang angasta sedaya, kadamel saosan mesjid ingkang rêsak : kreteg rêsak : katutungngaké dhateng anak meskin utawi pekir meskin sarta saupaminé. Kang mengkaten punika, yén ratu adil paréntahé ing agami. Yén boten adil, wau barang kabagi dhateng anakké kang sami boten angsal waris, warniné kadita kaki saking biyang, biyangngipun bapakkené biyang, putu jaler utawi éstri kang sami saking anakké éstri, kepénakan éstri kang saking sedhérék jaler, kepénakan jaler utawi éstri kang sami saking sedhérék éstri, kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler sabapa kémawon, paman saking bapa kang nunggil biyang kémawon, anakké éstri sedhérékké jaler bapa, bibi saking bapa, paman saking biyang : bibi saking biyang.

Prakawis : 263

Saupami tiyang pejah amung atilar anak jaler kémawon, kang punika barang tetilaran kedarbé anak jaler wau punika sedaya, yén anak wonten tunggilipun sami jaler, wau barang kabagi sami kémawon, artosipun sedasa samisedasa. Nanging yén kang pejah atilar atilar anak jaler sarta anak éstri, mongka barang kedarbé anak jaler kalih bagiyan kang sabagiyan dhateng anak éstri. Saupama kang pejah ameng tilar putu jaler saking anak jaler, barang tetilaran kedarbe putu sedaya. Yén wau putu wonten  tunggilipun sami jaler, barang tetilaran inggih kapalih, sami kedarbé putu kekalih wau. Yén kang pejah atilar putu jaler sarta putu éstri kang sami saking anak jaler, kang punika barang tetilaran kedarbé putu jaler kalih duman kang seduman dhateng putu éstri.

Prakawis : 264

Saupami tiyang pejah tilar anak éstri setunggal sarta putu jaler sa[111]king anak jaler setunggal, kang punika wau anak éstri angsal sepalihé barang tetilaran, sakantunipun kedarbé putu jaler sedaya. Yén wau putu wonten tunggilipun malih, kapendhetaken kekantunan kang kedarbé putu wau punika. Yén kang pejah atilar anak éstri kekalih utawi langkung : sarta putu jaler saking anak jaler, kang punika barang tetilaran kabagi tiga, kang kalih duman kedarbé anak éstri kekalih, kang seduman dhateng putu jaler. Yén putu wonten tetunggilipun, inggih kapendhetaken pandumanipun putu wau punika.

Prakawis : 265

Saupami tiyang pejah atilar bapa sarta anak jaler, kang punika barang tilaran kapara nem, kang setunggal dhateng bapa, kang setunggal dhateng anak wau. Yén anak wonten tunggilipun inggih kapendhetaken pandumanipun anak wau. Yén kang pejah atilar anak éstri wau kekalih utawi langkung, wau barang kabagi tiga, kang kalih duman dhateng anak éstri kalih, kang seduman dhateng bapa.

Prakawis : 266

Saupami tiyang pejah atilar biyang kalih bapa sarta laki, kang punika barang tetilaran kabagi nenem, kedarbé dhateng laki tigang duman, kedarbe bapa kalih duman, dhateng biyang seduman. Yén saupami kang pejah atilar biyang kalih bapa sarta rabi, kang punika wau barang kabagi dados kalih welas, kegadhah dhateng rabi tigang duman, kegadhah dhateng bapa nem duman, kegadhah dhateng biyang tigang duman.

Prakawis : 267

Saupami tiyang pejah ameng atilar sedhérék jaler setunggal sabapa sa[112]biyang, kang punika wau barang tetilaran kegadhah sedhérék wau punika sedaya. Saupami wonten tetunggilé sami jaler, kedarbé tiyang kalih. Yén wonten sedhérék éstri, angsal sepalihipun saking sedhérék jaler.

Prakawis : 268

Yén wonten tiyang pejah tetilar sedhérék jaler nunggi bapa kémawon, barang tetilaran kedarbé sedhérék wau punika sedaya. Yén wau sedhérék kalih sami jaler, inggih kapalih, nanging sedhérék jaler kang nunggil bapa émawon punik boten waged abebathon waris kalih sedhérék kalih kang nunggil biyang kémawon. Wondéning sedhérék jaler sabapa sabiyang waged yén abebathona dhateng sedhérék kalih saking biyang kémawon. Warniné saupami wonten tiyang  pejah atilar laki : biyang : sedhérék tunggil biyang kémawon kekalih : sarta sedhérék jaler setunggil kang nunggil sabapa sabiyang, patrap kang mengkaten punika, barang tetilaran kabagi dados wolung duman, kegadhah dhateng laki sangang duman, kegadhah biyang tigang duman, kegadhah sedhérék tunggil biyang ngalih duman, kegadhah biyang tigang duman, kegadhah sedhérék tunggil biyang kalih duman dados sekawan, kang kalih duman kedarbé sedhérék kang nunggil bapa biyang.

Prakawis : 269

Saupami tiyang pejah ameng tilar sedhérék jaler setunggil sabapa sabiyang : serat sedhérék jaler sabapa kémawon, kang punika wau barang tetilaran kedarbé sedhérék kang tunggil sabapa sabiyang sedaya. Sawab wau sedhérék kang nunggil bapa biyang waged angaling-alingngi dhateng sedhérék kang nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 270

Saupami tiyang pejah ameng tilar sedhérék éstri sabapa sabiyang : sarta sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kang punika barang tetilaran ka[113]palih, kang sepalih kaedarbé sedhérék éstri kang nunggil bapa niyang, kang sepalihipun kedarbé sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 271

Saupami tiyang pejah tilar sedhérék éstri anunggil biyang kekalih : sarta sedhérék tunggil bapa kémawon setunggal, kang punika barang tilaran kabagi dados tigang duman, kegadhah dhateng  sedhérék éstri wau anyaduman, kang seduman kedarbé sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 272

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri tunggil bapa biyang kekalih : sarta sedhérék éstri nunggil bapa kémawon, kang punika sedhérék kang nunggil bapakémawon boten angsal waris, sawab kalingngan dhateng sedhérék  éstri kekalih kang sami nunggil bapa biyang. Nanging yén saupami wau sedhérék éstri kang nunggil bapa akanthi kelayan sedhérék jaler kang sami nunggi bapa kémawon, kang punika wau sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon dados angsal waris, sawab kabekta dhateng sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon, patrap kang mengkaten punika, barang tetilaran kabagi dados wolulas, kegadhah dhateng sedhérék éstri kekalih : kang sami nunggil bapa biyang : angenem duman, kegadhah dhateng sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon kang kalih duman.

Prakawis : 273

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri nunggi bapa kémawon se[114]man, kang kegadhah dhateng sedhérék éstri kekalih sami nunggil bapa biyang anyeduman, kegadhah dhateng kepénakan jaler wau seduman, dénten wau sedhérék éstri kang sabapa kémawon boten angsal waris saking punika, sawab wau kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon boten waged anarik angsalaken waris dhateng sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon.

Prakawis : 274

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri kekalih kang sami nunggil bapa biyang : kalih atilar putu éstri kang sami anak jaler setunggal sarta atilar buyut jaler kang saking putu jaler : wau putu saking anak jaler, kang punika barang tetilaran kebagi dados wolung duman, kedarbé dhateng sedhérék éstri kekalih kang sami nunggil bapa biyang wau angenem duman, kedarbé dhateng buyut kawan duman, kedarbé putu éstri wau kalih duman, wondéning putu éstri kang saking anak jaler : mila angsal waris, sawab katarik déning buyut wau punika.

Prakawis : 275

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri kang nunggil bapa biyang setunggal kalih atilar anak éstri setunggal sarta atilar sedhérék éstri setunggil kang nunggilbapa kémawon, kang punika barang tetilaran kapalih kémawon, kang sepalih kedarbé anak éstri, sepalihipun kegadhah sedhérék éstri kang nunggil bapa biyang, dénten wau sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon boten angsal waris, sawab kalingngan kumpulipun anak éstri sarta sedhérék nunggil bapa biyang  wau punika.

Prakawis : 276

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék éstri kang nunggil sabapa biyang [115] setunggal sarta atilar anak éstri kekalih, kang punika barang tetilaran kabagi tigang duman, kegadhah dhateng anak éstri kalih wau sami anyeduman, kegadhah dhateng sedhérék éstri kang sabapa biyang seduman.

Prakawis : 277

Saupami tiyang pejah atilar anak éstri setunggal putu éstri saking anak jaler setunggal sedhérék éstri kang nunggil bapa kémawon satunggal, kang punika barang tetilaran kabagi dados nem suman, kedarbé anak éstri tigang duman, kedarbé putu éstri saking anak jaler seduman, kedarbé sedhérék éstri kang nunggil bapa biyang kapalih duman. Dénten wau sedhérék kang nunggil bapa kémawon boten angsal waris, sawab kalingngan waris dhateng kumpulé anak éstri sarta sedhérék éstri kang sabapa sabiyang.

Prakawis : 278

Saupami tiyang pejah atilar kepénakan jaler saking sedhérék jaler sabapa sabiyang, kang punika wau kepénakan anelasaken  ing baran tetilaran. Yén saupami kepénakan jaler kekalih, mongka barang inggih kapalih. Yén saupami kepénakan wau wonten kang jaler : wonten kang éstri, mongka kepénakan jaler angsal kalih duman kang éstri seduman.

Prakawis : 279

Saupami tiyang pejah atilar kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa biyang : sarta atilar kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon, kang punika sedayaning barang tetilaran kedarbé kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler kang nunggil bapa biyang sedaya. Dénten wau [116] kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon kalingngan warisipun dhateng kepénakan kang saking sedhérék jaler kang nunggil bapa biyang wau punika.

Prakawis : 280

Saupami tiyang pejah atilar kepénakan jaler kekalih kang sami saking sedhérék jaler kang nunggil sabapa biyang, sarta atilar biyang, kang punika barang tetilaran kabagi dados seduman, kedarbé dhateng biyang kalih duman kedarbé dhateng kepénakan jaler kekalih wau sami angalih duman.

Prakawis : 281

Saupami tiyang pejah atilar kepénakan jaler sarta éstri sami saking sedhérék jaler sabapa sabiyang, sarta atilar sedhérék éstri kekalih kang sami nunggil bapa biyang, kang punika barang tetilaran kapara tiga, kedarbé dhateng wau sedhérék éstri kang kekalih anyeduman kang seduman dhateng kepénakan jaler wau punika. Dénten kepénakan éstri boten angsal waris, sawab wau kepénakan jaler boten waged anarik angsal wawarisipun wau kepénakan éstri.

Prakawis : 282

Saupami tiyang pejah ameng atilar paman saking bapa setunggal, kang punika wau paman anelasaken saking barang tetilaran sedaya. Yén saupami wau paman kalih, barang inggih kapalih. Yén saupami kang pejah atilar paman saking bapa kang nunggil bapa biyang : sarta paman saking bapa amung nunggil bapa kémawon, mongka wau paman kang saking bapa kang nunggil bapa biyang punika anelasaken ing barang tetilaran. Dénten paman kang saking bapa kang nunggil bapa kémawon mila boten pikantuk, sawab kalingngan dhateng wau paman kang nunggil bapa biyang dhateng bapakkané kang pejah.

[117]Prakawis : 283

Saupami tiyang pejah atilar kaki saking bapa, sarta atilar sedhérék sabapa sabiyang : utawi sadhérék sabapa kémawon, kang punika wau kaki kénging amendheta sepratinganing barang tetilaran boten andhérék bebathon dhateng warisé wau sedhérék, sawab sawab amurih indhakké bagiyanipun wau kaki. Kadita :  saupami biyang pejah atilar kaki saking bapa : sarta sedhérék sabapa sabiyang : kathahipun sekawan jaler tiga : éstri setunggal, patrap kang mengkaten wau barang kabagi dados selikur bagiyan, kegadhah dhateng kaki pitung duman, kegadhah dhateng sedhérék jaler kang tetiga kalih welas duman, kegadhah dhateng sedhérék éstri kang kalih duman. Yén saupami wau kaki yén andhérékka bebathon dhateng sedhérékké kang pejah, ameng angsal nem duman.

Prakawis : 284

Saupami wonten tetiyang pejah atilar kaki saking bapa : sarta sedhérék jaler éstri nunggil bapa biyang, kang punika wau kaki kéngin boten amendheta sepratiganing tetilaran, namung andhérék bebathon dhateng warisé sedhérék wau. Patrap kang mengkaten punika, barang tetilaran kabagi gangsal welas, kedarbé kaki nem duman, kedarbé sedhérék jaler nem duman, kang tigang duman  kedarbé sedhérék éstri. Yén ta wau boten andhéréka bebathon dhateng sedhéréké kang pejah, ameng angsal gangsal duman, sawab déning jejeripun waris ameng gangsal duman, mila katilar, amrih indhakkingwau waris.

Prakawis : 285

Saupami tiyang pejah atilar kaki saking bapa : anak éstri kekalih : sarta sedhérék éstri kang sami nunggil bapa biyang, kang punika wau kaki [118] kénging yén boten andhérékka bebathon dhateng wau sedhérék sarta boten amendhet sepratigané waris kang kantun sampuné sami kapendhet dhateng wau anak éstri kekalih, amung amendhet separa nemanipun saking barang tetilaran. Kedarbé dhateng anak éstri kekalih kalih welas bagiyan, kedarbé dhateng kaki tigang duman, kedarbé dhateng sedhérék jaler kalih duman, kedharbé dhateng sedhérék éstri seduman. Yén ta wau kaki mendheta dhateng sepratiganing waris kang kantun ameng angsal kalih duman kémawon. Kalih déning saupami wau kaki yén andhérékka bebathon dhateng wau sedhérék, mongka wau kaki ameng angsal kalih duman kémawon.

Prakawis : 286

Saupami tiyang pejah atilar kaki saking bapa : rabi : biyang : sarta sedhérék kang nunggil bapa biyang sekawan tiga jaler : stunggal éstri, kang punika wau kai kénging yén boten  amendheta separa nemanipun tetilaran sarta boten andhérék bebathon dhateng warisé sedhérék, ameng amendhet sepratiganipun kang kantun sasampuné wau wariskapendhet dhateng rabi sarta biyang. Patrap kang mengkaten  punika, barang tetilaran kabagi dados tigang dasa nenem, dhateng rabi sangang duman dhateng biyang nem duman dhateng kaki pitung duman dhateng sedhérék jaler setunggalipun angawan duman dhateng sedhérék éstri kalih duman. Yén wau kaki amendheta para nemipun tetilaran amung angsal nem duman. Yén andhérékka bebathon warisé sedhérék, amesthi kirang saking pitung duman.

Prakawis : 287

Saupami tiyang pejah atilar kaki saking bapa : anak éstri setungga[119]l sarta sedhérék jaler éstri tunggil bapa biyang, kang punika wau kaki kénging yén boten amendheta separa neming tetilaran sarta boten amendhet sepratiganipun kang kantun, sampuné kapendhet wau anak éstri amung andhérék bebathon dhateng warisé wau sedhérék. Patrap kang mengkaten punika, wau barang tetilaran  kapara sedasa, kegadhah anak éstri gangsal duman, dhateng kaki kalih duman, kegadhah sedhérék jaler kalih duman, kegadhah sedhérék éstri seduman, kegadhah sedhérék jaler kalih duman, kegadhah sedhérék éstri seduman. Yén wau kaki amendheta separa neman utawi amendhet sepratiganipun kang kantun, wau kaki angsal panduman kirang saking kalih duman.

Prakawis : 288

Saupami tiyang pejah atilar anak utawi saliyanipun anak, mongka wau anak boten anunggil agami, kang punika wau anak boten kénging amendheta barang tetilaranipun kang pejah. Wondéning wau anak sarta saliyanipun kang kénging mendhet barang tetilaran sarat ajeng anunggil agami, kaping kalih sarat ajeng merdika, kaping tiga sarat kang boten amejahi dhateng wau kang pejah, kaping sekawan  ajeng pratéla wau anak kala pejahé wau bapa. Artosé kang saking boten pratéla, kadita : saupami bapa kelayan anak semi pejahé amargi sami karêbahan griya, dados boten uninga pundi kang pejah rumiyin. Kaping gangsal tiyang kang badhé angsal waris wau sampun pisan-pisan kantosaangguraken waris kadita : sedhérék jaler kang nunggil bapa biyang, mongka wau sedhérék angaken dados anakké wau sedhérék kang pejah, kecap kang mengkaten punika dados angguguraken waris, artosé gugur : boten angsal waris.

[120]Prakawis : 289

 Saupami wonten tiyang boten kantenan panggénanipun sarta boten wonten kang anyriyosaké pejah gesangngé, kang punika barang tetilaranipun boten kénging yén kawarisa, sawab teksih samar. Nanging saupami Ahli waris matur dhateng ing ukum, mongka kang anyepeng ukum agadhah pakikinten yén sampun pejah, kang punika wau barang kénging yén kawarisa.

Prakawis : 290

Saupami tiyang pejah, mongka wonten salah setunggilé wonten ing nagari liya, kang punika bagiyanipun kang wonten liya negari kapisahaken, dénten bagiyanipun kang nunggil negari lajeng kapasrahena.

Prakawis : 291

Saupami tiyang pejah atilar Ahli waris kang teksih wonten wetengngan, kang punika sayogya kang teksih wonten wetengngan wau yén kacawisan bagiyanipun warisipun tiyang jaler. Wondéning wau wetengngan tetepipun angsal waris yén lair medal gesang, sarta wau wetengngan sampun dipun kauningani kalané pejah sampun kawetengngaké, kadita : wedalé wau wetengngan kirang saking sangang sasi, sarta biyangipun wau wetengngan boten kirda dhateng tiyang liya, utawi kirta dhateng tiyang liya, nanging wedalé kirang saking nem sasi : kapetang saking enggéné kirda wau.

Prakawis : 292

Saupami tiyang pejah atilar sedhérék wandu kang nunggil biyang kémawon, kang punika pandumanipun sedhérék wandu nunten kapesrahena, boten sarat angantos dhateng pratandhanipun jaler utawi éstri, sawab déning sedhérék kang nunggil biyang, jalera : éstriya, warisipun sami kémawon.

[121]Prakawis : 293

Saupami tiyang pejah atilar laki : bapa : sarta anak wandu setunggal, kang punika barang tetilaran kabagi dados kalih welas, kegadhah dhateng laki tigang duman, kedarbé dhateng bapa kalih duman, wondéning kang nem duman kapasrahna anak wandu wau. Dénten kang seduman kagantungngan dhateng kang anyepeng ukum. Yén saupami anak wandu tetéla jaleripun, kang seduman wau kapasrahna dhateng wau anak, yén tetéla éstrinipun kang seduman wau kapasrahena dhateng bapa.

Prakawis : 294

Saupami wonten tiyang pejah atilar laki kimawon, nanging wau laki anakking paman saking bapa, kang punika barang tetilaran kadarbé dhateng laki sedaya, sawab wau laki sampun anggadhahi piyambak angsal sepalihé barang tetilaran, dénten sepalihipun arah déning piyambekké dados anakké paman kang saking bapa.

Prakawis : 295

Saupami tiyang éstri pejah atilar anak éstri, nanging wau anak éstri dados sedhérék éstri nunggi bapa kémawon, warniné kadita : wau kang pejah kala gesangngé dipun tilemi dhateng bapakkipun piyambak kang boten kasengaja, kadita panyananing bapa dhateng anak éstri kala angajak tilemipun westani rabinipun, mongka wau anak saingga gadhah anak amergi saking wau bapa. Utawi wau bapa sarta wau anak angsalipun tiyang kang angéngingngaken angrabéni anak ing dalem agamanipun, mongka wau anak Vstri lumebet ing agami islam, sampuné salin agami : nunten pejah : atilar anal éstri kang sampun kasebut ing nginggil punika, kang punika wau anak éstri kang dados se[122]dhérék tunggil bapa boten kénging yén amendheta bagiyanipun sedhérék kang nunggil bapa, amung amendheta bagiyanipun anak éstri kémawon. Wondéning yén wonten anak angsalé enggéné jinabandrék, nanging katetepaken dados anakké tiyang dipun bandrékki.

Prakawis : 296

Saupami wonten tiyang jaler pejah atilar anak éstri, nanging wau anak éstri dados sedhérék éstri nunggil biyang kémawon, warniné kadita : anak kala gesangngé anilemi dhateng biyangngipun piyambak kang boten kasengaja, kang punika wau anak éstri kang dados sedhérékké kang nunggil biyang, angsal waris sepalihipun tetilaran, boten kénging yén amendheta bagiyanipun sedhérék éstri kang nunggil biyang.

Prakawis : 297

Saupami tiyang éstri pejah atilar biyang, nanging wau biyang dados sedhérékké éstri nunggil bapa kémawon, warniné kadita : biyangngipun kang pejah dipun tilemi bapakkipun wau biyang, kang punika biyang kang nunggil bapa kémawon angsal waris sebagiyanipun biyang kémawon, boten angsal bagiyanipun sedhérék éstri kang nunggil bapa.

Prakawis : 298

Saupami tiyang pejah atilar anakkipun jaler sedhérék jaler bapa kekalih, nanging kang setunggil dados sedhérékké tunggil tiyang, warniné kadita : tiyang éstri laki ping kalih, saking lakiné kang rumiyin angsal anak jaler setunggil, saking lakiné kang kantun angsal anak jaler setunggal, nanging wau laki kang kantun dados sedhérékké laki kang rumiyin, [123] sarta laki kang kantun sampun adarbé anak jaler malih saking éstri sanés, kang punika menggah warisipun boten mawi sanés atasami.

Bab Ningkah

Prakawis : 299

Saupami tiyang jaler asanget kajengngé dhateng éstri : sarta gadhah kang badhé kedamel prabéyaning rabi, kadita kang kedamel ambayar mas kawis tuwin tedhi sandhangngé sarta griyané, kang punika sayogya yén arabiya, kang supados enggéné arabi wau waged angreksa paréntahing agami. Yén saupami wau jaler sanget kajengngé dhateng éstri, nanging sakinten boten waged amiyara dhateng rabi, kang punika sayogya sampun arabi, dénten tiyang jaler kang boten  gadhah kajeng dhateng éstri, utawi boten kegadhah arta kang badhé kedamel prabéyaning rabi, kang punika boten amanggih kesaénan, sawab acaket yén  atilara dhateng pandamel kang amesthi, kadita tedhi sandhangngipun wau éstri, kang rumiyin ajeng amilih anetepi agaminé, kaping kalih : kang teksih prawan, kaping tiga : kang sampun sanakké kang caket, kaping sekawan kang saé arupiné, kaping gangsal tiyang kang bébété akathah anakké.

Prakawis : 300

Saupami tiyang jaler angajengngaken tiyang éstri, kang punika kénging yén anarosa dhateng éstri kang badhé karabi. Kang mengkaten punika, saupami éstri bujang : sarta boten wonten salebeting idah. Artosé idah : tiyang kang sampun lepas dados rabiné titiyang, nanging déréng kénging [124] yén alakiya liya, kéngingngipun saingga dumugi ing mangsané, kadita kalané kalepas saweg nuju meteng, kang punika telasing idah wiyosé saking dipun wetengaken. Yén saupami kalané kalepas boten kelayan meteng, nanging wau éstri asring suker : utawi cemer kain, kang mengkaten punika : telasing idah sampunipun suci ping tiga tiga saking enggénipun kél wau. Yén saupami tiyang éstri déréng naté kél utawi sampun` luwas saking getih, kang punika telasing idah tigang sasi, kawical saking kalané éstri wau kalepasaken. Wondéning randhaning pejah, kang punika telasipun idah kawan sasi langkung sedasa dinten.

Prakawis : 301

Saupami wonten tiyang dipun éstri sampun dados pepacangané tiyang, kang punika boten kénging jaler liya yén anedhaha dhateng wau éstri badhé kanikah. Nanging kénging saupami enggéné pepacangan wau sampun sandé, sami ugi sandéné saking kang jaler : utawi saking kang éstri.

Prakawis : 302

Saupami wonten tiyang dipun tedhani rêmbag saking patepangan enggénipun laki rabi, sarta kang dipun tedhani rêmbag kapuriha sanjangnga awon saéné  tiyang kang ajeng dipun kajengngi wau, kang punika amesthi kang dipun tedhani rêmbag yén anyriyosna awon utawi saénipun.

Prakawis : 303

Saupami tiyang ajeng anikah dhateng sewiji tiyang éstri, kang punika amesthi kedhah sami wontenipun tiyang jaler, kang rumuhun kang ajeng anikah : utawi gagentosa, kaping kalih wali, kadita bapa : utawi saliyanipun, kaping tiga kang anikahaken, kaping sekawanipun seksi tiyang [125] jaler kekalih kang sami anguningani sarta amirêngaken dhateng wiraosipun kang dados wali : sarta wiraosé tiyang jaler kang ajeng ningkah.

Prakawis : 304

Saupami tiyang éstri aningkahaken awakipun piyambak utawi dados wakilipun tiyang jaler kang badhé aningkah dhateng piyambaké : utawi liyanipun, kang punika boten kénging yén kalulusna saking wiraosipun wau éstri, artosipun boten sah pasriyosan wau. Nanging kénging sarta kalerêsaken wiraosipun tiyang éstri : yén angaken sampun dados rabining titiyang, kang mengkaten punika, yén dédé bocah alit utawi boten édan, kang sarta kang dipun aken anglerêsaken ing pangaken ing pengakené wau éstri, senadyan walinipun andorakna.

Prakawis : 305

Saupami wonten bapa : utawa kaki saking bapa, salah setunggilé angaken sampun aningkahaké dhateng anakké éstri : utawi dhateng putu éstri kang saking anak jaler, utawi bendara angaken sampun amlakékaken dhateng kewulanipun éstri, kang punika sami anggep paturan wau punika. Nanging saupamo kang ngakeni aningkahaken liya saking tiyang tigang prakawis wau, sawab wau sedhérék boten dados enggénipun aningkahaké, yén boten kelayan idinipun sedhérék éstri kang dipun ningkahaké.

Prakawis : 306

Saupami wonten laré éstri kang teksih prawan mongka kaningkahaken dhateng bapakipun utawi kaki saking bapa, enggénipun kaningkahaken boten mawi kataros kelayan manasukané, kang punika kénging, sarta sami [126] kalulusaken enggénipun aningkahaken. Kang mengkaten punika, bilih anak kalih bapa boten anuju saweg saserikkan manah, kang sarta enggénipun aningkahaken wau anganggé meskawin kang kelayan sapatutipun sarta kaningkahena kelayan tiyang jaler kang anyaméni ing sadlajaté.

Prakawis : 307

Saupami tiyang éstri kang dédé prawan sami ugi sepuh utawi teksih aném, kang punika boten boten kénging bapakipun utawi liyanipun yén aningkahna dhateng wau anak kang ical prawané, yén boten kelayan manasukané anak wau.

Prakawis : 308

Saupami tiyang éstri ajeng aningkahaken kang punika boten kénging yén boten mawi wali. Wondéning kang dados wali punika bapa : yén wonten bapa : kaki sapenginggil, boten  wontenipun wau kaki : sedhérék jaler kang nunggil bapa biyang, boten wontenipun sedhérék sabapa sabiyang : sedhérék jaler kang nunggil bapa kémawon, boten wontené sedhérék kang nunggil bapa : kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler sabapa sabiyang, boten wontenipun kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa biyang : kepénakan jaler kang saking sedhérék jaler nunggil bapa kémawon dhateng sapengandhapipun, yén saupami boten wonten  paman sedhérékking bapa kang nunggil biyang kémawon, yén paman wau boten wonten bendaranipun kang amardikakaké : yén tiyang éstri wau angsal saking kewula, yén boten wontenipun tumunten tiyang jaler kang anyepeng ukum kang aningkahena.

Prakawis : 309

Saupami tiyang éstri laki, kang punika anakkipun jaler boten kénging a[127]malénana dhateng wau biyang, nanging upami wau anak dados ratu : utawi anyepeng ukum tuwin amerdikakaken dhateng wau biyang : yén wau biyang angsal saking tetumbasan, kang punika kénging yén amalénana.

Prakawis : 310

Saupami tiyang éstri kang angsal saking kewula, nanging kang amardikakaken sami éstri, kang punika pundi kang dados walinipun wau kang amardikakaken punika kénging yén amalénana. Nanging saupami kang amardikakaken wau sampun pejah : atilar anak jaler : sarta bapa, kang punika karumiyinaken anak saking bapa enggénipun amaléni dhateng wau éstri kang sampun kaperdikakaken déning biyangngipun wau.

Prakawis : 311

Saupami wonten tiyang éstri ajeng imah-imah, bapakkipun anuju késahan tebahipun kawan likur jam, kang punika boten kénging kaki utawi saliyanipun yén amalénana, amasthi tiyang kang anyepeng ukum kang amalénana.

Prakawis : 312

Saupami tiyang éstri agadhah pamilih ajeng alki dhateng tiyang jaler kang sami kelayan sadlajaté, kang punika kénging yén bapa : utawi kaki : yén boten anuruta pikajengngané wau anak. Kang mengkaten punika : saupami anak teksih prawan.

Bab Tiyang Jaler Kang Kénging Yén  Arabiya Sekawan 

Prakawis : 313

Saupami wonten tiyang jaler kang mardika, kang punika wenang yén aningkaha tiyang éstri sekawan utawi angundhik langkung saking sekawan, nanging wa[128]u gundhik   angsal saking tumbasan. Wondéning tiyang jaler kewula : wenangipun amung ningkah tiyang éstri kekalih.

Bab Tiyang Éstri Kang Boten Kénging Kaningkah

Prakawis : 314

Wondéning tiyang éstri kang boten kénging kaningkah kathahipun wolulas, kadita biyang sapengnginggil, anak éstri sapenganap, sedhérék éstri, kepénakan éstri saking sedhérék jaler, kepénakan éstri saking sedhérék éstri,  bibi saking bapa, bibi saking biyang, biyang susu sapenginggil, anak éstru nunggil susu sapengandhap, sedhérék éstri nunggil susu, kepénakan éstri saking sedhérék éstri nunggil susu, bibi saking bapa nunggil susu, bibi saking biyang nunggil susu, biyangngipun rabi sapenginggil, tilas rabining  anak, tilas rabining bapa, anak éstri kuwalon kang sampun katunggil tilem biyangngipun.

Prakawis : 315

Saupami tiyang jaler anilemi mantunipun kang boten kasengaja, kang punika gugur ningkahipun wau anak dhateng kang éstri amargi saking wau punika. Mengkaten ugi, saupami tiyang anilemi mara sepahipun utawi anak kuwalon kang boten sami kasengaja, kang punika gugur ningkahipun dhateng rabinipun.

Prakawis : 316

Saupami tiyang jaler sampun agadhah rabi, kang punika boten kénging yén aningkaha dhateng sedhérékké kang sampun karabi wau, utawi aningkah dhateng kepénakanipun rabi, sami ugi saking bapa utawi saking [129] biyang. Lan boten kénging malih aningkah bibékkipun wau rabi kang saking bapa utawi saking biyang. Lan boten kénging malih aningkah bibékkipun wau rabi kang saking bapa utawi saking biyang. Kang mengkaten punika saupami kakumpulaken artosé kuwayuh.

Prakawis : 317

Saupami tiyang jaler sampu anggadhahi rabi, nunten aningkah malih dhateng sedhérékké rabi : utawi saupaminé kang boten kénging sarêng paningkahé, kang punika boten dados paningkahé. Yén saupami paningkahé sarêng, kang punika boten dados kalihipun.

Prakawis : 318

Saupami titiyang jaler merdika aningkah tiyang éstri segangsal paningkahé dipun sarêng, kang punika paningkahipun boten dados sedayanipun. Yén saupami paningkahipun gentos-gentos, boten dados panikahé kang kaping segangsal, sawab pamesthinipun amung kawenangngaken ningkah sekawan.

Prakawis : 319

Saupami tiyang éstri setunggal kaningkah tiyang jaler kekalih amargi pakénipun wau éstrii dhateng sedhérékke jaler kekalih kang sami nunggil sabapa biyang, kang punika saupami paningkahé sarêng, boten dados kalihipun, yén saupami gentos-gentos pundi kang rumiyin punika kang dados. Saupami kang wonten kang rumiyin, nanging supé pandamel punika, kang punika wau éstri boten kénging yén tumuten kapasrahena dhateng salah setunggilipun, sarta boten kénging laki liya. Nanging saupami éstri wau angakeni uninga paningkahipun tiyang kalih wau, salah setunggilé ingkang rumiyin, kang punika katetepaken wau éstri dados ra[130]biné kang dipun wastani ningkah rumiyin wau, nanging setunggilé kénging yén anedhaha sumpahipun wau éstri.

Bab Kang Kenging Dados Wali

Prakawis : 320

Saupami wonten kaki saking bapa aninghaken putuné éstr kang saking anak jaler, kaningkahaken dhateng putu jaler kang saking anak jaler, wau putu teksih sami laré, kang punika wau kaki kénging yén amalénana : sarta anrimakaken ing paningkah wau.

Prakawis : 321

Saupami tiyang éstri ajeng imah-imah : boten gadhah wali, nameng anggadhahi anakké jaler paman kang saking bapa, nanging wau anakking paman kang ajeng ngrabéni dhateng piyambakké, kang punika boten kénging yén amalénana, amesthi kang anyepeng ukum kang amalénana.

Prakawis : 322

Saupami tiyang kang anyepeng ukum ajeng ningkah dhateng éstri kang boten anggadhahi wali pisan, kang punika boten kénging kang anyepeng ukum yén angirasa dados wali, amesthi tiyang kang anyepeng ukum liyanipun kang amalénana.

Prakawis : 323

Saupami wonten kewula jaler, kang punika wau kewula boten kénging yén aningkaha : yén boten angsalwewenangngé bendaranipun. Mekaten ugi : boten kénging bendara amesésahaken arabi dhateng wau kewula jaler, nanging kénging amesésa bendara anglakékaken kewula éstri, sami ugi wau kewula laré : utawi sepuh, teksih prawan utawi randha.

Bab Anyatakaken Guguring Ningkah : Boten Kelayan Katalak

[131]Prakawis : 324

Saupami tiyang laki, kang jaler édan utawi gadhah sakit budhug utawi belang kang sanget kang wetawis anggigokaké, kang punika kénging wau éstri yén anglepasna enggénipun karabi dhateng wau jaler. Nanging boten kénging yén saupami sampunsumené. Mengkaten malih kénging éstri yén anglepasna dados rabiné wau laki, yén wau laki tugel kajaleranipun. Mengkaten malih kénging tiyang éstri anglepasna, yén kang jaler gadhah sakit peluh. Kang mekaten punika, bilih déréng naké kajak tilem.

Prakawis : 325

Saupami bapa : tuwin saupaminipun wau bapa : aningkahaken dhateng anakkipun éstri, mongka kang dados lakinipun anak wau gadhah sakit édan utawi budhug tuwin belang kang asanget, kang punika kénging bapa yén anggugurna paningkah, sanadyan dados sukané wau anak. Nanging saupami sakité dhateng sampuning ningkah, kang punika boten kénging bapa yén angresakka. Dénten anak wau kénging yén anglepasna awakipun saking laki, sawab déning saking sakit wau.

Prakawis : 326

Saupami tiyang éstri sampun dados rabining tiyang, mongka wau éstri wonten celanipun, kadita édan budhug belang kang sanget utawi katutupan pawéstriné kelayan daging : utawi kelayan tosa[132]n, kang punika wau laki kénging yén anglepasna wau rabi kang boten kelayan katalak.

Prakawis : 327

Saupami wonten tiyang laki rabi, salah setunggilé angguguraken amargi wonten cela, kang punika saupami éstri déréng katileman boten wajib laki ambayara meskawin, yén sampun katileman wajib ambayar meskawin.

Prakawis : 328

Saupami tiyang éstri anerka dhateng kang jaler kawastan agadhah sakit peluh, mongka laki mungkir, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken aturipun laki, sarta kasumpah sepisan. Saupami laki boten purun sumpah, mongka kasumpah wau éstri, sampuning sumpah katetepaken punapa panerkané éstri wau. Nanging wajib kang anyepeng ukum yén anyumenakna saking setaun, supados wau jaler angupadosa jejampi. Sampuné dumugi setaun, kénging kalepasna enggéné dados rabiné wau jaler.

Prakawis : 329

Saupami wonten tiyang kéngingngapus angrabéni kewula éstri kaayadaken tiyang mardika, kang punika saupami kantos anggadhahi anak, ukumipun wau anak mardika, nanging kang angrabéni wajib ambayar rêginipun wau anak. Yatranipun kapasrahna dhateng kang gadhah kewula wau. Sampuning kabayaraken wau yatra, kénging kang kahapusan yén anedha atetempah rêgining anak dhateng kang adamel apus.

Prakawis : 330

Saupami tiyang jaler mardika, kang punika boten kénging yén aningkaha [133] dhateng kewula éstri, nanging kénging yén boten gadhah rabi tiyang merdika, kaping kalih : sawab boten kuwasa yén angrabénana kang sami merdika, kaping tiga : saupami boten kelampahan angrabéni dhateng wau kewula, amesthi yén anglampahi padamelan jina.

Prakawis : 331

Saupami wonten éstri kewula, wau tiyang éstri karabi dhateng sasamining kewula, lebetipun laki rabi kapradikakaké wau kewula éstri, kang punika kénging yén anglepasna dhateng wau laki.

Bab Anyatakaken Maskawin

Prakawis : 332

Saupami tiyang aningkahaken anakkipun éstri : utawi saupaminipun, kang punika sayogya kalané ningkah yén anyebuta maskawis. Nanging wau maskawis boten dados sarating ningkah, yén saupami kalaning ningkah anyebut anedha kencéngngipun maskawin, kang punika kénging wau rabi yén boten puruna kaajak tilem ing sadéréngngipun laki ambayar meskawin.

Prakawis : 333

Saupami tiyang laki rabi, kalané ningkah mawi anyebut maskawin kencéng, mongka laki boten purun amasrahaken maskawis angantos rabinipun amasrahna dhateng awakké, wondéning wau rabi inggih boten purun amasrahna awakké : angantos pambayaring maskawin, patraping kang mengkaten punika, sayogya kang anyepeng ukum anyepengnga dhateng wau meskawin sarta amesésaha dhateng wau éstri : supados purun amasrahaké awakipun, sampuning kelampahan wau meskawin kaparingna dhateng wau éstri.

Bab Anyatakaken Tiyang Wayuh

[134]Prakawis : 334

Yén saupami tiyang jeler wayuh, sarta sampun naté akekembulan dhateng salah setunggilé éstri wau, kang punika wajib anggilirana dhateng rabiné kang setunggilipun. Kang mengkaten punika, saupami kang éstri amiturut punapa saparétahé tiyang jaler. Sarta wajib malih kang jaler wau yén anyukanana griya piyambak-piyambak.

Prakawis : 335

Saupami tiyang éstri anyentak utawi mrenguti dhateng kang jaler, kang punika sayogya kang jaler amituturana kang amrih kesaénanipun wau rabi, sarta anguningakna : yén tiyang éstri kang purun dhateng kang jaler kang kadi mengkaten warniné : badhé boten amanggih tedha sarta giliran. Yén saupami boten amirêng ing pitutur, teksih purun anglampahi pandamelé wau, kénging kang jaler yén anggebugga sewetawis.

Prakawis : 336

Saupami tiyang jaler wayuh, mongka boten purun anggiliri dhateng kang éstri : sarta boten anyukani belonja, kang punika kang anyepeng ukum amesésaha : supados wau jaler anggilirana : sarta anyukanana blonja dhateng kang éstri. Yén saupami laki adamela serikka ningkaning manahé rabi, kadita amemisah kang tanpa sawab tuwin saliya-liyané, kang punika sayogya kang anyepeng ukum yén amaréntahana akén amantuni pandamelé wau, boten kénging yén katakjira. Nanging saupami sampuné ka[paréntahan teksih purun adamel, kang punika kénging yén katakjira.

[135]Prakawis : 337

Saupami tiyang laki sarabi sami matur dhateng kang anyepeng ukum, wau laki angaturaken awoning rabi, rabi matur angawonaken awoning laki, kang punika yén kang nyepeng ukum sampun uninga kesalahané salah setunggilipun, mongka amengingnga dhateng kang adamel salah wau. Yén saupami teksih uga enggénipun arêbat wiraos kantos pisah-pinisah wonten ngarsaning ukum, kang punika amesthi Ahli ukum yén amasrahna éstri dhateng Ahliné kang éstri, yén kang jaler : inggih kapasrahna Ahliné kang jaler, kang supados wau Ahli kekalih sami pirêmbagan amrih ing kesaénanipun. Yén saupami boten kénging kapikir ing kasaénanipun. Yén saupami boten kénging kapikir ing kesaénanipun, mongka amuriha Ahliné kang jaler amrih rêntahing talakké. Wondéding Ahlinipun kang éstri amuriha : supados amiyosna panumbasing talak. Yén saupamiboten wonten purun anglampahi kadi wau punika, sayogya kang anyepeng ukum yén anatrapaken dhateng salah setunggilé : utawi kalihé : kang sami boten lerês ing pandamelé.

Bab Kuluk Artosé Panumbasing Talak

Prakawis : 338

Saupami tiyang amegat dhateng rabiné, enggénipun amegat amargi wau laki dipun ipahi, kang punika boten kénging yén wau rabi kawasésaaken ningkah malih, yén boten kelayan manasukané wau rabi.

Prakawis : 339

Saupami tiyang jaler amegat dhateng rabiné : sarta angakeni pamegaté mawi kaupahan, rabi boten angaken yén angupaha, tanpa seksi, kang punika kalarêsaken paturanipun rabi, nanging mawi sumpah [136] sepisan, sampuné wau rabi boten katetepan  ambayar ing upah, sarta laki boten kénging aningkaha malih, saratkedah kelayan sukané wau rabi.

Prakawis : 340

Yén wonten rabi agadhah terka dhateng lakiné : yén sampun kapegat sarta enggené amegat  wau laki kelayan dipun ipahi, laki mungkir, tanpa seksi, kang punika laki ingkang kalarêsaken, nanging kanthi sumpah. Sampuné kasumpah, tetep wau éstri dados rabiné.

Prakawis : 341

Saupami tiyang amegat dhateng rabiné, pamegaté kelayan kawasésa, kang punika boten dados pamegaté, sawab kecapé enggéné megat boten terusing manah : sarta boten kaseja.

Prakawis : 342

Saupami woten tiyang jaler anundhung dhateng rabiné, panundhungngé kelayan sedya amegat, punika dados pamegaté. Nanging saupami laki boten anedya megat, rabi amestani nedya megat, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken aturanipun laki : sarta kasumpah, sampuné kasumpah, inggih tetep dados rabi.

Prakawis : 343

Saupami wonten tiyang amiraos dhateng waliné rabinipun, wiraosipun akén amalékaken dhateng wau rabi, kang punika wau pamiraos dados amegataken enggéné laki rabi, sarta kénging rabi yén lakiya dhateng tiyang liya.

[137]Bab Amangsuli Dhateng Rabi Kang Boten Mrana Ningkah

Prakawis : 344

Saupami tiyang amegat dhateng rabi : talak setunggal utawi kalih : sarta pamegaté boten kelayan kaipahan, kang punika kénging laki amangsulana dhateng wau rabi : boten kelayan ningkah malih, sanadyan rabi boten puruna. Kang mengkaten punika, saupami enggéné amangsuli ing sadéréngngé lepas édah. Wondéning yén sampun lepas édah, kénging kawangsulan, nanging sarat kaningkah malih : sarta sukané wau rabi.

Prakawis : 345

Saupami tiyang kapegat déning lakiné,  pamegatipun kelayan talak setunggal utawi kekalih, kang boten kelayan kaipahan, mongka sampuné lepas édah : laki dhateng tiyangjaler liya, kang punika saupami laki angaken sadéréngngé lepas édah  sampun kawangsulan, éstri boten angakeni, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken paturan éstri : sarta kasumpah, sampuné kasumpah, monghka katetepaken wau éstri dados rabiné kang jaler kang kantun.

Bab Édah : Utawi Wilisanipun Mongsa Kénging Laki Liya

Prakawis : 346

Saupami tiyang éstri merdika kapegat kalané kapegat ajunu paben suker, kang punika lepasipun édah suker kang kaping tiga. Saupami pamegaté anuju éstri boten suker, lepasipun édah suker kang kaping sakawan. Kang mengkaten punika, yén wau éstri asring suker, yén boten lepasipun vdah tigangsasi. Ing saupami kalané kapegat anuju meteng, ngapasing édah sawedaling wetengngan.

[138]Prakawis : 347

Saupami tiyang katilar pejah dhateng laki, kang punika lepasipun édah kawan sasi langkung sedasa dinten, yén kalané katilar pejah : anuju meteng, édahipun wedaling wetengngan. Wondéning édahipun éstri kewula sapalihipun édahé éstri merdika. Nanging upami kewula éstri nuju meteng, édahipun sami kalih kang merdika.

Prakawis : 348

Saupami tiyang kapegat kalané kapegat déréng naté kaajak tilem dhateng kang jaler, kang punika kénging alakiya liya, kang boten angantos édah malih.

Prakawis : 349

Saupami tiyang jaler agadhah kewula éstri anyar, kang punika boten kénging yén tumunten kagundhikka, sarat angantos suker sepisan. Yén wau kewula adatipun boten naté suker, kaantosna ing dalem sesasi. Yén anuju sampun meteng, kaantosna wedaling wetengan.

Prakawis : 250

Saupami tiyang kapegat talak tiga, kang punika boten kénging laki amangsulana aningkah malih, sarat wau rabi kedah laki liya : sarta kang sampun kaajak tilem. Yén sampun kapegat, punika kénging yén awangsula malih kelayan ningkah.

Bab Nipkah : Anyukupi Sandhang Tetedhaning Rabi

Prakawis : 351

Saupami tiyang agadhah rabi, wau rabi sampun kuwawi anyanggiya kajengngé laki, sarta amiturut, kang punika wajib laki anggriyanan sarta sandhang tedhiné. Wondéning warniné wau griya, kang wetawis amantesi [139] yén kaanggéya kelayan sakedlajatipun wau rabi. Wondéning kathaé tedhi, yén jaler mlarat amanciya ing dalem sedinten sedalu : awarni uwos kathahipun sekatos langkung seprapat, yén sugih, katiga tengah katos sarta saulamipun kang wetawis cukup katedha. Dénten sandhang : setaun amasthi anyukani ping kalih, saben amasrahaken sapangadeg, senadyan wau sandhang teksiya sami wetah. Mengkaten malih wajib anyunakanan bekakasing tedhi : utawi bekakasing patileman sarta saupaminé. Nanging menggah punika : boten kapesthékaké ing saben taun, anglintoni yén wonten kang rêsak kémawon, wondéning yén wau snadhang ical, boten wajib jaler anglintonana. Wondéning sakathahé barang kang sampun sami kapasrahaken dhateng rabi, inggih sami kedarbé sedaya, ameng griya kang boten andhérék kedarbé.

Prakawis : 352

Yén saupami wonten tiyang agadhah rabi merdika, kang punika wajib laki anyawisana tiyang kang angladosi setunggal. Kang mengkaten punika, bilih sadéréngngé dados rabiné sampun dipun ladosi tiyang. Wondéning pamesthiné tiyang kang angladosi kang amesthi kadamel kadita amendhetaken toya : amasuh sinjangngé : sarta angolah-olahaken kang katedha dhateng wau rabi.

Prakawis : 353

Saupami laki anumbasaken anggén-anggén dhateng rabi kang kejawi saking pamesthi, kang punika anggén-anggén boten kedarbé dhateng rabi. Yén dados slaya, rabi amestani kasukakaé, laki amestani kasambutaké, tanpa seksi, kang punika kalerêsaken aturipun laki : sarta kasumpah sepisan. Mengkaten malih kalerêsaken Ahli warisé la[140]ki, yén selaya barang tetilanipun wau laki utawi slaya kalih Ahli warising rabi.

Prakawis : 354

Saupami rabi boten andhérék ing kajengnging laki, kang punika boten wajib laki yén anyukanana punapa kang dados kewajibanipun dhateng wau rabi, senadyan enggénipun anyongga ameng sekedhap, mongka guur tedhiné ing dalem sedintené, sarta gugur sandhangngé ing dalem setengah taun.

Prakawis : 355

Saupami rabi medal saking balé pagriyané :  kang boten kelayan wawenangnging laki, nalikané medal anuju laki wonten ing griya, nuntenlaki anilar ing griya, satilaré laki : wau rabi wangsul dhateng balé pagriyané malih, kang punika laki boten kewajiban anyukani tedha sandhangngé wau rabi. Patrap kang mengkaten punika, sayogya kang anyepeng ukum yén asukaha serat dhateng sasaminé ayepeng ukum ing panggénané wau laki : amratélakna yén  rabi sampun wangsul dhateng balé pagriyané malih. Yén sampun kecriyosan wajib anyukani tedha sandhangngé wau rabi.

Bab Kénging Yén Éstri anglepasna Awak Sawab
Laki Boten Anyukupi Tedha Sandhangngé

Prakawis : 356

Saupami jaler boten waged anyukupi dhateng tedhi sandhangngé rabi margi saking boten gadhahé, kang punika kénging rabi yén matura dhateng ukum supados anedha lepasé awakké saking wau laki. Nanging patrap kang mengkaten punika : amesthi kang anyepeng ukum angantosna ing dalem tigang [141] dinten, yén sampun dhateng tigang dinten boten waged andhatengngi, kang punika dinten kang kaping sekawanipun kénging yén kalepasna saking wau laki.

Prakawis : 357

Saupami éstri katilar dhateng laki : dhateng panggénanipun kang boten kantenan sarta boten atilar kang dados tedhi sandhangngé, kang punika kénging yén matura dhateng ukum anedha lepasipun saking laki.

Bab Tiyang Pindhahan Kang sampun Patutan
Kang Anak Teksih Laré

Prakawis : 358

Yén wonten tiyang pepegatan sarta anggadhahi anak wau anak déréng waged anggadhahi pamilih, kang punika wau  anak kang amesthi amiyara biyang, nanging bapa anyukanana kang dados tedhiné wau anak laminé saingga anak sampun waged agadhah pamilih. Kang mengkaten punika, saupami éstri déréng laki malih. Yén sampun laki, mongka anak kapindhahna dhateng nini saking biyang : dhateng sapenginggilipun, yén boten wonten sedaya, kapindhahna dhateng bapa. Yén bapa pejah : utawi boten wonten, kapindhah dhateng nini saking bapa sapanginggil. Yén nini sapenginggil sami boten wonten kapindhahna dhateng sedhérék éstri anak wau. Yén boten  wonten, kapindhahna dhateng bibi saking biyang. Yén boten wonten wonten, kapindhahna dhateng kepénakan éstri saking sedhérék éstri.

Prakawis : 359

Yén wonten tiyang pindhahan sarta agadhah anak wau anak sampun waged andarbéni pamilih, kang punika pundi kang dipun pilih dhateng anak inggih punika ingkang amesthi amiyara. Nanging saupami anak wau é[142]stri amilih bapa, kang punika bapa kénging anyegaha : supados anak sampun atetuwi  ing biyangngipun. Nanging saupami kang amilih dhateng bapa wau anak jaler, boten kénging bapa yén anyegaha, sarta boten  kénging malih yén wau biyang atinjo adhateng panggénané bapa. Yén biyang kang dipun pilih, mongka anak wau anak jaler, kang punika yén dalu : wonten biyang, yén siyang : wonten pagriyaning bapa, kang supados bapa amulangnga ing pedamelané tiyang jaler. Yén kang milih dhateng biyang éstri, kang punika wau anak wonten ing biyang ing salami-laminé, nanging bapa kénging yén atinjoha.

 

¤¤¤