alangalangkumitir

Javanese Manuscripts

SERAT JITAPSARA


SERAT JITAPSARA

Hamarsitakaken badhé  dumadosipun alam
dunya punika dalah saisinipun sadaya
ngantos dumuginipun sampurnaning ngagesang

Kaimpun sarta kawedalaken
Dening : Raden Ngabei JIWA PRADATA

Citakan ke II

Diterbitkan dan dijual oleh :

BOEKHANDEL TAN KHOEN SWIE
Kediri 1921

Kasalin saking aksara Jawa
Ing aksara latin dening :

Mas Kumitir

Sidoarjo, 9 Desember 2016

————————————————————————–

JITAPSARA

[3] Tembung Jiatapsara iku, tegésé turuning kaalusan dadi pusakané para Jawata, asalé carita saka Sanghyang Nurcahya, Sanghyang Nurcahya iku ngarêpna masayid Annur, putrané Sanghyang Rita, Sanghyang Ritu iku Kanjeng Nabi Sis, déné Kanjeng Nabi Sis mau putrané Sanghyang Atahama, iya Kanjeng Nabi Adam, ing Jitapsara amratélakaké, mungguh dumadiné Kanjeng Nabi Adam iku, kadadiyan saka sarining Tri Murti, iya iku saka manik, Angdama, tegésé : A, geni dadi saka kahananing geni, Ngada, banyu, sasi saka kahananing banyu, Ma, angin sasi saka kahananing angin, kumpulé telung prakara banjur diarani Tri Murti, tegésé kaalusan telung warga, banjur wujud janggeping Ngejan mawalija, tegésé wong lanang, banjur ingaranan : Atahama, tegésé anaking Hep, tembung hep, iku tegésé ghaib déné ghaib iku tegésé kawasa. Dadi saka purba wasésané kang luwih kuwasa déné jodhoné me[4]tu saka mujijat warga janma manuja, tegésé wong wadon aran Dewi Kawahya, déné wetuné saka Sanghyang Atahama dhéwé, banjur kaparingan nama Siti Hawa. Serehning jaman samana durung ana pantaraning dumadi, mangka karsané kang kawasa wis pinasthi yén lanang iku jojodhoné wadon mulané Siti Hawa banjur dadi garwané. Wusana banjur puputra beranahan lanang wadon sarta banjur kadhaupaké murih bisa tangkar-tumangkar. Ananing alam dunya banjur aran manungsa. Bareng campur lan tedhak ing Jan banjur aran janma manungsa, bareng campur lan tedhaké Hyang banjur aran tihyang (tiyang) utawa waong (uwong) tegésé tedhaking Jawata utawa Dewa, mungguh anané banjur cinampur mau kacarita kaya ing ngisor iki.

Kang ingaranan tedhaking Jan iku Sayid Anwar tumeka para Dewa kabeh, padha daup bangsaning Jin utawa dumadiné Sayid Anwar iku, sajatiné mung rékadayané Idajalijah kasandlingaké , sa[5]ka wantering pangodha, suwé-suwé bisa sapatemon. Idajalijah tinunggalan sare, banjur patutan Sayid Anwar mau, awit saka kadibyaning Idajil wektu lahiré Sayid Anwar, kabarengaké padha sakala lan miyos Sayid Anwas, Kanjeng Nabi Sis ora ngrumangsani yén linaku sandi déning Idajil malah sanget inaning galih déning nguni-nguni ingkang garwa hambabar miyos kembar.

Ambaleni mungguh kawruh Jitapsara mau, asalé saka Sanghyang Maladéwa, Sanghyang Maladéwa iku ratuning Jin pulo Dewata, déné Sanghyang Babar Buwana, Sanghyang Babar Buwana saka Sanghyang Jan Banujan, caritané saka Wit kaparatélakaké kaya ing ngisor iki.

Nalika isih awang uwung nguwung, bumi langit durung ana, iku diarani alam tan kena ing rusak : déné kang andunungi Jim Periprayangan sapanunggalané, ing kono ora kapadhangan déning srengéngé, rembulan sarta lintang sa[6]papadhané, dadi iki keno ingaran alam kang dhuwur dhéwé, utawa ora ana kéblat lor kidul kulon wétan marga ora ana kang digawé antara, babasan mung angeluwung tanpa ujung. Ing kono nuli ona wujud cahya Ilapating Pangéran murubing kara-kara, rupaning kuning abang lan biru, ingaranan dahanan iya dahana tegésé geni kang luwih gedhédéné geni mau urip dhéwé, ora ana kang nguripi, suwé-suwé banjur metu awané, kang biru kumukus iréng : dadi amun-amun iya iku kang ingaranan swasana, tegésé enggoning kauripan kang angébekki marang alam suwung mau, swasana banjur ngesuk marang jijiring cahya; wekasan angumara kumringsing sairip rijal kena uga ingaranan gendha kekeléng. Wekasan dahana metu karingeté ana prabawa anging bisa angilangngaké ananing kukus kang angliputi urubing cahya mau, amun-amun kang alus dadi angin kasaraning amun-amun acampur lan banyu, banjur padha kumangnandhang (kumandhang) kaya sawang, iya iku kang diarani mega, tegésé anané saka panas, sarehning kukus mau kumutug ora kendhat wetuné, kasaraning [7] amun-amun kang mandhuwur tumeka atasing amun-amun kang alus nglumpuk dadi akasa kandel, rupané biru kumulit gumilap banjur diarani akasa, tegésé akas kandél santosa. Yén basa Jawa angarani langit tegésé anglangut katon kumulit diarani puasthatra, tegésé bungkasing gegebengan, kasaraning amun-amun kang mangisor banjur campur lan banyu, kang kelem dadi dhasar, diarani pratiwi, tegésé amadhahi banyu. Dene kumalendhanging kukus ing dhuwur kang katut kumyusing banyu, diarani abu, dadi jalantahing banyu. Suwé-suwé nglumpuk saya akéh angimbag-imbag wekasan bisa terus awor lan pratiwi, kongsi bisa angungkuli dedeging banyu, banjur diarani buana, tegésé anané saka abu, ananging anané buana mau ora mesthi wujud rata, awit tumibaning sawang-sawang kang saka mega ora mesthi pernahé, merga mung anut salaku jantraning angin, yén lakuné angin banter tumibaning abu uga banter, wekasan dumalundung ing gunung, dadi abu geneng, yén abu mau wus tumeka ing ngisor, mongka lakuné angin bisa ajeg sedheng, iku bisa uga dadi rata,kosok ba[8]liné yén lakuné angin keno dhokenceng ora bisa ajeg iku tumibaning abu iya ora ajeg, mulané ana bumi ledhok mandhukul wujudé jurang utawa gumuk mangkono sapapadhané.

Saya suwé kumyusing karinget saya akeh, temahan banjur campuh awané, campuhing hawa bisa mujudaké rurupan kang luwih élok kayata : srengéngé, rébulan lintang sapapadhané. Mungguh ananing srengéngé, iku mung saka kumpuling hawa geni, gumolong-golong-gumulung awujud bunder, amadhangi ing alam kabeh. Lamuna mubeng munggah mudhun yén ésuk éndhek nanging adoh, saya awan saya dhuwur nangging cedhak tumeka tengah-tengahing dina munggah manéh. Mulané suda wuwuh panasé, saya soré saya mudhun lakuné, banjur mangisor metu sadhasaring bumi anut amun-amun, mulané yén mongsa bengi ana bun; ésokké saya banter, awit apanasing srengéngé wus arép jumedhul ing bumi. Iya iku wiwit ana rina lan wengi, anadhéné pratingkahing srengéngé, iku lakuné kalangan mubeng, ngalor ngidula miturut mongsa. Yén nuju mongsa katigamangalor, yén mongsa réndheng mangidhul [9] déné yén tumbuk mongsa labuh kapat utawa kawolu, srengéngé ana tengah bener.

Rembulan : rembula iku kumpuling hawa banyu, gumolong-golong-gumulung awujud bunder, ananing luwih dhuwur maneh; tinimbang lan srengéngé, uga bisa amadhangi ing alam dunya. Lamuna mubeng munggah mudhun bisa obah wujudé jalaran saka adohé, ngarepaké tanggal diarani kondha, tegésé lagi kondho baé durung katon wujudé.  Yén wis tumanggaping tanggal sapisan lagi katon sathithik wujudé anjalirit malengkung, mulané durung katon bunder amarga isih banget adohé lan antaraning bumi, saya mundhak dinané saya katon gedhé wujudé, awit saya cedhak lan antaraning bumi, yén wis gedhv wujudé saya akeh soroté, dadi bisa amadhangngi maring panggebuking pulo utawa bumi. Luwih mané yén wis tuneka dina purnama, tegésé tengah-tengahing sasi, iku bisa katon wutuh awujud bunder, amarga kajaba wusing ngungkuli ing tengah bener, sajatiné wus banget cedhaké lan antaraning bumi. Dene sorote iya saya akeh, nganti bisa amadhangngi saisining jagad kabéh, sawusé mangkono banjur [10] munggah-munggah maneh, saya tuwa umuring sasi bali saya cilik manéh, nganti ilang ora katon wujudé, wekasan dadi peteng, mangkono salawasé.

Lintang : lintang iku kumpuling hawa amun-amun yén bengi sumebar ngayangngan padha sumorot kaya déné diyan nanging luwih dhuwur maneh tinimbang lan rembulan, saka dhuwuré nganti katon cilik-cilik lamuné mubengkalangan ora munggah ora mudhun nanging ora bisa madhangi ing bumi, mung madhangi ing langit baé, margo soroté ora bisa tumeka ing jagad ngisor. Telung prakara mau banjur ubeng-ubengan lan undhuking bumi, endi kang kasabeting pepeteng banjur ingaranan sang grahana, tegésé lerenan utawa nglereman, kalantuning basa banjur ingaranan grahana, yén kalingan peteng sathithik, grahanané iya sathithik yén akéh iya akéh, tarkadhang nganti ora katon babar pisan déné  manawa petengé wis mubeng, grahanané banjur pulih maneh. Nanging kang bisa katon cetha saka ing bumi. Yén grahana srengéngé utawa rembulan yén grahana lintang ora bisa katon merga saka cilik lan saka adohé.

[11] Lintang rembulan utawa srengéngé, iku padha anduweni hawa dhéwé-dhéwé, srengéngé hawané sumuk rembulan hawané ayem lintang hawané adhém déné amun-amun anduwéni hawa kikis bareng ana hawa patang prakara mau, kumyasing karingét sangsaya wuwuh, yén karingét banyu lagi sathithik padha amerenthul ana ing méga, kang anglendhang ana saduwuré angin; bareng wis akeh ingaranan mendhung, tegésé mangendhong. Saya akeh manéh mestiné saya abot banjur kendhel kaya déné es mega ora kuwat anyongga. Mendhung banjur mudhun anduwa amun-amun lan angin sapanunggalanv, satemah anyuwara gumludhuk banjur ingaran gludhuk swara tampan-tinampan lan angin dadi swarane ubeng-ubengan, bareng mendhungé wis mudhun tumeka inggon panasing srengéngé, mendhung mau banjur amor, katarik mudhuning angin kakadhesek ing banyu akeh, hawa panasé bisa katulak banyu angin, nanging sarehning amun-amun iku tatarikané luwih rosa, dadi pesaté bisa agérét hawa hawa panas uga anyuwara dadi guludhug lan bledheg, yen katon sumélét; diarani kilat yén sumelété endha-endha diarani kilat thathit, yen anu[12]ju wengi kilat thathit mau sumelété amadhangi soroting banyu, dadi kejep wujudé, diarani lidhah lan obar-abir, déné tumuruning banyu diarani udan tegésé banyu tumurun.

Mungguh ananing bledheg tétéla saka ing hawa panas patempukané ora manggon ing engon sawiji, yén pabesating amun-amun anarik hawa panas mawa banyu, kang katrajang kaya siniraming wédang. Yén hawa pana lan banyu mau pinuju mongsa katiga, banjur padha manggon ana ing ledhok-ledhokan kayata : manggon ing surating gulugu, utawa manggon ing kalikané kayu gedhé sapapadhané. Saka hawa panas nganti kasasbané reged lan bangladug (bledug), tarkadhang nganti katutupan déning uruping  kalik. Hawa mau bisa dadi sendawa, bareng kena hawaning panas kanthi banyu saka ing dhuwur, sendawa mau bisa uga mbaledhos agawé rusak surating gulugu, utawa nglokoping kalik. Terkadhang panas kang dadi sendawa  mau manggon ing watu utawa padhas iku yén ambledhos mesthi bisa mesataké watu utawa padhas mau. Margo mauné bolong banjur kaisén sendawa. Sasuwéné mongsa katiga , banjur katutu[13]pan baledug utawa reged liya-liyané, nganti bisa luwih awit saka lawasé. Bareng ambeledhos; pulih anané mau amalesat sarupa untu, banjur padha ingaranan untu baledhug mungguh satemené dudu. Dadi ika mung saka pangrasané wong kang durung weruh ing kawruh kanyataan lan ing ngendi ana jisim alus tan gumana nganggo wadhag, sanadyan sakabehé lelembut kayata : Jim setan sapapadhané, iku sayektiné mung ragangngan pindha wayangngan baé.

Banyu : banyu iku angebekki tebaning buwana, lawas-lawas aya wuwuh-wuwuh nganti angambengngi imbangnging puasthatra, diarani jaladri, tegésé banyu angubengi gunung. Kang diarani gunung iku gununging banyu, tegésé pulo, iku wiwité bumi padha rêmbes angetuk metu banyu. Kang nuli ngalumpuk diarani kali, tempukané kali gedhé diarani bengawan kang ngetuk anyumur diarani sendhang. Kang ambalumbang diarani telaga, kang luwih gedhé manéh diarani balong. Déné balumbang iku banyu kang ana ledhokan jembar, sarta kang ora mawa tuk yén etuk mau mancur saka ing dhuwur mangisor, diarani pancuran, yén etuk saka ngisor mandhuwur, diarani umbul ingkono bu[14]mi banjur metu lulumuté, wekasan angrebuyung dadi suket warna-warna. Lan ana wijiné kang kena pinangan ing manungsa, kayata : pari, gandum oték canthel jagung, jali, juwawut sapanunggalané, iku padha pinangan wijiné, lan ana manéh cucukulan gedhé cilik kang énak pinangan ana kang kena pinangan godhongé, ana kang kena pinangan kembangé, ana kang pinangan oyodé, ana kang pinangan wohé, lan ano kang pinangan wité, kabeh mau padha anduweni rasa dhéwé-dhéwé, ana kang legi, gurih, kecut, pehdes sepet sarta pahit, rasa asin iku saka banyu sagara, yen diolah bisa dadi uyah, déné gunané, dayané, sarta munpangaté, uga dhéwé-dhéwé. Ana déné buana ingaranan buma, tegésé  lebu sumemi, lan kena uga ingaranan baboning semen, sawisé mangkono, lawas-lawas awaning geni, angin banyu, sarta amun-amun wus padha sumusup ana putih, sarta banjur wujud pitung prakara.

  1. Lemah lebu.
  2. Wedhi.[15]
  3. Krikil.
  4. Watu.
  5. Padhas.
  6. Lempung.
  7. Lemen.

Anadéné sajroning bumi, iku ana rurupan pitung prakara.

  1. Emas, kadadiyan saka karingeting rembulan kang tumuruh awor bun.
  2. Inten, kadadiyan saka karingeting lintang tumuruh awor bun.
  3. Manik-manik, kadadiyan saka karingeting amun-amun kang tumuruh awor bun.
  4. Wesi, kadadiyan saka karingeting amun-amun kang tumuruh awor watu.
  5. Timah, kadadiyan saka karingeting amun-amun kang tumuruh awor lemah lebu.
  6. Walirang, adadiyan saka hawa panas.
  7. Uyah, kadadiyan saka banyu sagara, kang kentir ing angi[16]n sumusup wedhi.

Déné rurupan pitu prakara iku, nganggo sengkan turunane pajar uliyan ana wujudé kaalusané, kayata : emas dadi andaru, mulané sapa kang katiban bakal asim pendadanan emas dadi lan kasugihané.

Inten dadi wahyu, mulané sapa kang katiban bakal alih kawiryan bisa dadi priyayi utawa sugih bangsaning inten.

Manik-manik dadi pulung, mulané sapa kang katiban bakal dadi paguron sarta linulutan bangsané akik.

Wesi, tembaga, timah, dadi teluh braja, mulané sapa kang katiban duwé lara bubrah, ananging linulutan dandanan wesi timah lan tembaga.

Walirang, uyah, padha dadi baledhek mulané ana bakedheg kang metu saka ing bumi, nanging wetunV kaalusan rurupan kang ing bumi mau padha anuting mangso. wahu lan teluh braja wetunV sorv, handaru lan pulung mentunV bangun Vsok baledheg wetunV sabVn udan ana uga kang metu pinuju mangsa panas nanging banjur dadi geni salat yén mwtu tengah wengi lan bangun ésuk : awor bun upas iku dadi lalara ko[17]léréh.

Ing ngawang-awang, iku ana rurupan telung prakara, siji kalanganing rembulan loro kalanganing srengéngé, kaping teluné téja kaluwung iku arupa sapi, mongka sayektiné ora, déné benéré mangkéné.

Anané rembulan utawa srengéngé, sok ana kalangané, iku sabab kaubengan mega kang angemu banyu sathithik, dadi soroté anyabet katon kalangan téja mubeng, yén téjané rupané putih, pratandha dhuwur mégoné, yén téjané arupa ijo kuning, prtandha banyuné akéh, lan anelakaké yén éndheg mégané.

Kaluwung lan téja iku ora ana bedané, kabeh iya saka banyukasorotan srengéngé, banyu metu ora mesthi mangon lan pra mesthi akéh sathithik. Manawa banyuné ana wetan utawa kulon yén kasorotan srengéngé banjur amer mudhun iku soroté mesthi ngeluwung kaya déné palengkung, rupané biru kuning lan abang, dadi kuning[18]ngé ora bisa bunder kaya mengku tampah. Awit saka panyabeting srengéngé ora melêng lan kasinget déning lêmah, mulané mung katon separo utawa sok katon ngadeg, ora watara suwé banjur garimis kaluwungé nuli ilang : sabab wus antuk banyuné. Sanadyan kaluwung ana lor ana kidul laku-lakuné iya mangkono, dadi ora ana bedhané.

Yén ing ngawang-awang ana banyuné sathithik : hawa ngadeg kasorotan dening surya, diarani téja, yén ing tengah kasinget méga, dadi banyuné pegat timbangan téjané banjur katon loro ngarép buri, iku diarani téja gotong mayit, wahanané ana priyagung gerah wetuné ésuk lan soré, yén téja mau ngadeg : diarani téja wahya, tegésé téja wayu (wahyu), yén rubuh diarani téja brana, tegésé téjané wong oleh kasugiyan yén ngadeg ana sadhuwuring gunung, diarani téjané wong maratapa, anelakaké yén wektu iku ana tedhaking wiku dibya, utawa darahing kusuma; sudira brata. Hambok manawa anané téja mau, awit saka ing goning mesu cipta amrês budi.  Tumusing ati anuwuhaké hawa panas anyabet maruta :  kabuling wiya[19]t campur lan bun kasoroting surya dadi téja mau, mangkono nyatané téja lan kaluwung.

Lan ing awang-awang iku ana rurupan wujudé kaya déné lintang, nanging bisa cumlorot lumaku, lumrahe padha diarani lintang aliyan sajatiné iku dudu lintang, nanging buburon ing ngawang-awang, yén wayah bengi padha katon sumorot wujudé kayata : manuk beri, ula tapak angin sapapadhané.

Ana déné sakabehé kahananing dumadi ana ing alam dunya, kayata : dumadiné manungsa, jin peri prayangan khéwan gedhé cilik ing daratan sarta khewan gedhé cilik kang ana sajroning banyu sapanunggalané, padha kapratelakaké sawiji-wiji kaya ing ngisor iki.

Mungguh kadadiyaning kadihin ana kodrat wiji Rohkyat padha kasandhangan urip kabeh, ing kononé dahana metu mertyung jiwané, tegésé geni urip wujudé kaya déné diyan kinurung kembar, barêng jigêrengé ana sawandhaning janma, banjur katon wali Jawa nura, tegésé lanang wadon padha sarira cahya kasandhangan panguwasa, sarta bisa amicara. Kang cah[20]yané abang tungtung biru, aran Sang Hyang Damara Diyan tegésé adining geni cahya, yang bongsa Arab angarani Jan kacahyané kuning tuntung gedhah,  aran damar Radiyah, tegésé geni adi kang wadon yén bansa (bosa) Arab angarani Marijah, sawisé mangkono : Sang Hyang Damar Radiyan lan Retna Damar Radiyah, kumpul dadi jodhoné lan banjur kasenenan : campur kahananing cahya, cahya kang abang nunggal cahya kang kuning, cahya kang biru nunggal cahya kang gedhah,   wekasané cahya ababanjur dadi loro, cahya kuning dadi loro, cahya biru gedhah uga dadi loro, nanging cahya biru gedhah mau, banjur lumebu ing cahya abang lan kuning, dadi wekasané kabeh padha nganggo gedhah, cahyané anakkan mau, barêng pangadeggé padha lan Sang Hyang Damar Radiyan : utawa Retna Damar Radiyah, banjur jleg kandha wandaning Janma, sarta asarira cahya pinter amicara, cahyané abang sérét biru, dadi wujud sunara, tegésé rupa lanang, diarani Sang Hyang Bahnija, yén bosa Arab angarani Banujan tegésé anakking Jin kang lanang, kang caya kuning sêrêt gedhah dadi wujud sunari, tegésé arupa wadon diarani Bahnidyah, bongsa Arab uga ngarani Banujan saben-saben cah[21]ya  mau pasenenan iya banjur dadi wujud jengerêngnging janma lanang wadon anakking janma huana loro uga lanang wadon sarta banjur kajodhokaké, arané Shangadiyin lan Sang Ngadiyem. Yén bongsa Arab : angarani kang lanang Sang Jin kang wadon Sang Jim iku nuli anak-anak papat nalika manak kapisan metu kembar lanang kabeh, kang siji Ijanjali, banjur aran Andajali, kang loro karan Ijan Kandil banjur karan Idajil, bareng manak maneh metu kembar wadon kang siji aran Sang Jinjah, banjur kajodhokaké lan Idajil rong jodho mau : banjur anak-anak maneh lanang wadon saben manak metu loro lanang wadon uga banjur kajodokaké, suwé-suwé tangkar-tumangkar dadi akeh tanpa petungan nganti angebekki jagadé kang aran alam kamulyan. Déné turuné mau ora mung warna manungsa baé, nanging ana kang rupa sato khewan dharatan ana rupa sato kewan buron banyu, anarupa manuk pitik iwén sapanunggalané, Sang Hyang Damar Radiyan banjur padha ingangkat anak putuné, kadadekaké pangarep sarta pinituwané [22] ing alam kona, sarta banjur sinebut rattua, tegésé : rat = jagad, tua = tuwa, sarta banjur ingaranan Para Abu, utawa Prabu Umar Radiyan yéb bongsa Arab angarani Prabu Marijan nganti atusan taun goné jumeneng ratu ana ing alam cahya, lan maneh ing nalika samana durung ana carané manembah, kajaba mung puji-pinuji dhéwé, kacarita Sang Ijan Kandil suwé-suwé osiking kang ora bener, banjur anduwéni mélik marang kaluhurané éyangé, anjarag ora gelêm nganggo tabiyating Jan kaya wis kang kalakon banjur nganggo tabiyaté dhéwé, goné cipta mangkono mau wis sabiyantu lan bangsaning Jan kabeh, pangarepé an aran Kajanu, karepé Ijan Kandil nedya ngrubuhaké karatoné. Yén éyangé wis kalindhih, deweké sumedya ganti dadi ratu, enggaling carita mangkono mau, banjur andadekaké dukané Prabu Umar Radiyan Ijan Kandil katundhung saka  ing alam kono, nanging Ijan Kandil sakancané banjur ngadeg kasurané, Ijan Kandi[23]l sabalané Jan manujan Jin padha kasoran wekasan padha ingusir saka alam kamulyan banjur padha tumurun marang ing alam dunya. Satekane alam dunya banjur séjé dunungé, ana kang malebu sagara, ana kang dudunung kali-kali, ana kang dudung alas pagunungan sarta dudunung tanah ngaré sapapadhané. Suwé-suwé banjur padha kena pangaribaning bumi, padha mangan wohing cucukulan mulané banjur paha raragangan wadhag mangkono wiwité ana khewan gédhé cilik pitik iwén sarta buron banyu sapanunggalané. Déné kang ora melu mangan wohing cucukulan ing bumi padha isih langgeng badan alus wujudé : Jim Peri Prayangan sapanunggalané.

Déné Sang Kajanu, banjur dadi pangayun-hayuné bangsa Idajil kabeh, nanging banjur padha mangeran marang Jalawangaja, (Jalawangaja iku sejatiné Allah Thangala) iya iku sinembah kang pinuji. Bareng lawas-lawas padha ora anetepi penembahé, wekasan Sang Hyang Jala Wangaja banjur miji marang Athama sagarwané, dinadékaké ratu gedhé ana ing sawarga, luwih kawibawan padha ora anetepi penembahé, apa kang kinarepak padha ora anetepi penembahé ana. Mung siji kang dadi wawalêre Sang Hyang Jala Wangaja, aja nganti wanuh-waniha dhahar woh [24] Kolodi, awit iku sawijining tataneman kabanget kineker. Sang Hyang Atahama matur sandika, sarta di estokaké salawas-lawasé. Kacarita Shang Idajil bareng krungu yén sawarga ing ngadegan ratu gédhé, banget cuwa atiné, dening rumangsa yén déwéké ana kang angungkuli, mula ora pegat amarsudi agawé rékadaya : bisané Shang Atahama kentas saka ing dalem sawarga, enggaling kacarita Idajil banjur munggah marang sawarga, nanging satekanV ing kori pisan kandheg ara bisa malebu. Merga ing kori mau ana kang ambaureksa, wujudé manuk merak tinemuning akal dhéwéké banjur salin warna amindha uler, inggaremet ana saparepe manuk merak, manuk merak bareng sumurup ana uler cinucuk pinangan ora suwe manuk merak banjur anelék Idajil uga banjur metu ambarengi teléké, wekasan salamet bisa malebu ing kori kang kapisan, ing satekané kori kang kapindho marga ing kono ana kang ambau reksa, wujudé ula naga, tinemuning ngakal : dhéwékké banjur salin warna amindha precil, bareng ula naga katon mangapm : dhéwé banjur mancolot malebi ing tutuk déné wetuné kori [25] beda kaya déné nalika saka wadhuk merak, sawetuné saka wadhuk ula, wus ngancik palataran sawarga, sarta dhéwékké banjur salin warna mindha janma sawarga, (yén carita Arab amindha Malaekat) enggal marêka ing ngarsané Sang Hyang Atahama, kabeneran Sang Atahama lagu lenggah lan Siti Kawa, sarta banjur matur yén dhéwék ingutus Sang Jala Wangaja, (yén carita Arab ingutus Kang Maha Suci) andhawuhaké supaya Sang Atahama sagarwané, padha andhahar sarining bumi kang aran wohing kolodi, supaya lestari goné jumeneng ratu ana ing dalem sawarga. Siti Hawa bareng mireng ature Idajil banjur enggal jumeneng marang sangisoring wit kolodi. Sawisé kapethik nuli kadhahar, awit saka nikmaté Siti Kawa nganti kalemper, Shang Atahama tumuli nusul bareng tumeka ing kono, banjur kaaturan ingkang rayi, supaya tumuli kadhaharwohe kolodi. Shang Atahama mituruti methik nuli kadhahar, sawisé dhahar ya kalemper, nalika samana banjur kauningan Sang Hyang Jala Watangaja, wekasan andadékaké dukané, Sang Atahama lan Siti Kawa, banjur ingusir saka ing dalem sawarga, katurunaké marang alam dunya. Wektu ka[26]turunaké kapisah lan garwané, nganti atusan taun goné pisahan bareng katarima tobate sakaroné, iku lagi bisa pinanggih, déné pinanggihé ana nagara Kusniya Malébari, wekasan banjur apuputra anurunaké manungsa tumeka ing jaman saiki, déné ula naga uga kausir saka sawarga, banjur kanungaké ana ing tanah Hindhi, aran Ananta Baga, sarta ingipat-ipati, saturun-turune ora bisa mangan mirasa, kajaba mung diuntali bae, amarga kaluputan dening lebuné Idajil marang sawarga, metu saka cangkeme. Manuk merak uga ingusir saka sawarga, banjur kadunungaké ana ing Siyem aran manyura Bara, sarta ingipat-ipati ora bisa sacumbana kaya déné carané manuk kabeh. Kajaba mung padha anarungngaké niyaté bae, yén lanangé wis metu kamané, banjur cinucuk inguntal kang wadon, mulané ingipat-ipati mangkono, amarga ananing Shang Atahama kapingin sacumbana lan garwané : ana ing dalem sawarga, awit saka mirêng pangungrumé merak lanang marang kang wadon, déné Idajil uga banjur ingusir, sarta banjur kumpul lan Banujan sapanunggalané, ananging Idajil sabangsané mau wi[27]s pada oléh idi, kalilan angrubéda lan anggodha sakabéhé manungsa iku, yén sumedya anglakoni bener becik kang mesthi abot lan angel kelakoné. Sejatiné iya mung saka pangodhanésétan sapapadhané mau, ewadené manawa wis kasantosakaké budiné, kencéng atiné nganggo tékat sawiji, iku mesthi bisa kalakon sedyané. Awit yén ana wong anduweni tekat mangkono, Jin Setan ora kuwawa nanggulangi, satemah banjur padha sumingkir. Luwih maneh manawa ana wong lalaku arêp pecat nyawané, iku saya banget goné ngriridhu anandukaké karti sampeko, mulané wong sakarat iku, bisa weruh Kaki-Nini, Bapa-Biyung, lan Kadang kadéyang sapanunggalané, sarta anggawa kasenengan lah karemané kaya déné wektu isih tutunggalan, mangkono iku awit saka panggawéné setan kabeh. Manawa kang arêp pecat mau kelu marang  pangaribawaning eblis kang tinandukaké, iku mesthi cabar tanpa dadi, wekasan awor Jin Sétan : langgeng ana alam panasaran. [28]

Caritané wong kang ahli kawruh, tegésé wong kang wis sampurna kawruhé saka boheri ridhu wau kena siningkiraké. Déné lakuné kudu angenggo patang prakara, siji eneng, loro ening, telu awas kaping paté éling, tegésé eneng, kudu angenebaké atiné, tegésé ening, kudu anyingkiraké soka ing pipikiran tegésé awas kudu angawruhi yén sakabéhé kang katon ana sajroning sakarat mau, awit saka panggawénéng éblis, tegésé éeling : aja lali marang panengeran kang kaesthi, yén wis kapusthi patang prakara iki, mesthi bisa mulih marang purwané dumadi, sawisé bisa mangkono, ing sabisa-bisa kudu angulihaké sakebehing titipan tegésé kudu angawruhi samubarang kang wis pinangan dadi pikuwating wekti urip, weruha dunungé dhéwé-dhéwé.

  1. Papanganan kang saka gogodhongan iku ananing badan banjur rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sari, sari dadi cahya ijo, ulihna kahananing cahya ijo.
  2. Papanganan kang saka iwak sato khewan gegremetan buron dharat iku ananing badan banjur rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sa[29]ri sari dadi cahya ireng, ulihna kahananing cahya ireng.
  3. Papanganan saka pitik iwén burat dharat, iku ananing badan banjur rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sari, sari dadi cahya abang, ulihna kahananing cahya abang.
  4. Papanganan kang saka iwak loh, buron banyu, iku ananing badan banjur rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sari, sari dadi cahya kuning, ulihna kahananing cahya kuning.
  5. Papanganan kang saka iwak loh, buron banyu, iku ananing badan rumangsuk dadi rasa, rasa dadi sari, sari dadi cahya putih, ulihna kahananing cahya putih.

Cahya lilima iku ingaran poncobaya, tegésé pamurung lima, uga kena ingaranan babaya lima, yén wis bisa angawruhi sarta bisa nyingkiraké sakabéhé babaya, iku bakal aliru enggon baé. Mungguhing rasa : sejatiné bakal urip salawasé langgeng tan kena owah gingsir. Déné ngaurip iku, wajib rumeksa hardaning ati, tegésé sabisa-bisa kudu angelingngi sarta anyingkiraké, marga manawa mituruti hardaning ati, dadi lali, lali dadi lVna, wekasan ambuntoni budi. [30]

Mungguh kahananing urip iku, palawangané uga ana ing pancadriya.

  1. Cahyo ijo, amarakaké kasenenganing badan yén ora pinuju cuwa.
  2. Cahya irêng, amarakaké arip sarta luwé, yén ora pinuju dadi napsu hawa.
  3. Cahya abang, amarakaké sumringah lan kumrangsang, yen ora pinuju dadi napsu harda angkara.
  4. Cahya kuning, amarakaké sumunar, yén ora pinuju dadi prihatin.
  5. Cahya putih, amarakaké kuwating badan yén ora pinuju lesah capé.

Sawisé nyumurupi kahananing cahya, wajib anyumurupi saduluré papat kang lahir bareng sadina.

  1. Marmati, iku sejatiné saka lanang wadon kalané lagi ngetokaké : sir, kumenyuting ati, wekasan dadi sapatemon iku dadi badan alus dunungé ana ing ati jinem.
  2. Kawah, iku sejatiné banyu kang metu andhisiki sadurung[31]ngé lahir jabang bayi, iku uga dadi badan alus dunungé ana ing ati karenteg.
  3. Ari-ari iku sajatiné embing-embing kang metu ngénéni sawisé lahir jabang bayi, iku uga dadi badan alus dunungé ana ing kurêjet.
  4. Puser, iku sejatiné usus kang maning ing udel iku uga dadi badan alus dunungé ana ing ati panyana.

Sawisé angawruhi sakabehé kahanan lahir : lan kahanan batin iku mengko ngawruhana kahanan panarikking hawa luwé, utawa kadadéyaning pangan kang wis pinangan padha kapratélakaké kaya ing ngisor iki.

Mungguh anané sakabehé urip padha anduweni rasa luwé, iku sajatiné saka buburon kang ana  sajroning wadhuk wujudé, kremi, cacing, lan keruma, iku padha anjaluk mangan lan ngombé,  déné buburon telung prakara mau, enggon lan panggawéné dhéwé-dhéwé, kremi, dunungé ana ing wadhuk ngisor, déné obahing kremi bisa anarik uduning banyu uyuh, lan anarik metuning susuker kang metu ing dubur, cacing, dunungé ana ing wadhuk dhuwur, lan ana ing usus gunané angule[32]d pangan kang wis kalebu, obahé lan kancané banjur kaya ing giling, tampan-tinampan lakuné mangilor, saajuré banjur dadi wujudhé wédhéwé. Sariné kang alus dadi kama, sariné kang lembut dadi getih, sariné kang mumut dadi gajih, sariné kang kasar dadi kulit ampasé kasaran dadi tinja, perêsané dadi banyu. Kama : dunungé ana ing iga wekasan pinangkané saka telung pangkonan : siji saka ing utek, kapindho saka ati, ping teluné saka pringsilan, getih : dunungé ana ing otot bayu, déné obahé mung saka panggawené keruma dhéwé, wekasan bisa angejegaké lakuné getih. Gajih : dunungé ana ing otot daging, kadadeyan saka kumpuling  lalenga kang pinangan, kulit : dunungé ana sajabaning daging, dadi dasaring wulu, déné banyu dunungé  ana péh, yén mudhun dadi uyuh, yén metu ing awak dadi karinget yén metu ing cangkem dadi idu.

Ing Jitapsara amratelakaké iwakking khewan gédhé cilik : sarta buburon liya-liyané kang kena pinangan dagingngé utawa kang ora kena pinangan cara Arabé kang kalal utawa karam katerangaké kaya ing ngisor iki. [33]

Uler, oléng-ngoleng, sét sapanunggalané, iku padha ora kena pinangan ing manungsa, merga rumasuking jasad ; dadi wisa, temahan dadékaké lalara, bisa uga patining wiji.

Khewan kang mawa siyung kuwat wujudé : macan asu, céléng, tikus sapanunggalané, iku padha ora kena pinangan dagingngé, marga iku padha ingaranan oma gedhé, dening padha doyan mongsa marang bangsané dhéwé.

Khewan kang urip ing banyu loro, tegésé ana dharatan bisa urip ana ing banyu bisa urip wujudé kayata : baya, bulun penyu, salira, kodok sapanunggalané, iku uga ora kena pinangan dagingngé, merga iku padha ingaran khewan kang luwih kuwat dadi rumasukking jasad : luwih panas hawané, wekasan andadékaké getasing balung, ing garingaké sungsum.

Déné khewan kang ora kalebu larangan iku kabeh kena pinangan dagingngé, luwih maneh daging manuk utawa sakabehé iwak loh kang uripé ana sajroning banyu, iku [34] kabeh kena pinangan, mung dagingé manuk kang anyangkerem sikilé, kayata : wulung, alap-alap sapanunggalané, iku padha ora kena pinangan merga iku padha di ewokaké khewan kang luwih rusuh, dening doyan mongsa bangsané dhéwé.

Lan maneh padha ngawruhana, sakabéhé daging khewan yén pinangan padha ana munpangaté, nanging sok ana sandhungané, sarta ana endemé.

  1. Dagingé khewan dharatan yén pinangan : munpangaté andadékaké kengkengngé awak sandhungané sok peteng atiné, endemé andadékaké lesu-lesah awaké.
  2. Sakabehé iwak loh, munpangaté amelesaké kulit, nanging sandhungané sok ambedhelaké kulit tegésé yén dilegutakaké, banjur duwé lara busik endemé ambalobok.
  3. Sakabehé daging manuk yén pinangan : munpangaté andadékaké entheng awaké, sarta andadékaké sing seting kulit : angencengaké marang otot sandungané sok duwé lara ngelu, endemé andadékaké uyang [35] ora jenjem atiné.

Déné sakabehé cucukulan lan kang ana ing alam dunya, kang kena pinangan wohé, uwité, sarta oyodé, iku uga ana munpangaté, ana sandhungané, sarta ana endemé, siji-sijiné padha katerangaké kaya ing ngisor iki.

  1. Kang diarani palakirna, iku wowohan kang metu saka uwit wujudé kayata : tebu, nanas, gedhang sapanunggalané, yén pinangan munpangaté agawé seger sumyah, sandhungané sok andadékaké lidhas ilaté, endemé sok karasa ngethok sikilé.
  2. Kang diarani pala gumuntung, iku sakabehé woh kang gumandhul metu ing pang, yén pinangan : munpangaté agawe seger sumyah, sandhungané sok anglarni weteng, endemé ambaliyut kudu turu.
  3. Kang diarani pala kasimpar, woh kang metu saka ing lung, wujudé kayata : semongka, waluh, timun, krai sapanunggalané, yén pinangan : munpangaté agawé seger sumyah, sandhungané sok agawé seneping weteng, utawa watuk, endemé uga ambaliyut kudu turu. [36]
  4. Kang diarani pala rema, iku wohé kang metu wit-witan kang marambat wujudé kayata : kacang kedhelé, kara sapanunggalané, yén pinangan agawé kuwat sandhungané sok angelu, endemé andadékaké bingung.
  5. Kang diarani pala kapendhem, iku woh kadadiyan saka oyod wujudé kayata : katéla, kenthang, pohung, garut sapanunggalané, yén pinangan : munpangaté agawa rosa, sandhungané sok andadékaké sebab ing weteng, endemé andadékaké lesu awaké sarta aras-arasen.

Ing ngisor iki pratelan kadadiyaning manungsa ing sabeneré, sarta sampurnaning jisim awit saka tekat kang den antepi, miturut panutané dhéwé-dhéwé.

Sejatiné mungguh kahananing manungsa iku awit saka wiji, nalikané isih ana alam dunya, kadadiyan saka telung prakara : geni, banyu, sarta angin anjingé mangkéné, geni dadi napsu, amratandani obahé. Banyu dadi senené, amratandhani wujudé, angin dadi napasé, amratandhani bisa micara, ananging bareng wus mangan sarining bumi, banjur dadi [37] abadan wadhag kena lara lan kena ing pati, merga banjur ngulihaké marang asalé. Ragané kudu kasirnakaké ana ing bumi, supaya kumpul bisa dadi alus, mungguh panemuné wong Budha mung netepi agama, miturut panutan kang rinungkeban dhéwé-dhéwé, tarkadhang ana kang ingobong jisimé, kang linuruti ang Hyang Bromo, ana kang linarung sagara, sarta ing kali, kang linuri ang Hyang Wisnu, ana kang ing anjang-anjang, kang linuri Sang Hyang Bayu, ana kang tinarap pinakakaké sato galak kang linuri Sang Hyang Kala, ana kang sinetrakaké enggon kang bunar, kang linuri Sang Hyang Sambu, sarta ana kang pinendhem ing bumi, kang linuri Sang Hyang Endra. Mungguh kasampurnané ana kaalusaé, kabeh iku ora ana bédané. Déné pecahé agama kabudhan iki, ana ing nagara Indhu, tumeka saiki isih padha linuri, sarta isih padha inganggo, pilih-pilih kang tekan kaya ingngisor iki.

  1. Sang Hyang Broma, iku sarira brama, tegésé geni pangawak hawa, dadi tandhané urip sajati, ananing karkat napsu, osik mangan sayektiné saka ing geni, kasampurnané u[38]ga marang geni, iya iku kang inganggep nyata sakabéhé wong kang padha nganggo angama Broma.
  2. Sang Hyang Wisnu, iku sarira nagga, tegésé sapangawak banyu, anané urip aras-arasen sarta luwé, iku saka ing banyu, kasampurnané uga marang banyu, dadi tandhaning urip sejati, iya iku kang inganggep nyata sakabéhé wong kang padha nganggo agama Wisnu.
  3. Sang Hyang Bayu, iku sarira swara, tegésé napas pangawak swara, dadi tandhaning urip sejati, anané ngangngah-angah, kudu angrasa, kudu anganda, kudu miyarsa swara kang enak iku saka ing angin, kasampurnané uga marang angin iya iku inganggep nyata sakabehé wong kang padha nganggo angama Bayu.
  4. Sang Hyang Endra iku sarira wujud tegésé arupa, seksiné ana warna, dadi tandhaning urip sajati, kasampurnané uga marang ujud iya iku kang inganggep nyata sakabehé wong kang padha nganggo agama Endra.
  5. Sang Hyang Kala, iku sarira kakareman dadi tandhaning urip sajati, kasampurnané uga bali marang sagungngé rasa rasa kang [38] enak iya iku kang inganggep nyata sakabéhé wong kang padha nganggo agama Kala.
  6. Sang Hyang Sambu. Iku sarira gonda, dadi tandhaning urip sajati, kasampurnané uga bali marang pangonda, iya iku kang inganggep nyata sakabéhé wong kang padha nganggo agama Sambu.

Déné bongsa Arab ora anyondhongngi marang sakabéhé wongkang padha nganggo agama Dewa, iku iya ana beneré, merga séjé panganggepé, lan sejé panganggoné, mungguh bédané mangkéné.

Wong bongsa Arab, iku samubarang ora angengkoki : dadi mung sarwa pasrah, karepé marang rila legawa, temen mantep anglakoni, ala becik ora bisa namtokaké, babasan mung anut sapakon samubarang kang wis di kawruhi dituhoni, terus lair batiné.

Déné wong kang nganggo agama Dewa, samubarang kudu angekoki, dadi angetok awaké, karepé santosa tur wani. Ala becik wis bisa misahaké, babasan kabeh kang gumelar ing jagad wis kawengku ing dhewéké, ala beciké ora nganggep wus sumelang, mung ngantepi marang cipta sawiji, iya lair [40] iya batin iya kana iya kené, tegésé rubedane ing besuk wis di sumurupi saiki iya kahananing besuk, dadi wis gumawang katon ora nganggo kekelir, mangkono tekadé wong kang padha agama Dewa.

TAMAT

———@@@———

Versi pdf-ipun saged dipun unduh wonten mriki.
versi naskah aslinipun saged dipun unduh wonten mriki.

SERAT ICIP PATI


Icip pati
Sejatinipun icip pati ingkang kedah kaudi punika,
dédé icip pati gumlethaking badan dados mayit,
dédé icip pati raos mingsed mingsed kukuding rahsa,
nanging icip pati raosing pati ingkang dèn ulati.

Karanganipun : Raden Indrajit

Prawirakusumadirja,
ing Surakarta

—– @@@ —–

Paguron icip pati punika sasumerepipun ingkang ngarang wonten tigang warna.

  1. Wewatonipun ingkang kaanggep nyata sampun dumugi ing pati punika : gumlethaking badan dados mayit, sirna napas tuwin keketekkipun.
  2. Wewatonipun ingkang kaanggep nyata dumugi ing pati punika : kukuding rahipun kraos pecat wiwit saking jempol suku minggah minggah ngantos dumugi têlas.
  3. Wewatonipun ingkang kaanggep dumugi ing pati punika, dédé pejahing raga, nanging pangambahipun manusa dhateng raos mulya, gegayuhaning gesang, ingkang limrahipun sinebut ènget dhateng raos jatining gesang.

Terangipun kados ingkang kawedhar ing dalem serat punika.

ICIP PATI : SINIDA

Icip pati, ingkang dipunwastani : sinida, punika icip pati gumlethaking badan dados mayit, sarana pinithes ototipun ageng, inggih punika urungurung margining rah, sesambetanipun jantung kaliyan sirah, ingkang panithes kaprenahing gulu iring kiwa tengen, sareng pinithes, rahipun kebendung lajeng mambeg ngantos sadaya rah ing sakubuking kados sampun kèndel babar pisan, napas kèndel ketek-ketek inggih sami kèndel, tiyangipun kalenger kados sampun dados mayit, punika kaanggep sampun dados mayit utawi sampun pejah. Mangka sajatosipun dèrèng, namung kalenger kémawon.

Sarèhning tiyang ingkang kados makaten wau dipunanggep sampun pejah sayektos, dados tiyang ingkang sampun dipunmekatennaken wau, kaanggep sampun nglampahi pejah, utawi sampun ngicipi raosing pejah.

Limrahipun icip pati sinida punika tanpa wejangan punapa-punapa, amargi ingkang kanggé uge wosipun badan sampun kalampahan gumlethak dados mayit, ical keketek tuwin napa sipun, prakawis ingkang pinanggih raos rumaosipun punapa ingkang dipunalami utawi punapa ingkang tinemah, boten karembag, namung embuh, rasakna dhéwé, kanyataané apa kang tinemu.

Amila tiyang ingkang sampun naté anglampahi icip pati sinida, punika cariyosipun warni-warni.

Wonten ingkang cariyos : sirna raos pangraosipun, namung kados tiyang tilem kapati, ingkang boten ngimpi, inggih punika: sampun supé ing saniskara.

Wonten ingkang cariyos : taksih gadhah ènget nanging sampun boten ngraosaken punapa-punapa, rumaosipun angen angen punika kados wonten ngawang-awang benggang kaliyan badan, déné alamipun remen-remen, nanging ing ngriku boten nyawang punapa-punapa, kejawi namung pangangenangenipun piyambak. Wonten ingkang nyariyosaken manggih lelampahan kadosta : manggih papan ingkang sarwa asri, wonten ingkang kepethuk tiyang ageng inggil brengos capang bréwok simbar dhadha wulu wawar ambekta gada, ngaken malaékat, sawenèh wonten ingkang manggih lelampahan kados salimrahipun tiyang ngimpi kémawon.

Sawenèhing guru tukang nyida, wonten ingkang icip pati sinida punika mawi dipunrangkepi wejangan makaten : yen ana katon apa-apa, kuwi kabèh dudu, angger isih weruh barang-barang kuwi tondha durung tekan yèn : rasa, pangrasa, rumasa, karasa, iki kabèh wis sirna, wis ora weruh apa-apa, ora karasa apa-apa, iya iku, wis tekan ing pati tenan.

Tiyang sinida punika inggih kraos sakit, kinten-kinten boten tebih kados tiyang dipuntekak, tandhanipun bilih sakit amargi nalika saweg wiwit pinithes, ingkang kathah mawi ngaroncal, napasipun nyenggrog, ananging boten ngantos dangu lajeng kèndel tanpa sabawa, amargi lajeng sampun boten saged polah.

Kajawi makaten, rah dipunbendung makaten punika saged ugi ngrisakaken badan, upami kedangon saged ugi kalajeng pejah.Wontenipun boten kalajeng pejah punika sajatosipun pancèn dèrèng pejah sayektos rah mung mambeg sabagèyan ageng, dados taksih wonten ingkang lumampah ananging namung sabagèyan alit boten katawis, punika ingkang dados kekiyatan saged damel wangsul tangi malih. Dados icip pati sinida punika, wosipun ingkang kinajengaken : pejah. Nanging kanyataanipun : dèrèng pejah.

ICIP PATI : TILEM

Icip pati tilem punika ingkang kinajengaken : angraosaken kukuding rah pecat saking badan, wiwit saking pucuking jempol suku, saya minggah minggah ngantos dumugi telas babar pisan, nanging sajatosipun rahipun boten kukud, ingkang kukud namung (1) rahsaning raos pangraos saha (2) rahsanipun karkating badan, punika ingkang raosipun kados kukuding rah.

Angger tiyang punika tilem rahsa kalih warni wau inggih tamtu kukud, ananging limrahipun boten kraos amargi kukudipun rikat sanget, saha nyarengi kaliyan supéning èngetan, inggih punika nyarengi kaliyan laping tilem.

Béda kaliyan ingkang nedya patrapan icip pati kukudipun saged kraos amargi :

  1. pancèn sedya karaosaken.
  2. èngetanipun dipunsantosaaken supados sanadyan badan tilem manahipun boten tilem.
  3. kukudipun rindhik.

Raosipun kukuding rahsa kalih warni wau, manawi dèrèng lantih, tarkadhang kados gringgingen utawi semuten, nanging manawi sampun lantih, inggih boten, namung manawi kinten-kinten kukudipun antawisipun sampun dumugi ing puser ing baku sampun dumugi sikut badhé kukudipun ing jaja, punika tarkadhang raosipun sumiyut sanget, kados dipunbandul sundhul puyuh utawi dipunsawataken tebih. Anggragapipun marasing manah uwas punika saged murugaken wangsul tangi malih. Nanging manawi sampun lantih tarkadhang inggih lajeng saged boten makaten, lajeng saged lap angler kémawon.

Rahsa kekalih wau, kaliyan èngetan punika kénging kaupamèaken kados déné dilah kaliyan sorotipun, urubing dilah minongka upamining èngetan, soroting dilah minangka upamining rahsa kekalih wau. Tiyang tilem ingkang supé, punika kados déné dilah ingkang pejah urubipun saèstu inggih sirna sorotipun. Makaten ugi kahananing manusa, saben èngetan punika : rerem, sirep, padhem, rahsa kekalih punika tamtu lajeng kukud utawi racut, amargi rahsa kekalih punika soroting èngetan. Lampahing patrapan icip pati tilem punika, angangkah kukudipun rahsa kekalih punika, nanging èngetan sageda taksih jangkep. Dados èngetan dipunreremaken, supados saged ngukud rahsa kekalih wau, nanging dipunsantosakaken, supados sampun ngantos padham. Ingkang dados angèlipun punika : angangkah sirep pasorotipun kémawon, ingkang boten ngantos sirep urubipun. Éwadéné, saking dipun sinau kaliyan talatèn, dangu dangu saged lantih, ngantos dados gampil limrahipun dipunwastani : lunyu, licin, lènjèh, utawi : gambuh.

Rahsa kekalih punika kénging karaosaken wijangipun manawi tiyang tilem, rahsaning raos pangraos sampun sumebar nyarambahi badan sakojur, mongka rahsa karkating badan taksih kukud (dèrèng sumebar), punika manusa sampun saged aningali, mireng, ngambet, sapanunggillannipun, ananging dèrèng saged wicanten, ébah, kedhèp, sapanunggilannipun, makaten punika dipunwastani tindhihen.

Icip pati tilem punika limrahipun mawi wejangan, ingkang kaangkah wonten sajawining Alam pangimpèn, saha wonten sajawining tilem kapati, dados èngetan taksih manjer, nanging boten ngimpi, déné pitedahanipun warni-warni.

Wonten ingkang kapurih angangkah supados èngetan punika kraos kados déné anjendhel, inggih punika menep tanpa mobah mosik, namung kadunungan raos mulya tanpa sarana. Wonten ingkang namung dipuncariyosani, angger angen angen punika sampun saged oncat saking badan, dumunung wonten ing awang-awang uwung-uwung, sampun boten abadan wadhag, kantun abadan wang wung sepi, inggih punika sampun dumugi. Utawi pitedahan sanesipun.

Ananging ing sadèrèngipun dumugi ing panggènan ingkang sinedya, kacariyos, asring dipuncariyosi, bilih ing ngriku ngambah panggènan angsal sasmita, wujud sawarni impèn utawi swara.

Dados icip pati tilem punika, inggih mèh sami kémawon kalihan icip pati sinida, ingkang kinajengaken inggih pejah, nanging sarana ngukud piyambak. Déné kanyataanipun inggih namung tilem kémawon, rah tuwin napasipun taksih kados padatan. Bédanipun malih –ingkang cetha- bilih sinida punika tarkadhang kapurih ngangkah dumugi sirnanipun èngetan manusa, manawi icip pati tilem malah kapurih anjagi sanget sampun ngantos kelajeng dados tilem kapati.

Icip pati : rasa jati

Sajatinipun icip pati ingkang kedah kaudi punika, dédé icip pati gumlethaking badan dados mayit, dédé icip pati raos mingsed-mingsedipun kukuding rahsa, nanging icip pati raosing pati ingkang pati pati dèn ulati inggih punika drajat minulya gegayuhaning manusa, ingatasipun ingkang sami memanahan sabab saking wonten pejah.

Sarèhning ing alam donya punika wonten pejah, manusa wajib kadospundi. Punapa ingkang prayogi dipunlampahi. Punapa : manusa boten prelu memanahan bab punika, sabab badhe tanpa guna, ingkang amargi sampun tamtu boten badhé saged punapa-punapa, kajawi namung kedah ngèli, nglampahi punapa kawontenanipun. Punapa : prelu dados memanahanipun manusa, ingkang amargi wonten ingkang kedah kaudi, wonten ingkang kedah dipunéndhani.

Wonten piwulang makaten : Anta mutu kabla maoti,  khayatun bakda khayatin :

Jarwanipun : sira matia sadurungé mati, uripa sabakdané urip, kajengipun piwulang punika : manusa kapurih nyumerepi raosing pejah ing saderengipun pejah sayektos inggih punika ngicipi pejah. Saha kapurih saged gesang ing tembe sapengkeripun saking gesang ing alam donya punika. Dados sabab saking ing alam donya punika wonten pejah, manusa wajib angudi sagedipun gesang ing sabakdaning gesang ing alam donya. Sarèhning sabab saking ing alam donya wonten pejah, manusa wajib kedah ambudi sagedipun gesang ing sabakdaning gesang ing alam donya, dados ingkang dipunkajengaken pejah sadèrèngipun pejah, utawi icip pejah, punika : badhé nyumerepi raosing gesang, utawi ngicipi raosing gesang. Mongka sadèrèngipun manusa punika pejah, nama taksih gesang. Dados inggih tamtu sampun tansah sumerep raosing gesang. Kados pundi déné teka wonten suraos saweg badhé ngicipi raosing gesang. Makaten punika mratandhani bilih ingkang nama gesang punika wonten warni  kalih, satunggal gesang ingkang limrah sampun sami dipunraosaken ing tiyang alam donya punika, satunggalipun gesang sanesipun. Punika cocog kaliyan wontenipun tembang : jatining gesang, utawi gesang ingkang sejati. Awit sok wontené jatining gesang, utawi gesang tamtu wonten ingkang gesang ingkang dédé jatining gesang. Sok kaangger wonten gesang ingkang sajati tamtu wonten gesang ingkang dédé gesang ingkang sajati. Ingkang dédé jatining gesang utawi dédé gesang ingkang sajati inggih gesang ing alam donya punika. Jatining gesang utawi gesang ingkang sajati inggih gesang ingkang dados gegayuhaning manusa, inggih punika raos mulya ingkang prelu dipunraosaken utawi dipunicipi, ingkang ugi katembangaken dipunambah ing salebetipun manusa taksih gesang wonten ing alam donya utawi dèrèng pejah.

Manusa punika dumados saking kempalipun ingkang boten gesang, inggih punika bebakalaning raga ingkang lajeng maujud dados raga,kadayan ingkang anjalari gesanging raga, saben raga punika sampun boten kadayan déning ingkang anjalari gesang, inggih lajeng wangsul dados boten gesang malih, inggih punika pejah, gumlethak dados mayit, menggah ingkang andayani dhateng raga anjalari raga dados gesang punika, dipunwastani jiwa. Inggih jiwa punika ingkang nama jatining gesang, utawi gesang ingkang sajati. Jiwa punika gesang piyambak boten wonten ingkang anggesangi.

Saged gesang tanpa raga, saged gesang kanthi raga, inggih punika anggesangi raga. Jiwa punika asipat kadim, jarwanipun : dhihin piyambak boten wonten ingkang langkung dhihin saking pribadinipun, inggih punika asipat langgeng boten owah gingsir, inggih sipatipun sapunika, inggih sipatipun wingi-wingi, inggih sipatipun ingkang tembé wingking, langgeng tanpa mawi molah malih. Gesanging raga asipat kawadis, jarwanipun : anyar, inggih punika kénging éwah gingsir, kénging risak dados kosok wangsul kaliyan sipating jiwa.

Raga punika dumados saking alit dados ageng, nèm dados sepuh, mawi nyandhang, mawi nedha, mawi tilem, sapanunggilanipun, saha mawi kenging risak, sakit, pejah, dados ambutuhaken kaupakara, mila gesanging raga punika mawi (1) pépénginan (2) pamikir (3) pandamel mawi (4) raos sakit sekéca, saha (5) bingah sisah. Gangsal prakawis  punika sami minangka praboting pangupakara. Saben raga punika manggih kawontenan ingkang boten laras utawi wonten ingkang risak, tamtu lajeng wonten raosipun sakit, dados saben wonten raos sakit mratandani wonten ingkang risak utawi wonten kawontenan ingkang boten laras, ing ngriku lajeng nangèkaken raos sisah, temah  nangèkaken pépénginan utawi karsa badhé ngupakara, lajeng sambet kalihan pamikir, ngupados kawruh marginipun kasembadaning sampurna pangupakaranipun, wusana dipuntandangi sarana pandamel. Saben raga punika manggih kawontenan ingkang laras, tamtu nangèkaken raos seneng. Saking kerep nandhang raos warni-warni, temah lajeng dados kawruh, ing ngriku kawitipun gadhah gegethingan saha kasenengan utawi pakareman. Saha saking tansah wonten raos ingkang katampèna ing pangraosipun, mila pikir tansah jagi-jagi saha pados-pados, inggih punika jagi-jagi ingkang dados gegethinganipun, saha padospados ingkang dados kasenenganipun. Saking matuh makaten, ngantos dados wataking pamikir punika boten saged kèndel. Dados manusa punika tansah madhep dhateng raosing kawadhagan, inggih punika : nampèni utawi nandhang, jagi-jagi, lan padospados.

Awit saking manusa tansah madhep dhateng kadonyan, dados ingkang tansah katingal inggih namung kadonyan, paningalipun dhateng rasa jatining gesang  dados kaling-kalingan raosing kawadhagan, mila boten sumerep dhateng raos jatining gesang. Kados upaminipun tiyang ningali témbok, ingkang adhepipun mungkul mawon dhateng témbok sampun tamtu ingkang katingal inggih namung témbok, badanipun piyambak ngantos boten kraos awit kaling-kalingan témbok wau. Kados cariyosipun nalika para putra ing Mesir lenggah jèjèr jèjèr sami ngasta lading, dhahar pelem, dupi Nabi Yusup langkung ing ngajengipun sadaya sami kagawokan aningali adining citranipun, ngantos astanipun keperang sami boten kraos sapengkeripun Nabi Yusup saweg sami sumerep bilih darijinipun sami tatu medal rahipun. Inggih awit saking manusa punika sampun kalajeng matuh tansah madhep dhateng raos kawadhagan punika sanget rapet raketipun kalihan paningalipun temah angèl sanget kéngingipun kapiyak sampun ngantos dados aling aling, sarana kauwalaken utawi kapilahaken. Awit punika wujud kawontenan tetiga, ingkang iketan dados satunggal inggih punika :

  1. Ingkang anguningani,
  2. Ingkang dipununingani, saha
  3. Uninganipun ingkang anguningani dhateng ingkang dipununingani, utawi katingalipun ingkang dipununingani.

Uninganipun punika ingkang anyambet ingkang anguningani  kaliyan ingkang dipununingani, saha ingkang dados aling-aling, angalingi ingkang kaudi. Utawi kénging katembungaken :

  1. Jatining gesang,
  2. Wadhag, lan,
  3. Raos wadhag.

Raos wadhag punika ingkang anyambet : jatining gesang lan : wadhag saha ngalingi rasa jatining gesang. Manawi manu(ng)28sa sampun saged wijang pamawasipun dhateng tetiga punika, saweg saged waspada dhateng ingkang kaudi. Inggih punika ingkang  sampun sumerep : rasa jatining gesang, inggih ingkang sampun saged angicipi raosing pati ingkang pati pati dèn ulati.

Ing sadèrèngipun saged wijang, punika kénging dipunwastani : raos jati inggih punika raos aku taksih luluh nunggil dados sawujud kaliyan raos wadhag, utawi gampilanipun inggih taksih luluh nunggil dados sawujud lan wadhag aku iku wadhag, wadhag iku aku. Manawi sampun wijang kénging dipunwastani : raos jati inggih punika raos aku sampun medal saking raos wadhag, kénging binasakaken sampun benggang, sampun pisah, sampun pilah, aku sampun dudu raga, raga  sampun dudu aku, sampun pedhot sesambetanipun ingkang anjalari dados wonten panandhang raos sakit sakéca, bingah sisah, sapanunggilanipun, wijanging raos jati lan raos wadhag punika kénging dipunwastani : timbuling raos jati, ing ngriku sampun jumeneng pribadi, angenggèni ing kalanggenganipun asipat : Khayun daimun laya mutu abadan, dumunung ing dalem zaman Daim, inggih punika wujuding salat daim (*), tegesipun : asipat gesang ingkang tetep (langgeng) boten badhé pejah ing salami laminipun, dumunung ing zaman ingkang tetep (langgeng), inggih punika wujuding salat ingkang tetep (langgeng). Dados inggih punika, kahanan ingkang badhé pinanggih ing tembé, manawi jiwa sampun pecat saking raga.

(*) khayun Daim, zaman Daim, salat Daim punika sajatosipun namung satunggal. déné : Daim tegesipun : tetep (langgeng).     

[kaca 20] Punapa ta, prelunipun manusa teka kapati pati badhé angicipi raosing pati. . Manawi manusa sampun saged waspada dhateng raos jatining gesang, tamtu badhé ical giris saha sisahing manah déning ing alam donya wonten pejah. Awit lajeng uninga bilih pejah punika namung oncating jiwa saking raga, inggih punika oncating gesang sajati saking pakunjaran panggènan sangsara, wangsul dhateng panggènan pamudharan ingkang maha mulya. Kaping kalihipun malah ing nalika taksih gesang wonten ing alam donya inggih lajeng sampun saged angéndhani sangsara,inggih punika ruwat saking  panandhang, kalih saking sedhih lan prihatin, amargi lajeng priksa bilih boten wonten kawontenan ingkang saged damel bilahi ing pribadinipun.

Manusa ingkang makaten wau sampun saged gesang wonten sajawining lelampahan, tegesipun sampun boten kombak-kombul utawi kongkah-kangkih déning ombaking donya, sadaya lelampahan ingkang pinanggih ing badanipun sampun boten angenani ing pribadinipun, namung dados sawanganipun, sampun boten kewran ngerèh utawi nguja ingkang dados médaning raga, amargi lebur utawi suburing raga sampun dédé barang-barang, dumugining pejah pribadinipun namung anjanggereng boten mobah-mosik, amung waluya maha mulya, tan paran tan pinaran, boten angulati boten ingulatan, sampun dipunlenggahi sadèrèngipun, dados sampun boten bebakal malih.

Manusa ingkang sampun saged pejah saderengipun pejah, inggih pejah salebeting gesang, punika sampun boten ambutuhaken kawruh bab sapsaping badan, tundhatundhaning Alam, ingkang pinanggih ing badan satunggalsatunggaling Alam ingkang pinanggih ing Alam satunggalsatunggal, awit sadaya wau namung lelampahaning badan, ingkang namung dados sesawangan tumrap ingkang sampun wonten sajawining lelampahan, sanadyan kados punapa kémawon kawontenanipun sampun boten dados pamanahan prelu, jer sadaya sampun dipunajengi, boten wonten ingkang ambebayani utawi makantuki, boten wonten ingkang prelu kumedah kedah dipungarap ingkang tumrap kanggé piyambakipun piyambak namung kantun iya sakarepmu.

Manusa ingkang sampun dumugi ing darajat makaten wau, inggih punika ingkang sinebut : dwija. Tembung : dwi, tegesipun : kalih. Tembung : ja, tegesipun : anak. Déné : dwija kajengipun : manusa ingkang sampun lair kaping kalih. Sapisan lair wonten ing alam donya, lantaran bapa biyung, kaping kalih lair ing kasidan inggih punika pangambahipun dhateng raos mulya jatining gesang, lantaran saking pangudinipun piyambak. Ingkang ugi sinebut : Khayun Biddaraini. Kajengipun : sampun saged gesang ing dalem panggènan kalih. Inggih punika : gesang wonten ing alam donya, saha gesang wonten ing jaman kalanggengan. Dados ngrika ngriki sampun dipunlenggahi.

Panutup

Dados serat icip pati punika muhung anggelaraken kawruh ingkang nama icip pati, icip pati ingkang sasar, saha icip pati ingkang leres, ingkang ing basa Arab dipunwastani : Dzaikhotul Maut, Prelu kanggé sesuluh nyumerepi ingkang prelu kedah kaudi. Boten anggelaraken kawruh marginipun saged anyatakaken. Bab kawruh marginipun saged anyatakaken pinanggihipun kedah kanthi sarana taberi amarsudi serat-serat ingkang sami angewrat pitedahing agami, ingkang sami mengku pitedah babagan ngilmi ghaib, ngilmi batin, ngilmi khak, ngilmi makrifat, ngilmi kasunyatan, ngilmi kawicaksanan, ngilmi kasampurnan sarta dipunpadosi murad maksudipun ingkang  lebet, ingkang ngantos kandhas, ingkang pratitis, ingkang ngantos muhtas (nelas), manawi sampun pinanggih lajeng dipuncobi, dipunsinaoni, dipunlampahi, ingkang ngantos muksis (kemput), sajatosipun : sadaya agami punika sami mengku pitedah piwulang marginipun saged angicipi pati ingkang pati pati sami den ulati, inggih ingkang dados gegayuhaning para pandhita, mila wonten tiyang dados pandhita inggih saking badhé angicipi raosing pati ingkang dumugi ing gegayuhan. Dados marginipun icip pati, inggih lampah kapandhitan punika. Sinten ingkang sampun saged anyakup kawruh kapandhitan, inggih sampun manggih marginipun saged icip pati.

Piwulang salat, piwulang yoga, piwulang semadi, punika sajatosipun sami piwulang icip pati, dados jedhugipun bab lasing salat, yoga, utawi : semadi, punika sami dumugi ing icip pati. Ananging saged dipun kalampahan muksis dumugi icip pati, saking pamanggihipun ingkang angarang sampun mesthi kedah kanthi sarana lampah  kapandhitan. Dados rerambataning pangudinipun kawruh kémawon ingkang mawi sarana amarsudi kawruh salat, yoga, utawi : semadi, nanging panindak tumandanging panggayuhipun gegayuhan kedah kanthi sarana lampah kapandhitan. Awit saupami boten makatena, inggih punika saupami kacekapna tanpa sarana lampah kapandhitan saged kacekapna mung sarana patrapan sakedhap-sakedhap ing saben dinten, saselaning patrapan kénging sakajeng kajeng, teka kaselak mokal temen kathah para wicaksana sami mandhita, kapati brata masuh raga. Prelu punapa teka andadak mawi makaten. Mila kita gadhah pamanggih makaten : lampah kita punika kajawi wajib angetutaken pitedahing piwulang, ugi kedah ngetutaken lampahing para linangkung, saha kedah sumerep jumbuhipun piwulang kaliyan lampahipun para linangkung wau. Dados marginipun saged anyatakaken icip pati punika, tamtu kedah kanthi sarana lampah kapandhitan.

— @@@ —

 

SERAT PADHALANGAN RINGGIT PURWA III


SERAT PADHALANGAN
RINGGIT PURWA
III

Oleh
K.G.P.A.A. Mangkunagara VII

Alih aksara dan ringkasan oleh :
Mulyono Sastronaryatmo

Diterbikan kembali seijin PN Balai Pustaka
BP No. 443b
Hak Pengarang dilindungi Undang-Undang

KATA PENGANTAR 

Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah-air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakekatnya adalah cagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.

Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Dan penggalian karya sastra lama, yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.

Pemeliharaan, pembinaan dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.

Saling pengertian antar daerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antar suku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah, yang termuat dalam karyakarya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah tersebut. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi

sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia. Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra Daerah Jawa yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.

Jakarta, 1978

Proyek Penerbitan
Buku Bacaan dan Sastra
Indonesia dan Daerah

 

RINGKASAN
JAMAN PANDHAWA

 

  1. SANG HYANG WISNU MEMPERSUNTING DEWI PRATIWI 

Dewi Pratiwi, puteri sang hyang Wikrama dari kahyangan Ekapratala, bersedia dipersunting oleh sang hyang Wisnu, jika dapat menyerahkan bunga Jayakusuma, demikianlah sang hyang Narada melaporkannya ke hadapan sang hyang Pramesthigurudi kahyangan Jonggringsalaka.

Untuk mendapatkan bunga Jayakusuma, sang hyang Wisnu dipaksa untuk mengawini terlebih dahulu Endhang Sumarsi, puteri bagawan Kesawasidi dari wukir Argajati.

Prabu Wisnudewa, dari kerajaan Garbapitu, merasa akan dapat mempersunting Dewi Pratiwi, setelah merasa memiliki cangkok bunga Jayakusuma yang terdapat pada leher banteng-nya, demikianlah sang prabu segera berangkat dengan wadya-bala ke Ekapratala untuk melamar Dewi Pratiwi.

Dengan disaksikan para dewa, sang hyang Wisnu yang datang terlebih dahulu dengan menyerahkan bunga Jayakusuma, dipertemukan dengan Dewi Pratiwi di kahyangan Ekapratala.

Tak lama kemudian, prabu Wisnudewa datang dengan menyerahkan cangkok bunga Jayakusuma yang terdapat pada leher bantengnya. Sang hyang Wisnu yang mengetahuinya, segera mengambil cangkok bunga Jayakusuma pada leher banteng, dibunuhlah banteng oleh sang hyang Wisnu. Terjadilah peperangan antara sang hyang Wisnu dan prabu Wisnudewa, matilah sang prabu oleh sang hyang Wisnu, setelah kematiannya, badan banteng dan prabu Wisnudewa menyatukan dengan sang hyang Wisnu.

  1. BREMANA BREMANI

Atas sabda sang hyang Girinata, sang hyang Brama diperintahkan hendaknya mengawinkan puteranya dengan puteri sang hyang Wisnu dari kahyangan Untarasagara, yang bernama Dewi Sriunon.

Setelah mencari sang hyang Wisnu, sang hyang Brama bertemu dengan puteranya, yang sulung bernama Bambang Bremana menolak untuk dijodohkan dengan Dewi Sriunon, kepada adiknya Bambang Bremani diseyogyakan dapat dipertemukan saja dengan Dewi Sriunon, terlaksanalah Dewi Sriunon dipersunting oleh Bambang Bremani.

Bambang Bremana dikerajaannya Gilingwesi, menerima adiknya Bambang Bremani dan isterinya Dewi Sriunon, jatuh cintalah Bambang Bremana kepada Dewi Sriunon.

Selang beberapa lama, Dewi Sriunon dengan membawa puteranya dan Bambang Bremani menghadap ayahandanya di kahyangan Untarasagara, kepada puteranya oleh sang hyang Wisnu diberi nama Bambang Parikenan. Akhirnya Bambang Bremani menyerahkan putera dan isterinya Dewi Sriunon kepada ayahandanya sang hyang Wisnu, dengan permohonan kepada kakaknya Bambang Bremana hendaknya Dewi Sriunon dapat dijodohkan. Setelah Bambang Bremana menghadap, dikawinkanlah dengan Dewi Sriunon.

Prabu Kalayuwana yang sejak semula menaruh hati pada Dewi Sriunon merasa tersinggung lamarannya ditolak, dengan mengerahkan segenap prajurit yaksa berangkatlah ke kahyangan Untarasagara untuk berperang. Prabu Kalayuwana mati oleh Bambang Bremana, demikian pula semua prajurit dari kerajaan Mendhanggili dapat ditumpas.

  1. RESI MANUMAYASA MEMPERSUNTING DEWI RETNAWATI

Sang hyang Girinata, berkehendak akan menjodohkan bidadari Dewi Retnawati dan resi Manumayasa, Dewi Kanastri dan janggan Semarasanta. Menyadari bahwasanya resi Manumayasa belum berkeinginan akan kawin, kedua bidadari diganti perwujudannya dengan bentuk dua ekor harimau, kepada sang hyang Narada diserahkanlah agar segala kehendak sang hyang Girinata terlaksana.

Di tengah hutan belantara, resi Manumayasa dan janggan Semarasanta, yang tengah berkelana, bertemu dengan kedua harimau jadian tersebut, akhirnya harimau dapat dibunuh, sehilangnya kedua harimau, tampak kedua didadari tersebut, resi Manumayasa mengejarnya. Sang hyang Narada yang merasa berhasil dalam mempertemukan resi Manumayasa dan Dewi Retnawati, janggan Semarasanta dan Dewi Kanastri, segera mendekati sang resi, seraya berkata, “hai, resi Manumayasa, dan kau janggan Semarasanta, sudah takdir dewa, bahwasanya bidadari-bidadari, Dewi Retnawati menjadi jodoh Manumayasa, dan Dewi Kanastri dengan Semarasanta, terimalah”.

Pada suatu hari Dewi Retnawati mengajak suaminya resi Manumayasa, untuk berkelana mengelilingi wukir Retawa, di tengah-tengah hutan belantara, sang dewi melihat buah Sumarwana, berkeinginan sekali untuk memakannya, kepada sang resi dimintanya memetik.

Syahdan, buah Sumarwana itu milik gandarwa Satrutapa, sesuai dengan sabda dewa yang diterimanya, “hai, Satrutapa, jika isterimu menginginkan mempunyai anak, makanlah buah Sumarwana itu”, maka ditungguilah buah Sumarwana itu sampai saat dapat dipetik dan dimakan.

Mengetahui bahwasanya buah Sumarwana telah hilang, berkatalah gandarwa Satrutapa kepada resi Manumayasa, “hai, sang resi, jika kelak isterimu melahirkan anak lelaki, namailah Sakutrem”,hilanglah gandarwa Satrutapa, bersatu jiwa dengan Dewi Retnawati.

Datanglah kemudian prabu Karumba, raja buta dari Pringgadani dengan segenap prajuritnya, untuk menggempur wukir Saptaarga, dan menawan resi Manumayasa, sesuai dengan perintah pamandanya raja Basumurti, dari Wirata, yang diperkirakan akan memberontak terhadap kerajaan pamandanya. Prabu Karumba mati oleh resi Manumayasa, demikian pula semua prajuritnya tewas. 

  1. BAMBANG S KALINGGA (SAKUTREM) 

Kahyangan Jonggringsalaka, terancam ketentramannya oleh prabu Kalimantara, raja dari nagara Nusantara yang menginginkan mempersunting Dewi Supraba. Adik prabu Kalimantara, yang bernama raden Hardhadhedhali, dan patih nagara yang bernama Sarotama, dengan para prajuritnya mengepung kahyangan sang hyang Girinata.

Bambang Kalingga (Sakutrem), putera resi Manumayasa dari wukir Saptaarga ditunjuk oleh sang hyang Guru, untuk menanggulangi musuh, akan tetapi Bambang Kalingga kalah dalam peperangan. Disertai oleh ayahnya, berangkatlah Bambang Kalingga kembali ke kahyangan Jonggringsalaka. Prabu Kalimantara dapat dibunuh oleh resi Manumayasa, berubah wujudnya menjadi pustaka Kalimasada, raden Hardhadhedhali tewas berubah wujudnya menjadi panah, demikian pula patih Sarotama, mati juga berubah menjadi panah. Syahdan, ada seekor garudha, namanya Banarata, bertapa di awan menginginkan untuk menjadi raja segala burung, ditemuilah oleh sang hyang Narada, dan dimintalah bantuannya untuk memerangi musuh kahyangan, yalah prabu Kalimantara.

Dikarenakan salah paham, resi Manumayasa yang telah membunuh prabu Kalimantara. diserang dari angkasa, akhirnya garudha Banarata ditewaskan juga, berubah ujudnya menjadi payung Tunggulnaga.

Oleh sang hyang Girinata, Bambang Kalingga diberi panah Hardhadhedhali dan Sarotama, kelak dikemudian hari, pada keturunannya juga akan diberikan pusaka-pusaka lagi.

  1. JAMURDIPA (SAKUTREM MEMPERSUNTING DEWI NILAWATI) 

Jamurdipa. 

Syahdan raja Wiratha, prabu Basumurti berkehendak berburu binatang dan burung, terlaksanalah sudah banyak hatsil perburuhannya, atas kehendak raja, diperintahkanlah kepada patih Wiratha, Jatidhendha, untuk mengadakan sedekah uang kepada orangorang di pedesaan.

Seorang cantrik, bernama Janaloka sedang tekun menunggu pohon (kayu) Sriputa, tak tergoyahlah hatinya untuk mengumpulkan uang sedekah raja yang berserakan di sekitarnya. Raja Basumurti segera mengutus adiknya, yang bernama raden arya Basukesthi, untuk menanyainya, berkatalah, “Hai, Janaloka, apa sebab kamu tak sudi mengumpulkan uang sedekah raja?”. Dijawabnya, “Raden, takut hamba akan singit dan wingit”, raden arya Basukesthi melanjutkan pertanyaannya, “Apa, yang kaumaksud dengan kata-katamu itu?”. Janaloka menerangkannya, “Wahai, raden arya Basukesthi, hamba takut akan singitnya kayu Sriputa dan wingitnya sang raja”, segera raden arya Basukesthi menebang kayu Sriputa, Janaloka segera berucap, “Ketahuilah raden, setelah tertebang kayu Sriputa, wajah raden kelihatan sangat bercahaya, sesungguhnyalah singit dan wingit sudah ada pada raden arya Basukesthi”. Kepada Janaloka, dipesan, “Kelak, jika aku menjadi raja, Janaloka, datanglah menghadap kepadaku”.

Segera setelah prabu Basumurti (Basurata) kembali ke istana, mangkatlah beliau, adik raja, raden arya Basukesthi dinobatkan sebagai penggantinya, dengan sebutan prabu Basukesthi raja Wiratha. Janaloka memenuhi pesan raden arya Basukesthi, oleh sang prabu Wiratha, diangkatlah sebagai warga istana, dengan gelar arya Janaloka.

Kepada segenap empu dan pandai besi istana Wiratha, sang raja menginginkan dibuatnya macam ragam alat-alat bunyi-bunyian kelengkapan perang, yaitu: gurnang, thong-thong grit, gubar, puk-sur, teteg, gendhang, bendhe, gong dan beri. Patih Jatidhendhaberdatang sembah, melaporkan muksanya resi Brahmana Kestu, pula diceritakannya tampak sekarang ditempat kediaman Brahmakestu suatu keelokan, adanya Jamurdipa yang tumbuh. Sang raja segera berkenan menyaksikannya, Jamurdipa yang bercahaya bagaikan meraih angkasa segera hilang, tampak oleh sang raja cahaya pula yang terang benderang yang beralih diwajah sripaduka Basukesthi.

Raja Wiratha, Basukesthi merasa dirinya sangat waskitha dalam segala hai lagipula sangat arif dan bijaksana.

Sakutrem mempersunting Dewi Nilawati. 

Di pertapaan Saptaarga, dengan dihadap oleh puthut Supalawa (kera putih), sang resi Manumayasa menerima kehadiran puteranya, Bambang Sakutrem. Berkatalah Sakutrem, “Ayah, sepeninggal ananda dari wukir Retawu, dihutan telah ananda bunuh sepasang raksasa, bernama Haswana dan Haswati, di perjalanan dari hutan Silu, menuju wukir Retawu ananda bertemu dengan seekor naga, kami tewaskan pula. Hilangnya naga, tampak oleh ananda adanya bidadari, ananda kejar, tetapi ananda akirnya tak dapat menemukan kemana perginya”. Sang resi Manumayasa

merasa bahwa puteranya Bambang Sakutrem telah jatuh cinta pada wanita, tak lama hyang Narada berkenan berdatang dipertapaan Saptaarga, berkatalah, “Hai, resi Manumayasa, ketahuilah olehmu, sesungguhnya wanita yang tampak oleh anakmu itu, adalah bidadari, yang berasal dari naga yang dibunuh oleh Sakutrem, carilah wanita itu, di wukir Pujangkara, dia bernama Dewi Nilawati, sabda dewa. Nilawati akan menjadi jodohmu, Sakutrem cucuku, sebaiknyalah kau pergi kegunung Pujangkara, Nilawati mengadakan sayembara, kepada siapa yang dapat

meneguk air di kendi Pratola yang dihadapnya, dialah yang akan menjadi suaminya”, Berangkatlah Bambang Sakutrem ke wukir Pujangkara, untuk memasuki sayembara yang diadakan Dewi Nilawati.

Syahdan, bagawan Dwapara bersama-sama kemenakannya prabu Drumanasa, raja Madhendha, juga berangkat ke gunung Pujangkara, untuk memasuki sayembara.

Bagawan Dwapara memulai meneguk isi kendhi Pratola, mundurlah sang begawan dikarenakan isi kendhi Pratola dirasa sangat panasnya, bergantian dengan prabu Drumanasa, juga tak tahan akan isi kendhi Pratola.

Bambang Sakutrem segera meneguk isi kendhi Pratola, dihabiskannya seluruh isi kendhi tersebut, Dewi Nilawati menyerahkan diri kepada Bambang Sakutrem sebagai pemenang sayembara, diajaklah sang dewi ke pertapaan Saptaarga. Sekembalinya dari gunung Pujangkara, sang begawan merasa malu hatinya, dan berketetapan akan merebut Dewi Nilawati ke pertapaan Saptaarga. Berangkatlah sang begawan diiring oleh sang prabu Drumanasa dan segenap prajuritnya dari Badhendha. Perang terjadi di gunung Retawu, puthut Supalawa dan Bambang Sakutrem dapat menewaskan musuh-musuhnya. 

———————————————————– 

PADHALANGAN RINGGIT PURWA III  

JAMANIPUN PANDHAWA

 

  1. LAMPAHAN SANG HYANG WISNU KRAMA
  1. Jejer ing Jonggringsalaka, sang hyang Pramesthiguru, miyos siniwi ing para jawata, mungging bale Marcukundha, ingkang mungging ngarsa: sang hyang Narada, sang hyang Bayu, sang hyang Brama, sang hyang Patuk, sang hyang Temboro, sang hyang Panyarikan, ingkang rinembag, sang hyang Pramesthiguru dhawuh dhateng resi Narada kinen hanyengker yoganira bathara Ekawarna, kekasih Dewi Pratiwi, ing kahyangan Ekapratala. Sesampunira dhinawuhan, resi Narada mijil ing njawi, sang hyang Pramesthiguru jengkar.
  1. Madeg ing gupit Natyamalaya, dayinta Dewi Uma, pinarak ingadhep para waranggana, kasaru rawuhira sang hyang Girinata, ingkang kinarya imbal wacana, denira miyos amancaniti. Tan dangu lajeng manjing sanggar Asmaratantra, melingaken kadang catur warna, awarni ditya : 1 Kalakresna, 2 Kalaseta, 3 Kalarekta, 4 Kalapita, lajeng dhinawuhan angrencana sang hyang Wisnu.
  1. Madeg ing pangurakan sang hyang Narada, sang hyang Brama, sang hyang Patuk, sang hyang Temboro, sang hyang Panyarikan, sang hyang Bayu. Rembag anggenira arsa tindak ing kahyangan Ekapratala. Sasampuning siyaga bidhalan kanthi prajurit dorandara.
  1. Madeg ing njawi kahyangan Ekacakra, dutanira prabu Wisnudewa, ing Garbapitu, patih Baudhendha, tuwin para punggawa ditya, arsa ngrabasertg kahyangan, kasaru dhatenging para jawata, prang. Wadya ing Garbapitu kasor, larud sami angungsi papan.
  1. Madeg ing Untarasagara, sang hyang Wisnu. Dhatengira kyai lurah Semar, Nalagareng, Petruk, sang hyang Wisnu lajeng aleledhang parepat tiga andherek.
  1. Madeg samadyaning wana, para danawa dutanira sang hyang Girinata: Kalakresna, Kalaseta, Kalarekta, Kalapita. Rembag, arsa ngrencana sang hyang Wisnu, lajeng bidhal, kepapag sang hyang Wisnu, arsa narajang purun, dadya prang, ditya sirna sadaya, sang hyang Wisnu lajeng lampahira.
  1. Madeg ing kahyangan Ekapratala, sang hyang Ekawarna, dhatengira para jawata dinuta sang hyang Pramesthiguru, mundhut Dewi Pratiwi. Sang hyang Ekawarna matur, bilih kang putra Dewi Pratiwi njuwun sekar Jayakusuma, para jawata sami wangsul.
  1. Madeg ing wukir Argajati, bagawan Kesawasidi, punika kacariyos gadhah sekar Jayakusuma. Sang bagawan nuju mungging pacrabakan, ginubel ing sutanira estri Endhang Sumarsi, matur ingkang rama, bilih ing dalu supena dhaup kaliyan sang hyang Wisnu. Sang pandhita lajeng sagah amadosi, pangkat, lampahira dumugi ing wana, kapanggih sang hyang Wisnu kaliyan parepatira titiga. Sasampuning sinambrama,” sang bagawan nandukaken sedyanipun, sang hyang Wisnu tan arsa, sulayaning rembag, dadya prang, sang hyang Wisnu kenging cinepeng, binekta dhateng pratapanira, parepat tiga anut ing lampah. Sang Hyang Sigeg ing pratapa Argajati, dhatengira bagawan Kesawasidi, kocapa ing pagedhongan, kang putra Endhang Sumarsi kadhaupaken kaliyan bathara Wisnu. Sampun watawis dangunira sang hyang Wisnu waleh kang dadya sedya, arsa dhumateng ing kahyangan Ekapratala, nglamar Dewi Pratiwi, mangka kedah mawi sarana panyuwunira sekar Jayakusuma. Sang hyang Wisnu pamit rinilan, binektanan sekar Jayakusuma, kang garwa tinilar.
  1. Madeg ing Garbapitu, sang prabu Wisnudewa, tuwin ingkang rayi raden Wisnungkara. Srinata kagungan kalangenan bantheng langking saged tata jalma, punika gadhah cangkoking sekar Jayakusuma, mungging gulunira, srinata angajeng-ajeng dhatenge caraka. Tan dangu patih Baudhendha prapta, matur sasolahing dinuta. Sang nata panudyeng karsa, rumaos sampun andarbeni ingkang dadya papanggilira Dewi Pratiwi, saksana lajeng bidhal sawadyaning dhateng ing kahyangan Ekapratala.
  1. Madeg ing Jonggringsalaka, sang hyang Girinata, dhatengira sang hyang Narada tuwin para jawata, matur sasolahing dinuta. Sang hyang Girinata sampun uninga lalampahanira, lajeng dhawuh, sang hyang Narada kinen wangsul dhateng kahyangan Ekapratala, sang hyang Wisnu kinen handhaupaken kaliyan Dewi Pratiwi. Sang hyang Narada pangkat kanthi para jawata.
  1. Madeg ing Ekapratala, sang hyang Ekawarna, rawuhira sang hyang Narada tuwin para jawata sadaya, handhawuhaken timbalanira sang hyang Pramesthiguru, bilih Dewi Pratiwi kinen handhaupaken kaliyan sang hyang Wisnu. Aturira sang bagawan sandika. Tan dangu dhatengira sang hyang Wisnu ngaturaken sekar Jayakusuma sarta nyuwun kadhaupna kaliyan Dewi Pratiwi, lajeng kadhaupaken, panganten manjing kahyangan, kasaru dhatengira prabu Wisnudewa, nyuwun Dewi Pratiwi, ngaturaken cangkoking Jayakusuma, mungging telaking bantheng, tinampen. Bantheng pinurih manjing kadhaton, sang hyang Wisnu priksa, bantheng cinandhak rinogoh telakira, kenging cangkoking Jaya Bantheng pejah, kuwanda sirna, manjing dhateng sang hyang Wisnu. Hyang Wisnu lajeng medal ing njawi, prang kaliyan prabu Wisnudewa. Prabu Wisnudewa kenging jinemparing pejah, kuwanda manjing sang hyang Wisnu, raden Wisnungkara sawadya sami soroh amuk, pinapag sang hyang Bayu, sirna sadaya, lajeng kalempakan para jawata, bojana andrawina. Tanceb kayon.
  1. LAMPAHAN BREMANA BREMANI
  1. Jejer sang hyang Girinata (sang hyang Guru), miyos ingadhep para jawata, kang mungging ngarsa resi Narada, bathara Brama, bathara Bayu, sang hyang Panyarikan, ginem, sang hyang Guru dhawuh dhateng sang hyang Brama, ngandikakaken bebesanan kaliyan kang rayi sang hyang Wisnu, sang hyang Brama matur sandika, lajeng pamit dhateng Untarasagara, sang hyang Narada ngetutaken.
  1. Madeg ing kadhaton, Dewi Uma ingadhep para widadari. Rawuhipun sang hyang Girinata, ngandika kawontenanira amancaniti, lajeng bibaran.
  1. Madeg paseban bale Marcukundha, sang hyang Brama, sang hyang Narada, sang hyang Patuk, sang hyang Temboro, rembag arsa ngiring lampahira sang hyang Brama dhateng Untarasagara. Lajeng bidhal.
  1. Madeg prabu Kalayuwana, nata danawa Mendhanggili, miyos tinangkil wadya ditya, kang munggeng agarsa patih Kalapulastha, punggawa Kalapalasiya. Sang nata gandrung kasmaran putri Untarasagara, putranira sang hyang Wisnu, kakasih Dewi Srihadi. Kalapalasiya kautus pangkat, nglamar dhateng Untarasagara, ambekta wadya ditya. Lajeng bidhal.
  1. Madeg ing Untarasagara, sang hyang Wisnu kaadhep Bambang Srigati. Rawuhira kang raka bathara Brama, tuwin sang hyang Narada, ngemban timbulanira sang hyang Guru, kadhawuhaken sang hyang Wisnu, bilih kadhawuhan bebesanan kaliyan ingkang raka sang hyang Brama. Aturira sang hyang Wisnu, ingkang putra kadhawuhan nimbali. Sang hyang Brama mangkat nimbali ingkang putra. Kasaru gegering njawi, wonten danawa dhateng ambekta gelar sapapan, Bambang Srigati kinen mapag gya medal, dumugi ing njawi prang, Srigati barisira kalindhih, lajeng mangsuli manis, supados mundura danawa wau. Danawa kandheg masanggrahan, Bambang Srigati wangsul sowan kang rama.
  1. Madeg ing wukir Saptaarga, Bambang Bremani kaliyan parepat tiga: lurah Semar, Nalagareng, Petruk, rembag, arsa sowan kang reka Bambang Bremana, kang dhedhepok ing Gilingwesi. Lajeng pangkat kadherekaken parepat tiga. Lampahira dumugi ing margi kapapag wadya ditya ing Mendhanggili, ingkang sami anjagi ing kahyangan Untarasagara. Sulayaning rembag dados prang. Punggawa ditya kathah ingkang pejah. Kang alit lumajeng sar-saran, Bambang Bremani lajeng lampahipun.
  1. Madeg ing nagari Gilingwesi, Bambang Bremana. Rawuhipun ingkang rama sang hyang Brama. Bambang Bremana tinari rabi, angsal nak-ndherekipun piyambak, putranipun sang L/ang Wisnu, nama Dewi Sriunon, Bambang Bremana matur lenggana, dereng arsa nglampahi palakrama, aluwung ingkang rayi kemawon ketantuna. Dereng dangu dhatengipun Bambang Bremani, lajeng ngaras padane ingkang rama sang hyang Brama. Ing ngriku tinari, purun, Bambang Bremani lajeng kabekta ingkang rama sang hyang Brama dhateng Untarasagara.
  1. Madeg ing Untarasagara, hyang Wisnu lenggah kaliyan sang hyang Narada. Boten dangu praptanira Bambang Srigati, atur priksa tiwasing karya, boten saged mangsulaken danawa kang badhe minggah kahyangan, Bambang Srigati sawadyanira kasor, mila lajeng tutup seketheng lajeng oncat, boten dangu praptanira sang hyang Brama tuwin putra Bambang Bremani. Anyariyosaken Bambang Bremana lenggana, Bambang Bremani ingkang kasuwunaken jodho Dewi Sriunon, hyang Wisnu inggih sampun amarengaken sarta lajeng mratelakaken karibedanipun, Dewi Sriunon dipun lamar raja ditya ing Mendhanggili, prabu Pulagra, dutanipun taksih kandhag ngentosi wangsulan sajawining kahyangan Untarasagara, Mila sageda Bambang Bremani ngunduraken, Bremani matur sandika, lajeng bidhal.
  1. Barisanipun danawa saking Mendhanggili, patih ditya nama Pulastha, punggawa Kalasrana, Palasiya, rembagan ngentosi wangsulanira sang hyang Wisnu. Kasaru praptanira ditya alit kang sami kaplajeng, atur pariksa barisan ditya kang iring kilen dhadhal katrajang dewa lumampah nama Bambang Bremani. Para danawa sami krura nedya minggah ing kahyangan, ing ngriku sasampuning samekta lajeng ngetog baris, dumugi njawining kukuwu katingal Bambang Bremani. Lajeng tempuh prang. Para wadya diyu sami sirna dening Bambang Bremani, ditya kang alit-alit lumajeng mantuk.
  1. Madeg sang hyang Wisnu, sang hyang Brama, sang hyang Narada, dhatengipun Bambang Bremani. Lajeng atur priksa sirnaning mengsah, sadaya sami pejah. Bambang Bremani lajeng kadhaupaken kaliyan Sriunon, sang hyang Brama lajeng pamit kondur, ingkang putra panganten kabekta.
  1. Madeg ing Gilingwesi, Bambang Bremana. Rawuhira sang hyang Brama tuwin kang rayi Bremani lawan garwa Dewi Sriunon, Bambang Bremana kaparingan pariksa, tuwin Bremani nyuwun ngabekti lawan kang garwa, raden Bremana katingal melik dhateng garwanipun kang rayi. mila boten dangu kang rayi lajeng pamit kondur. Sapengkeripun kang rayi, Bambang Bremana kasmaran maring garwanipun kang rayi.
  1. Madeg ing Mendhanggili, prabu Kalayuwana, punggawa Kaladaru, dhatengipun danawa alit, kang kaplajeng saking ngepung kahyangan, angaturi pariksa, bilih patih Kalapulagra saprikancanipunkang sami pacak baris, sirna dening srayaning hyang Wisnu, nama Bambang Bremani. Sang prabu Kalayuwana langkung duka yayah sinipi, lajeng angundhangi para wadya danawa. Sampuning siyaga, lajeng bidhal nedya anggepuk dhateng kahyangan Untarasagara.
  1. Madeg ing kahyangan Untarasagara. Sang hyang Wisnu, sang hyang Brama. Ginem, wus sawatara dangu, kang putra Bambang Bremani tuwin kang garwa boten sowan, kawarti sampun nggarbini. Boten dangu dhatengipun Bambang Bremani lawan kang garwa Dewi Sriunon, sampun ngemban putra, kasuwunaken nama, lajeng kaparingan nama dening sang hyang Wisnu, jabang-bayi kanamakaken Bambang Parikenan, Bambang Bremani lajeng ngaturaken kang garwa, sampun boten saged momong, nanging nyuwun supados kadhaupaken angsal kang raka Bambang Bremana kemawon, Bambang Bremani pamit mantuk, garwa putra tinilar. Sang hyang Wisnu matur kang raka sang hyang Brama, supados nimbali raden Bremana. Sang hyang Brama gya pangkat.
  1. Madeg Bambang Bremana lawan embanipun nama Bramaneka. Rawuhipun kang rama sang hyang Brama lajeng adhadhawuh, Bremana katimbalan kang paman sang hyang Wisnu. Lajeng pangkat, dumugi ing ngarsanira sang hyang Wisnu, tinantun krama angsal tilasipun kang rayi, Bambang Bremana nampeni. Kasaru gegering njawi, mengsah saking Mendhanggili. Para jawata sami medal ing njawi. Bambang Bremana prang lawan ditya raja Kalayuwana. Ditya raja Kalayuwana kasor, pejah jinemparing, wadyanira sami bibar.
  1. Madeg sang hyang Wisnu, sang hyang Brama, dhatengipun kang mentas ungguling yuda. Kalempakan bojana andrawina Tanceb kayon.
  1. LAMPAHAN MANUMAYASA RABI
  1. Jejer prabu Basumurti, nata ing Wiratha, anuju miyos aneng sitinggil binatarata, ingkang mungging ngarsa, ingkang rayi raden Basukesthi, patih Jatikandha, para punggawa, arya Panurta, arya Walakas, ginem, srinata dahat kaweken driya mireng pawartos, bilih ingkang putra pulunan nama resi Manumayasa ing wukir Saptaarga araraton, kathah para nata ing mancapraja ingkang sami puruhita. Kawarti badhe handaga karaton Wiratha, nedya madeg ratu piyambak, raden Basukesthi langkung anggenira anduparakaken wartos makaten wau, anaging srinata adreng angyektosaken, lajeng dhawuh dhateng patih Jatikandha, kadhawuhan handuta punggawa salah satunggal dhateng prabu Karumba, nata yaksa ing Pringgadani, supados animbalana resi Manumayasa. Lajeng bibaran.
  1. Madeg ing kadhaton, prameswari nata Dewi Jatiswara, pinarak ing prabasuyasa pananggap ler wetan, angentosi kondurira srinata, ngiras ningali ajaring badhaya srimpi, boten antawis dangu srinata kondur ngadhaton, prameswari amethukaken, lajeng lenggah satata. Ginem, kawontenanipun ing pancaniti, lajeng tindak ing pambojanan.
  1. Madeg paseban njawi, raden Basukesthi, patih Jatikandha, arya Panurta, arya Walakas, rembag, siyaga dadamel, arya Panurta kapatah lumampah dhateng Pringgadani, andhawuhaken karsaning srinata wau dhumateng prabu Karumba ing Pringgadani, sasampuning samekta, lajeng bidhal sapanekarira. Kapalan.
  1. Madeg prabu Karumba, nata raseksa ing Pringgadani, den adhep ing patih Kalamangkara, punggawa Kalapulawa, Kalapudhendha. Dereng dangu dhatengipun caraka ing Wiratha arya Panurta. Sasampuning bege-binage, lajeng andhawuhaken timbalanira srinata prabu Basumurti, bilih prabu Karumba dinuta animbali resi Manumayasa, ing Saptaarga, ingkang kawarti araraton, menawi boten purun sowan dhateng Wiratha, kerid lampahira prabu Karumba, kadhawuhan masesa. Aturipun prabu Karumba sandika. Arya Panurta lajeng pamit wangsul dhateng Wiratha, prabu Karumba adhawuh dhateng patih kalamangkara, ambidhalaken punggawa kakalih, kautus dhateng. Saptaarga, andhawuhaken dhawuhing nata Wiratha. Lajeng bibaran. 
  1. Madeg paseban njawi, patih Kalamangkara, punggawa: Kalapulawa, Kalapudhendha. Rembag, siyaga dadameling ayuda badhe dhateng wukir Saptaarga. Sasampuning samapta lajeng bidhal. Togog, Sarahita dados pangajenging lampah.
  1. Madeg resi Manumayasa, miyos ing pacrabakan, den adhep janggan Semarasanta (Semar), puthut Supalawa, Nalagareng, Petruk, para cantrik janggan andher sami sumiwi. Ginem, sang resi langkung sungkawa, dene kawartosaken andaga karaton Wiratha, ambalela ing ratu. Mangka boten pisanpisan yen anyipta rnakaten, dereng dangu dhatengira cantrik, atur pariksa wonten dadamel ageng dhateng, katingal barising danawa arsa minggah ing pratapan, rame mireng swaraning tangisipun tiyang padhusunan ingkang karisak, puthut Supalawa lawan janggan Semarasanta sigra tumurun, anglempakaken puthut janggan manguyu cantrik, sami anjagi pratapan. Sareng dumugi ing njawi kasompok inggahing wadya danawa, lajeng tempuk prang. Tanpa wara-wara, puthut Supalawa lawan janggan Semarasanta ngamuk punggung manengah, kathah danawa ingkang kanin, lajeng bibar lumajeng sar-saran, puthut Supalawa, jangga Semarasanta sakancanipun wangsul ngarsaning sang pandhita Manumayasa. Sadaya wau sampun handugi, punika utusanipun sang nata ing Wiratha, lajeng bibaran, amung sang resi Manumayasa nedya angenggarenggar panggalih, mijil saking padhepokan, sadaya boten kalilan andherek, amung janggan Semaransanta, Nalagareng, Petruk, lampahira kadya binuncang ing dewa. Dumugi wana tarataban, kapapag wadya ditya saking Pringgadani, ingkang kaplajeng saking pratapan, para wadya ditya angraos angsal kaladasa, katingal bingah, resi Manumayasa lumampah pribadi, lajeng sami marepeki, sulayaning rembag dadya prang. Punggawa ditya sami pejah jinemparing. Danawa ingkang alit-alit sami ngungsi gesang. Resi Manumayasa lajeng kondur, parepat tiga tan kantun, sadumugining pacrabakan lajeng amesu semedi aneng pamelengan.
  1. Madeg ing kahyangan Jonggringsalaka, sang hyang Girinata, nuju miyos aneng bale Martyukundha. Ingkang sumiwi: sang hyang Narada, sang hyang Brama, sang hyang Bayu. Sang hyang Girinata andhawuhaken, sang hyang Narada kinen tumurun dhateng arcapadha, amaringi jodho dhatang resi Manumayasa, tuwin janggan Semarasanta, widadari kakalih, 1 nama Dewi Retnawati, punika dadya jodhonipun resi Manumayasa, 2 Dewi Kanastri dadya jodhonipun janggan Semarasanta. Ananging sarehning resi Manumayasa dahat lenggana, dados kedah kadhawuhan mawi warana. Widadari kakalih tinimbalan, lajeng binusanan dening sang hyang Narada sami warni sirna, lajeng kabekta dhateng arcapada dening hyang Narada. Sang hyang Girinata lajeng jengkar.
  1. Madeg ing wukir Retawu, resi Manumayasa kakaring dhateng petalunan, ingkang umiring amung janggan Semarasanta. Janggan Semaransanta rumiyin nuweni tetanemanipun ingkang saweg nedheng. Ing ngriku kasarengan rawuhipun sang hyang Narada, angeculaken sima kakalih. Janggan Semarasanta kapapag sima kakalih, badanipun gemeter bokong ngoplok, lajeng wangsul malajeng. Sima kakalih sami ambujeng. Sareng dumugi ngarsanipun resi Manumayasa, janggan Semarasanta ulat pucat sarwi karenggosan, karinget gemrobyos, matur nyuwun tulung kabujeng ing sima. Resi Manumayasa lajeng mapag sima kakalih wau. Sareng kapanggih sima lajeng dipun jamparing pejah sadaya, kuwandanipun sirna. Boten watawis dangu, wonten pawestri kakalih, katingal lumampah wonten ngajengipun resi Manumayasa. Ing ngriku sang resi langkung kasmaran, lajeng ngetutaken sapurugipun, sang resi kaget rawuhipun sang hyang Narada, lajeng sami lenggah satata. Puwestri kakalih sami lenggah wonten wurinipun sang hyang Narada, inggih punika Dewi Retnawati kaliyan Dewi Kanastri. Sang hyang Narada andhawuhaken dhawuhipun sang hyang Girinata, Dewi Retnawati sampun pinasthi kapareng dados jodhonipun resi Manumayasa, Dewi Kanastri dados jodhonipun janggan Semaransanta. Lajeng kadhawuhan ambekta mantuk, sang hyang Narada kondur makahyangan.
  1. Madeg prabu Karumba, nata danawa ing Pringgadani, miyos siniwi, ingadhep patih Kalamangkara, para punggawa sami mungging ngarsa. Ginem, sang nata angarsa-arsa para punggawa ingkang dinuta angrabaseng wukir Saptaarga. Boten dangu kesaru dhatengipun kyai Togog, Sarahita, atur pariksa bilih para punggawa ingkang sami dinuta dhateng Saptaarga sami pejah dening resi Manumayasa. Srinata langkung duka lajeng dhawuh dhumateng patih kinen sawega dadameling yuda. Sasampuning samapta, sang nata lajeng bidhal dalah para punggawa sawadya balanira.
  1. Madeg resi Manumayasa sakaliyan ingkang garwa Dewi Retnawati saweg papasihan, janggan Semarasanta marek ing ngarsa lawan garwanira Dewi Kanastri. Dewi Retnawati kapengin angubengi wukir Saptaarga, lajeng tindak lawan resi Manumayasa. Janggan Semarasanta lawan garwanira lajeng handherek, sareng dumugi imbanging redi ingkang sisih kilen, ing ngriku taksih wana sakalangkung wingit, wonten gandarwa tapa brata, nama Satrutapa, anengga wohing Sumarwana, amargi gandarwa wau tampi wangsiting jawata, bilih woh Sumarwana sampun mateng kapurih nedha bojonipun, awit gandarwa Satrutapa wau dereng gadhah suta, daliat kepengin darbe suta. Panuju gandarwa Satrutapa kesah nuweni bojonipun, resi Manumayasa lawan kang garwa dhateng, Dewi Retnawati sumerep woh Sumarwana sakalangkung kepengin nedha, lajeng pinethik katedha, raosipun langkung miraos satelasing nedha woh Sumarwana, gandarwa Satrutapa dhateng, sang resi lawan kang garwa langkung kaget, punapa dene janggan Semarasanta lawan bojonipun, sami gumeter sadaya. Gandarwa ngucap. “Sapa kang wanuh wani ngundhuh woh-wohan ingkang sun sengker iki mau?”. Sang resi Manumayasangaken bilih ingkang methik, lajeng kaparingaken ingkang garwa, awit dahat kepenginira. Gandarwa matur.”Yen makaten kalilana sajiwa raga. Ingkang garwa kaeliha nama. Dewi Sumarwana. Dene ing tembe bilih sampun anggarbini, mangka mijil jalu, kanamakna Sakutrem.”, awit gandarwa wau nama Satrutapa, sang resi hanyagahi. Gandarwa musna manjing guwagarbanira Dewi Sumarwana,lajeng anggarbini. Sadaya lajeng sami wangsul dhateng ing pratapan.
  1. Madeg puthut Supalawa, para puthut manguyu jajanggan rembag tatanen, tuwin ngajeng-ajeng rawuhing sang resi Manumayasa. Boten watawis dangu resi Manumayasa rawuh, lajeng lenggah satata, tuwin nyariyosaken lalampahanipun nalika kang garwa dhahar wohing Sumarwana. Dereng dangu ngandikan lawan puthut Supalawa, kasaru gegering njawi, dhatenging para danawa ing Pringgadani. Puthut Supalawa, janggan Semarasanta sakancanipun mijil ing njawi. Resi Manumayasa ugi mamanuki lampahing para jajanggan, sareng dumugi ing njawi sampun prang rame. Prabu Karumba mangsah resi Manumayasa. Sang prabu Karumba pejah jinemparing. Sang hyang Bayu tumurun nalabung. Prang sampak, para ditya Pringgadani kathah ingkang pejah. Kang kantun lajeng ngungsi gesang. Sang hyang Bayu kondur makahyangan, resi Manumayasa lenggah satata mungging pecrabakan tuwin puthut Supalawa, janggan Semarasanta, sadaya manguyu jajanggan kang sami ungguling yuda.

           Lajeng sami bojana andrawina. 

  1. LAMPAHAN BAMBANG KALINGGA (SAKUTREM)
  1. Jejer ing Suralaya, sang hyang Girinata, miyos ing bale Martyakundha. Ingkang mungging ngarsa: sang hyang Narada, sang hyang Endra, sang hyang Brama. Ingkang rinembag, ing Suralaya badhe kancikan mengsah saking nagari Nusantara, prabu Kalimantara badhe nyuwun Dewi Supraba. Sang hyang Girinata adhawuh, para jawata kinen pacak baris dhateng repat kapanasan, amangsulna para ditya ingkang sami badhe minggah ing kahyangan, aturipun sandika. Para jawata sami medal ing njawi.
  1. Madeg ing pangurakan, para jawata: sang hyang Narada, sang hyang Brama, sang hyang Endra, sang hyang Srita, para dewa pepek, ginem sami siyaga dadameling ayuda. Sasampaning samekta, lajeng bidhal dhateng repat kapanasan.
  1. Madeg para caraka saking nagari Nusantara, kaleres ari nata prabu Kalimantara, nama raden Hardhadhedhali, tuwin para punggawa ditya, Kalakukila, Kalagarudha, Kalawirada. Sami rembag badhe ngupados margi minggah ing repat kapanasan, sasampuning samapta, bidhai, lampahipun dumagi tengahing margi, kapapagaken barising para dewata. Lajeng prang. Para jawiata kaseser . Lajeng tutup saketheng. Para danawa ngepung ing Suralaya.
  1. Madeg sang hyang Girinata, dhatengipun sang hyang Narada, kaliyan para jawata. Atur pariksa tiwasing karya, para prajurit dewa sami kaseser. Sang hyang Girinata dhawuh dhateng sang hyang Narada, kisen ngupados sraya dhateng marcapada, ing wukir Saptaarga, sutanira resi Manumayasa, nama Bambang Kalingga (Sakutrem), sang hyang Narada lajeng pangkat.
  1. Madeg Bambang Kalingga wonten madyaning wana Rawisrangga, khedherekaken parepatira titiga: kyai lurah Semar,Nalagareng, Petruk, ambang Kalingga wau nedya lalana nglangut tanpa sedya, amargi katundhung ingkang rama rehne kapurihkrama dahat lenggana. Boten watawis dangu, kasaru dhatengipun hyang Narada, andhawuhaken timbalanipun sang hyang Girinata. Bambang Sakutrem katimbalan dhateng Suralaya, pininta saraya. Aturipun sandika lajeng pangkat kairid hyang Narada.
  1. Madeg para prajurit danawa, kang sami baris wonten ing repat kapanasan, saweg sami eca gigineman, mireng sasumbar. Para jawata medali, ambekta sraya. Ing ngriku lajeng prang. Para rota-danawa sami pejah. Ingkang alit sami mantuk dhateng prajanipun, kyai lurah Togog Sarahita, mantuk nedya matur ing ratunipun.
  1. Madeg prabu Kalimantara, ing nagari Nusantara, ingadep patihira nama Soratama. Ginem denira utusan ingkang rayi raden Hardhadhedhali, kanthi punggawa ditya dhateng ing Suralaya, dereng wonten wangsul, boten dangu kasaru dhatengipun raden Hardhadhedhali, dinangu matur, bilih para prajurit danawa sami sirna dening srayaning dewa, nama Bambang Sakutrem, inggih Bambang Kalingga. Srinata langkung duka, dhawuh dhateng rekyana patih, kinen ngundhangi wadya bala samekta ing ayuda, sasampunira sami siyaga, lajeng bidhal dhateng Suralaya.
  1. Madeg para jawata, ingkang sami baris ing repat kapanasan, tuwin Bambang Kalingga, dalah parepatira titiga. Kasaru dhatengipun dewa pacalang, atur pariksa dhatenging mengsang. Para jawata sami mijil ing njawi. Bambang Sakutrem dados pangajeng .Lajeng tempuk prang rame, sami ngedalaken pangabaran, Bambang Sakutrem kabuncang ing maruta kontal dalah parepatira titiga. Para jawata sami mundur. Prabu Kalimantara masanggrahan.
  1. Madeg resi Manumayasa, ing wukir Saptaarga, sang resi pinuju miyos ing pacrabakan, den adhep kakasihira warni Bambang Sakutrem rewanda pethak, nama puthut Supalawa. Ginem, ngraosi kang putra Bambang Sakutrem, dene dangu anggenira kesah. Sang resi ngajak madosi. Boten dangu kasaru Bambang Sakutrem cumlorot dhawah saking gagana, lajeng tinampen puthut Supalawa sinelehaken ing ngarsanipun ingkang rama. Parepat tiga ugi dhawah, tinampen Supalawa. Sasampuning lenggah, matur purwa madya wasananing lampahan, denya pininta sraya dewa, kasor yudanira kaliyan prabu Kalimantara. Resi Manumayasa, lajeng ngajak kang putra wangsul dhateng repat kapanasan, wasana lajeng bidhal. Puthut Supalawa lawan parepat tiga datan kantun. Madeg kaga garudha Banarata, lagya martapa wonten mega malang, nyuwun dadya. ratuning peksi. Sang hyang Narada rawuh, dinuta sang hyang Girinata. Garuda pininta sraya anyirnakaken prabu Kalimantara. Garudha matur sandika, ananging penuwunipun dadya kagaraja kaparengna. Sang Garuda Banarata hyang Narada marengaken, lajeng pangkat dhateng repat kapanasan.
  1. Madeg prabu Kalimantara, tuwin para rayi dalah wadya bala sadaya. Eca imbal wacana, kasaru dhatenging resi Manumayasa, tuwin kang putra Bambang Kalingga asusumbar. Prabu Kalimantara lajeng mapag prang, rame. Sigeg, sang hyang Narada dinuta maringaken dadamel jemparing nama Pasopati dhateng resi Manumayasa, saking sang hyang Guru. Resi Manumayasa mangsah anjemparing prabu Kalimantara, babar dadya serat Kalimasada. Raden Hardhadhedhali babar dadya jemparing, patih Sarotama babar dadya jemparing. Ing ngriku garudha raja Banarata namber resi Manumayasa, kininten mengsahipun para jawata, sinarengan jinemparing. Garudha Banarata kenging jajanira gumebrug tibeng siti, babar dadya songsong Tunggulnaga. Balanipun prabu Kalimantara sami soroh amuk, kapapagaken puthut Supalawa, kabiyantu bathara Bayu. Para wadya ing Nusantara dhadhal larut tan wonten kantun, ingkang sami ungguling yuda lajeng sami kairid sang hyang Narada dhateng ing Jonggringsalaka.
  1. Madeg sang hyang Girinata, miyos siniwi para jawata. Sang Hyang Narada dhateng, ngaturaken ingkang sami ungguling yuda: resi Manumayasa, Bambang Sakutrem (Kalingga) tuwin kukubanipun warni serat Kalimasada, jemparing Hardhadhedhali, Sarotama, songsong Tunggulnaga, miwah purwa madya wasananing lalampahan katur sadaya. Jemparing Sarotama, Hardhadhedhali kaparingaken Bambang Kalingga, sanesipun ing tembe badhe kaganjaraken dhateng turunipun, resi Manumayasa tuwin Bambang Kalingga matur nuwun.

            Lajeng bojana andrawina.

  1. LAMPAHAN JAMURDIPA (SAKUTREM RABI)
  1. Jejer prabu Basumurti ing Wiratha miyos sinewa ing para wadya punggawa. Ingkang munggeng ngarsa patih Jatidhendha, resi Wakiswara, punggawa arya Kandhaka. Ingkang ginu’nem, “Sang prabu arsa cangkrama angirup satowana.” Rekyana patih Jatidhendha dhinawuhan sawega sawadyabala. Srinata lajeng kondur ngadhaton.
  1. Madeg ing kadhaton. Prameswari nata Dewi Jatiswara mapag kondurira srinata, boten dangu kasaru srinata kondur lajeng lenggah satata, imbal wacana kawontenanipun mancaniti. Lajeng tindak dhateng pambojanan, sabibaring bojana srinata lajeng ngrasuk busana.
  1. Madeg ing paseban njawi. Panggurak ari nata raden arya Basukesthi, patih Jatikandha, punggawa arya Basunandha, bramana Kestu. Rembag ingkang pinatah ing karya tuwin kang tengga praja. Sasampuning samekta wahana, srinata miyos lajeng nitih dipangga, raden arya Basukesthi tuwin patih Jatikandha anggrubyug wurining nata, punggawa sawatawis bidhal kapalan.
  1. Madeg ing nagari Duryapura. Prabu Dwapara miyos siniweng wadya, ingkang mungging ngarsa patih Swabara, Prabu Dwapara dhawuh arsa sowan tuwi dhateng nagari Wiratha, awit nata Wiratha punika taksih kaleres nak ndherek saking ingkang ibu Dewi Kaniraras.
    Sasampuning siyaga lajeng bidhal, lampahira wadya Duryapura kapapag wadya Wiratha, sinengguh mengsah lajeng dados prang. Wasana wadya Duryapura katilapan, wadya lumajeng sapurug-purug.
  1. Madeg madyaning wana ing Silu. Wonten raksasa nama Aswana tuwin bojonipun nama raseksi Aswati sami kaluwen dangu boten angsal mangsan. Raseksa raseksi wau lajeng nyenyegat ing margi.
  1. Madeg ing pasanggrahan madyaning wana Mandeki. Sang prabu Basumurti kang mungging bale wawangunan hanggung suka andrawina, anggenipun numpu satowana tuwin misaya peksi angsal kathah. Lajeng dhawuh dhateng jurugedhong kinen adadana arta dhateng tiyang padhasunan. Kathah tiyang ningali samya suka angambil dadana arta wau. Nulya wonten tiyang satunggal anengga kajeng Sriputa, kanan keringipun kasebaran arta boten purun mendhet. Srinata utusan ingkang rayi raden arya Basukesthi kinen andangu punapa karananira. Tiyang ingkang tengga wit Sriputa wau tan arsa ngambil arta. Raden Basukesthi pangkat pinanggih cantrik Janaloka (tiyang ingkang ngadhep kajeng Sriputa wau) sareng dinangu. aturira mila tan arsa ngambil arta, saking ajrih singit lawan wingit, singit punika dumanang kajeng Sriputa, wingit punika dumuluing srinarendra. Raden Basukesthi lajeng mangsah hangethok kajeng Sriputa, wonten cahya cumlorot manjing dhateng raden Basukesthi, cantrik Janaloka lajeng ngabekti dluimateng raden Basukesthi, sarya matur singit wingit sampun dados satunggal wonten raden Basukesthi. Dados paduka ing tembe jumeneng nata. Raden Basukesthi ngandika, “Ing tembe lamun ingsun madeg nata sira sebaa.” Cantrik Janaloka lajeng pinurih kesah. Raden Basukesthi wangsul ngarsanira srinata prabu Basumurti, matur lamun tiyang ingkang tengga kajeng Sriputa wau sampun pinurih kesah, lajeng sampun tinegor. Lajeng bibaran.
  1. Madeg ing Sapta arga, resi Manumayasa, den adhep kang putra Bambang Sakutrem, lawan puthut Supalawa (kethek pethak), parepat tiga: Semar, Nalagareng, Petruk. Bambang Sakutrem tinari rabi lenggana. Saking dahat ajrihing rama, Bambang Sakutrem kesah ngenggar-enggar panggalih, dumugi ing wana tarataban kapapag ditya Haswana. Bambang Sakutrem tinubruk arsa minangsa. Dadya prang. Ditya Haswana pejah sinuduk, ditya estri sumerep nedya bela ing laki, prang lawan Bambang Sakutrem, ditya Raswati pejah jinemparing. Bambang Sakutrem rinapu parepat tiga ingajak wangsul dhateng pratapan, lajeng wangsul, wonten ing margi kapapag sarpa Prabu Basukesthi. ageng, lajeng jinamparing dening Bambang Sakutrem, sarpa naga sirna, nulya katingal widadari kakalih. Bambang Sakutrem kasmaran, putri kakalih pinurungan musna, Bambang Sakutrem langkung kasmaranira, lajeng lumampah kondur.
  1. Madeg raden arya Basukesthi, lawan patih Jatikandha. Kacarita srinata Basurata sampun kondur saking cangkrama, lajeng gerah. Dereng dangu raden Basukesthi denira imbal wacana kalawan patih Jatikandha, kasaru dhatenging parekan kautus ingkang mbak ayu sang prameswari Dewi Jatiswara, animbali raden Basukesthi sarta kaparingan parikan, lamun kang raka sri Basurata seda. Raden Basukesthi enggal malebet kadhaton, sadumugining kadhaton, pariksa bilih kang raka sri Basurata seda. Tan antara, susawa musna sareng swara jumegur, ing ngrika kadhaton kapuyengan, para wanita sami nangis, raden Basukesthi lajeng mijil ing njawi, awawarta mring patih miwah sagung para punggawa, bab sedanira srinaranata. Raden Basukesthi lajeng jinunjung dening patih tuwin para pandhita lan para punggawa. Raden Basukesthi kajumenengaken nata jujuluk prabu Basukesthi. Tan antara praptaning cantrik Janaloka, sowan mangarsa. Lajeng kadhawuhaken sang prabu, Janaloka kawisudha dadya punggawa,nama arya Janaloka. Sri Basukesthi lajeng dhadhawuh dhumathengpara empu, kinen adamel tatabuhaning ngayuda, awarni: gurnang, thong-thong grit, gubar, puk-sur, teteg, kendhang, bendhe, gong, beri. Patih Jatikandha nulya atur uninga, lamun resi Brahmanadewa lawan resi Brahmakestu sami muksa, ing mangke wonten kaelokan, wismanipun resi Brahmakestu, kathukulan Jamurdipa, mawa cahya kadya sundhul ingakasa. Sri Basukesthi tindak nedya mariksani, kadherekaken patih saha wadya. Sereng dumugi panggenanipunJamurdipa, lajeng pinarpeken srinata. Jamurdipa sirna, mung katingal cahya sasada lanang, lajeng manjing mastakanira srinata prabu Basukesthi. Ing ngriku rumaos padhang trawangan ing panggalih, waskitha ing saniskara. Sri Basukesthi lajeng kondur.
  1. Madeg ing Saptaarga, resi Manumayasa, kaadhep puthut Supalawa, tuwin bagawan Dwapara, dhatengipun kang putra raden Sakutrem dalah parepat tiga, Bambang Sakutrem lajeng mangarsa. Kacarita sarwi ngingidung rerepi. Kang rama anggarjiteng wardaya, lamun kang putra kasmaran dhateng pawestri. Kasaru rawuhipun resi Kanekaputra, andhawuhaken timbalanipun sang hyang Girinata. Nalika yoganira si Sakutrem munah sarpa iku babar dadi widadari, aran Dewi Nilawati. Samengko dhedhepok ana wukir Pujangkara. Akarya pasanggiri, duwe kendhi Pratola, sapa kang kuwat ngombe banyune kendhi Pratola mau dadi jodhone Dewi Nilawati. Ananging wus pinasthi si Sakutrem dadi jodhone Dewi Nilawati. Marma yoganira si Sakutrem, konen lumebu sayembara marang wukir Pujangkara. Sasampuning ngendika, sang hyang Kanekaputra, lajeng kondur makahyangan, bagawan Dwapara lajeng kesah ngrumiyini tanpa pamit, Bambang Sakutrem dhinawuhan ingkang rama dhumateng wukir Pujangkara, nglebeti sayembara.
  1. Lajeng pangkat kanthi parepat tiga. Madeg madyaning wana, prabu Drumanasa, nata ing Madhendha, lawan patih Dhendhaka. Ingadhep para punggawa. Sri Drumanasa nedya ngluru dhateng ingkang uwa prabu Dwapara. Tan dangu rawuhira bagawan Dwapara, lajeng sajarwa lalampahanira sadaya sarta nedya ngedegi sayembara dhateng wukir Pujangkara. Sri Drumanasa nayogyani, lajeng andherek lampahira ingkang uwa, bagawan Dwapara, lajeng bidhal.
  1. Madeg Dewi Nilawati ing wukir Pujangkara, sarwi ngadhep kendhi Pratola, dhatenging bagawan Dwapara lawan prabu Drumanasa tuwin patih Dhendhaka sapunggawanipun, kasaru dhatengipun Bambang Sakutrem, lajeng wiwit sami ngunjuk tirta ing kendhi Pratola. Bagawan Dwapara ngunjuk rumiyin tan kuwawa panasing toya, handhawah, lajeng prabu Drumanasa gantos-gantos sami tan kuwawi bentering toya, merang lajeng kesah. Bambang Sakutrem lajeng ngunjuk tirta kendhi Pratola kuwawi, tirta kaunjuk telas, sang dewi tan lengguna, sigra binekta kondur dhateng pratapan wukir Retawu.
  1. Madeg bagawan Dwapara, prabu Drumanasa lawan patihira nama patih Dhendhaka sapunggawa sadaya. Rembag, Dewi Nilawati sampun kabekta Bambang Sakutrem dhumateng Saptaarga, mila kersanipun sami nututi ngrabaseng Saptaarga, ngrebut Dewi Nilawati. Sasampuning samekta lajeng bidhal sawadya.
  1. Madeg ing wukir Saptaarga, resi Manumayasa, ingadhep puthut Supalawa. Dhatengipun kang putra Bambang Sakutrem lan Dewi Nilawati, tuwin parepat tiga ingkang umiring. Sang resi saklangkung suka, kasaru dhatenging mengsah saking Madhendha. Puthut Supalawa medal ing njawi tuwin para wasi jajanggan sadaya. Lajeng prang sampak, bathara Bayu tumurun, angembul prang. Mengsah Madhendha larut kabuncang ing angin, sabibaring prang, sang hyang Bayu wangsul makahyangan, resi Manumayasa, Bambang Sakutrem, puthut Supalawa dalah parepat tiga sami bojana andrawina. 

——@@@——

 

%d bloggers like this: