alangalangkumitir

Javanese Manuscripts

BABAD PANJALU


 

PUPUH I
ASMARANDANA

  1. //Kasmaran panganggitgending / Basa Sunda lumayanan / Kasar sakalangkung awon / Kirang tindak tatakrama /Ngarang kirang panalar / Ngan bawining tina maksud / Medarkeun pusaka rama//
  2. //Rama jumeneng bupati / Di Panjalu nagarana / Lamina jeneng bupatos / Ngan dua puluh dalapan / Tahun nyepeng Bupatya / Dugi sewu dlapan ratus / Salapan welas punjulna//
  3. //Kenging putusan bisluit / Ti Kangjeng Baginda Raja / Kenging ganjaran bupatos / Eta nugrahan pasihan /Pansiun kahurmatan / Rapi harta jalma tugur / Sanesna dipasih sawah//
  4. //Lami nyepengna pangasih / Rupi harta sareng sawah /Ditambah salawe pancen / Dina kalam midanna /Nyepeng kapansiunan / Tilu puluh tilu tahun / Dumugi wapatna pisan /
  5. //Tadi keur jumeneng v/eling / Miwejang medar piwulang /Lampah sae sareng awon / Tulad lampah kahadean / Nu goreng clisingkahan/ Poma-poma masing tuhu / Regepkeun piwejang rama//
  6. //Reujeung ieu Ama titip / Ku ujang kudu tampanan / Anggep simpen masing hade / Hiji buku bab pusaka /Tina awal mulana /Awitnu ngadamel situ / Lengkong buktina gumelar//
  7. //Ujang poma sing nastiti / Paham ingat salawasna / Sabab ama enggeus kolot /Malar nular caritana / Tah ujang ieu tampa / Ditampi jeung sembah sujud / Pasihan wewekas rama//
  8. //Teu lami waktuna deui / Tina antara wuwulang / Antawis satahun yaktos / Rama ngangluh lajeng wapat / Mulih kakalanggengan / Sigeg teu panjang dicatur / Walastra ka rahmattulah//
  9. //Putra nu katilar tadi / Harita masih jajaka / Ditilar langkung prihatos / Taya pisan pangabisa / Henteu pisan sakolah / Nya ieu nu ujud nangtung / Gelar pun Prajadinata//
  10. //Watek titis tulis diri / Ngan berkahna para cacah / Gede leutik mangkon gawe / Kasebat jadi kapala / Di sawewengkon desa / Meunang pangkat jadi kuwu / Di Mawarah nu gumelar//
  11. //Sih pangaksa nu ningali / Kana ieu seseratan /Nuwun pangampunten bae / Sewu laksa nuwun maap / Pon anu dicarita / Sewu nuwun sih samalum / Samudaya kalepatan//
  12. //Reh simkuring kumaconggih / Nyarioskeun nu baheula / Ari anu dicarios / Manawi wetuk dangdingna / Nu kasebat pusaka / Tah gelar babad Panjalu / Manawi leres dangdingna//
  13. //Ari anu jadi kawit / Sangyang Prabu Boros Ngora / Mangkon Panjalu karaton / Ngalajengkeun ti ramana / Estu tanah pusaka / Kasebat dayeuh Panjalu / Nelah durnugi ayeuna//
  14. //Tidinya ngabangun deui / Damel situ gede pisan / Anu dingaranan Lengkong / Dikinten eta legana / Satus pat puluh bata / Etangan nu enggeus tangtu / Sakitu anu gumelar//
  15. //Sareng aya hiji deui / Dina tengah situ eta / Nusa basa jawa pulo / Nu didamel padaleman / Lir kuta saputerna / Situ ngawengku kadatun / Mungal waas nu ningalan//
  16. //Pinggir cai bumi mantri / Kaler kidul kulon wetan / Beres parele sakabeh / Katampi ku paimahan / para abdi sadaya / Katingalna surup payus / Tur masih anyar babakan//
  17. //Eukeur musim sarwa jadi / Pepelakan rupa-rupa / Kadu manggu jeruk paseh / Dukuh pisitan rambutan / Jeruk bali jeung kalar / Jeruk manis mipis purut / Kadongdong jeung gandaria//
  18. //Sanesna henteu kawincik / Sigeg enggalkeun carita / Nagri anyar langen maher / Lawang kawitan ukiran / Sarta taya nu jaga / Gulang-gulang jadi pamuk / Nami pun Otek’ geus nelah//
  19. Unggal poe unggal peuting / tara ingkah tina tempat / Henteu lian deui gawe / Marek sila bari jaga / Ngajaga bab drigama / Adat luang na karuhun / Taki faberi lampahna//
  20. //Lawang nu kadua deui / Santosa sarta prayoga / Tungtung pintu ngujur ngulon / Sasak gede sarta panjang / Santosa dijarambah / Nu katelah Cukang Padung / Nelah dungkap ka ayeuna//
  21. //Rea abdi balawiri / Wantuning nagara anyar / Beurat beunghar jeung kamukten / Senang taya kakirangan / Sakarsa diluluran / Saniskanten nu dimaksad / Laksana sakarsa harsa//
  22. //Kocapna sang Prabu deui / Geus kagungan dua putra / Putra prakosa karasep / Rupi gilig jeung prakasa / Pameget duanana / Raka rai runtut rukun / Sami dedeg pangadegna//
  23. //Siang damelna pelesir / Raka rai sasarengan / Ngaheurap di situ Lengkong / Ngubeng muter pinggir nusa / Ari nu ditunggangan / Teu sanes sampan parahu / Bukti dungkap ka ayeuna//
  24. //Raina dikocap deui / Gagah sami jeung rakana / Sapertos nu kembar bae / Kuring menak kasamaran / Ningal sami dedegna / Salira sami tur jangkung / Henteu aya papadana//
  25. //Nami putra nomor hiji / Raden Arya Kuning nelah / Nomor dua kacarios / Rai nu burey namina / Raden Arya Kancana / Namina enggeus kamashur / Dua putra kacarita//
  26. //Adat perlampahna rai / Tara kersa pelesiran / Jeung raka papisah bae / Kabogohna pepelakan / Di sajroning nagara / Bubuahan cukul mulus / Bray siang ngan pepelakan//
  27. //Malah satempatna deui / Ngadamel sahiji nusa / Nu katelah Nusa Pakel / Paragi ameng amengan / Saban siang di dinya / Melak buahna diatur / Diajar sarta dikenca//
  28. //Melak mangpelem kaweni / Buah bidang buah bapang / Buah cengkir buah gedong / Salianna teu diserat / Tinangtu kalah papan / Galur catur nu ditutur / Tempat ieu pakebonan//
  29. //Mashur nelah ka kiwari / Kacatur pragi amengan / Nu nyarebat Nusa Pakel / Cantikning anu baheula / Asal melak bubuahan / Tumurun kaputra putu / Kitu awal pusakana//
  30. //Sigeg nu dicatur deui / Tempat bumi kapatihan / Pernah kulon dina jontor / Di payun aya paseban / Tempat anu seseban / Ujung winangun geus tangtu / Bareng tatamu nu dungkap//
  31. //Direnggi dipancak suri / Dipapaes kaanehan / Wantuning dina patamon / Cantik pinter papalihna / Biraksana laksana / Salir padamelan putus / Unjuk damel saprag’anana//
  32. //Sang Prabu nampi beresih / Sadayana padamelan / Teu aya anu dicale / Budi niskara ka manah / Nunjuk ringkat pinterna / Kasmahur patih Panjalu / Dumugi sewu putuna//
  33. //Karang palataran resik / Wiar wera titingalan / Henteu meunang pisan kotor / Nu teu nurut dihukuman / Adat lumbrah baheula / Hukumna berok belenggu / Ditempatkeun di paseban//
  34. //Sinigeg dikocap deui / Prabu Sangyang Boros Ngora / Aya manah karsa lereh / Pasrah damel kaputrana / Putra nu pangcikalna / Kempel rerempug jeung sepuh / Sarta raden patih pisan//
  35. //Prabu Sangiyang ngalahir / Ka sepuh jeung ka patihna / Menta karempugan maneh / Niat seseren ka anak / Muga pada rempugan / Sakabeh urang Panjalu / Tah sakitu nya pamenta//
  36. //Ti dinya lami badami / Patih serta praponggawa / Ku sadaya geus kahartos / Reh urang aya pariksa / Kitu ratu kersana / Kumaha ayeuna batur / Sadaya kudu unjukan//
  37. //Unjukan sadaya abdi / Ngiringan sadaya karsa / Teu aya hiji nu menggok / Mangga ngiring karsa raja / Teu sanes rek ngaula / Siang wengi rek dijungjung / Ngaula setya kang putra//
  38. //Sang Prabu ngalahir deui / Ka patih para ponggawa / Na ha enggeus rampug kabeh / Patih pra sepah unjukan / Nuwun dawuh paduka / Sareng sewu sembah sujud / Dumeh rek karsa paduka//
  39. //Sang Prabu ngalahir manis / Ka sadaya para sepah / Muji sukur ka maraneh / Kadar aing kalaksananan / Trima dunya aherat / Muji sukur ka Yang Agung / Ka Gusti nu sipat rahman//
  40. //Harita keneh ngalahir / Ka patih lajeng nimbalan / Isuk dina poe Senen / Sakabeh kudu timbulan / Abdi pra mantri kabeh / Masing-masing pada kumpul / Isukna urang ngistrenan//
  41. //Papakean masing resik / Salianna pahurmatan / Sadiakeun masing rame / Ulah aya kakurangan / Atur nu tumpak kuda / Lampit jampana jeung tandu / Sarta kasinomanana//
  42. //Ari prabot anu aing / Sadia di padaleuman / Kumpulkeun bae di jero / Bareng jeung aing kaluar / Sarta jeung pangantenna / Isuk Senen pukul tujuh / Sadiakeun di tempatna//
  43. //Patih nyembah geus jung indit /Angkat gasik gagancangan / Nganggo payung seret hejo / Dijalan bari titimbal / Ngatur para ponggawa / Ka dieu batur karumpul / Tua anom didawuhan//

PUPUH II
S I N O M

  1. //Isukna enggeus sadia / Ponggawa jeung para mantri / Saperti nu rek elaran / Upacarana marapit / Ngaderes kuring leutik / Kamantren parentul hurung / Sadia pikeun mapag / Tatamu enggeus rapih / Kantun ngantos jengkarna ti padaleman//
  2. //Ti dinya Den Patih mangkat / Diiring ku para mantri / Pra ponggawa sadayana / Bareng abdi-abdi leutik / Tatabeuhan dicangking / Salendro renteng jeung degung / Tarebang tarawangsa / Kekeprak calung kacapi / Warna rupa karinding sarta sulingna//
  3. //Genta bareng kelenengan / Kolotok koprak teu kari / Bawaning ku kasukaan / Saboga-boga dijinjing / Bawaning suka ati / Nu surak kocap ngaguruh / Sapolah-polah jalma / Jojogedan ragag-rigig / Warna rupa aya anu bobodoran//
  4. //Kocap Raja putra jengkar / Putra panganten nu ngiring / Bareng pra istri sadaya / Sepuh kulawarga ngiring / Teu aya anu kari / Jaba nuturkeun kadaton / Ear rame nu surak / Melas-melis sora suling / Narawangan calung rebab tarawangsa//
  5. //Raja nunggangan jampana / Para istri dina joli / Dihapit para ponggawa / Para mantri ti pandeuri / Upacara ngabaris / Di pungkur sarta di payun / Den patih tunggang kuda / Tiheula bade sayagi / Nyayagian Sang Prabu bade ngistrenan//
  6. //Rawuh teu antara lila / Ka kapatihan geus sumping / Rama putra geus lalenggah / Garwa sareng para istri / Kapatihan heurin usik / Ngagimbung nu ngiring ratu / Ear nu susurakan / Ngageder asa ka indit / Patih nyaur he batur eureunan heula//
  7. //Jempe repeh sadayana / Geus teu bisa usik malik / Saperti gaang katincak / Tina sakalangkung ajrih / Ngantos pidawuh gusti / Nyelang Raden Patih nyaur / Ka para ponggawana / Ka abdi jeung paramantri / Saprantosna poma ulah rek rarobih//
  8. //Prabu Sangyang Boros Ngora / Ngadawuh ka Raden Patih / Sareng ka abdi sadaya / Geus henteu diwiji wiji / Kami rek menta saksi / Masrahkeun lungguh tumenggung / Ka ieu anak cikal / Nya Raden Aria Kuning / Banda-banda sarawuh jeung nagarana//
  9. //Sarta nitipkeun jenengna / Kumaula sing gumati / Diturut saparantehna / Poma ulah gindi pikir / Ulah silung nya ati / Ngaula sing hade laku / Saregep kumaula / Ngaulaan anak aing / Henteu panjang regepkeun eta papatah//
  10. //Cung nyembah abdi sadaya / Katampi pangasih gusti / Miwejang abdi sadaya / Ku Abdi prantos ka budi / Tadi kadawuh gusti / Rewu laksa abdi nuwun / Geus moal aya nu mungpang / ngaulakeun putra gusti / Raden Arya Kuning nu mangkon karajan//
  11. //Ger surak bareng tabeuhan / Patamon asa kaindit / Warna rupa polah jalma / Nu ngabodor ragagrigig / Rea nu selang-seling / Katalanjur sampe lanjung / Hawa soara jalma / Nyeri hulu torek ceuli / Geus cep surak reungeukeun miwulang putra//
  12. //Sang Prabu hibat ka putra / Ratu Anom Arya Kuning / Ama pasrah saayana / Rupa barang eusi bumi / Rupa emas jeung duit / Kaayaan di Panjalu / Jeung ieu barang pusaka / Anggep simpen ati-ati / Tah rupana ku Eneng geura tampanan//
  13. //Hiji rupa ieu pedang / Kadua rupana encit / Katilu eta rupana / Loceng anu semu leutik / Simpen masing gumati / Keur pusaka anak incu / Jeung rupa kuluk raksukan / Ditempatkeun di nu resik / Tempatna misah ti sejen barang urang//
  14. //Tutas tigas hibat rama / Pusaka prantos ditampi / Cung nyembah lajengmunjungan / Lenggah mando sarta taklim / Digentos ku Den Patih / Pra ponggawa para sepuh / Sami pada marunjungan / Abdi leutik kitu deui / Basana teh nuhunkeun hibar pandunga//
  15. //Sinigeg lajeng bubaran / Ti kapatihan marulih / Satempatna sabumina / Salesih taya nu kari / Raden Aria Kuning / Rama putra di kadatun / Lenggah di padaleman / Anu eukeur jeneng waii / Waktu eta rama kang putra ngandika//
  16. //Sakalian ama wekas / Popoyan pamit rek ngalih / Ngajugjug ka dayeuh Jampang / Rempug teu rempug geus pasti / Niat di poe Kemis / Pamenta ama sakitu / Putra teu prak ngawalonan / Ajrih tumpeg ngelas ati / Tina hawrah ngawangru pisah jeung rama//
  17. //Dalah moal dikumaha / Eta geus dihin pinasti / Raga badan tampa polah / Titis tulis enggeus pasti / Nya ayeuna pinanggih / Kadar karsana Yang Agung / Rama patinggal jeung putra / Hanteu panjang dipimanah / Enggal bae nyaur patih//
  18. //Enggeus dongkap kapayunan / Den Arya Kuning ngalahir / Heh kieu Paman Patih / Numawi enggal disaur / Reh aya karsa rama / Ngadawuh bade rek ngalih / Poe Kemis kitu pitungkasna rama// (Kurang dua pada).
  19. //Pindah panggenan ka Jampang / Bareng enggeus Raden Patih / Lajeng pitaros ka putra / Naha margina teh Gusti / Den Arya walon deui / Margi lantaran teu maphum / Sinigeg nu ka kocap / Isuk dina poe Kemis / Pra ponggawa para mantri sing sadia//
  20. //Sadaya teu langkung paman / Raracik nu ngiring ngalih / Ulah aya kakirangan / Gancangkeun masingna rapih / Den Patih hatur talim / Tigas dawuh bade mundur / Den Arya ngaidinan / Cung nyembah Den Patih indit / Gudag-gidig mulih lajeng ka paseban//
  21. //Sadungkap lajeng titimbal / Ka priyayi jalma kemit / Maneh kemit kudu leumpang / Ngumpulkeun ponggawa mantri / Jalma kemit arindit / Burubul anu disaur / Geus hempak di paseban / Lajeng Den Patih weweling / He numantak diogan aya dawuhan//
  22. //Tah kieu dawuhanana / Rungu ku sakabeh mantri / Aya karsana ramana / Poe isuk bade ngalih / Dawuhna Sri Bupati / Sakabeh kudu rigurung / Ngaderek ka Sangiyang / Anggon-anggon sing raresik / Sarta bawa tandu jali gerebongna//
  23. //Caturkeun bae isukna / Sadaya enggeus tarapti / Kuda jalma jeung gotongan / Sarta jeung ponggawa mantri / Di kapatihan ngabaris / Kantun ngantosan Sang Prabu / Den Patih lajeng angkat / Ka padaleman geus sumping / Lajeng munjuh kantun ngantosan kakersa//
  24. //Sukur ari geus sadia / Tarapti nu baris ngiring / Putra mo bisa ngiringan / Wakil bae Paman Patih / Bareng ponggawa mantri / Ulah aya anu kantun / Lajeng putra unjukan / Karama nu badengalih / Unjuk sembah kulanun prantos sadia//
  25. //Putra nu bade dicandak / Raina Aria Kuning / Rahaden Arya Kancana / Langkung binangkit berbudi / Panganggo ahli tani / Tegesna nu dipicatur / Aturan pepelakan / Damelna ngawincik-wincik / Warna rupa siki petetan dipelak//
  26. //Sigeg kocap nu rek angkat / Putra sujud bari nangis / Ngawawaas nu rek angkat / Raka rai kitu deui / Duh adi kuma teuing / Akang kantun di Panjalu / Geunggang nyorangan pisan / Gan pamuga muga rai / Sambung dunga rai papisah jeung kakang//
  27. //Prabu sangiyang bral jengkar / Lajeng nitih kana joli / Salianna nu badarat / Tandu gerebong ku istri / Di jalan heurin usik / Pacampuh gotongan tandu / Ear soara kuda / Nu nitih ponggawa mantri / Abdi-abdi upacara nu badarat//
  28. //Henteu kocap di jalanna / Catur cunduk enggeus sumping / Ka Jampang anu diseja / Kaget awewe lalaki / Urang Jampang geus singkil / Ngurus pakepruk keur nyuguh / Semah hempak ngajajar / Di Jampang geus heurin usik / Silih taros semah bareng pamajikan//
  29. //Geus tugenah anu pindah / Catur nu ngiring rek balik / Tina enggeus kalamian / Raden Patih lajeng pamit / Dumeuheus sembah talim / Nun abdi bade piunjuk / Manawi kawidian / Abdi nyuwun idin balik / Sarawuhna piunjuk abdi sadaya//
  30. //Sangiyang lajeng ngandika / He kabeh para ponggawi / Geus kateda katarima / Lahir batin moal lali / Pangaulaan tadi / tegas mantep tutug ngestu / Gan muga saterusna / Ngaulakeun anak kami / Poma-poma lampah masing ariyatna//
  31. //Sangiyang geus kawidian / Hade maneh geura balik / Tidinya lajeng munjungan / Sami paca amit balik / Kabeh ponggawa mantri / Bubar teu aya nu kantun / Teu kocap di jalanna / Caturkeun bae geus sumping / Lajeng bae unjukeun dawuhan rama//
  32. //Teu aya anu kaliwat / Dawuhan ramana tadi / Parantos Patih unjukan / Pamit rek mulih ka bumi / Kitu deui pra mantri / Sadaya sami malundur / Saimah satempatna / Sinigeg geus masing-masing / Sanes pasal catur nu keur suka manah//
  33. //Raden Arya Kuning kocap / Keur jeneng nya sugih mukti / Beurat beunghar rea barang / Rea kuda sapi munding / Sairing karsa jadi / Jeung mantri ponggawa rukun / Taya hiji nu mungpang / Adil tara pilih kasih / Humanggapira teu pisan dibeda-beda//

PUPUH III
K I N A N T I

  1. //Galur catur cara pantun / Cik tunda balikeun deui / Malar rambat caritana / Pinuju keur sugih mukti / Beurat beunghar suka manah / Abdi-abdi senang ati//
  2. //Nyaeta Dalem Panjalu / Keur ngaraos raos galih / Lajeng bae miwarangan / Hiji Mantri nyaur Patih / Utusan enggeus bral mangka / Ka kapatihan geus nepi//
  3. //Teu lila Den Patih jebul / Sarta kairing ku mantri / Lajeng bae ngadeuheusan /Nyembah hurmat sarta talim /Kieu nu matak diogan / Putra rek aya badami//
  4. //Mang Patih manawa rempug / Abdi sarta para mantri / Kumahalamun miwarang / Ka rama nyuhunkeun idin / Rek ngutus sahiji jalma / Ka Jampang ki Budi sakti//
  5. //Maksud hayang bedah situ / Teu wani samemeh idin / Den Patih cengkat unjukan / Ulah panjang dipigalih / Rempag ngiring ka dawuhan /Sakumaha karsa Gusti//
  6. //Enggal bae lajeng nyaur / Ka ngaran ki Budi sakti / Gancang maneh geura leumpang / Karama nyuwun paidin / Kitu maneh nya unjukan / Nuwun putusan nu pasti//
  7. //Utusan harita geus jung / Leumpang gancang gusak-gasik / Teu kacatur di jalanna / Ka Jampang catur geus nepi / Kasondong Sang Prabu lenggah / Dideuheusan abdi-abdi//
  8. Ngareret ningal ka pungkur / Aya Kai Buni Sakti / Kagetna nanyakeun beja / Dina sajero panggalih / Lajeng Sang Prabu mariksa / Ka Kiai Buni Sakti//
  9. //Maneh teh ngemban piutus / Atawa karep pribadi / Cung nyembah bareng unjukan / Nun sumuhan dawuh Gusti / Sayaktos ngemban timbalan / Diutus ku putra Gusti//
  10. //Saprakawis kapiunjuk / Salam sembah Putra Gusti / Dua nuju kasugengan / Berkahna pangestu Gusti / Putra putu sadayana / Titip sembah pangabakti//
  11. //Prakawis anu katilu / Panuhunan Putra Gusti / Sanget mugi karilahan / Upami bae teu idin / Paduka dilungsur lenggah / Ka Panjalu kedah linggih//
  12. //Palay kersa bedah situ / Sareng rempag para abdi / Sakitu piunjuk putra / Dijereh beres salesih / Teu aya anu kaliwat / Sacatur Ki Buni Sakti//
  13. //Ku Sang Prabu kapirungu / Sapiunjukna Kiai / Henteu panjang dipimanah / Lajeng nyaur Sri Bupati / Eh Buni Sakti ayeuna / Bedah situ kami idin//
  14. //Prakara kami dilungsur / Ka Panjalu moal indit / Kajaba ieu nitahan / Ka Arya Kancana wakil / Tutas dawuhna Sangiyang / Ka Kiai Buni Sakti//
  15. //Amit matur bade mundur / Nuwun idin pangkon Gusti / Ayeuna abdi rek mangkat / Sangiyang ngalahir deui / Sukur bral mangkat tiheula / Popoyan rai pandeuri//
  16. //Leumpang gancang gira-giru / Keupat bari gadag-gidig / Dijalanna teu dikocap / Kocapkeun bae geus nepi / Ngemban putusan ramana / Ka Kiai Buni Sakti//
  17. //Ka Panjalu enggeus cunduk / Lajeng dumeuheus ka Gusti / Kasondong eukeur seseban / Bareng jeung para ponggawi / Keur misaur anu leumpang / Nya eta Ki Buni Sakti//
  18. //Geus kitu Kiai jebul / Kapayunan Sri Bupati / Sang Prabu lajeng mariksa / Mana lila-lila teuing / Ku kula didago pisan / Kuma dawuh rama aki//
  19. //Aki cung nyembah piunjuk / Prakawis situ geus idin / Kadua rama teu yasa / Kajawi wakil ka rai / Ka raden Arya Kancana / Teu sareng masih pandeuri//
  20. //Wewekas anu katilu / Geus henteu diwiri-wiri / Kasakabeh kula warga / Sarta para abdi leutik / Kajaba gan sih pandunga / Lahir tumeka ing batin//
  21. //Tina geus kaburu waktu / Ngantos rai tacan sumping / Situ Lengkong lajeng bedah / Lilana geus tilu peuting / Rame cekcok jalma lintar / Awewe lalaki nyair//
  22. //Kerad bubu sarta susug / Pakakas parabotjalmi / Nya kitu deui laukna / Rea sarta teu kawincik / Nilem corengcang jeung kancra / Betok hampai gede leutik//
  23. //Rea warna rupa lauk / Boncel lele rea sami / Gurame kulinyar rea / Tawes beureum panon deui / Teu kaserat sadayana / Sigeg nu keur resmi galih//
  24. //Raden Arya Kuning emut / Kaomong Ki Buni Sakti / Rai teu diantos heula / Ieu aing kuma teuing / Tangtu Rai sakit manah / Euh aki papageun deui//
  25. //Tunda catur anu nyusul / Sigeg lampah Buni Sakti / Ngocapkeun deui di Jampang / Ngempelkeun ponggawa abdi / Nu baris ngaderek putra / Ka Panjalu jadi wakil //
  26. //Den Arya lajeng disaur / Lajeng nimbalan sakali / Ayeuna teh kudu leumpang / Minangka jadi wawakil / Gancang ayeuna sadia / Bareng sakabeh pangiring//
  27. //Jeung poma Eneng diditu / Raka rai mangka rapih / Ulah rek nyieun kacuwa / Pikacuwa dinu leutik / Sakitu weweling Ama / Diregepkeun beurang peuting//
  28. //Raden Arya lajeng munjung / Pamitan bade rek indit / Rea nyandak wadya bala / Bareng dua senapati / Jenenganana pun Kojal / Kodal kaduana deui//
  29. //Harita angkatna geus jung / Ngeungkeuy ngaleut anu ngiring / Henteu kocap dijalanna / Cunduk catur enggeus sumping / Kana tempat patanahan / Tata eukeur baris linggih//
  30. //Pakeprukan nyieun saung / Pasanggrahan geus tarapti / Ngaguruh soara jalma / Cekcok jalma kuring leutik / Kocap rame ku soara / Mana nelah ka kiwari//
  31. //Sindang Rame geus kamashur / asal purwa eta tadi / Keur jaman Arya Kancana / Nalikana angkat mampir / Lebah dinya raramean / Rame sora abdi-abdi//
  32. //Sinigegkeun nu ngarungrung / Nu masanggrahan di pasir / Nyaritakeun anu mapag / Utusan Ariya Kuning / Di jalan enggeus patepang / Dina pasanggrahan tadi//
  33. //Enggalna Kiai matru / Kanu sami eukeur linggih / Nu lenggah di pasanggrahan / Hatur pangampunten Gusti / Diutus ku tuang raka / Aria Kuning Bupati//
  34. //Enggal dilungsur ka situ /Raka ngantosan di hilir / Sumangga ayeuna angkat / Sasarengan jeung pun aki / Kojal Kodal geus sadia / Abdi-abdi sami ngiring//
  35. //Tipasanggrahan enggeus jung / Angkat nerus pinggir cai / Di jalan teu sumpang-simpang / Kajawi ningal nu nyair / Ningal polah popohoan / Nu kagungan teu dihiding//
  36. //Geus henteu beunang diharu / Kaus rusuh kuring-kuring / Tina ningal lauk rea / Lepat ka isin ka risi / Rea jalma ditarajang / Teu eling bawaning nyair//
  37. Patubruk parebut lauk / Rea nu muntel ka samping / Lantaran nu ditarajang / Lain lantaran teu eling / Leungit ka era wiwirang / Jalanan parebut milik//
  38. //Cig tunda deui picatur / Lampah Den Aria tadi / Nu rek nepangan rakana / Cunduk sumping tebeh hilir / Tempat palinggihan raka / Nya Raden Aria Kuning//
  39. //Sempal sakedap picatur / Adat lumbrah enggeus galib / Geus biasa kuring menak / Mun kadarat tangtu tiris / Kaleresan Den Aria / Hanjat sabab tina tiris//
  40. //Lungsur maju kana saung / Ngaraos salira tiris / Senang manahna sideang / Dua panangan dibingbing / Jeung dua deku sampean / Sapertos tangan dibingbing//
  41. //Sigeg Den Arya dicatur / Sareng Kai Buni Sakti / Badami heula sakedap / P*e rkara eta nu ngiring//
  42. //Jurung titah bae mundur / Kapasanggrahan nu tadi / Kana ngadago di dinya / Cumahnya lajengna ngiring / Bedah situ enggeus lawas / Gan mo hade teu pinanggih//
  43. //Nu ngaderek geus warangsul / Ditimbalan wangsul deui / Di Sindang rame ngantosan / Ngadago timbalan kami / Upama aya pangogan / Mangka gancang buru kami//
  44. //Den Arya lampahna laju / Tilu jalma anu ngiring / Ki Kojal jeung Aki Kodal / Katilu Ki Buni Sakti / Rawuh ti pungkureunana / Ku rakana teu ditilik//
  45. //Jongjong madep kana hawu / Surti wadi teu digalih / Salah nyana teu dimanah / Tebaring nu lantip budi / Pikeun maju anggur gejat / Mungkur kantun Buni Sakti//

PUPUH IV
P A N G K U R

  1. //Ngojengkang ngetak manahna / Kutan kitu kakang Aria Kuning (* Kurang dua padalisan) / Boro jauh ge dijugjug / Anggang ti Jampang datang / Ngemban mangkon jadi sulur Rama Prabu / Nyana bakal dipiwarang / Ahir bet teu sudi teuing//
  2. //Sidakep sinuku tunggal / Den Aria salirana ngagidir / Napsu kaduhung teu lipur / Duh kacida da badan / Lajeng luncat ti sisi situ ti kidul / Ngular ngawahan Ciluncat / Nelah datang ka kiwari //
  3. //Raka den Arya Kancana / Lajeng angkat ti Ciluncat ka hilir / Anu eukeur pundung nguwung / Bol lenggah mamanahan / Anu mantak ayeuna mashur kasebut / Pecat Obol ngaran tanah / Nelah dungkap ka kiwari//
  4. //Lenggah barina ngamanah / Reujeung dua panakawan nu ngiring / Kojal Kodal henteu kantun / Duh aki kuma urang / Piiampaheun urang mana nu dimaksud / Uranglampah diwiwirang / Ku aki meureun kapikir//
  5. //Tadi lampahna siloka / Dihartian ku kami jero pikir / Meberkeun ramo sapuluh / Kieu aki surtina / Henteu lian sarua ramo sapuluh / Harti urangkudu boga / Ngidasa milik pribadi//
  6. //Hatur aki langkung karsa / Panuhun mah ulah lajeng panggalih / Pundung nguwung kanu sepuh / Teu sae balukarna / Kitu deui matak ulah jadi bendu / Gamparan langkung waspada / Kuma karsa rek diiring//
  7. //Teu diangep panghulakna /Maksa bae angkat maju ka hilir / Geus cunduk ka nu diuntup / Leresan situ anyar / Tuluy ngadeg dina junggrang jero nyaan / Ka eta Kojal jeung Kodal / Ieuh kieu karep kami//
  8. //Leu situ anu bedah / Urang saeur ku taneuh (tina pasir) / Tapi maneh teh narangtung / Ki Kojal nu ti girang / Ari Kodal ti hilir jadi kurucuk / Kami rek leumpang sorangan / Ngeduk taneuh tina pasir//
  9. //Den Aria nanjak angkat / Rek ngurugkeun taneuh nu dina pasir / Lajeng pencut teh dikeduk / Ku tangan duanana / Geus paragat sabedug gupitan pinuh / Kocap nu keur rame pisan / Cai geus cunduk hilir//
  10. //Gehger ribut nu digirang / Nu gebrugan jalma hanjat nyalingkir / Gaeun sabab mantak sundul / Sang Prabu teh midarsa / Tina sabab jalma karanjah paribut / Keur nyaur teh katingal / Tipungkur Ki Buni Sakti//
  11. //Tacan kaburu mariksa / Tadi Aki leumpang mapagkeun rai / Kaburu kasusul situ / Lajengna dipiwarang / Aki gancang walang siar aya urug / Tangtu pangbedahan rempag / Jung pariksamangka sidik//
  12. //Cedok nyembah Aki mangkat / Gusak gasik nyuksruk cai ka hilir / Rusuh bari manggul ruyung / Panugar keur pakakas / Henteu nyana kajaba tambakan urug / Catur cunduk ka tambakan / Kasondong Den Arya linggih//
  13. //Aki utusan teu tata / Datang seblak peuntas diburak-barik / Ku Den Aria diburu / Mangke Aki heulaan / Tonggoy tungkul ku Aki henteu karungu / Ituh Kojal Kodal taram / Ulah diganggu ku Aki//
  14. //Cengkat barina rumenghap / Rumanggosan ngadeuheus langkung ajrih / Mando tungkul bari sujud / Den Arya seg ngandika / Karep saha atawa Aki diutus / Pendetan kami diruksak / Hunjuk hatur Buni Sakti//
  15. //Abdi gan damel lumampah / Ngalampahkeun timbalan raka Gusti / Sarek situ ngembeng nyundul / Numawi kumawasa / Cilakadar pun Aki yaktos diutus / Eta mah sadaya daya / Pun Aki sumeja ngiring//
  16. //Gancang bae Aki mulang / Seg haturkeun ka raka Arya Kuning / Menggah anu nambak situ / Nya kaula rupana / Anu ngaran Arya Kancana geus mashur / Nadah sakumaha karsa / Beurang peuting sanggeum ngiring//
  17. //Ngayon tanaga sumangga / Rek ngayonan sanajan perang tanding / Aki kami moal mundur / Kitu pamenta kula / Gancang bae ayeuna mah geura mundur / Teu dicatur di jalanna / Kocap Aki enggeus nepi//
  18. //Kapayunan Sri Bupatya / Lajeng matur Kiai Buni Sakti / Sewu nu jadi bebendu / Laksa jadi dumuga / Menggah lampah tadi pun Aki diutus / mariksa halang harungan / Prantos dipariksa sidik//
  19. //Sang Prabu kaget mariksa / Coba trangkeun naon sababna aki / Nu matak situ ngabendung / Aki nyembah unjukan / Nun sumuhun mugi ulah jadi bendu / Ulah panjang dipimanah / Rai paduka nu jahil//
  20. //Margi kasondong jinisna / Den Aria Kancana eukeur linggih / Dina pencut patutungku / Sareng dua kawanna / Kojal Kodal nu ngaderek henteu kantun / Abdi leresan pendetan / Kojal Kodal nyaur abdi//
  21. //Abdi teu tiasa maksa / Nugar notas dihalangan ku rai / Sesemon bendu kalangkung / Samalah pitungkasna / Dadas catas ulah-ulah ngajak gelut / Nangtang perang ka gamparan / Susumbar ka pangkon Gusti//
  22. //Rep geuneuk pameunteu raka / Ngadangukeun hatur ki Buni Sakti / Salira ngageter biru / Jawab bari sosoak / Geus pinasti titis peperang jeung dulur / Ieu poe ngabungsuan / Nungtung undur perang tanding//

PUPUH V
D U R M A

  1. //Den Aria tambah ngetab mamanahan / Bendu jeung maras miris / Bet ieu balukarna / Hayu bae marulang / Nu di darat nu di cai / Pon anu anggang / Ulah aya nu kari//
  2. //Den Aria jengkar tina pamundayan / Ngungsi mulih ka negri / Henteu kocap di jalan / Catur bae dungkapna / Katepis wiring geus sumping / Sang Prabu nitah / Nimbalan nyaur patih//
  3. //Raden Patih harita keur ngiring munday / Ku sabab tunggu negri / Utusan enggal mangkat / Henteu kocap di jalan / Ka kapatihan geus nepi / Patih mariksa / Rek naon maneh Mantri//
  4. //Gubag geubig leumpang rurusuhan pisan / Rek naon maneh Mantri / Cedok nyembah unjukan / Nun sumuhun pariksa / Abdi ngemban dawuh Gusti / Nyaur Gamparan / Sareng kudu kairing//
  5. //Raden Patih nganggo-nganggo geus sadia / Harita enggeus indit / Henteu kocap di jalan / Catur bae geus dongkap / Kapayuneun Sri Bupati / Seg ngadeuheusan / Nyembah jeung hormat taklim//
  6. //Raden Arya Kuning teh lajeng ngandika / Eh kieu mamang patih / Anu mantak diogan / Sae awon manahan / Hatur lapor Buni Sakti / Rai Aria / Dihilir nangtang baris//
  7. //Enggeus terang kitu Aki caritana /Den Patih nganggres galih / Geus henteu bisa jawab / Upama kajadian / Raka rai perang tanding / Teu trang sababna / Saklangkung buta tuli//
  8. //Henteu panjang ditetek awal puwana / Lajeng ngawalon Patih / Teu aya pangandika / Hal wiwahara dina / Abdi teu sumeja ngiring / Karsa paduka / Tarung narungan rai//
  9. //Demi Allah abdi teu nagang karsa / Sumangga Gusti galih / Agung sihna hampura / Ieu hiji ibarat / Neukteuk curuk dina pingping / Awal ahirna / Teu bati teu ngajinis//
  10. //Tah sakitu emutan abdi Paduka / Teu langkung karsa Gusti / Dihanggep henteuna mah / Unjuk mamanawaan / Kitu deui gebal Gusti / Teu ngalangkungan / Seja namengkeun diri//
  11. //Sang Bupati mingkin ririh tambah nyengka / Cengkat pikiran edir / Tunggal papada jalma / Sarua anak bapa / Mustahil eleh ku adi / Nya geus mangsana / Urang lawan bae jurit//
  12. //Ayeuna mah Patih gancang mepek bala / Budi pati sala mantri / Raden Patih geus mangkat / Kapaseban titimbal / Mere tangkara jeung nitir / Bari sosoak / Eh batur para mantri//
  13. //Jalma-jalma nu deukeut nu anggang datang / Ngadenge tangkara titir / Nanya silih tatanya / Naon ieu teh beja / Ribut pahibut geus nepi / Jog ka paseban / Kasondong juragan patih//
  14. //Lajeng bae sadatangna wadya bala / Nimbalan abdi-abdi / Ulah aya nu tinggal / Sarta mawa pakakas / Tumbak pedang reujeung keris / Adat baheula / Poma masing tarampil//
  15. //Sabab isuk urang kudu budal perang / Ngaderek sa bupati / Sakumaha karsana / Poma mangka tiyatna / Ayeuna geura baralik / Nyokot pakarang / Bral indit masing-masing//
  16. //Tunda catur nu keur sadia pakarang / Sumusul timbalan deui / Sakabehna jalma / Karsa tacan laksana / Genah masih ngerik pikir / Kitu dawuhna / Kudu bedahkeun deui//
  17. //Hayu urang budal marawa pakakas / Tutugar pacul linggis / Henteu lila sadia / Kuring menak daratang / Bade ngiring Raden Patih / Bapa bedahan / Harita keneh indit//
  18. //Angkat ngulon ngaleut ngeungkeuy pababantay / Nu manggul nu ngajingjing / Parabotan pakakas / Baris ngabongkar natas / Kocap harita geus tepi / Kanu dimaksad / Enggal cukcek di kali//
  19. //Geus teu tata santana pagaliota / Pacampuh jeung kuring leutik / Migawe papadaan / Taya basa santana / Sami bareng kuring leutik / Waktu harita / Parosa-rosa abdi//
  20. //Catur heula Den Arya nu sundel manah / Sirik galih tacan ririh / Lajeng nyaur ka Kojal / Eh maneh Kojal leumpang / Neang batur nu keur nganti / Bawa ti Jampang / Di Sindang Rame tadi//
  21. //Aki Kojal cul nyembah pamitan leumpang / Sindang Rame nu di ungsi / Teu kocap di jalanna / Ka Sindang enggeus datang / Rame jalma abdi-abdi / Datang ki Kojal / Kuma kersana Gusti//
  22. //Gancang Kojal ka sakabeh titimbal / Ngemban dawuhna Gusti / Gancang kudu barudal / Di saur aya karsa / Ku kami kudu kairing / Ayeuna pisan / Ulah aya nu kari//
  23. //Henteu lila wadya bala kabeh budal / Ti Sindang Rame indit / Bareng Aki Kojal / Teu kocap dijalan / Catur cunduk enggeus nepi / Ka Cinarakal / Kasendong Den Arya linggih//
  24. //Kaleresan dina tanah Cinarakas / Mana nelah ka kiwari / Asalna raras manah / Ngan anak lalampahan / Bari nganti abdi-abdi / Harita datang / Ti dinya lajeng ngalih//
  25. //Kabeneran dina eta tempat lenggah / Ti beh kidul katingali / Jalma kuring jeung menak / Malah jeung papatihna / Nu digawe anu cicing / Eta maksudna / Lengkong rek dibedah deui//
  26. //Lisan basa Den Arya ti kaanggangan / Tapi katingal teu tebih / Geus nelah kaayeuna / Sukatingal buktina / Ningal jalma nu keur ngali / Natas ngabedah / Kalah butut moal jadi//
  27. //Mana nelah Cibutut gelar ayeuna / Eta asal tina wangsit / Wangsit Arya Kancana / Jeung aya deui basa / Cieunteung ayeuna muni / Asal purwana / Ditempat eta linggih//
  28. //Keur patingal jeung wadya bala rakana / Kaler kidul katingali / Tah ieu palinggihan / Cieunteung ngaran tempat / Malah nepi ka kiwari / Cieunteung nelah / Henteu kacatur deui//
  29. //Rek tugen wadia balana n u datang / Anu disaur tadi / Geus kumpul sadayana / Taya hiji nu tinggal / Sanghiang lajeng ngalahir / Ka sadayana / Pamaksud ieu aing//
  30. //Anu matak gagancangan kami ngogan / Keur bancang pakewuh kami / Tah nu jadi lantaran / Tuh nu ngawiwirang urang / Ku maneh meureun kaharti / Purwa asalna / Becik jadi buncelik//
  31. //Geus teu tahan kami nyandangan amarah / Teu sudi nyanding kanyeri / Lamun tacan kalah mati / Jurit dina kalangan / Nempuh dulur Arya Kuning / Nuwala cidra / Ka kami nganyenyeri//
  32. //Wadya bala nu ngiring nguping wewekas / Kaget matur para abdi / Aduh Gusti poma / Kitu manah ka raka / Atuh sakumaha teuing / Rama paduka / Tangtu bendu ka abdi//
  33. //Mugi ulah gamparan kalalajengan / ka raka nangtang jurit / Henteu sae pisan / Jadi gamparan sasar / Kasasar ku ngerik galih / Tiwas salira / Lara wirang enggeus yakin//
  34. //Mangga Gusti ulah kirangnya ngamanah / Titih heula sing lantip / Mapan paribasa / Kaduhung tara tiheula / Hanjakal sok ti pandeuri / Adat lumbrahna / Sami sakitu deui//
  35. //Sih hapunten kumawantun abdi conggah / Kana pangersa Gusti / Lain teu sumeja / Dumerek kana kersa / Sareh tadi rama weling / Ka sadayana / Jaga masing gumati//
  36. //Gumatining jadi kieu balukarna / Duh Gusti kuma teuing / Den Arya ngandika / Geus maneh montong panjang / Hayu sakabeh arindit//
  37. //Lajeng angkat Raden Arya jeung sadaya / Taya tinggal saliiji / Angkat maju ngetan / Ti Cieunteung geus anggang / Kana pendetan geus nepi / Tambakan anyar / Di dinya sami linggih//
  38. //Cag ditunda nu lenggah dina tambakan / Sakedap selang deui / Carita nu nugar / Kuring menak teu tahan / Cape sami pikir risi / Pakakas ruksak / Linggih kocap ngajebil//
  39. //Geus teu tahan pakakas tanaga beak / Teu kakaraeun teuing / Saakaltarekah / Enggeus henteu tumama / Tangtu aya nu ngawangsit / Kaluar basa / Dangiang nu ngadingding//
  40. //Geura tingal ka wetan kana tambakan / Wadya bala geus ngabaris / Tangtu den Aria / Jeung sarencang ti Jampang / Gancang urang ka Den Patih / Kudu uninga / Bilih teu katingali//
  41. //Hiji mantri tina pangbedahan angkat / Muru nyondong Den patih / Kapendak keur lenggah / Mariksakeun bejana / Hatur uninga sim abdi / Boh teu uninga / Gamparan kanu baris//
  42. //Keur panduga barisan putra di Jampang / Den Patih ingkah indit / Ka tempat pangbedahan / Bari ningal ka wetan / Katingal barisan sidik / Lajeng titimbal / Ka abdi para mantri//
  43. //Tunda bae pangbedahan urang mulang / Geus montong diperduli / Eundeur sabaladna / Budal harita mangkat / Rusuh muru jero nagri / Kami salempang / Ras ka badami tadi//
  44. //Jeung pamenta poma ulah rek barobah / Ngantos pidawuh Gusti / Kami rek unjukan / Nguninga lampah urang / Ngabedahkeun teu ngajadi / Kaburu budal / Guligahan risi pikir//
  45. //Raden Patih enggal mangkat ngadeuheusan / Ngadeuheusan ka Gusti / Lampah teu lami dungkap / Geus aya di payunan / Unjuk sembah sareng talim / Lajeng ngandika / Eh kuma Mamang Patih//
  46. //Eunggeus bedah situ atawa teu acan / Kula teu meunang warti / Den Patih unjukan / Sumuhun pangandika / Mugi teu jadi panggalih / Hatur paduka / Kapangkon karsa Gusti//
  47. //Nugar situ abdi henteu kajadian / Ari nu jadi margi / Reaning wagelan / Abdi-abdi teu tahan / Munsuk kadua prakawis / Abdi geus ningal / Barisan tuang rai//
  48. //Abdi Gusti nyanggakeun sadaya-daya / Bade kumereb abdi / Ngiring kana karsa / Nuwun tigas dawuhan / Tidinya lajeng ngalahir / Teu libur mamang / Urang maju nan tang jurit//
  49. //Enggal bae ayeuna geura sadia / Rigid giring abdi-abdi / Parabot pakarangna / Ulah aya nu tinggal / Sakabeh mangka tarampil / Samemeh mangkat / Sigeg tunda tacan rapih//
  50. //Kocap heula nu keur nagang nangtang perang / Arya Kancana di hilir / Nu keur ngetab manah / Ngadago lawan datang / Pindah hanjat kana pasir / Dungkap ayeuna / Nelah Hanjatan yakin//
  51. //Ngidul Ngulon leresan dukuh unggahna / Sarencangna henteu kari / Nu candak ti Jampang / Kojal Kodal teu anggang / Palang dada senapati / Kojal jeung Kodal / Bareng natakeun baris//
  52. //Tatan-tatan ngadago musuhna datang / Tunda kacaturkeun deui / Wadya bala raka / Eta nu di nagara / Geder pahibut rek indit / Ka pangperangan / Harita enggeus indit//
  53. //Sang Bupatya jengkar sawaaya ba’lana / Lajeng bae ka hilir / Heurin usik jalma / Pakotrek pakarangna / Tumbak pedang tuya keris / Suduk jeung gobang / Kolewang reujeug tamsir//
  54. //Cunduk rawuh ka tempat pikeun barisan / Kukuh tukuh caringcing / Ti kulon ti wetan / Barisan urang Jampang / Dua tempat sami baris / Kulon jeung wetan / Raka Rai tarampil//
  55. //Sami maju ka medan kana kalangan / Pada natakeun baris / Ti kulon ti wetan / Jalma pasoak soak / Nangtang ngangsreg maju jurit / Geus henteu tata / Wetan kulon ngahiji//
  56. //Geus pakepruk pakarang pedang kolewang / Nu nusuk nu nakis keris / Nu tedas ngalawan / Nu teurak ngajaropak / Bala raka rada sisip / Rea nu modar / Getih lir cai milir//
  57. //Mana kocap tempat ranca nu harumpak / Mana tepi ka kivari / Ranca Beureum nelah / Mayakpak getih jalma / Urang Jampang mingkin wani / Ngadu pakarang / Aya nu silih binti//
  58. //Silih binti padupak reujeung baturna / Nu nonjok nu nampiling / Sarua wanina / Tacan aya nu kalah / Malah aya jalma hiji / Ngaran pun Kojal / Sisirig maju wani//
  59. //Baksa gada ayoh maju papatihna / Den Patih maju wani / Sarua bedasna / Taya hiji nu kalah / Jebot Kojal ditampiling / Jedak digada / Mingkin Kojal tambah wani//
  60. //Sigeg Patih Kojal keur perang tandingan / Kaselang sang bupati / Maju kana medan / Sosoak bari nangtung / Hayu maju perang tanding / Enggeus mangsana / Arek gada jeung adi//
  61. //Gepruk campuh geus pada adu hareupan / Raka rai perang tanding / Ngadu kabedasan / Pada silih ayonan / Silih balang silih banting / Taya nu kalah / Wanina pada wani//
  62. //Teu tumama kajayaan kabedasan / Ganti pada ngunus keris / Pakakas dilugas / Pada adu hareupan / Luncat Aki Buni Sakti / Megat ditengah / Ngomong sing emut Gusti//
  63. //Mingkin tambah ka Buni Sakti benduna / Hiling anggur mah nyingkir / Nyingkah taya pedah / Jor pindah kanu anggang / Buni Sakti nyingkir mikir / Ras karamana / Pisakumaha teuing//
  64. //Lajeng lumpat ka Jampang henteu pamitan / Lampah Aki leumpang gasik / Teu kacatur dijalan / Kocapkeun bae dongkap / Kapayunan sang Bupati / Lajeng mariksa / Rek naon maneh aki//
  65. //Unjuk sembah Buni Sakti ngawalonan / Sumuhun dawuh Gusti / Rehna para putra / Ana rung kala baya / Prang tanding raka rai / Langkung cucuhna / Nuwun pang dangdang Gusti//

PUPUH VI
DANGDANGGULA

  1. //Sangyang Prabu ngalahir jeung manis / Henteu panjang putra dirfianahan / Lajeng ngadawuhan bae / Den Kampuh Jaya saur / Henteu lami nu disaur sumping / Den Kampuh ngadeuheusan / Geus aya dipayun / Sanghiang lajeng ngandika / Anu matak maneh diogan ku kami / Taya geusan percaya//
  2. //Rehna aya lampah Buni Sakti / Cacarita lampahna barudak / Ayeuna keur perang songkol / Geus teu beunang diharu / Dipisah ku Buni Sakti / Kalampah minang sraya / Aki menta tutur / Ayeuna urang wayahna / Sing hiyatna ka Panjalu kudu indit / Nyapih eta barudak//
  3. //Jeungna deui saenggeusna nyapih / Kudu nyaksi ka sawadya bala / Prakara tua anom / Poma ulah rek gugup / Tanya deui masingna titi / Asal purwa pasea / Awal mula gelut / Lamun geus terang asalna / Sala siji nu kalah pamenta kami / Kudu bawa ka Jampang//
  4. //Anu meunang di Panjalu cicing / Saha bae jadi gagantina / Anu neruskeun kaprabon / Tetep jadi Tumenggung / Kitu deui kuring-kuring leutik / Ti Jampang bawa mulang / Lah aya nu kantun / Wadya bala anu tinggal / Pamajikan tetepkeun ulah rek gindi / Ngaula kanu anyar//
  5. //Tah sakitu eta weling kami / Kabarudak nya ka Kampuh Jaya / Poma-poma ulah poho / Ayeuna mah geura jung / Bareng leumpang jeung Buni Sakti / Lajeng Den Kampuh Jaya / Nuwun idin Ratu / Cul nyembah bari ngunjungan / Lajeng pamit kadua ki Buni Sakti / Ti Jampang lajeng mangkat//
  6. //Bareng angkat jeung ki Buni Sakti / Turut jalan bari papariksa / Ku Buni Sakti dijereh / Teu aya nu kalarung / Purwa daksi raka jeung rai / Dungkap wekasanana / Taya nu kaliru / Den Kampuh Jaya miarsa / Caritana eta aki Buni Sakti / Mingkin angkatna gancang//
  7. //Raden Kampuh Jaya tambah gasik / Salir macan muru papanganan / Hayang beh tina hawatos / Kaduhung mun teu nyusul / Panasaran lamun balai / Bahal kinadah lampah / Luput nu dimaksud / Dua putra muga-muga / Kasampak walagri pada rapih-rapih / Ririh dina pangprangan//
  8. //Enggal kocap Kampuh Jaya sumping / Bade misah nyapih nu keur perang / K a Panjalu enggeus anjog / Anjog ka pinggir situ / Tuluy leumpang maju ka hilir / Di jalan sumoreang / Kakenca katuhu / Barina ngamanah manah / Pikeun nyapih misah nu keur perang tanding / Tanwande gagal baha//
  9. //Raden Kampuh Jaya nyaur deui / Ka ki Buni Sakti menta rempag / Urang buru tongtak bae / Buni Sakti ngawangsul / Leres kitu sim kuring ngiring / Enggalna Kampuh Jaya / Buni Sakti cunduk / Dungkap kakalangan perang / Masih nyampak engeus pada nyangking kiris / Kaburu ti Jampang datang//
  10. //Kampuh Jaya ningal giris miris / Ngejat luncat ka tengah ngahadang / Huwak haok ngetan nguion / Ka putra nu keur tarung / Raden Kampuh Jaya ngalahir / Gusti mangke eureunan / Poma masing emut / Sumangga gan nanggah heula / Barang ningal sidik Kampuh Jaya Sumping / Kaget sami nyondongan//
  11. //Dua putra enggeus sami linggih / Katiluna Raden Kampuh Jaya / Ki Buni Sakti ngagedig / Opatan patutungku / Para Putra risi panggalih / Ngetak ngamanah lampah / Kaduhung ku napsu / Bener omong paribasa / Nu kaduhung tara datang dipandeuri / Ayeuna katemahan//
  12. //Raden Kampuh Jaya pok ngalahir / Ka Den Arya Kancana raina / Den Arya Kuning saderek / Pun Paman nuwun malum / Mugi ulah jadi panggalih / Naros asal lantaran / Awit purwa rusuh / Jeung saderek mumusuhan / Mapan aya wasiat aki pamali / Mantak pajauh bagja//
  13. //Dua Putra walon sami isin / Lalampahan anu geus kasorang / Sadaya geus rumaos / Margi tina kalangsu / Sungkan wirang bijil ati dir / Dirangsang ku amarah / Bijil hawa napsu / Tah kitu awal mulana / Jisim kuring serah pati neda hurip / Teu langkung karsa rnamang//
  14. //Kampuh Jaya nyaur sarta manis / Sih hapunten salira gamparan / Runtut rentet jeung saderek / Rempug rukun sing lulus / Raka rai masingna rapih / Pituah para sepah / Ayeuna kasebut / Kadarat jadi selebak / Sauyunan kacai jadi saleuwi / Kitu pok-pokanana//
  15. //Sayaktosna pun paman dumugi / Kahareupan ngenban dawuh rama / Pun Paman gandar masakon / Numawi Paman cunduk / Dikersakeun jadi paripih / Nyapih nya anjeun pisan / Nya ayeuna cunduk / Baha teu baha dipaksa / Dipariksa pun Paman jadi wawakil / Bijil ngalih Panggonan//

PUPUH VII
M I J I L

  1. //Mangga agan sami ngalih linggih / Ulah dina jontor / Nusa leutik tuh bedah ti kaler / Saayana abdi kuring leutik / Sarta para mantri / Poma ulah kantun//
  2. //Wadya bala sadaya ngariring / Bade ngalih enggon / Hanteu lami budal pindah kabeh / Kana tempat nusa sireum sumping / Abdi kuring leutik / Tetebah pahibut//
  3. //Sadayana pra mantri lalinggih / Nu tua nu anom / Beres entep ngaderek parele / Teu paselang paselap nu calik / Mantri sami mantri / Pra sepuh ti payun//
  4. //Enggeus rintih rapih nu caralik / Den Kampuh wawartos / Ngawartaan ka sakabeh bae / Enggeus teu rek diwiji-wiji / Rek menta disaksi / Kudu rempug rukun//
  5. //Rehna kula diutus ku Gusti / Ti Jampang sangkantong / Tah ayeuna ku kula dijerek / Supayana mambrih jadi rapih / Raka sareng rai / Maksud runtut lulus//
  6. //Raden Kampuh Jaya pok ngalahir / Den Arya ditaros / Ieu saha anu kagungan the / Purwa asal nu gaduh milik / Raden Arya Kuning / Kuring anu gaduh//
  7. //Asal tadi kuring nampi milik / Ti rama sayaktos / Wasiatna nalika seseleh / Ditetepkeun jadi milik kuring / Jeung pangkat bupati / Lungguh di Panjalu//
  8. //Mapan bukti dungkap ka kiwari / Mangkon milik Lengkong / Tina kuring kumawani soteh / Lain pisan edir serik pikir / Julig ati dengki / Eta jeung pun dulur//
  9. //Kasigegkeun Den Aria Kuning / Jadina carios / Raden Arya Kancana digedeng / Raden Kampuh Jaya mariksa deui / Tuh tambakan hilir / Saha nu ngabendung//
  10. //Raden Arya Kancana ngalahir / Yasa kuring yaktos / Mula tadi nuju pikir supe / Kapanasan jeung kapikir gilig / Galagating diri / Jalaran takabur//
  11. //Geus rumaos lampah jisim kuring / Ngalanggar papangkon / Tah sakitu nu tadi direreh / Demi Allah teu rnunapek kuring / Sumawona dengki / Ngiring karsa sepuh//
  12. //Saur dua putra geus kaharti / Sadaya kahartos / Raden Kampuh Jaya nyaur bae / Ka Raka Raden Aria Kuning / Bilih kotok meuting / Paribasa sepuh//
  13. //Mangga geura pendet deui ti hilir / Kagungan geus kosong / Geus kasundul kasumbang anjeun the / Raden Arya Kuning seg ngalahir / Paman kajeun teuing / Simkuring teu sanggup//
  14. //Paman ontong panjang dipilahir / Geus kantenan kawon / Ayeuna mah kuma karsa bae / Sakarsa paman diiring / Den Kampuh weweling / Poma ulah bendu//
  15. //Sewu sukur kamanah ku Gusti / Nu sae nu awon / Jail dengki wantu jeung saderek / Kawajiban urang bela pati / Raka sareng rai / Lulus runtut rukun//
  16. //Raden Kampuh Jaya nyaur deui / mugi sing kahartos / Jeung liana saksi-saksi kabeh / Marga sabab ayeuna geus yakin / Rucita rerepih / Kula anu mutus//
  17. //Jempe repeh abdi-abdi nguping / Den Kampuh papagon / Papakemna nu meunang nu eleh / Lampah dua putra raka rai / Tadi rebut milik / Perkara di situ//
  18. //Mangga rungu ulah jadi galih / Paman darma pakon / Terang welan gamparan nu eleh / Nu digirang kasundul ti hilir / Pasti milik rai / Patut reujeung hukum//
  19. //Para Mantri sarta kuring leutik / Kudu pada ngartos / Tadi anu ku urang dijerek / Maneh tangtu eunggeus pada harti / Den Aria Kuning / Kalapuh ku situ//
  20. //Raden Arya Kancana nu nampi / Paduna teu kawon / Tigas tatas mutus geus parele / Raden Kampuh Jaya nyaur deui / Ka Aria Kuning / Rek Paman diutus//
  21. //Kieu dawuh tadi Rama Gusti / Ti Jampang Sang Kantong / Sala siji putra anu eleh / Kudu bawa pun Paman nu ngiring / Kitu dawuh Gusti / Karsana kulanun//
  22. //Anu meunang milik kudu cicing / Ngagentos bupatos / Kaayaan banda ka sakabeh / Salir barang pangeusi negri / Pasrahkeun sakali / Dawuhna kulanun//
  23. //Nganggres melas Den Aria Kuning / Lajengna ngawalon / Jisim kuring sumeja ngaderek / Karna karsa dawuh Rama Gusti / Sumeja dek ngiring / Ka Paman kulanun//
  24. //Moal mungpang baha jisim kuring / Ka karsa sang Katong / Geus rumaos jisim kuring eleh / Kamilikeun ka salira rai / Sanget sembah puji / Sukur ka Yang Agung//
  25. //Sigeg tunda Den Aria Kuning / Raina carios / Raden Arya Kancana nu anom / Mangga majeng ka payun bengalih / Pun Paman rek weling / Ngemban rama Prabu//
  26. //Reh ayeuna geus dihin pinasti / Karsa rama yaktos / Titis tulis salira anjeun the / Sinugrahan ngagentos bupati / Tetap mangkon negri / Dayeuh di Panjalu//
  27. //Jeung masrahkeun sapangeusi nagri / Sareng Situ Lengkong / Ka tiluna pusaka sing hade / Kudu riksa pariksa sing resik / Kaopatna deui / Dawuh Rama Prabu//
  28. //Para Mantri abdi kuring leutik / Kudu sapagodos / Runtut rukun mambrih jadi hade / Ulah kirang pepeling ka abdi / Saliring panggalih / Ulah pagalituk//

PUPUH VIII
M A G A T R U H

  1. //Nyelang heula sakedap gentos dicatur / Den Kampuh Jaya pek malik / Pok nyaur ka kabeh batur / Kami ngemban dawuh Gusti / Dawuh ti Jampang Sang Kantong//
  2. //Sakalian netepkeun gentos Tumenggung / Arya Kancana Bupati / Lungguh jeneng di Panjalu / Ngawulakeun abdi-abdi / Menak kuring tua anom//
  3. //Kami pasrah sakarsa ku maneh turut / Ulah pasalia pikir / Kumaula masing suhud / Regepkeun papatah kami / Ngadep saregep tawalo//
  4. //Tah sakitu teu panjang kami miwuruk / Simpen titip dina ati / Ditungkus dina jajantung / Urang kudu lantip budi / Diimankeun ulah poho//
  5. //Praponggawa abdi leutik nyusul hatur / Sarehna nampi weweling / Wuwulang sarewu nuwun / Pangasih ka diri abdi / Muga-muga ulah poho//
  6. //Puji sukur kumaula masing tutug / Teu genah kami rek pamit / Pamitan kami rek mundur / Ka Jampang geus lila teuing / Bilih Sanghiang ngabendon//
  7. //Lajeng hatur Kampuh Jaya ka sang Ratu / Pun Paman dek pamit balik / Bade muru Rama Prabu / Ka Jampang nuwunkeun idin / Tangtu Rama ngantos-ngantos//
  8. //Raka Rai harita masih ngariung / Kampuh Jaya Buni Sakti / Patutungku bari munjung / Raka rai sami nangis / Rai nyuuh kana pangkon//
  9. //Keur pamitan rakana bari sumegruk / Rai Kakang kuma teuing / Melangna mah liwat langkung / Gan pamugi-mugi Rai / Salamet ngemban ka prabon//
  10. //Sewu nuwun pidawuh Raka sakitu / Laksa keti abdi nampi / Menggah Raka bade kundur / Demi Allah ati abdi / Teu benten katilar maot//
  11. //Gan pamuga Rai nuhun lambat-lambut / Ngaulakeun abdi-abdi / Jadi Tumenggung Panjalu / Ulah supe siang wengi / Pandunga Raka diantos//
  12. //Raden Kampuh cengkat nyusul hatur / Ka Raden Aria Kuning / Ayeuna sumangga kundur / Ka Jampang ka rama Gusti / Tinggal ka prabon nu anom//

PUPUH IX
S I N O M

  1. //Den Kampuh Jaya pamitan / Pun Paman seja rek balik / Poma Putra singhiyatna / Geus nyepeng jadi bupati / Poma masing nastiti / Nyepeng dayeuh di Panjalu / Poma ulah lalawora / Ngageuingkeun abdi leutik / Tah sakitu piwulangna tuang rama//
  2. //Poma ulah pasanakan / Ka menak ka kuring leutik / Kudu rata pangadilan / Hukum agama pulisi / Ulah rek pilih kasih / Kudu adil ngahukum / Pon lamun kulawarga / Ulah rek dipilih-pilih / Nya nerapkeun hukuman masingna rata//
  3. //Rupa bahan patanahan / Kudu garap mambrih hasil / Nyaeta ku pepelakan / Nu aya pedahna hasil / Sadaya abdi-abdi / Ulah mumul nya wuwuruk / Saliring pepelakan / Abdi-abdi boga milik / Keur ngajaga bab ki payah kahirupan//
  4. //Jalan gawe jeung terusan / Pariksa miwarang mantri / Bisi aya karuksakan / Pikeun abdi wara-wiri / Jeung saliana deui / Bisi aya nu arurug / Tanah jalan jambatan / Urung-urung cukang awi / Bisi aya nu palid kabawa caah//
  5. //Tigas Bismilah rek mangkat / Sareng Den Aria Kuning / Geus lami ngemban dawuhan / Bilih bendu Rama Gusti / Arya Kancana ngalahir / Sumangga putra ngajurung / Sareng unjuk ka rama / Sembah pangabektos kuring / Ulah supe nyuwun sih hibar pandunga//
  6. //Den Kampuh Jaya bral mangkat / Sareng Den Aria Kuning / Mulih ngabujeng ka Jampang / Risi ningal nu diiring / Mesum jeung ngerik galih / Kawas anu pundung nguwur / Ngararas mamanahan / Ngawincik risining ati / Ngawawaas ngawawang benduna rama//
  7. //Nyaur Raden Kampuh Jaya / Ngawuruk Den Arya Kuning / Reh katingal sesemonna / Poma Putra masing lantip / Budi manis parangi / Boh marah aya kaduhung / Sing emut kani kadar / Titis tulis enggeus pasti / Kudu pasrah rilah nya ka nu kawasa//
  8. //Duh emang asrah ti Allah / Demi Allah diri kuring / Gan henteu wantun mendakan / Kapangkon rama simkuring / Pisakumahaeun teuing / Tanwande rama teh bendu / Rumaos kuring salah / Laku lampah waktu dingin / Tah sakitu nu jadi sumeblak manah//
  9. //Pingkalihna hatur maap /Pamit rek nyimpang simkuring / Rilah teu rilah rek maksa / Sanajan idin teu idin / Poma unjukeun kuring / Sewu nyanggakeun bebendu / Laksa jadi auduka / Saketi mugi katampi / Bebenduna sakarsa abdi rek nyangga//
  10. //Raden musna tampa krana / Nyalira taya nu ngiring / Angkat karo wawayangan / Manah tambah-tambah nyeri / Angen sedih prihatin / Dumadakan mendak lembur / Leresan Sukapura / Lajeng Raden milu mukim / Kasigegkeun lami-lami hapuputra//
  11. //Henteu panjang dipimanah / Ku Den Kampuh teu ditolih / Tapi ari manah melang / Sieun kabendon ku Gusti / Diwawar dina ati / Tangtuna Sang Prabu bendu / Nya moai dikumaha / Pancen ngaulakeun Gusti / Lajeng mangkat enggal ngabujeng ka Jampang//
  12. //Harita Den Kampuh Jaya / Sarta abdi kuring leutik / Ka Jampang sadaya datang / Lajeng dumeuheus ka Gusti / Unjuk sembah jeung talim / Ngesod mando sarta munjung / Munjukeun lalampahan / Sareh diutus ku Gusti / Ti Panjalu misah perang para putra//
  13. //Diunjukkeun sadayana / Dijereh taya nu kari / Awal dungkap ka wekasan / Asal benci jadi rapih / Putra Gusti lastari / Anu jeneng di Panjalu / Raden Arya Kancana / Ngagentos jeneng bupati / Sarta rempag-rempug rukun wadya bala//
  14. //Sareng piunjukna putra / Para mantri kuring leutik / Ngahaturkeun salam sembah / Lahir dumugi hing batin / Sareah pangkon Gusti / Kaduana Rabul Gapur / Hakna nu murbeng jagat / Nganti-nganti siang wengi / Henteu sanes pandungana Kangjeng Rama//
  15. //Sakitu piunjuk putra / Teu aya sanesna deui / Sareng menggah tuang putra / Rahaden Aria Kuning / Bareng mangkat jeung abdi / Waktu indit ti Panjalu / Nameng satengah jalan / Leresan Malangbong weling / Pokna Paman kaula moal ka Jampang//
  16. //Ari sababna kaula / Tina sakalangkung ajrih / Teu wantun mendakan rama / Tan wande bendu ka kuring / Enggalna lajeng amit / Hanteu kenging dililipur / Diwejang direrema / Maksa bae putra indit / Ti simpangan Malangbong ngojengkang musna//
  17. //Sigeg nu ngajengkang musna / Henteu dikocapkeun deui / Sanghiyang lajeng ngandika / Prakara Aria Kuning / Ontong panjang dipikir / Urang ngan darma ngagaduh / Kajaba urang pasrah / Pati urip ka Yang Widi / Pasrah lila dua anak kaslametan//
  18. //Taya geusan panasaran / Atawa sumelang ati / Gan aya oge pikiran / Mungguh ngaulakeun lahir / Ria risining ati / Melang kanu di Panjalu / Raden Arya Kancana / Jumeneng kana bupati / Supayana urang senang mamanahan//
  19. //Teu lian kamelang urang / Coba pikir masing lantip / Kieu maksud pakarepan / Ulah jadi sakit ati / Wayahna bela pati / Kudu pindah ka Panjalu / Taya geusan percaya / Jagarucita karisi / Sieun masih barudak gan pikirna//
  20. //Cul nyembah Den Kampuh Jaya / Leres pangandika Gusti / Abdi sumeja ngaula / Siang wengi karsa Gusti / Kumureb satya ati / Kajawi dawuh Sang Prabu / Sanghiyang seg ngandika / Katarima lahir batin / Kasatyaan kumaula Kampuh Jaya//
  21. //Seep geus taya hinggana / Hutang panarima kami / Tacan bisa nyambung dahari / Gan pangasih jero ati / Sugan baringsuk pagi / Kami bisa naur kaul / Sagala kacintaan / Masih jadi buah ati / Muga-muga di ahirna kalaksanan//
  22. //Gan ieu sahiji tanda / Hibah rek diganti nami / Supayana kasaksian / Ku sakabeh abdi-abdi / Sarta ponggawa mantri / Supaya papada ma’lum / Eta jeneng ayeuna / Nya Rahaden Guru Haji / Ibaratna kurnia bintang landian//
  23. //Unjuk sembah sadayana / Rempag pangandika Gusti / Nami Kampuh Jaya musna / Guru Haji anu bukti / Ngalandi geusan saksi / Landian anyar nu mashur / Guru Haji unjukan / Raos sakalangkung ajrih / Cedok nyembah nampi pasihan Paduka//
  24. //Disangga ku asta dada / Ditampi ku ati suci / Siang wengi moal hilap / Dianggep dipusti-pusti / Landian abdi tadi / Dipuja dipunjung-punjung / Diruat dirawatan / Ditampi pangasih Gusti / Pangandika mernah diembun-embunan//
  25. //Simkuring weling wakedap / Ka ahli pameget istri / Nya ieu babad turunan / Putra putu pangkon Gusti / Poma masing gumati / Nurut lampah nu karuhun / Mugina kalaksanan / Kumureb setya ka Gusti / Mapan bukti pasondong jeung mamanisna//

PUPUH X
DANGDANGGULA

  1. //Unjuk hatur Raden Guru Haji / Sarta talim lajeng bae ngaras / Kapangkon dampal Sang Kantong / Kulanun abdi munjuk / Nuwun jiad Paduka Gusti / Sadaya kalepatan / Mugi sih pamalum / Dihampunten kalepatan / Salir dosa anu ageung anu alit / Panduka ngahampura//
  2. //Hanteu sanes siang sarta wengi / Mung Paduka nu dipuja-puja / Nu jadi gumantung hate / Disangga dipupunjung / Tina harja adil binangkit / Ka abdi ponggawana / Pon ka putra putu / Teu aya pisan hinggana / Kasaean mungguh nyepeng abdi leutik / Piwejang pangasihna//
  3. //Geus kadangu hatur Guru Haji / Ku Sanghiang Prabu Boros Ngora / Geus dihampura sakabeh / Pamit Raden angkat jung / Jeung sadaya abdi nu rek ngiring / Sumawon kulawarga / Sadayana milu / Ngajajapkeun anu pindah / Wantu-wantu keur pamili cantik manis / Pisah mindah panggonan//
  4. //Catur lampah di jalanna deui / Kuring menak jadi saaleutan / Ngaleut ngpungkeuy nu ngaderek / Angkatna teu paseluk / Para menak campur jeung kuring / Sajalan sukan-sukan / Sowara ngaguruh / Para amtenar ngagakgak / Para abdi bawaning ku suka ati / Aya nu bobodoran//
  5. //Bungah manah Raden Guru Haji / Jeung garwana bareng para putra / Putu kaponakan kabeh / Tutunggangan kacatur / Warna rupa henteu diwincik / Aya nu tunggang kuda / Nu joli nu tandu / Aya nu jalan badarat / Para menak pameget sartana istri / Tandu grebong tunggangna//
  6. //Sigeg catur enggeus lami teuing / Nu di jalan henteu dicarita / Sanes pasal kacarios / Catur Raden Tumenggung / Mangun suka keur seneng galih / Raden Arya Kancana / Nu mangkon Sang Prabu / Teu lian wulang piwejang / Diimankeun wuruk Kampuh Jaya tadi / Dianggap salamina//
  7. //Sigeg heula catur nu rek sumping / Keur di jalan ngutus hiji jalma / Tiheula hatur carios / Nu diutus enggeus bui / Tuluy hatur sembah ka Gusti / Abdi awon pisembah / Rama bade rawuh / Moal lami oge dungkap / Raden Guru Haji kapayunan Gusti / Sareng sagarwa putra//
  8. //Bingah kaget sayagi nu sumping / Sang Bupatya enggalna titimbal / Pahurmatan jeung karasmen / Calung pantun jeung angklung / Tarawangsa reujeung karinding / Suling tarompet penca / Badingdang nu pungkur / Melas-melis tarompetna / Pikeun mapag ayeuna kudu arindit / Guru Haji ti Jampang//
  9. //Jeung tambahan tarebang birahi / Saayana kopak sarta genta / Kekeprak reujeung keleneng / Disambung umbul-umbul / Kanan kiri lir katumbiri / Banderana paselang / Ti kenca katuhu / Kocap nu mapag geus mangkat / Sarta muni tatabeuhan asa kaindit / Campuh bareng n u surak//
  10. //Henteu kocap di jalanna deui / Kacaturkeun harita patepang / Nu dipapag geus pasondong / Caturkeun bae maju / Enggeus dungkap kajero negri / Ear surak nu mapag / Campuh jeung tatamu / Sang Prabu kaget kaluar / Karsa mapag jebul Raden Guru Haji / Enggal lajeng dicandak//
  11. //Enggeus lenggah Raden Guru Haji / Kantun istri putra nu di luar / Mindo kaluar sang Katong / Nyumanggakeun tatamu / Para istri sumangga calik / Geus calik sadayana / Barengna Sang Prabu / Para mantri wadya bala / Di mandapa abdi-abdi kuring leutik / Hem pak sami ngeureunan//
  12. //Raden Guru Haji sembah talim / Lajeng ngaras kapangkon ngunjungan / Dirontok sarta dikaleng / Duaan patutungku / Henteu nyana Paman bade ngalih / Putra saklangkung bungah / Teu nyana sarambut / Bisa papendak jeung Paman / Bareng bibi para kadang anu ngiring / Puji Alhamdulilah//
  13. //Lajeng nyaur ka Ki Buni Sakti / Sarta rcncang nimbalan sadia / Sangu wedang masih tereh / Baris suguh tatamu / Henteu lami enggeus sayagi / Katuangan ngabarak / Wedang bareng sangu / Di padaleman di luar / Seg ngadawuh Sang Bupati kanu calik / Nyumanggakeun dalahar//
  14. //Nyelang matur Raden Guru Haji / Reh pun Paman diutus ku Rama / Ngintun salamna Sang Katong / Pingkalih kapiunjuk / Menggah lampah pun Paman dugi / Sartana sarimbitan / Dungkap ka Panjalu / Purwa daksi kersa Rama / Ka pun paman reh Rama sumeja ngalih / Pun Paman kedah pindah//
  15. //Anu mawi ayeuna dumugi / Kahareupan palenggah gamparan / Pun paman bade dumerek / Mukim mangkon Panjalu / Wekas Rama jeneng Papatih / Malah digentos ngaran / Pangasih Sang Prabu / Asal nami Kampuh Jaya / Karsa Rama digentos Den Guru Haji / Kitu pitungkas Rama//
  16. //Sang Bupatya ngalahir jeung manis / Ka Den Guru Haji ngawalonan / Rewu laksa langkung atoh / Tambah bungah kalangkung / Henteu aya hinggana deui / Pangasih kanugrahan / Gede manan gunung / Gunung soteh ibaratna / Jero ati hakna dipasihan Patih / Guru Haji buktina//
  17. //Para abdi nu ti Jampang masih / Di payunan sami unjuk sembah / Abdi nuwunkeun permios / Ayeuna bade mundur / Bade mulang geus lami teuing / Sang Prabu angandika / Sukur geura mundur / Jeung titip sembah ka Rama / Henteu lian ngahaturkeun sembah bakti / Sarta nuwun pandunga//
  18. //Tutas dawuh abdi-abdi indit / Sami mulang ngabujeng ka Jampang / Sigeg ayeuna carios / Nu kantun di Panjalu / Aya Rahaden Guru Haji papatih / Tacan ngalih panggenan / Masih di Kadatun / Lajeng miwarang tetebah / Para abdi harita paturon rapih / Samar nu anyar dungkap//

PUPUH XI
ASMARANDANA

  1. //Caturkeun heula nu balik / Wadya bala nu ti Jampang / Sakedap rek dicarios / Turut jalan caturan / Nyaturkeun lalampahan / Keur waktuna di Panjalu / Ningal rea kaanehan//
  2. //Resep resmi ningal cai / Muter ngubeng padaleman / Horeng kitu ari Lengkong /Kongas kacaturkeunana / Katatangga nu lian / Paingan mantak kayungyun / Ditingal ti kaanggangan//
  3. //Negri kaputer ku cai / Padaleman dina nusa / Lengkong ngawengku karaton / Katon ningal perhiasan / Santosa perjagahan / Pintu jalan cukang padung / Hurung tempat kapatihan//
  4. //Di jalan teu kocap deui / Ka Jampang harita dungkap / Lajeng ngadeuheusan bae / Kasondong Sanghiyang lenggah / Lajeng bae mariksa / Ka abdi nu ti Panjalu / Kuma beja lalampahan//
  5. //Cul nyembah abdi pra mantri / Unjuk hatur lalampahan / Boyong nu ngalih parantos / Henteu aya kakirangan / Tetep di kapatihan / Panggenan ujung winangun / Prabot tugenah sadaya//
  6. //Sanghiyang lajeng ngalahir / Puji sukur ka sadaya / Sigeg nu pindah parele / Taya genah panasaran / Henteu sumelang manah / Gan pamuga lulus mulus / Mulya badan sampurna//
  7. //Sigeg abdi para mantri / Harita sami bubaran / Didawuhan ku Sang Katong / Saimahna- saimahna / Budal tipadaleman / Sigeg di Jampang manggung / Panjalu putra carita//
  8. //Den Arya nyepeng bupati / Guru Haji papatihna / Lami nyepengan bupatos / Carios rea putrana / Sarta dunya baranah / Meh ampir henteu kaitung / Tina kareaan dunya//
  9. //Kocap para putra tadi / Taya pisan nu tumandar / Kana lampah anu sae / Marga karuat ku dunya / Teu aya nu beriman / Kaliputan ku pangyuyu / Lepat manah kahurmatan//
  10. //Rama gan sedih prihatin / Ningal lampah para putra / Taya nu salim nu saleh / Teu lian micara barang / Anu jadi rebutan / Turta aing masih ujud / Angot mun aing geus ajal//
  11. //Taya geusan seneng ati / Rea uang sugih barang / Bingbang manten nyeri hate / Tetela jadi mamala / Mahalana laksana / Diri sanubari guyur / Ngawangwang lampah barudak//
  12. //Gan poma baringsuk pagi / Tah aing hibat wasiat / Kaanak-anak sakabeh / Sumawonna ka nu Han / Dikadar kanugrahan / Ulah maksud hayang punjul / Sakadar sandang jeung pangan//
  13. //Ulah beunghar cara aing / Sabab enggeus katemahan / Di luhur enggeus dijereh / Henteu panjang dicarita / Tangtuna kalah papan / Patepung anu dicatur / Masih Den Arya Kancana//
  14. //Lami nyepengna Bupati / Sugemah di padaleman / Karaton di nusa Lengkong / Keur ngararas raras manah / Tina geus kasepahan / Nyepeng damel di Panjalu / Karsa sumeren ka Putra//
  15. //Lajeng ngutus nyaur patih / Harita utusan mangkat / Ka kapatihan geus anjok / Den Patih lajeng mariksa / Maneh rek naon beja / Hatur gamparan disaur / Ayeuna ka padaleman//
  16. //Raden Patih enggal indit / Ka padaleman geus dungkap / Lajeng ngadeuheusan bae / Kasondong Sang Prabu lenggah / Dideuheus para putra / Para garwa putra putu / Kempalan di padaleman//
  17. //Sang Prabu lajeng ngalahir / Patih nu matak diogan / Sarta barudak sakabeh / Kaula hibah ka Paman / Pasrah eta barudak / Sarta banda kaya urus / Sasesana ngula sara//
  18. //Lajeng kaduana deui / Anak anu panggedena / Nyaeta Sanghiang Teko / Nu nampa kabupatian / Jadi gegentos kula / Katelah Dalem Celanglung / Nampi panjenengan Rama//
  19. //Katilu Ama weweling / Upama dungkap di mangsa / Ulah ingkah sejen enggon / Nyieun kaluat kuburan / Nyaeta pamakaman / Beulah wetan aya dukuh / Munar astana di nusa//
  20. //Dumugi jaman kiwari / Gumelar dungkap ayeuna / Wujud sareatna yaktos / Tah pitutur tina babad / Sarta piwulang Rama / Ngagalur tina pitutur / Ngantian gentos Ramana//

PUPUH XII
K I N A N T I

  1. //Teu lami harita ngangluh / Lajeng wapat Sri Bupati / Ear garwa nu midamdam / Para putra anu nangis / Jebul Raden Patih dungkap / Titimbal kumpulkeun abdi//
  2. //Para sepuh geus karumpul / Para mantri geus sarumping / Wadya bala geus daratang / Para istri garwa mantri / Santana reujeung memenak / Panghulu ketib jeung modin//
  3. //Anu ngalayad Sang Ratu / Padaleman heurin usik / Pakepruk jalma di latar / Raracik baris paripih / Keur helaran ka astana / Upacara ngiring majid//
  4. //Dilebet pahibut guyur / Para Putra rebut milik / Teu ngarapeda nu wapat / Teu eling ka weling tadi / Karama waktuna hibat / Para putra teu merduli//
  5. //Wasiat anu kapungkur / Ayeuna kapanggih bukti / Dunya taya paendahna / Henteu mangpaat kadiri / Samalah hibat wasiat / Sang Prabu waktu ngalahir//
  6. //Sigeg putra nu keur guyur / Maid ulah lila teuing / Sadia pikeun ngulasan / Para ahli ketib modin / Lajeng nyiraman palastra / Dibawa ngalih ka bumi//
  7. //Parantos lajeng di bungkus / Sakuma adat talari / Lajeng maid di salatan / Saprantosna kana katil / Dicandak lajeng ka makam / Prantos ngurebkeun marulih//
  8. //Sinigeg nu wapat putus / Henteu dikocapkeun deui / Bagi waris pahajatan / Henteu kacarita deui / Adat biasa lumampah / Cag ecag nuturkeun deui//
  9. //Ari anu kapicatur / Pikeun gegentos bupati / Lulus nya putra nu calik / Raden Arya Kuning nami / Sabab keur jumeneng Rama / Geus hibat ka Raden Patih//
  10. //Kasebat Dalem Cilangkung / Mashur dungkap kakiwari / Mangkon panjenengan Rama / Sarta rempug abdi-abdi / Kuring menak wadya bala / Satya asih sugih mukti//
  11. //Mangkon Tumenggung Panjalu / Kacarios lami-lami / Geus kagungan dua putra / Jaler kalih sami pekik / Sami dedeg pangadegna / Santosa salira gilig//
  12. //Nami dua putra mashur / Rakana nu nomor hiji / Rahaden Dulang Kancana / Adi nomor dua nami / Raden Kadaliru kocap / Ungel babad anu yakin//
  13. //Sigeg Rama kapicatur / Lami nyepengna Bupati / Keur ngamanah salirana / Ngararas yuswa geus ahir / Karsa seseren Putra / Manawa pareng jeung tulis//
  14. //Lajeng bae Sang Prabu / Harita nyaur Den Patih / Utusan enggeus bral miang / Ka Den Patih enggeus nepi / Den Patih lajeng mariksa / Kuma dawuh Kangjeng Gusti//
  15. //Cul nyembah utusan matur / Gamparan kedali kairing / Disaur ka padaleman / Lajeng angkat Raden Patih / Kasondong Sang Prabu lenggah / Mendek nyembah sarta talim//
  16. //Hariring Sang Ratu nyaur / Ngalahir ka Raden Patih / Kieu nu matak diogan / Perelu urang badarni / Tina enggeus kakolotan / Dipenta rempagna Patih//
  17. //Kieu kula nya pamaksud / Masrahkeun jeneng Bupati / Nyaeta kadua anak / Sala siji anu jadi / Kitu kahayang kaula / Sarta rempug kuring leutik//
  18. //Raden Patih nyembah sujud / Ngiring dawuh karsa Gusti / Abdi dumerek ka karsa / Kitu deui abdi-abdi / Moal aya n u sulaya / Gagalna gang abdi-abdi//
  19. //Sukur Patih lamun kitu / Ayeuna geura badami / Jeung sakabeh wadya bala / Luar jero abdi-abdi / Jeung sadia karesmian / Karamean masing rapih//
  20. //Ngistrenan ngangkat Tumenggung / Pasti isuk poe Kemis / Den Patih nyembah unjukan / Pamit wangsul dek badami / Lajeng mangkat ka paseban / Ngutus nyaur para mantri//
  21. //Harita keneh burudul / Abdi-abdi para mantri / Den Patih lajeng titimbal / Isuk dina poe Kemis / Karsa pasrah ka jenengan / Sarta ngistrenan sakali//
  22. //Ayeuna geura mundur / Sadia pikeun raracik / Papaes pikeun ngistrenan / Papakean sing raresik / Kitu deui tatabeuhan / Ulah tinggal titalari//
  23. //Isuk dina pukul tujuh / Ulah elat sarta rapih / Bareng reujeung tatabeuhan / Gamelan tarompet suling / Bareng-bareng jeung badingdang / Tarawangsa jeung kacapi//
  24. //Tamat titimbalna rampung / Caturkeun isukna deui / Para ponggawa darongkap / Abdi para mantri sumping / Ngabarak dikapatihan / Ngantos dawuhan Den Patih//
  25. //Jebul Den Patih ngadawuh / Eh sakabeh para mantri / Saayana pra ponggawa / Hayu urang bareng indit / Harita bral bubar mapag / Sang Prabu kasondong linggih//
  26. //Cul nyembah Den Patih munjuk / Sih pangaksa gebal Gusti / Kumaha nu jadi karsa / Wireh parantos sayagi / Abdi-abdi praponggawa / Ngantos jengkar Srinarpati//
  27. //Lajeng ngadawuh Sang Prabu / Ka Den Guru Haji Patih / Sadiakeun tutunggangan / Jampana tandu jeung joli / Upacara banderana / Tatabeuhan kitu deui//
  28. //Kaluar Den Patih ngatur / Ngatur anu baris ngiring / Elaran tipadaleman / Harita geus rintih rapih / Jebul Sang Bupatya jengkar / Putra miwah garwa Gusti//
  29. //Ribut pahibut mangkat jung / Tatabeuhan kabeh inuni / Ear ngaguruh nu surak / Tina suka seneng ati / Sigeg teu panjang carita / Kakapatihan geus sumping//
  30. //Cunduk catur sami lungguh / Jaksa panghulu papatih / Para ponggawa santana / Para mantri kuring leutik / Jempe repeh tatabeuhan / Ngantosan dawuhan Gusti//
  31. //Hariring Sang Ratu nyaur / Geus henteu diwiji-wiji / Kanu kolot kanu ngora / Kulawargi kuring leutik / Kula menta disaksian / Masrahkeun jeneng bupati//
  32. //Tapi kieu nyapamaksud / Madak rempug abdi-abdi / Nya ieu bae ka anak / Raden Arya enggeus pasti / Kula pasrah ka sadaya / Teu diwincik hiji-hiji//
  33. //Prantos Sang Prabu ngadawuh / Ka sadaya kuring leutik / Unjuk sembah sadayana / Rempag sadawuhan Gusti / Henteu aya anu mumpang / Sujud sukur ka yang Widi//
  34. //Putus ngistrenan tumenggung / Jedur mariemna muni / Ger surak bareng tabeuhan / Pajemon asa kaindit / Harita lajeng bubaran / Ngaderek di pancaniti//
  35. //Sigeg ka karaton rawuh / Catur abdi anu ngiring / Ti padaleman bubaran / Ka tempatna masing- masing / Ngistrenan Putra palastra / Raden Kancana Bupati//
  36. //Rama tapakur di pungkur / Putra jumeneng bupati / Henteu lami kacarita / Rama ngangluh kenging sakit / Dumugi harita wapat / Teu yasa walagri deui//
  37. //Palastra Sang Prabu sepuh / Wapatna enggeus sasasih / Henteu panjang dicarita / Catur putra nu ngaganti / Sareng hiji saderekna / Rahaden Arya Kadali//
  38. //Jeung saderek runtut rukun / Runtut rentet sarni asih / Henteu sumulengkang manah / Raka rai langkung rapih / Kitu deui wadya bala / Abdi mantri kuring leutik//
  39. //Kakocap Raden Tumenggung / Keur panuji sugih mukti / Lajeng nyaur ka raina / Ka Raden Arya Kadali / Kieu paniatan kakang / Nyelehkeun jeneng bupati//
  40. //Cul nyembah barina sujud / Rai kana pangkon Gusti / Raka ulah kitu manah / Naon anu jadi galih / Atawa kasesah manah / Sumangga nanggel pun Rai//
  41. //Rakana enggal ngadawuh / Adi teu susah teu risi / Entong panjang dipikiran / Engkang geus dingin pinasti / Kudrat iradat kaula / Geus dipasti masing-masing//
  42. //Ari anu rek dimaksud / Kakang patilar jeung Rai / Rek pindah misah panggenan / Tuh lebah tempat Cibeunying / Ngiras pikeun pamakaman / Didinya geusan nya mukim//
  43. //Rai ngawalon jeung mesum / Langkung karsa Raka Gusti / Sang Prabu enggal nimbalan / Ngumpulkeun Ponggawa Mantri / Wadya bala sadayana / Jaksa panghulu papatih//
  44. //Harita utusan jebul / Jeung sadaya abdi-abdi / Praponggawa sadayana / Padaleman heurin usik / Sang Prabu kasondong lenggah / Geus calik di pancaniti//
  45. //Enggal ngadawuh Sang Prabu / Ka sadaya abdi-abdi / Kieu nu matak diogan / Dipenta rempug ku kami / Masrahkeun ka bupatian / Ka rai Raden Kadali//
  46. //Walon sadaya gumuruh / Sadayana abdi-abdi / Saprantosna lajeng ngaras / Nyanggakeun silaturahmi / Ka Sang Bupatya rakana / Nyuwun jiad berkah Gusti//
  47. //Sang Ratu sepuh ngadawuh / Geus taya hinggana deui / Tarima dunya aherat / Lahir tumeka hing batin / Pandunga ka salametan / Geus henteu diwiji-wiji//
  48. //Tutup catur rila mundur / Ngistrenan enggeus salesih / Pada sasami bubaran / Ka tempatna masing-masing / Sigeg rakana teu kocap / Catur nu jeneng bupati//
  49. //Lulus mulus Den Tumenggung /Taya bincara bincari / Satampina ti rakana / Harja negri tambah resik / Abdi-abdi suka manah / Kumaula satya asih//
  50. //Enggalkeun bae pitutur / Jumenengna enggeus lami / Enggeus kagunganeun putra / Pameget santosa pekik / Bangbang Sayogya salira / Cacalon kangge narpati//
  51. //Nami putra nu kasebut / Raden Marta Badadahin / Geus sedeng dedeg yuswana / Harita Srinarapati / Keur ngamanah salirana / Mucung barina weweling//

PUPUH XIII
P U C U N G

  1. //Bapa pucung ka putrana lajeng nyaur / Putra ngadeuheusan / Ramana lenggah ngagedeng / Sang Bupatya ngadawuh hibat ka putra//
  2. //Paniatan Ama manawi dikabul / Sarta karempugan / Kukuring-kuring sakabeh / Rek nyelehkeun masrahkeun ka bupatian//
  3. //Keur pamuga ujang kudu bae sanggup / Nampa kajenengan / Poma-poma kudu daek / Sabab Ama geus teu kaduga lumampah//
  4. //Putra calon ka ramana lajeng matur / Gusti langkung karsa / Abdi sumeja dumerek / Siang wengi kumureb karsa panduka//
  5. //Puji sukur ujang ari enggeus sanggup / Ama rek bebeja / Jeung para ponggawa kabeh / Kulawarga kuring menak saayana//
  6. //Sigeg putra Sang Bupatya lajeng ngutus / Sahiji ponggawa / Raden Patih masing tereh / Ki utusan harita enggeus bral mangkat//
  7. Ki utusan ka kapatihan geus cunduk / Den Patih mariksa / Maneh aya naon gawe / Ngemban dawuh atawa karep sorangan//
  8. //Nun sumuhun parios abdi diutus / Disaur gamparan / Ku abdi kudu kaderek / Gusak-gasik Raden Patih ngadeuheusan//
  9. //Henteu kocap dijalan catur geus cunduk / Kasondong keur lenggah / Lajeng ngadeuheusan bae / Hurmat talim tungkul mando dipayunan//
  10. //Sang Bupatya ka patih lajeng ngadawuh / Numatak diogan / Perluna niat kula the / Rek masrahkeun nyelehkeun kabupatian//
  11. //Anu baris diangkat kana Tumenggung / Raden Marta Baya / Poma mangka rempug kabeh / Niat kula poe isuk papasrahan//
  12. //Mangsa barang adat talari kapungkur / Pakeun kahurmatan / Masing rame kaparele / Tigas dawuh Den Patih lajeng kaluar//
  13. //Gusak-gasik Raden Patih enggal wangsul / Lajengna titimbal / Ka para mantri sakabeh / Sanggeus kumpul lajeng ngembankeun dawuhan//
  14. //Reh kaula ngemban dawuhan Sang Prabu / Karsa Sang Bupatya / Ka putra bade seseleh / Poe isuk papasrahan jeung ngistrenan//
  15. //Wadya bala ponggawa kudu karumpul / Sarta tatabeuhan / Pamenta ulah talangke / Jam dalapan isuk sadaya sadia//
  16. //Tutas dawuh sadayana amit mundur / Harita bubaran / Sakedap rek make-make / Jeung sadia raracik keur karamean//
  17. //Tina perjanjian harita geus kumpul / Tetebah geus tutas / Kantun mapag Sang Bupatos / Lajeng mangkat sadaya ka padaleman//
  18. //Raden Patih ngadeuheusan ka Sang Prabu / Reh prantos sadia / Abdi ponggawa sakabeh / Sang Bupatya ka patih lajeng ngandika//
  19. //Sadiakeun joli jampana jeung tandu / Pacara bandera / Tatabeuhan kelewer rontek / Matur Patih prantos taya kakirangan//
  20. //Sang Bupatya ti padaleman geus lungsur / Sarta putra garwa / Den Marta Baya panganten / Nu ngagentos nampi panjenengan rama//
  21. //Lajeng jengkar nitih jampana jeung tandu / Seperti helaran / Bandera kelewer rontek / Tatabeuhan ear ti hareup ti tukang//
  22. //Enggal catur kapajemon enggeus sumping / Lajeng sami lenggah / Abdi ponggawa ngaderek / Pra santana sepuh anom sadya lenggah//
  23. //Jempe repeh hariring Sang Prabu nyaur / Eh abdi sadaya / Sarta ponggawa sakabeh / Ka sadaya kami menta disaksian//
  24. //Maksud kami ayeuna rempug teu rempug / Dipenta rempugna / Ka jenengan kami seleh / Nya ka ieu anak Raden Marta Baya//
  25. //Sadayana abdi-abdi walon nuhun / Rempag sadayana / Teu sanes abdi ngaderek / Kitu deui ka putra sadya ngaula//
  26. //Sanggeus tutug putus ngistrenan panghulu / Lajeng maca dunga / Pra ponggawa hamin kabeh / Muga-muga raharja kasalametan//
  27. //Raden Patih ngesod nyembah amit mundur / Ka rama ka putra / Tidinya bral munjung kabeh / Saprantosna bubaran kapadaleman//
  28. //Wadya bala bubar ngaderek Sang Prabu / Saprantosna dungkap / Mundur wadya bala kabeh / Pada mulang satempatna saimahna//
  29. //Sigeg tunda Den Marta Baya Tumenggung / Kacatur ramana / Ngangluh sabada seseleh / Lajeng wapat palastra henteu dikocap//
  30. //Lajeng catur Den Marta Baya Tumenggung / Geus kagungan putra / Santana salira kasep / Panjenengan Raden Arya Nati Baya//
  31. //Geus diangkat jumeneng jadi Tumenggung / Ngagentos ramana / Sang Prabu sepuh nu lereh / Henteu lami rama lajeng bae wapat//
  32. //Kacarios Den Tumenggung anu nanjung / Geus kagungan putra / Dua sami pangguh kasep / Nu kasebat rakana Dalem Sumalah//
  33. //Panjenengan raina anu kamashur / Arya Sacanata / Runtut rentet jeung saderek / Sami dedeg cacalon kabupatian//
  34. //Sigeg putra kacatur Sang Prabu sepuh / Tina enggeus sepah / Karsana bade sumeleh / Ka putrana nu nami Dalem Sumalah//
  35. //Lajeng bae Sang Prabu karsa berhimpun / Jeung para ponggawa / Sarta wadya bala kabeh / Waktu eta geus pepek sawadya bala//
  36. //Sang Bupatya putra garwa sami lungguh / Di medan kalangan / Lajengna ngadawuh bae / Kasadaya praponggawa saayana//
  37. //Anu matak maneh ayeuna disaur / Manawana rempag / Pasti ayeuna seseren / Ka jenengan ka anak Dalem Sumalah//
  38. //Abdi-abdi sadaya ngawalon rempug / Sakarsa Panduka / Abdi sumeja ngaderek / Ngaselakeun ka jeneng Putra Panduka//
  39. //Putus dawuh sadayana sami mundur / Paragat bubaran / Ponggawa abdi sakabeh / Masing-masing pada mulang ka imahna//
  40. //Kacarios henteu lami Dalem sepuh / Ngangluh lajeng wapat / Nu wapat sinigeg bae / Enggal catur Den Tumenggung nu gumelar//
  41. //Henteu lami jumenengna Den Tumenggung / Ngangluh lajeng wapat / Tilu tahun lamina the / Lajeng bae digentos ku saderekna//
  42. //Nilar putra dua masih keneh lembut / Sinigegkeun putra / Catur gentosna bupatos / Raden Arya Sacanata saderekna//
  43. //Enggeus lami Den Arya jeneng tumenggung / Kocap deui putra / Yuswa dedegna geus sampe / Pigentoseun Raden Arya Sacanata//
  44. //Raden Wira Baya Putra anu marhum / Nya Dalem Sumalah / Diselangan ku saderek / Lami-lami Raden Arya Sacanata//
  45. //Karsa lereh masrahkeun jeneng tumenggung / Ka eta alona / Raden Wira Baya anom / Geus ditampi ku putra kabupatian//
  46. //Sinigegkeun Den Wira Baya Tumenggung / Kocap Kangjeng Paman / Tina saprantos seseleh / Lajeng pamit bral jengkar ka patapaan//
  47. //Ganda Kerta tempatna dianggo lungguh / Sigeg teu di kocap / Nilar Putra burey keneh / Eta Putra nami Raden Wira Dipa//
  48. //Sinigegkeun catur nu jeneng tumenggung / Geus kagungan putra / Salira dedeg tur kasep / Panjenengan nami Raden Wira Praja//
  49. //Kaleresan harita keur sami kumpul / Hempak dideuheusan / Ku para ponggawa kabeh / Enggal nyaur kami pasrah ka jenengan//
  50. //Tah nya anak ku kami dipenta rempug / Raden Wira Praja / Praponggawa walon kabeh / Kaulanun teu langkung karsa Panduka//
  51. //Saprantosna abdi-abdi lajeng munjung / Lajengna bubaran / Saimah-imahna bae / Sang Parabu jeung putra kapadaleman//
  52. //Sang Parabu sepuh lajeng bae pupus / Saadat biasa / Ulat sarat geus parele / Adat lumbrah anu wapat geus palastra//
  53. //Lulus mulus putra nu mangkon tumenggung / Raharja nungrahan / Sugih mukti jeung kamukten / Abdi-abdi suka manah kumaula//
  54. //Sigeg heula Den Tumenggung nu geus nanjung / Kaselag carita / Tunggal runtun eta keneh / Catur heula Den Wira Dipa puputra//
  55. //Nami putra ayeuna anu kasebat / Den Cakranagara / Murangkalih dedeg sampe / Pangguh timpuh sayagya pikeun bupatya//
  56. //Siang wengi murangkalih di kadatun / Wantu diri putra / Ku Kangjeng Paman dineneh / Dipiwulang lampah jalan kahadean//
  57. //Sigeg putra alona teu kapicatur / Kocap sang bupatya / Ngangluh lajeng wapat bae / Panjengan pegat katampi alona//

PUPUH XIV
MAGATRUH

  1. //Den Tumenggung Wira Praja anu pupus / Ayeuna enggeus lastari / Tadi hibarna kapungkur / Lamun geus tepi ka jangji / Nya kubur di Waru Doyong//
  2. //Henteu panjang sinigegkeun anu pupus / Catur nu jeneng bupati / Tina parempugna sepuh / Sarta abdi kuring leutik / Cakranagara gegentos//
  3. //Geus kamashur diangkat jadi tumenggung / Gilig parangi berbudi / Ampuh lungguh sarta suhud / Kuring leutik suka asih / Kumaulana tawalo//
  4. //Geus kagungan putra sahiji tur ampuh / Dedeg salira raspati / Parangi salira alus / Nami eta murangkalih / Cakranagara kapindo//
  5. //Tina lami rama geus kalangkung sepuh / Lajeng nyaur Raden Patih / Reujeung abdi para sepuh / Teu lila sami sarumping / Kapadaleman geus anjog//
  6. //Dalem Demang Cakranagara geus lungguh / Jeung putra dipancaniti / Dalem tidinya ngadawuh / Dipenta rempug ku kami / Nyelehkeun ieu kaprabon//
  7. //Nya ka anak Cakranagara nu mashur / Masrahkeun jeneng bupati / Hatur sadayana rempug / Henteu langkung karsa Gusti / Siang wengi abdi ngantos//
  8. //Tutas mutus harita ngangkat tumenggung / Abdi abdi suka ati / Lajeng sadayana munjung / Tigas munjung amit balik / Geus bubaran ti karaton//
  9. //Tetep lulus anu mangku di kadatun / Kacaturkeun lami-lami / Dalem Demang enggeus pupus / Mulasara geus salesik / Di pendem mundu kasohor//
  10. //Cag nu wapat catur putra anu mangku / Santosa gilig berbudi / Budi manis sarta lungguh / Mungguh nu jadi bupati / Patitis Sang Prabu anom//
  11. //Ngiring damel sakarsana langkung suhud / Pinter rajin jeung binangkit / Nuju dina kira waktu / Nampi laporna Ki Malim / Mas Warga Naya nu kahot//
  12. //Unjuk hatur sareh aya hiji maung / Ngahakan kuda jeung munding / Kaget Sang Bupati nyaur / Kumpulkeun sakabeh abdi / Nabeuh tanggara ku kemplong//
  13. //Aki Malim enggal ditimbalan nutur / Nitik lari dina pasir / Teu lila maung ditekuk / Saadat tali paranti / Diserep enggeus parantos//
  14. //Enggal bae harita ki Malim ngutus / Haturan maung geus yakin / Teu lami utusan cunduk / Dipariksa ku Den Patih / Hatuma maung kadodon//
  15. //Raden Patih unjuk hatur ka Sang Prabu / Reh nampi lapor ki Malim / Maung parantos ditekuk / Mugi enggal bae Gusti / Maung leresan dicanggong//
  16. //Den Tumenggung ka Patih enggal ngadawuh / Hayu buru urang indit / Jeung sakabeh batur-batur / Prabot pakarang sing rapih / Burang tumbak pedang golok//
  17. //Waktu eta Den Tumenggung enggal lungsur / Bareng kabeh abdi-abdi / Saperti nu rek ngalurug /Ningal pakarang ngabaris / Katempat leuweung geus anjog//
  18. //Tatan-tatan heula samemehna laju / Metakeun jalma nu baris / Diatur kenca katuhu / Nyangking tumbak nyoren keris / Masang burang geus parantos//
  19. //Anu baris tepung gelang geus kakemput / Ngantos dawuh sang Bupati / Teu lami harita jebul / Pasang tumbak nyangking bedil / Maung nimrung huarhaor//
  20. //Lajeng ngansreh maung nimrung dikurubut / Nubaris taowah gimir / Mingkin mundur anggur maju / Tahan ngadeku jeung baris / Ngaguruh jalma jeung kemplong//
  21. //Maung nimrung lumpat ka kaler ka kidul /Ngetan ngulon kitu deui / Rupa bingung sakalangkung / Lumpat ka lebah teweling / Ka burang maung geus kojor//
  22. //Ear surak kusabab maung geus rubuh / Praponggawa sami mulih / Ngaderek Dalem Tumenggung / Sadungkapna masing-masing / Sang Prabu geus ka karaton//
  23. //Kapicatur lampah damel Den Tumenggung / Sedya kumureb ka Gusti / Lajeng Sultan anu marhum / Sakalangkung tina asih / Asring caos ka Cirebon//
  24. //Rajin pintar kaojah Dalem Panjalu / Mamaca maos ngadangding / Nabeuh tarebang ngagemlung / Barina maca jajami / Nu nenjo kocap olohok//
  25. //Rikat pinter senenan di alun-alun / Medar kuda pasang takis / Bari ngagedengkeun musuh / Kuda dua sami tarik / Geprak bari ngadu sodor//
  26. //Tutas sapton lungsur tingkat ka kadatun / Ngadeuheusan Kangjeng Gusti / Taya sajam nu kalarung / Damel ari waktu peuting / Dikarsakeun baksa sador//
  27. //Warna rupa baksa gada kepeng susuduk / Parabot pedang keur nakis / Permaenan di kadaton / Saperti nu perang tanding / Para panangeran nongton//
  28. //Ampuh lucu baksana Raden Tumenggung / Dasar parangi berbudi / Alus timpuh sarta lungguh / Kangjeng sultan mingkin asih / Tina sumujudna yaktos//
  29. //Panganggona tara pamit enggal wangsul / Lamun tacan idin Gusti / Dua tilu bulan tangtu / Mantep saregeping budi / Lampah tara luas leos//
  30. //Tina asih Kangjeng Sultan sakalangkung / Pertanda asih teh bukti / Hiji istri tedah Ratu / Alona Ratu Dipati / Wasta Den Salengga Anom//
  31. //Salirana ampuh timpuh sarta lungguh / Cahya mubyar ngatumbiri / Bitis lir jaksi sajantung / Raray petak kadi sasih / Pasihan Sultan Cirebon//
  32. //Yakin putra Demang Gajipura sepuh / Kangjeng Sultan seg ngalahir / Ngadawuh ka Den Tumenggung / Sakalian kudu kawin / Lajengna nikah parantos//
  33. //Bade nikah idin pindah ka Panjalu / Kangjeng Sultan lajeng masih / Warisan barang nu alus / Sarta patukangan deui / Kamasan sadaya prabot//
  34. //Geus bral pindah Den Tumenggung ka Panjalu / Sarta bari nyandak istri / Cunduk catur ka Panjalu / Di jalan teu kocap deui / Caturkeun bae geus anjog//
  35. //Abdi-abdi rencang di dapur pahibut / Sayagi baris nu sumping / Katuangan wedang sekul / Saadat tali paranti / Ngahormat nu ti Cirebon//
  36. //Sigeg catur istri lami di Panjalu / Kadar wewerat katawis / Bulan hiji sampe tilu / Enggalna nyaur paraji / Diteangbobotna yaktos//
  37. //Sang Bupatya lajeng ngutus unjuk hatur / Kapayunan Kangjeng Gusti / Sareh putra di Panjalu / Wewerat geus tilu sasih / Sareng geus katawis bobot//
  38. /Kangjeng Sultan geus mireng nu ti Panjalu / Maca Alhamdulilahi / Sujud sukur ka Yang Agung / Muga dikadar lalaki / Nu bade gentos bupatos//
  39. //Nu nerus ku jeneng Tumenggung Panjalu / Panuhun sanggeusna lahir / Panuhun aing sakitu / Pikeun gaganti bupati / Dawuhna Sultan Cirebon//
  40. //Ngutus hiji mantri mangkat ka Panjalu / Mariksa yakin teu yakin / Enggal utusan mangkat jung / Ka Panjalu enggeus nepi / Ka padaleman geus anjok//
  41. //Lajeng bae ngadeuheusan ka Sang Prabu / Yaktos weweratna sidik / Teu sanes abdi sakitu / Nerangkeun wewerat rai / Marios parantos yaktos//
  42. //Menggah eta abdi dalem amit mundur / Bade unjukan ka Gusti / Mantri utusan geus undur / Ti Panjalu enggeus balik / Catur cunduk ka Cirebon//
  43. //Ki utusan unjuk hatur ka Sang Ratu / Yakin sidik Putra Gusti / Weweratna yaktos lulus / Lajeng bae Kangjeng Gusti / Puji sukur ka Yang Manon//
  44. //Sigeg catur ayeuna nu di Panjalu / Teu sanes sami mumuji / Panuhun muga dikabul / Muga sadawuhan Gusti / Dikadar hayang diyaktos//
  45. //Nu wewerat catur dungkap kana waktu / Bulanan babar geus pasti / Abdi ponggawa karumpul / Prantos sayagi paraji / Adat lumbrah kanu ngowo//
  46. //Henteu lami nu babar lahir geus lulus / Murangkalihna lalaki / Paneja rama dikabul / Nu babar enggeus lastari / Putra dibedong dipangkon//
  47. //Salirana kawantu tedaking ratu / Resik gilig murangkahh / Lajeng bae enggal ngutus / Unjukan ka Kangjeng Gusti / Reh Putra parantos ngowo//
  48. //Kangjeng Sultan ngadawuhna puji sukur / Muga Gusti Rabul Jalil / Maparinan panjang umur / Tepi kajadi bupati / Kitu paneja sayaktos//
  49. //Sigeg catur ayeuna nu di Panjalu / Anu eukeur suka galih / Siang wengi sami kumpul / Abdi-abdi kulawargi / Tutunggon bari mamaos//
  50. //Tina bingah siang bari nabeuh degung / Seleh gamelan kacapi / Pantun trawangsa teu undur / Tujuh poe tujuh peuting / Hempak kemit di kadaton//
  51. //Murangkalih namina anu kamashur / Sadaya sami nyakseni / Raden Barsalam kasebut / Trung sapirempagna Gusti / Kangjeng Sultan di Cirebon//
  52. //Titimangsa lahirna putra kacatur / Lumayan kangge pakeling / Tahun sewu tujuh ratus / Genep puluh lima deui / Waktu dibabarkeun yaktos//
  53. //Dina yuswa dua puluh opat tahun / Diangkat jeneng bupati / Tina rama enggeus sepuh / Sareng namina diganti / Den Cakranagara Anom//
  54. //Saprantosna jumeneng ramana pupus / Panggenan makam bawarna / Hibat wasiat kapungkur / Mun Ama tepi ka jangji / Di Ciater nu kasohor//
  55. //Kasigegkeun Rama Dalem anu pupus / Catur nu mangkon bupati / Lungguh ampuh sarta suhud / Suka manah senang galih / Nalika jeneng bupatos//
  56. //Tahun sewu dalapan ratus sapuluh / Malah aya punjul hiji / Kawit jumeneng tumenggung / Lamina nyepeng bupati / Tilu puluh tahun yaktos//
  57. //Kaleresan tahun sewu dlapan ratus / Salapan welas nu muni / Kenging putusan pansiun / Surat bisluit katampi / Diaos serat parantos//
  58. //Kapicatur Dalem pansiun Panjalu / Teu aya gentos bupati / Pindah ngaula ka Galuh / Panjalu ngajadi distrik / Awal mula dicarios//
  59. //Waktu dinggeun tanah Galuh jembar langkung / Kidul watas Kandang Wesi / Ngunung walahar Citanduy / Kalipucang Banjar deui / Harita masih kawengkon//
  60. //Leres tahun diluhur nu geus kasebut / Panjalu bareng Kawali / Kabawah asup ka Galuh / Kalipucang Kandang Wesi / Priangan anu ngawengkon//
  61. //Tiharita damel watesna Citanduy / Malah dungkap ka kiwari / Pitutur ayeuna wujud / Bukti gumelarna yakin / Medal catur nu nyarios//

PUPUH XV
M I J I L

  1. //Catur lami nyepengna pangasih / Pansiun bupatos / Tilu puluh tilu tahun yaktos / Tina satya kumereb ka Gusti / Sami pada ngasih / Pon miwah pangagung//
  2. //Keur nalika jumeneng bupati / Putrana carios / Jumlah aya pameget awewe / Dua welas anu lumahir / Nami teu diwincik / Namina pun dulur//
  3. //Sareng henteu sanes nu digalih / Kajawi wawartos / Siang wengi asrih kempel kabeh / Dipajemon padaleman tadi / Pala putra sumping / Diwejang diwurak//
  4. //Wuwulangna ujang sing gumati / Nyarekel pawagon / Papakeming anu laku gawe / Teu diwincik nu gede nu leutik / Masing ati-ati / Sumujud jeung suhud//
  5. //Kumaula masingna tarampil / Ulah nyolowedor / Adep idep saregep nya hate / Tata titi tindak diaji / Jinis modal pikir / Tatalining ratu//
  6. //Tumaninah tugenah nyapikir / Pikir masing godos / Kumaula senang seneng hate / Tetelakeun ka kuring leutik / Titih masing rapih / Maksud mambrih rukun//
  7. //Poma ujang regepkeun pakeling / Masing atos-atos / Ama titip cangreud dina hate / Tarekahan ku lampah nu manis / Niscaya anakking / Dipiasih ratu//
  8. //Tah sakitu ama nya weweling / Poma ulah poho / Jeung kaanak lalaki awewe / Henteu lian ama titip diri / Nu gede nu leutik / Kusabab geus sepuh//
  9. //Pala Putra ajrih sami nangis / Teuyasa ngawalon / Lajeng bubar pada mulih bae / Kabumina pada masing-masing / Dua murangkalih / Kantun di kadaton//
  10. //Kasigegkeun eta murangkalih / Ramana carios / Dina yuswa saratus tahun the / Sewu dlapan ratus lima puluh hiji / Teu antara lami / Ngangluh lajeng pupus//
  11. //Geus dumugi ajali pinanggih / Karsana Yang Manon / Henteu panjang nu wapat dijereh / Tempat makam panggenan Winarni / Dipendemna deukeut / Nusa lengkong mashur//
  12. //Tigas tatas karangan didangding / Babad Situ Lengkong / Awal mula pusaka dijereh / Sapamendak dititik ditulis / Teu lepat teu kari / Sapiwejang sepuh//
  13. //Sembah baktos abdi kumaconggih / Medarkeun carios / Malar maksad keur pangemut bae / Sih pangaksa nu sami ningali / Kadang kulawargi / Mugi nuwun ma’lum//
  14. //Rehing abdi jalma kirang harti / Sakalangkung bodo / Tata-titi tindak kitu keneh / Margi tina teu sakola tadi / Kapalanggrang diri / Ditilar ku sepuh//
  15. //Kulawargi teu aya nu nolih / Dulur sami ropoh / Rama wapat masih budak keneh / Tacan aya tarekah pribadi / Matang pasang giri / Tina kirang umur//
  16. //Nembe umur dua welas warsi / Harita sayaktos / Tacan seep masih genah hate / Lain tina gilig edir pikir / Rilah ka Yang Widi / Dibadan sakujur//
  17. //Nuju umur tilu puluh warsih / Lajeng mindo enggon / Lami-lami pun kuwu seseleh / Kaleresan abdi jadi ganti / Pirempagna abdi / Sarengna pangagung//
  18. //Tahun sewu dlapan ratus leuwih / Tahun anu yaktos / Jeung sawidak dalapan nu nyande / Nyandang berkah salamet nya diri / Dumugi kiwari / Kadar ujud nangtung//
  19. //Ku etangan nyangking damel Gusti / Langkung tina paos / Tilu puluh dalapan teu geseh / Dumugi abdi nya nulis dangding / Babad nu didangding / Ieu kapiunjuk//
  20. //Titi mangsa tamat abdi nulis / Nuju pasaran pon / Kaleresan siang poe Senen / Sasih Juli ping sapuluh yakin / Salapan ratus muni / Sareng lima estu//
  21. //Nuju kaping opat welas muni / Desember sayaktos / Tahun sewu siapan ratus keneh / Kangjeng Srimaraja prantos masih / Sahiji medali / Tanda satya tuhu//
  22. //Sareng rumah tangga sim abdi / Desa nu kasohor / Di maparah lungguh kuwu keneh / Tawis Prajadinata pribadi / Sih pangaksa Gusti / Abdi kaulanun//

Kasambung ku para putra nu anom di dinya matuh.

TEMBANG XV
S I N O M

  1. //Konjuk Paduka bendara / Pinuji lenggah di Puri / Mangku rat di kawadanan / Mangkan kaharjaan distrik / Miwahna abdi-abdi / Wangkon tukebing Panjalu / Pang rungrung pangauban / Siang wengi gebal Gusti / Muga-mugana lajeng sapapaosna//
  2. //Mungelpung kasaning babad / Dikarang diracik dangding / Diserat didamel tembang / Nanging sakalangkung laip / Aksara raras deui / Dihari busuk balilu / Wantu sanes bujangga / Gan sanget gumantung ati / Tina maos titilar ka para putra//
  3. //Lain tina kumagungan / Atawi mambrih kapuji / Kuojah kana bujangga / Gan lumayan keur paripih / Ngaririh murangkalih / Tumutur ka putra putu / Nular rambat carita / Nyuprah ngalapis ngahiji / Ngaregepkeun carios jaman baheula//
  4. //Panuhun abdi Paduka / Teu sanes panyuprih hati Lian Gusti Maha Mulya / Lahirna sareat Gusti / Tina liring pangasih / Hibarna ka putra putu /
  5. Tumiba kaleksanan / Sinihan panuhun abdi / Tina margi tuna tangan kakolotan//
  6. //Sumangga Paduka ngasta / Saketi mugi katampi / Sahiji babad carita / Sadaya parantos salasih / Seep taya nu kari / Sapiwejang hibar sepuh / Sareng taya nu lepat / Yaktos sapamendak abdi / Munjuk sembah tawisna nu ngarang tembang//
  7. //Prantos kasebat di handap / Jajaran anu kawingking / Disebat sarta diserat / Nalagtag prantos ditulis / Taya sanesna nami / Sareng kapangkatan lungguh / Ku sadaya nu nyebat / Cungkul panjenengan aki / Patawisan panggenan desa Marenah//

@@@

BABAD KEMALON I


 

PUPUH I
S  I  N  O  M

  1. Dan kalanira sinerat, hing malem Rebo Alegi, tanggalipun ping nembelas, Epon pasarane ugi, Sapar wau kang sasi, Ehe Wawu taunipun, nuju mangsa katiga, sengkalane kang lumaris, Karti Roro Pandhita Eka semana.
  2. Hanenggih kang ginupita, jeng pangran Mangkunegari, kalanira habedhama, lan kang rama Sri Narpati, Jeng sunan Mangkubumi, Kabanaran kang kedhatun, semana jeng Pangeran Dipati apacak baris, neng Kemalon yun-ayunan lan Welanda.
  3. Wadya Kumpeni semana, wong Bugis kalawan Bali, Ambón kalawan wong Ngusar, Kemalon dennya miranti, hajejagang Kumpeni, mung let ing simping sadhusun, lan ingkang pamondhokan, Pahgran Dipati ing Candi, tan winarna ing dalu, enjang ngayuda.
  4. Campuh angaben senjata, long linongan ingkang jurit, aprang dumugi sadina, yudane datan winarni, Pangeran Adipati, sump sabalane mundur, dalu amasanggrahan, enjing lajeng aprang malih, yudanira samya angaben senjata.
  5. Kumpeni tan purun medal, saking jro jugang bedhili, kang senjata tan tumama, kang ing jawi ambedhili, mila mung ngaben bedhil, kadang let sadina campuh, terkadhang saben dina,mundur kasaput ing wengi, lamun dalu rereb samya pamondhokan.
  6. Injing malih mangkat aprang, para Tumenggung Mentawis, Pangeran Mangkudiningrat, sabalanira ajurit, tan tumemen ing kardi, genya turut prang ngubyung-byung, lir singa wong arahan, haprang aneter atebih, mung wong Mangkunegaran kang nemen aprang.
  7. Sranggeni lan Mantri Jaba, kang tumemen ingajurit, hing dalu hamasanggrahan, sawadya wah Ngran Dipati, enjing hambanjel malih, lawan Kumpeni acampuh, aprang tatas sadina, masanggrahan Candhi malih, lamun dalu akarya mimis cinithak.
  8. Yen rina kinarya yuda, sadina telas kang mimis, saben dalu malih karya, mimis lan kasukan ringgit, rina kinarya jurit, kasukan dhadhu karetu, enjing sadina aprang, sump kondur karya mimis, Tan kawilang kabere Pangran Dipatya.
  9. .9. Kumpeni mempen kewala, aneng Kamalon abaris, wau ingkang kawarnaa, Kanjeng Susunan Metawis, sampun waskitheng warti, yen yudaning balanipun, aprang samya daleya, ing ngayuda tan nedhasi, pra Tumenggung tan tumemen ing ngayuda.
  10. Nanging keng putra Pangeran, Dipati Mangkunagari, kang tumemen ing ngayuda, sabalane nemen jurit, wau Sri Narapati, kewran duka jroning kalbu, mring kang baia sadaya, anulya Sunan Metawis, Prajurit jro kapilih samya ngandikan.
  11. Wong gandhek ingkang dinuta, campake datan winarni, kang prajurit Suryanata, wong kapilih sampun prapti, ing ngarsane Nrepati, kang duka dalem wus dhawuh, ana ingkang pinenthang, ana ingkang den pejahi, lan pinerung ingkang lelepa ing karya.
  12. Anulya Sri Naranata, anembang tengara aglis, lir gerah swaraning baia, sagegamaning miranti, bubar Sri Narapati, kang wadyabala lumaku, tan kawarna ing marga, arereb Sri Narapati, Pajarakan sabane pamondhokan.
  13. Pramila majeng Sang Nata, saking pegele kang galih, dening yudane kang bala, tan masah ngrangsang Kumpeni, dalu-dalu Narpati, pu tusan sampun lumaku, animbali kang putra, Pangeran Mangkunegari, sampun prapta baris Pangran Dipatya.
  14. Tumanduk dutaning Nata, marang Pangeran Dipati, jeng ngandika ing angandikan, ing rama paduka Aji, ing mangkya Jeng Narpati, rama paduka Sang Prabu, mangkat saking Banaran, rama paduka Sang Aji, pan arereb masanggrahan Pajarakan.
  15. Agepah Pangran Dipatya, ingandikan rama aji, bala tinilar sadaya, umangkat kalaning wengi, tan kawarna ing margi, ing Pajarakan gya rawuh, panandhing sirep jalma, papanggih lan Rama Aji, langkung suka kang galih Sri Naranata.
  16. Sadalu apaguneman, kang putra lawan Sang Aji, kathah dinangu Sang Nata, ing tingkah rakiting jurit, kang apangandika Aji, Ki Dipati putraningsun, kapriye kandhanira, para Tumenggung yen jurit, apa deneng kang prajurit jro sedaya.
  17. Tan ana ngentas ing karya, mungsuh Kumpeni akedhik, kandhanira pan akathah, kaya paran Ki Dipati, kang putra matur ans, kawula asru anuwun, mangsa borong paduka, panawang dalem prajurit, boten saged umatur ing Rama Nata.
  18. Angandika Sri Narendra, putra ngong Ki Adipati, yen mangkono karsaning wang, kang kariya wong kapilih, rumeksa marang mami, dening kajabane iku, wong jro sira hirida, kabeh adunen ngajurit, Nangkragnyaha jagabaya Sury anata.
  19. Sarageni nameng yuda, kaum miwah para kaji, padha adunen ngayuda, Mandaraka kang nindhihi, lan si Rangga tetindhihe, si Prawirosentikeku, mriyem kagawa papat, kestabele aja kari, dening ingsun kondur marang Kebanaran.
  20. Kang putra matur sandika, denva agunem sawengi, byar rahina sareng bubar, kondur Sang Sri Narapati, mring Kabanaran malih, Pangran Dipati lumaku, ngirid prajurit Nata, wong jro ingkang nganindhihi, ipe dalem Mas Ronggowirasantika.
  21. Mbekta mariyem sekawan, dhatan kawarna ing margi, panwandhi pecat rakitan, kongak barising Kumpeni, Pangeran Adipati, baiane kapanggih sampun, wus tata amelatar, pra temenggung rembag sami, sigra majeng angangseg barisan Welanda.
  22. Aprang angaben senjata, Pamalon bala Kumpeni, adhedhep sabalanira, datan ana amedali, prajurit ing Metawis, tan wani ngrangsang amaju, tan wani ngrangsang dhadha, mung sami bedhil bedhil, samya aprang angagem mriyem kewala.
  23. Kasaput dalu kang yuda, mundur bala ing Matawis, rereb sagolonganira, kondur Pangeran Dipati, amondhok Candhi malih, akarya mimis sadalu, larywa areringgitan, enjing atengara jurit, pra tumenggung prajurit jroning Metaram.
  24. Sareng banjel ing ngayuda, para tumenggung Metawis, Pangeran Mangkudin ingrat, Kanjeng Pangeran Dipati, bala banjel Kumpeni, ing Pamalon wus kinepung, lajeng campuh kang yuda, ngaben senjata gen jurit, aprang mriyem Kalataka mwang sunapan.
  25. .25. Arane ngaben senjata, swarane lir ruging wukir, sonten kondur kang ngayuda, miyang pamondhokan kalih, enjing Kumpeni mijil, saking pamondhokanipun, sepalih ngambil tedhi, angaler ngilen lumaris, kang sapalih kantun nengga pabarisan.
  26. Wadya Metaram tengara, arsa nututi Kumpeni, kang mijil ngambil panganan, Kanjeng Pangran Adipati, wus tengara miranti, sareng wau angkatipun, ngaler ngilen lampahnya, dhatan kawarna ing margi, ing Karapyak panggih ayun-ayunan.
  27. Arane campuh ing yuda,adangu bedhil-binedhil, sawadya nempuh nerajang, Kumpeni prange kalindhih, ambereg wong Metawis, Kumpeni mundur mangidul, tarung leres samarga, malebetKemalon malih, samya kendel pamburune wong Metaram.
  28. Mundur malih pamondhokan, sawadya Pangran Dipati, kondur samya masanggrahan, amondhok ing Candhi malih, nulya gandhek kang prapti, utusanira Sang Prabu, samiya mawi nawala, katur ing Pangran Dipati, dyan winaca sasmitane kang nawala.
  29. Dumuka dalem dhawuha, sakeh niyaka Metawis, myang prajurit jro sedaya, Kemalon Kumpeni kedhik, kandhanira prajurit, akathah tan ana ewuh, apa tan daya nira, nuli rangsangna tumuli, iya sapa kang leleda ing ngayuda.
  30. Sun titipaken kang sirah, tan tumemen ing ngajurit, Pangran Dipati sandika, dalat lenggana ing kapti, pu tusan tan winarni, Pangran Dipati dyan rembug, lan sagung pra niyaka, subedya angantep jurit, ngrangsang jagang sigra nulya atengara.
  31. Gugup ajrih ing parentah, para tumenggung Metawis, prajurit wong ing Metaram, tanapi Pangran Dipati, ingkang ngabdi wus rakit, Prajurit asri dinulu, gandera abra sinang, wus malatar ingkang baris, kang gegaman amindha pati angaran.
  32. Tengara sigra umangkat, sawadya Pangran Dipati, gegaman bubar sadaya, sumedya angrangsang wani, semana mapan mawi, gegamelan bara wangsul, ingkang binekta aprang, Kanjeng Pangeran Dipati, miyos saking lor Kemalon saha bala.
  33. Prajurit jro ing Metaram, saking wetan amiyosi, mas Ronggo Wirasantika, kang dadya tetindhih jurit, saking wetan amawi, mariyem adharat magut, Dipati Jayaningrat, kanthi tumenggung kekalih, Janapura kalawan Jayanegara.
  34. Sabala nira katiga, saking kidul amedali, Pangeran Mangkudiningrat, sabala nira pribadi, Kidul wetan medali, Kemalon kinepung-kepung, Tumenggung Danawarsa, anindhihi mantri jawi, Wiranata para tumenggung wong jaba.
  35. Saking Ler kilen gen medal, sakanca nira wong jawi, mantri jro Pan gran Dipatya, lan sagung kang Sarageni, saking Ler amiyosi, mung kang kilen ingkang suwung, Kumpeni kawarnaa, kang ana sajroning baris, ingKemalon sampun miranti ngayuda.
  36. Malatar sabalanira, Kumpeni myang Bugis Bali, lan wadyabala ing Sala, Pangran Bintara nindhihi, miwah tyang pasisir, sumedya sareng ngalebur, tan gumingsir ngayuda, sumedya andhengah pati, dening marganipun sampun kepepetan.
  37. Ingkang anadhahiyuda, kang kidul Bugis lan Bali, kalawan prajurit Jawa, Kidul wetan anadhahi, Kumpeni dharat kanthi, Pangran Bintara wus magut, ingkang nadhahi wetan, pra gunder Bugis lan Bali, mengsah eler ingkang nadhahi ngajuda.
  38. Kumpeni dharat lan Nusar, pangagengipun Kumpeni, Uprup anindhihi yuda, tanapi Bugis lan Bali, Ler kilen kang nandhahi, wong pasisir Bugis wangsul, kanthi Welandi dharat, sedaya wis miranti, kadya gerah swarane wong pabarisan.
  39. Tanbuh polahe wong Jawa, Kemalon mempen awiwrin, dhedhem neng sajroning jagang, sedaya anderah pati, kang nglanggar sareng prapti, lawan Kumpeni acampuh, samya tarung sanjata, sunapan mariyem muni, kadya guntur obah kang bumi prakempa.
  40. Sareng campuh ing ngayuda, ulekan campuh kang jurit, peteng kukusing sundawa, gumrudug tibaning mimis, titak mriyem naprangi, swarane lir gunung rubuh, langit akelap-kelap, ponang siti gonjang-ganjing, ramening prang anglir manengker ngawiyat.
  41. Angling ruk ingkang ngakara, tambur bendhe lan gong beri, kang cara Bali angangkang, lir udan tibaning mimis, prajurit kang ngemasi, saking turanggane ambruk, kathah ingkang kabranan, akathah ingkang ngemasi, lebu mawur kasirat dening ludirá.
  42. Kalangkung ramening yuda, tan ana angucap ajrih, ing satengahing paprangan, Kumpeni Usar kakalih, Nander mungkul neng ngarsi, ing Pangran Dipati katur, katrima ing ngapura, kalih lajeng tumut jurit, ulet awor ararne ingkang ngayuda.
  43. Kinarutug ing senjata, mantri jro datan gumingsir, mimis Kumpeni lir udan, tu tul tinutul ing bedhil, kang wetan wong Metawis, rame denya aprang pupuh, wong Kumpeni apanggah, bala Metawis angkih, dadya kuwel pan sami silih prajaya.
  44. Prajurit jro wong Metaram, samya dharat ngukih jurit, para Kaji Suryanata, deder dineder agenti, dangu denira jurit, wong Metaram kathah tatu, akathah ingkang pejah, Suryanata para Kaji, samya miris prajurit jro wong Metaram.
  45. Akiwul-kiwul tan tahan, Kumpeni angedrel wani, mas Rangga Surasentika, 1 ) mundur lan sakeh prajurit, larut den soki mimis, dening ingkang ngaprang kidul, tan sembada ing rana, pan kadya wong neningali, miwah ingkang kidul wetan pan mangkono.
  46. Uprup pan ragi awegah, amengsah Pangran Dipati, Kumpeni ngumpul sedaya, dragunder Usar Kumpeni, Bugis Bali Kumpeni, dharat akumpul mengidul, wetan 1er kilen samya, angrubut Pangran Dipati, Jeng Pangeran datan obah barisira.
  47. Sawab mungsuhe wus sirna, larut sadaya tan pulih, wadya angaler sadaya, ngarubut Pangran Dipati, kinarutug ing bedhil, masusun-susun matimbun, riwut pan gulagepan, pangedrele wanti-wanti, pangamuke katampan mimis lir udan.
  48. Saking danguning ngayuda, kanjeng Pangeran Dipati, pangreksane kang ngamulya, yen kena adining mimis, kadi tan dadi takir, tanapi prajuritipun, dangu-danguning yuda, ana ingkang nandang kanin, saya kathah prajurit kang kaprajaya.
  49. Wong jero tatu pitulas, nulya Pangran Dipati, angrasa kabiyatan lawan, alon undure lumaris, tinutulan ing bedhil, mariyem sinurung-surung, kanjeng Pangran Dipatya, alon lampahing prajurit, songsong jenar lir pendah sang hyang ngasmara.

PUPUH II
ASMARADANA

  1. Kumpeni nora nututi, mung ngarutuging senjata, pangran Dipati lampahe, lan prajurit lon-alonan, Kumpeni nora obah, kendel sabalane wangsul, marang pabarisan ira.
  2. Kang wadyabala Kumpeni, kang pejah datan winarna, akathah wau baiane, atanapi kang pralaya, wau Pangran Dipatya, sabalane ingkang kondur, kendel Pangran Adipatya.
  3. Palenggahan wus pepanggih, lan pra niyaka Metaram, lir kojem peteng mukane, kanjeng Pangran adipatya, kendel datan ngandika, langkung kweran manahipun, mulat niyaka Metaram.
  4. Samya ngoncati ngajurit, tan sembada sanggupira, yen tinari ing pangkate, tanapi yen pirembagan, saguh aneng ngayunan, satemah tilar pelayu, tan mantra panggah ing yuda.
  5. Yen ta sampuna akanthi, kelawan pangran Dipatya, kaya yen kathah rusake, wadyabala ing Metaram, nulya Pangran Dipatya, bubar sabalane wangsul, ing candhi amasanggrahan.
  6. Atata ingkang prajurit, miwah wadya ing Metaram, wus samya amondhok kabeh, dyan Pangran Adipatya, utusan mring Metaram, atur uninga Sang Prabu, Susunan ing Kabanaran.
  7. Sarta angaturi tulis, niyaka tur pejah gesang, kalamun tiwas yudane, sarakite ing ngayuda, kawrat surat kabekta, ing duta sigra lumaku, lampahe datan winarna.
  8. Ing Kabanaran wus prapti, surat katur ing Sang Nata, wus sinukma sasmitane, sakature tiwas yuda, nanging datan winarna, kang pangandika Sang Prabu, duka salebet wardaya.
  9. Mring pra tumenggung Metawis, ingkang leleda ngayuda, Sang Nata sanget dukane, daliya tiwas ngayuda, pra prajurit Metaram, putusan sampun tinundhung, kang pitungkas Sri Narendra.
  10. Sakathahe ingkang ngabdi, lebet ngandikan sedaya, mantuk mring Metaram kabeh, nanging kang para niyaka, kantuna pabarisan, datan winarna wus rawuh, prajurit jro Kabanaran.
  11. Sapraptane ingkang ngabdi, nata ingkang pangandika, marang ing wadyabalane, padha laju bibitingnya, Kalibening ing ngrana, kang bala bubar agupuh, kang bibiting tan winarna.
  12. Wonten kawarnaa malih, Ideller nagri Semarang, wus adandan sabalane, Kumpeni dragunder Usar, Bugis, Bali, Makasar, wong pasisir kilen tumut, miwah wong jaga Semarang.
  13. Ideller wus ngudaneni, yen Kumpeni ingkang nglanggar, marang Metaram lampahe, tan bun tas kendho ing marga, datan saged lumampah, den sisiwa ing dalenggung, mring mengsah wadya Metaram.
  14. Mring Pangeraq Adipati, mila Deller tulung yuda, bubar sawadyabalane, mangkat saking ing Semarang, wong Kumpeni kumerab, wong pasisir kilen kebut, lampahe galang-galangan.
  15. Angret kang dharat Kumpeni, kang ngarsa Kumpeni Usar, anulya Bugis Baline, kaselan Kumpeni dharat, dragunder munggeng wuntat, dharat malih wurenipun, wong Sem aran g wuri pisan.
  16. Gegaman kagiri-giri, wong pasisir ngarsa pisan, jalang^alangan lampahe, gendera abrang asinang, gegaman warna-warna, Kumpeni gameng lir mendhung, gegaman abra asinang.
  17. Datan kawarna ing margi, sadalu rereb Ungaran, injing bibar sabalane, sadalu ing Salatiga, injing tengara bibar, ing Bayalali sadalu, injing tengara umangkat.
  18. Margi geng tan den langkungi, mangidul leres lampahnya, anjujur ardi lampahe, henengena ingkang lumampah, ingkang ngajeng-ajengan, ing Kemalon kang winuwus, wadyabala ing Metaram.
  19. Mirsa kabar yen Kumpeni, Idler saking ing Semarang, lelampah ageng baiane, prapta saking ler lelampah, Kemalon binantonan, pra niyaka pra tumenggung, sigra atengara bubar.
  20. Samya wahana turanggi, tan abekta wadya dharat, sumedya mapag lampahe, Kumpeni ingkang lelampah, dening Pangran Dipatya, mapan kantun datan tumut, lan prajurit jro kewala.
  21. Maksih neng pondhok ing Candhi, sedaya tumut umangkat, bala Metaram lampahe, para tumenggung sedaya, wanci sandhaping ngasar, ler kilen Gondhang kapenthuk, lan Kumpeni kang lelampah.
  22. Pangajeng campuh ngajurit, Kumpeni lan wong Metaram, bedhil-binedhil ararne, Kumpeni wanter nenrajang, nerod wring wong Metaram, binedhilan kinarubut, m iris wadya ing Metaram.
  23. Kumpeni anerod wani, dhadhal kabeh wong Metaram, sipat kuping palayune, binerag asalang tunjang, lali lurah myang rowang, Kumpeni asru ambyur, kang kacandhak pinejahan.
  24. Saking wantering Kumpeni, kaleleh ingkang sekawan, kapisah lawan bature, awor lan wadya Metaram, sigra kinandhang-kandhang, tinumbakan kinarubut, Kumpeni sekawan pejah.
  25. Parabotira Kumpeni, lan senjatane binadhang, anulya lumayu muleh, wadyabala ing Metaram, Ideller sabalanya, dennya lelampah pan laju, dyan prapta ing pabarisan.
  26. IngKemalon den urmati, mariyem lan barondongan, Uprup mapag sabalane, lan Deller wus tatabayan, nyang Kapitan sadaya, atatabeyan sedarum, pra upeksir tetabeyan.
  27. Nulya Pangeran Dipati, bintara atetabeyan, miwah pra tumenggung kabeh, myang Dipati Semarang, lajeng apilenggahan, ing jawi baia gumuruh, pra samya atata tata.
  28. Prayayi ageng Kumpeni, prasamya apilenggahan, lawan pra tumenggung kabeh, myang pangeraning Bintara, lariha wis sedaya, lajeng amangan anginum, myang urmat ingkang senjata.
  29. Barondongan nuli-nuli, mariyem ambal-abalan, lir gurtung rubuh swarane, tambur salompret sauran, pan samya wiraosan, Deller lawan tuan Uprup, lan sagung para kapitan.
  30. Apajar rakiting jurit, purwa madya wekasannya, katur marang Deller kabeh, anulya apirem bagan, prayogane ing lampah, Ideller ing karsanipun, lantas dhumateng Metaram.
  31. Ing dalu wadya Kumpeni, wus malatar pamondhokan, miranti sagolongane, hnengena kang pamondhokan, kocapa kang lumajar, wadya Metaram anjujug, barise Pangran Dipatya.
  32. Sowan mring Pangran Dipati, wus katur sak aturira, yen mentas kawon yudane, lan Kumpeni kang lelampah, babantu ing Semarang, Ideler titindhihipun, Kumpeni ageng kalintang.
  33. Kemalon dipun bantoni, saking negeri Semarang, nenggih Deller pangagenge, tumenggung sadaya tiwas, lumajeng atur pejah, senjata sekawan katur, bandhangan sarta lumajar.
  34. Wus katur aturing dasih, wau Pangeran Dipatya, kalangkung kewran manahe, para Tumenggung sedaya, matur para Dipatya, kawula aturi mundur, kuwatir ageng kang mengsah.
  35. Langkung celak saking Candhi, sanget kawatir kawula, para Tumenggung ature, nulya Pangran Dipatya, utusan mring Metaram, atur uninga Sang Prabu, Susunan ing Kabanaran.
  36. Utusan sampun weneling, yen Kumpeni binantonan, sarta atur bandhangane, senjata karben sekawan, dyan utusan umerat, ing dalu lampah andarung, anulya Pangran Dipatya.
  37. Sawadyabala miranti, sigra atengara bubar, ngetan sadaya baiane, myang sagung para nayaka, nenggih ing pabarisan, ingKemalon sampun rawuh, ing Wedhi apamondhokan.
  38. Winastan desa ing Bajing, dennya kandheg pamondhokan, tata pamondhokan kabeh, para Tumenggung sadaya, sabala pamondhokan, wadya Kumpeni winuwus, ingKemalon pamondhokan.
  39. Praptane Deller Kumpeni, neng Kemalon tigang dina, enjing bubar sakbalane, laju dhumateng Metaram, amyang baia mei atar, muntab gegaman aselur, lampahe jalang-jalangan.
  40. Gegaman kagiri-giri, prayitna samarga-marga, Deller manjer nuwalane, anungkulaken wong desa, samya suwung sadaya, wong bumi angungsi gunung, sangsaya rusak wong desa.
  41. Henengena kang lumaris, warnanen Pangran Dipatya, bubar sawadyabalane, lan pra nayaka Metaram, lampahe gurawalan, anututi lampahipun, Kumpeni kang mring Metaram.
  42. Angengadhol saking wingking, bala ka Mangkunegaran, tan purun celak lampahe, Kumpeni sampun uninga, datan kendel lampahnya, kang wuri arebut ducung, den kekadhol saking wuntat.
  43. Sangsaya kebat lumaris, sawadya Kumpeni prapta, ing Kalibening barise, wadyabala ing Metaram, kang dhateng pabitingan, prajurit Metaram gupul, mapag Kumpeni kang prapta.
  44. Sarta sampun atur uning, mring Sang Nata ing Metaram, Kumpeni mapan betenge, Kumpeni lajeng nerajang, angrangsang pabetengan, bala Metaram amagut, kinarutug ing senjata.
  45. Larut kang atengga beteng, lajeng marang Kabanaran, Ideller laju lampahe, alerep ing Pejagalan, sedalu enjing bubar, alereb sabalanipun, sakilening pajagalan.
  46. Alereb amung sawengi, Ideller enjang tengara, bubar sawadyabalane, ngidul ngilen lampahira,dhatan kandheg lampahnya,wong desa sadaya suwung, wong Metaram kudhandhangan.

PUPUH III
DHANDHANGGULA

  1. Sakalangkung gegere wong cilik, ngungsi wana arga asasaran, nengna Kumpeni lampahe, warnanen Sang Aprabu, Kabanaran wus samranti, sawadyabala nira, myang pawestrinipun, prajurit kang saking ngarsa, prapta atur uninga Sang Sri Bupati, yen Kumpeni wus prapta.
  2. Nulya Kabanaran Sri Bupati, tan pantara bubar sahabala, purane binasmi dhewe, Ngaler ngetan Sang Prabu, sabalane minggah ing wukir, ing Terong palanggeran, lampahe lumintu, enengena Sri Nara Nata, warnaa Kanjeng Pangeran Adipati, lan niyaka Metaram.
  3. Datan kendel anut ing Kumpeni, angengadhol malebeng Metaram, aprang leres sadinane, Pangran Dipati laju, masanggrahan wetaning kali, ngumpak sakanca nira, kang bala akumpul, pan saben enjing ngayuda, wadya alit kalawan wadya Kumpeni, kang pisah ngambil pangan.
  4. Angambil pondhok dipun sabili, wong Kumpeni tan purun anebah, ngambil kang pacak barise, kawarnaa sang Prabu, kang lumampah kang minggah wukir, ing Terong palanggeran, mangaler tumurun, saking ngardi masanggrahan, ing Cembirit sawadyabala Nerpati, wong Kalang sudagaran.
  5. Wong Cembirit butamale enting, rinayahan sarta dhinedhelan, wong desa langkung nisake, samya angungsi gunung, masanggrahan mung kalih latri, enjang Sang Nata bubar, ngaler lampahipun, lan wadya lebet sedaya, lan kang putra anem Pangeran Dipati, pangran Bei kang nama.
  6. Pra tumenggung sagung mantri jawi, sabalane tinilar sadaya, tunggil Pangran Dipatine, ngadhol sabalanipun, wau lampah ira Nrepati, lajeng mring Sokawatya, cinatur wus rawuh, masanggrah aneng Tempuran, sak abala atata samya miranti, Sokawati tempuran.
  7. Henengna kang neng Sokawati, Sri Narendra Sentika warnaa, Metaram ingucap maneh, pra niyaka kang kantun, angangdhol marang Kumpeni, pangeran Adipatya, lan sabalanipun, para tumenggung sadaya, mondhok wonten ing Ngumpak umangkat nuli, prapta tengah Metaram.
  8. Deller maju sampun sinung uni, yen Sang Nata Kabanaran bubar, anglesi ngetan parane, ing Kabanaran suwung, Deller langkung cuwa kang galih, Deller lajeng lelampah, sabala anjujug, kandheg mondhok aneng Yogya, aneng Yogya Kumpeni arsa bibiting, gelugu kang kinarya.
  9. Wong Jawane myang wong ing pasisir, sabalane rakit pabarisan, wong desa wus tarub kabeh, wong Metaram wus tarub, kula bumi ingkang sepalih, lumadi ing Ngayogya, kang sapilih tumut, wadyabala ing Metaram, ingkang nganut ngengadhol marang Kumpeni, pirang dina winarna.
  10. Tan winarna denira jurit, saben dina Kumpeni angenglanggar, mring wong Metaram yudane, long linongan yen dalu, wong Kumpeni mring Yogya malih, wau wadya Metaram, mubeng lampahipun, pernahe nora karuwan, aterkadhang mondhok sawengi rong bengi, angalih pamondhokan.
  11. Tigang dina kawan dina ngalih, Pangran Dipati Mangkunegara, yenden ing pasanggrahane, datan kena den etung, saking Deres gen manggen jurit, sadina prang sapisan, ping kalih ping telu, tarkadhang ping pat sadina, aprang leres ngathiwul denira jurit, datan kena ingetang.
  12. Long linongan den ira ajurit, ingkang tatu miwah kang pralaya, datan karuwan kathahe, saben dina atarung, balanira Pangran Dipati, miwah bala Metaram, areren yen dalu, amondhok manggen padesan, wong Kumpeni yen dalu pan samya mulih, makuwon ing Ngayogya.
  13. Saben injing nglanggar wong Kumpeni, terkadang antara kalih dina, tigang dina panglanggare, kadhang aprang lumintu, saben dina acampuh jurit, kang asring menang aprang, Kumpeni amburu, wong Metaram sring kaplajar, saking ngathiwule kang para prajurit, ngengadhol purun aprang.
  14. Sadina pisan miwah ping kalih, kadhang ping tiga prang ping sakawan, aprang leres pangodhole, sedaya tan kacatur, dennya aprang awali-wali, miwah gen pamondhokan, nira wangsul-wangsul, nenggih Pangran Adipatya, lir kekeyan dennya ngaben angiyumi, marang kang bala-bala.
  15. Pangran Dipati arsa ngawali, para tumenggung para niyaka, sakalangkung pangampohe, sanget pamalangipun, benjang ngawakana ajurit, angantepa ing yuda, lan rama Sang Prabu, pramila Pangran Dipatya, winabena munggeng pandengan upami, marma ewet tyasira.
  16. Pangran Dipati emeng kang galih, pra tumenggung tinilar sadaya, bubar mangetan lampahe, mbekta wong patangpuluh, mung mantri jro ingkang angiring, wadyabala tinilar, sadaya pan kantun, Srageni miwah wong jaba, pra tumenggung niyaka wus sinung nguning, myang kang rayi sedaya.
  17. Pangeran Mangkudiningrat icari, sabalane lan Pangran Purbaya, Pangran Mangkukusumane, ingkang para tumenggung, Wiradigda Sury anegan, tumenggung Jayan ingrat, Mandaraka kantun, Janapura Janegara, pan tinilar sabalane maksih baris, wadya Mangkunegaran.
  18. Tumenggung Kudanawarsa kang kari, Wiranata Suramangunjaya, Suradigdaya kan thine, Kertadirya pan kantun, lan kancane pra mantri jawi, Srageni lan prang tandang, Merangga tan kantun, wong Bugis miwah tamtama, marang Kedungwaringin Pan gran Dipati, tinjo putra myang garwa.
  19. Luwak Kagong sakabayan Matesih, pan kadalon lereb Paserenan, angsal taladhek karsane, pun Rembut wastanipun, kalangenan taledhek siji, kapanggih Paserenan, Sala angsalipun, enjing lajeng lampah ngetan, pan sadina rawuh ing Kedungwaringin, surup ing rawuhira.
  20. Kapanggih putra myang para rabi, Raden Mas Sura kang Ngangaranyar, langkung sihe ing putrane, pulang ngasmara lulut, lawan sagung kang para rabi, nutug gennya kasukan, adhahar anginum, lan mantri jro kawandasa, pan ingunggar manahe ingkang prajurit, tuwuh dana myang boja.
  21. Taledhekan sarta nginum mawis, samya suka mantri kawandasa, wuru dawa-dawa kabeh, mring Gusti asih lulut, tunggal darah rahosing galih, anutug akasukan, warnanen kang kantun, pangeran Mangkudiningrat, pangeran Purubaya lawan ingkang rayi, pangran Mangkukusuma.
  22. Pra tumenggung kang sedaya kari, baris sawetaning lepen Ngumpak, wadyabala sapungkure, Pangeran Dipati gupuh, dipun langgar marang Kumpeni, saking Yogya kang nglarag, pan tinubruk purun, sarta angedrel senjata, kang abaris sawetaning Ngumpak kali, geger lumayu bubar.
  23. Pangran Mangkudiningrat miranti, sabalane Pangran Purubaya, Pangran Mangkukusumane, lan sagung pra tumenggung, para mantri mangsah ngajurit, lan Kumpeni ayuda tinrajang purun, kinarutug ing senjata, mung sakedhap para sentana kalindhih, pra tumenggung lumajar.
  24. Dhasar tinilar Pangran Dipati, ingkang kantun lir sasapu wudhar, salang tunjang palayune, lumayu rebut dhucung, dhatan wonten kang mugareni, tan wonten kang ngapanggah, Kumpeni amburu, lir denawa rebut mangsa, Nander Maprung kang kacandhak den pateni, demugi Perambanan.
  25. Kendel pamburune wong Kumpeni, dyan nulak walanda sabalanya, mring Ngayogya sabalane, tan ana ingkang kantun, dyan warnanen kang kawon jurit, samya rebut kuripan, den ira lumayu, dyan kumpul apirembagan, rembag kendel baris luluwak ing Wedhi, ajrih celak Metaram.
  26. Pra pangeran pra tumenggung sami, pamondhokan wong Mangkunegaran, neng luwak Wedhi pondhoke, atur uninga sampun, dhateng Kanjeng Pangeran Dipati, putusan sampun prapta, ing Kedhung wus katur, ing Kanjeng Pangran Dipatya, tan winarna purwa wekasaning jurit, sampun katur sadaya.
  27. Nulya Kanjeng Pangeran Dipati, lajeng atur uninga keng rama, Susunan pasanggrahane, ing Tempuran kang Prabu, bumi luwak ing Sokawati, utusan lumaksana, tan wamanen rawuh, pasanggrahan ing Tempuran, sampun katur munggeng ngarsa awotsari, nuwun kula dinuta.
  28. Ing putra dalem Pangran Dipati, kang sembah bekti katur paduka, atur uninga wiyose, katindhih yudanipun, tiwas aprang lawan Kumpeni, purwa madya wasana, sedaya wus katur, emeng ing tyas Sri Narendra, wau ingkang karsa Kanjeng Sri Bupati, anenggih ingkang putra.
  29. Ingkang nama Pangeran Dipati, Anem tinuding ababantua, dyan adandan sabalane, binekta wadyanipun, abdi dalem tiyang kapilih, wus rakit ngayuda, swarane gumuruh, atur bekti mring kang rama, Pangran Dipati Anem matur pamit, ingiden mring kang rama.
  30. Dipati Anem bubar tumuli, sabalane mangidul lampahnya, datan winarna iampahe, Kedungwaringin rawuh, lan kang raka sampun kapanggih, kang rayi tur pranata, atata lungguh, Kanjeng Pangeran Dipatya, Mangkunegara ingkang pangandika aris, Yayimas paran karsa.
  31. Kanjeng Rama Sang Sri Narapati, dening para dhewe kang lumampah, kang manah langkung kepyure, ingkang rayi umatur, ingkang salam rama Nrepati, dhawuha ing sampeyan, pangandikanipun, ingkang dhawuh ing kawuia, lumakua kulup babantua jurit, marang kakang ira.
  32. Kawula sinektanan wong kapilih, sawewelinge Sri Narapata, katur mring kang raka kalih, dyan kang rayi sinuguh, mring kang raka anginum sami, dhahar minum kasukan, aluwaran sampun, ingkang rayi masanggrahan, sabalane sinugata mondhok sami, pirang antara nira.
  33. Pangran Dipati Mangkunegari, gennya pinarak Kedhung sewulan, ingkang rayi sapraptane, antara tigang dalu, kawandasa kang para mantri, lebet wus asiyaga, amiranti sampun, sadandananing ayuda, wau Pangran Dipati Mangkunegari, pulangsih lan pra garwa.
  34. Andhatengken sih mring para rabi, anutugi tuwin mekas wekas, ing ngingpere lampahane, pra selir pulang lulut, enjing Kanjeng Pangran Dipati, sigra ngrasuk busana, kaprawiranipun, mantri lebet kawandasa, wus sumaos tengara Pangran Dipati, bubar mring pabarisan.
  35. Lan kang rayi Pangeran Dipati, Anem angilen sabalanira, datan warnanen larnpahe, ing marga sigra rawuh, Pangran Adipati sakalih, rereb ing Waladana, amung kalih dalu, enjing lajeng sak abala, lan kang rayi lampahe datan winarni, kendel amasanggrahan.
  36. Ing Rejasa sakilening Wedhi, atetarub kang bala pepekan, pra tumenggung sowan kabeh, lan pra sentananipun, pangran Mangkudiningrat tuwin, Pangeran Purubaya, lan kang rayi tumut, Pangeran Mangkukusuma, sapraptane uluk salam tan asari, pra tumenggung manembah.
  37. Atanapi kang ngabdi pribadi, wong Jawa Sarageni lan Panumbak, mantri jaba pepak kabeh, kalangkung sukanipun, dening Senapati kang prapti, kadya ulam kasatan, kasrambahan banyu, gumantos Gustine prapta, sarta Pangeran Dipati Anem kang prapti, bantoni ing ngayuda.
  38. Samya matur purwaning ajurit, duk lumajar linanggar Welanda, niyaka ganti ature, weneh suka gumuyu, Pangran Dipati kakalih, mapan lajeng kasukan, adhahar anginum, pra tumenggung aledhekan, pra sentana niyaka bingar kang galih, purun malih angkatnya.
  39. Andrawina amekar kang galih, nutug samya wuru-wuru dawa, dyan luar bubar kabeh, mring pamondhokanipun, antarane mung kalih latri, mangkat saking Rejasa, enjinge lumaku, masanggrahan ing Guneman, pra tumenggung santana samya miranti, sabala pamondhokan.
  40. Neng Guneman atata abaris, wus miranti sabala-balanira, kawan dalu antarane, Pangran Dipati wau, anem putranira nerpati, semana nandhang gerah, ingundurken sampun, mantuk marang Sokawatya, sabalane lawan prajurit kapilih, lestari lampahira.
  41. Duk semana Pangeran Dipati, neng Guneman asring jemparingan, sentana niyaka kabeh, tanapi pra tumenggung, neng Teralag nika jemparing, kang ngabdi saben dina, Srageni pan agung, kumrap kang sarta benthakan, ngaben watang bebeksan aganti-ganti, surak ambal-ambalan.
  42. Mapan kumyung gangsa cara Bali, dalu Pangran Dipati tetegar, ngubengi pabarisane, malah asring mangidul, mring Prambanan natas sawengi, nengka baris Guneman, gantiya winuwus, nagri Metaram Ngayogya, kula bumi sedaya sampun lumadi, mring Kumpeni Ngayogya.
  43. Sampun radin tarub wong Mela wis, Deller mantuk dhateng ing Semarang, lawan wong pasisir kabeh, lan Nuprup salam mantuk, medal Kedhu deny a lumaris, lan pangeran Bintara, marang Salam mantuk, mampir medal ing Semarang, sabalane mring Salakerta negari, kang tinilar Ngayogya.
  44. Kumpeni para kapitan kari, pra upeksir Ambon myang Mekasar, Bugis Bali tumenggung kantun, neng Metaram jaga Kumpeni, abaris ing Ngayogya, lan sabalanipun, pirang dina antaranya, wus rerembag sawadyabala Kumpeni, lan sagung pra niyaka.
  45. Arsa nglanggar ingkang abaris, mring Guneman sigra asiyaga, wus melatar gegamane, pinara tiga sampun, wong KUmpeni saderma kari, atengga ing Ngayogya, myang Bugis lan wangsul, Kumpeni kang kalih duman, nglanggar mengsah bubar pra tumenggung ngiring, lampahe nyupiturang.
  46. Ngaler ngetan lampahing Kumpeni, pan andhendheng kumerab wurahan, nulya prapta ing lampahe, kendel sabalanipun, neng Temanggal bala Kumpeni, samya apamondhokan, lan para tumrnggung, sabalane pamondhokan, tiyang desa kang katrajang den rayahi, enjang mijil kang aprang.

PUPUH IV
M  I  J  I  L

  1. Neng Tumanggal sadalu Kumpeni, enjang nulya budhol, pan kumerab mangetan lampahe, wanci bangun rahinten lumaris, sawung kluruk muni, pakuwon jinujug.
  2. Sareng byar Prambanan prapti, sawadya ponan wong, baris Guneman langkung gegere, yen linanggar ing mengsah Kumpeni, sawanjur kula sami, pramilane kuwur.
  3. Samya lumajeng sagung pawestri, gugup para sinom, samya ngetan sadaya parane, samya kuwur kang para prajurit, pra pangeran sami, miwah pra tumenggung.
  4. Samya mapag wedaling ngajurit, sabalane kalong, tan antara Kumpeni dhatengi, pra pangeran pra tumenggung tuwin, acampuh ingjurit, gugup tur akuwur.
  5. Ing Kamalong genira ajurit, Kumpeni barondong, tan adangu kasoran yudane, pra pangeran lan tumenggung sami, lumayu kapati, ngetan purugipun.
  6. Salang tunjang pan arebut dingin, lan wong cilik awor, kang saweneh tan etang Gustine, pamberege anander Kumpeni, kang kacandhak mati, mila ajrih kantun.
  7. Dening Kanjeng Pangeran Dipati, nulya mundur alon, lawan mantri lebet prajurite, datan kangsi acampuh jurit, sabab kang prajurit, tiningalan kuwur.
  8. Pra tumenggung pra pangeran sami, sabala kang sasor, nora kandheg mangetan larute, rebut dhucung tan wonten kang nolih, Galodhogan prapti, pamondhokan kumpul.
  9. Kang ngabereg sagung ing Kumpeni, kandheg Wedi kang wong, nulya nulak wangsul sabalane, mangilen prapta Prambanan sami, amondhok Kumpeni, Perambanan kumpul.
  10. Kumpeni ararangkah bibiting, sawadya punang wong, narub aken wong cilik lampahe, kiwo tengen padhusunan ngenting, lumadi Kumpeni, wong bumi wus tarub.
  11. Ingkang kandhegGalodhogan bans, ingkang wini raos, pangran Dipati sabalane, pra pangeran sabalane nunggil, pra tumenggung sami, pirem bagan sampun.
  12. Mangkat ing Galodhogan lumaris, ngidul ngetan ngalor, samya kandheg jurit ing barise, pra pangeran tumenggung miranti, myang kang wadya alit, pamondhokan sampun.
  13. Dening Kanjeng Pangeran Dipati, denira mirantos, Pam asar ing pasanggrahane, amung mantri jero kang kinanthi, nulya animbali, garwa putranipun.
  14. Sabab gerah Pangeran Dipati, dyan kang Eyang rawoh, sareng rawuh putra garwa kabeh, saking ardi ing Kedungwaringin, Pam asaran panggih, pasanggrahanipun.
  15. Dening bala kang ngakathah baris, Barija ponang wong, angleresi ing wulan Siame, nulya garwa penirah ken aji, dhumateng Tasaji, masanggrahanipun.
  16. Neng Tasaji Pangeran Dipati, sabala minantos, pan antara sasasi gerahe, nulya saras Pangran Dipati, kang bala prajurit, lega manahipun.
  17. Nulya mangkat mring Ngarija aglis, prapta Barija wor, pra pangeran sawadyabalane, pra tumenggung para mantri Jawi, egar ingkang galih, senapati rawuh.
  18. Pangeran Dipati kasukan nuli, ngegarken sayektos, pra tumenggung pra pangeran kabeh, atenapi para prajurit, ngayem-ayem galih, sakeh balanipun.
  19. Sabalane pan datan winarni, gentya winiraos, wong Kumpeni bubar sabalane, saking Prambanan rumaket jurit, nyang wong Bugis Bali, Barija jinujug.
  20. Tatn Winarna lampahing Kumpeni, genti winiraos, pra tumenggung Barija barise, pra pangeran lan pangrandipati, kang baris pangarsi, Tumenggung kaplayu.
  21. Suramangunjaya atur uning, ing Gusti agupoh, yen Kumpeni Prambanan lampahe, sampun mangkat angglanggar mariki, dyan Pangran Dipati, atengara guguh.
  22. Pra tumenggung pra pangeran sami, sawadya mirantos, amiranti ngara-ara kabeh, amelatar atata-tata baris, neng wetaning kali, gennya rakit kumpul.
  23. Rakit aprang tinata prajurit, ngara-ara abyor, Pangran Dipati eler barise, pra pangeran neng-tengah ngenggeni, pra tumenggung rakit, enggene kang kidul.
  24. Samya majeng mangilen kang baris, abro lamun tinon, tan antara Kumpeni praptane, sakilen lepen wadya Kumpeni, tan purun nabrangi, kendel barisipun.
  25. Myang kangwetan tan purun nabrangi, samya ngatos-atos, dadya kendel dhep-dhepan bae, samya dhedhep pangajengan sami, ngantos dangu wanci, lingsir kilenipun.
  26. Dungkap ing ngasar ngantos kang jurit, tan ana kalajo, dangu-dangu Kumpeni lampahe, minger ngidul ngetan gen lumaris, dyan nabrang ing kali, lan sabalanipun.
  27. Pra tumenggung kang tinempuh dhingin, sawadya pun adhong, wong Kumpeni asru pengedrele, tan adangu denira ajurit, pra tumenggung ngisis, mangetan lumayu.
  28. Lajeng anempuh ngaler Kumpeni, angedrel lan mbrondong, pra pangeran tinempuh jurite, nora tahan pra pangeran ngisis, pra pangeran nuli, mangetan lumayu.
  29. Nora nana kang amongga pulih, larut samya bodhol, Kumpeni lajeng ngaler lampahe, lajeng campuh lan Pangran Dipati, mantri jro nadhahi, arame prang pupuh.
  30. Gya ingedrel mantri nadhahi, apanggah ing kewoh, Pangran Dipati panggah jurite, kan tun mantri jro panggah ing jurit, Kumpeni mbedhili, myang wong Bugis wangsul.
  31. Campuh ulet gen nira ajurit, kacampuh agalong, wong Jawane wus angisis kabeh, kantun Kumpeni lan wong Bugis Bali, acampuh tumuli, ulet yudanipun.
  32. Pangran Dipati karoban tandhing, mung mantri jro kang wong, lan kapendhak pira ing kathahe, langkung kirang sawidak kang ngabdi, para mantri jawi, sedaya wus larut.
  33. Iba kathahe ingkang Kumpeni, tur asru ambendrong, tarung pandhih sahandhap ngasare, ngantos tambur asar gennya jurit, prang bedhil-binedhil, mantri jro apengkuh.
  34. Pangran Dipati garjiteng galih, munduripun alon, mantri lebet kabyatan lawane, tinututan ingedrel Kumpeni, nanging kang prajurit, tan wonten kang lampus.
  35. Nanging niyaka pejah satunggil, bendhe kang tinaboh, pun Galang Ganjur iku namane, Kumpeni burn nora atebih, kasaput ing wengi, Brija mondhok sampun.
  36. Dening ingkang mentas kawon jurit, kewran manah elom, Pangran Dipati lan prajurite, nulya pakumpulan kandheg sami, kang lumayu dhimin, samya nulak wangsul.
  37. Pra Pangeran pra Tumenggung prapti, adhedheg asaos, lingsem mulat Pangran Dipatine, Ngoro-oro Gobang Pasurug nenggih, kucem aningali, kang para Tumenggung.
  38. Myang para Pangeran kucem sami, pan samya angraos, dening aprang dhingin palayune, sami tinilar ing Pangran Dipati, lumajeng rumiyin, tan sembadeng tanggup.
  39. Baiane nginum samya prajanji, tan ana kelakon, nulya ngetan Pangran Dipatine, ngetan mondhok pinggir ing kali, tekeng amiranti, kesah balanipun.
  40. Prapta dhusun Senggaringan uning, sedaya wus mondhok, aputusan tur uning surate, mring Susunan kang neng Sokawati, Tempuran kang ngaji, yen tiwas Sang Prabu.
  41. Ingkang lukita datan winarni, Kumpeni kang mondhok, neng Banjo sadalu enjinge, bubar mangilen wadya Kumpeni, mring Rrambanan malih, pamondhokan kumpul.
  42. Pan asuka kang wadya Kumpeni, neng Prambanan tanggon, mangan nginum pra upeksir kabeh, sarta utusan surat tur uning, dhumateng Sang Aji, ing Sala sigra nu.
  43. Sarta dhateng Semarang tur uning, lumepas kang kinon, tur uninga yen lanang jurite, kawarnaa Pangeran Dipati, pra niyaka sami, bubar sawadya gung.
  44. Prapta siji kapanggih sepi, dening para sinom, para garwa miwah putra kabeh, lajeng ngili mring Kedungwaringin, katimbalan sami, warnanen wus rawuh.
  45. Para putra garwa sampun prapti, nulya para sinom, tan antara kapernah kinage, ing Tambak aning rendhanging nginggil, pan sampun lumaris, rurubet sadarum.
  46. Pangran Dipati lan pra prajurit, pra pangeran among, pra tumenggung lawan sabalane, samya budhal mangilen lumaris, pamondhokan sami, Brijo wetanipun.
  47. Wonten Karangmanjangan abaris, nulya wonten rawoh, utusan kang rama praptane, Susunan Tempuran Sokawati, Sang Pangran Dipati, kang duta wus kabur.
  48. Mangke keng putra Jeng Pangeran Dipati, tinimbalan lawong, kinen karya masanggrahan age, jeng kang rama arsa anindaki, ambantoni jurit, atindak sang Prabu.
  49. Karya pasanggrahaning sumampir, kang wadya akalong, saler Wetan Masaran pernahe, sarta sahos sesegah pra yayi, tan kawarnaa dadi, pasanggrahanipun.
  50. Sunan kang aning ing Sokawati, mangkat sawadya katong, mapan miyos sakidul Salane, abebantu jurit, marga tan winarni, lampahe Sang Prabu.
  51. Sarawuhe Sang Nata wus mampir, kang putra miran tos, mapan methuk sawadya baiane, pra tumenggung pra pangeran sami, amapag Nerpati, sagegamanipun.
  52. Tata baris sami angurmati, kapapag Sang Katong, neng Majasta kumrutug urmati, lajeng masanggrahan Sri Bupati, kang para prajurit, tata pondhokipun.
  53. Pepekan para niyaka sami, asowan Sang Katong, samya dhahar sesegahan sakehe, segah saking Pangran Dipati, weradin wadya lit, kang sesegah agung.
  54. Sarta pirembagan Sri Bupati, kang putra tinaros, pra sentana pra tumenggung kabeh, pra niyaka sedaya tinari, surup sang Hyang Rawi, pra niyaga mundur.

PUPUH V
D  U  R  M  A

  1. Sri Narendra injing miyos sinewaka, andher para prajurit, miwah pra niyaka, andher munggeng ing ngarsa, myang pangeran Adipati, myang para Pangeran, munggeng ngarsa Nrepati.
  2. Sri Narendra ngandika apirembagan, den arsa nganteb jurit, karsane Sang Nata, ngaben dharat kang bala, niyaka matur wotsati, unining karsa, ing kanjeng Sri Bupati.
  3. Nulya Pangeran Dipati Mangkunegara, tinantun ing Ramaji, kang rama ngandika, kulup Adipatya, wong kang matur sanggup wani, kaya tan paran, kang wis kalakon jurit.
  4. Mapan sira anindhihi ing ngajuda, apa ñora ngoncati, kang sanggup mengkana, ature ingkang putra, anuwun duka Nrepati, kang kalampahan, tan wonten ingkang yekti.
  5. Tan sembada sanggupe neng ngarsa Nata, duka dalem ing mangkin, ingaben Sang Nata, katindhiyan priyonggo, bilih manteb ing ngajurit, panawang kula, abdi dalem ing mangkin.
  6. Sedayane sami alit ingkang manah, kininten boten kenging, kabakalan Sang Nata, samya ngethat sedaya, sareng mirsa sang Nrepati, aturing putra, legeg Sri Narapati.
  7. Riseksana Sri Naranata ngandika, kulup paraning kardi, becike linakyan, umatur ingkang putra, sumongga karsa Nrepati, datan antara, nulya kasaput ing wengi.
  8. Pra nayaka sedaya kinen rembagan, dyan wonten mantri prapti, pan mentas kawon yuda, saking Kedu semana, ngandika Pangran Dipati, ran Jagalatan, abaris Kedu uni.
  9. Pan rumiyin pinundhut ing Sri Narendra, tinanem Kedu uning, nilya Sri Narendra, wau kang pangandika, lah kulup Ki Adipati, Mangkunegara, ing mengko karsa mami.
  10. Yen mangkono payo rebut pagaweyan, ing Kedu sun leboni, pan sira kariya, ing kene den prayitna, arinira Ki Dipati, Anom sun tilar, Gunung Kidul prayogi.
  11. Abarisa ngadhepana ing Metaram, mra tuwane kang kanehi, ya Si Jayaningrat, lawan Si Janapura, Jayanegara akanthi, Kumpeni Yogya, jampangana kang bans.
  12. Pangran Adipati tan lengganeng karsa, sandika anglampahi, dyan Pangeran Dipatya, Anem putrane Nata, kinen umangkat kariyin, minggah ing arga, tan kawarna ing margi.
  13. Pangran Adipati Anem sampun minggah, ing ardi Kidul wus prapti, lan sabalanira, lan Jcang maratuwa, Suradiningrat Metawis, Suyanapura, lawan Jayanegara.
  14. Dyan Sang Nata umangkat ngaler sabala, kang tumut ing Nrepati, wong jro sedaya, Rangga Wirasentika, Tumenggung Suryanegari, lan Jayadirja, Mengging Kartanegari.
  15. Lan Tumenggung Brajamusthi Wiradigda, Mandaraka lan malih, Mengging Ngalap-alap, mantri jero sedaya, Pangeran Purbaya lan malih, Mangkukusuma, Pangran di Wijayeki.
  16. Sarageni jangka pilih pinilih samya, Suryanata lan Brija, Nirbita Nirbaya, lawan wong Jagasura, Jamenggala Judhipati, wong nangkrag nyata, nameng yuda tanapi.
  17. Martalulut lawan wong Singanagara, gandhek myang ingkang mantri, Anem lan Kanoman, myang ingkang para magang, umangkat saking Metawis, Sri Naranata, ngaler ngilen lumaris.
  18. Paning leter kang sinedya kamargana, Kedhu den arsa jogi, dening kang tinilar, Pangeran Adipatya, kalawan wau kang rayi, nenggih Pangeran, Mangkudiningrat kari.
  19. Apan anging kanthi baiane piyambak, ajengaken Kumpeni, kang baris Prambanan, lawan mengsah ing Sala, rubuhan Pangran Dipati, Mangkunegara, aterken ing Nerpati.
  20. Lan jagani Kumpeni mengsah Prambanan, lajeng Pangran Dipati, rakit pamondhokan, sawetaning Barija, neng Karangmanjangan bans, sabalanira, Pangran Adipati.
  21. Duk umangkat mring Kedu wau Sang Nata, ing dina Septu manis, tanggal ping songolas, taun Ehe semana, ing wulan Sawal, sangkala Sacad, Turonggo Ngarsa Wani.
  22. Sri Narendra arereb kuwel semana, dene Pangran Dipati, neng Karangmanjangan, sabala babarisan, pawestri wetan Tasaji, Pangran Dipatya, sring tinjo mring Tasaji.
  23. Kawarnaa lampahe Sri Naranata, aneng kuwel Nerpati, rereb tigang dina, gennira masanggrahan, nulya budhal Sri Bupati, sabalanira, ngaler ngilen lumaris.
  24. Lereb dhusun kang ledhokan tigang dina, enjing bubar lumaris, alereb ing Jethak, sedalu enjang bubar, mangilen lereb lumaris, medal sukunya wukir Prababu margi.
  25. Pan sadalu tumurun jurang anabrang, lepen Andaru nenggih, ing leter tata tata, rembagan lan pra Dipati, datan winarna, lampahe Sri
  26. Wong Kumpeni kang ngebaris ing Magelang, mayor Kalerek tindhihe, Walandi kathahnya, sa Kumpeni sadaya, satus Bugis lan wong Bali, Bupati Jawa, sekawan kang nindhihi.
  27. Lan Tumenggung Natayuda Mangkuyuda, Wiraguna lan malih, Tumenggung Wiradigda, kandhane Mantri Jaba, Susunan ingkang winarni, Amasanggrahan, ing Ngleter kawan latri.
  28. Enjang bibar ngilen wand lingsir mangkat, ing Medana wus prapti, rereb babarisan, sawab celak kang mengsah, Magelang baris Kumpeni, Sri Naranata, Jagalatah tinuding.
  29. Ngandikken lelampahan ing wuntat, lan sakancane mantri, anulya kang mengsah, Kumpeni ing Magelang, mirsa mengsahe wus prapti, taksih lelampah, nulya tengara aglis.
  30. Wus siyaga Kumpeni sabalanira, sumedya anututi, mring Sunan kang prapta, Bugis Bali wong Jawa, wus miranti ing ngajurit, pangagengira, Kapitan Nengkap nenggih.
  31. Titidhihe wong Bali Bugis wartanya, kapiten Pandhem nenggih, Wong Jawa semana, sepalih kang binekta, sepalih kari neng biting, saking Magelang, byar rina gennya prapti.
  32. Pan sadalu lampahipun balilungan, bingung tan angsal margi, prapta sareng ebyar, ngardi Kekeb semana, kawarnaa Sri Bupati, saking Medana, umangkat ngilen nenggih.
  33. Sampun prapta ing desa Mudana semana, meh dungkap ing peragi, nulya mengsah prapta, Kumpeni saking wuntat, angadhol bala Kumpeni, tata Sang Nata, kandheg tata rakit.
  34. Sawarnine prajurit ing Kasunanan, kinen dharat sami, nanging pra pangeran, kinen sami kapalan, sabalane wus miranti, majeng mangetan, prasamya wulu sami.
  35. Jagalatan kinen ngulihna para garwa, angirida pawetri, sawarnine kapal, kang darbe samya dharat, kinen nunggangi wong Cili, Ki Jagalatan, udaya kang angirid.
  36. Kinen sami anander ngilen sedaya, nulya bala Kumpeni, pun sami uninga, kapal ngilen sanderan, kathah nander kang turanggi, sigra tangginas, tumurun saking ardi.
  37. Ardi Kekeb Kumpeni agegancangan, sumedya anututi, kapalang katingal, ngilen karsa sanderan, tan antara wong Kumpeni, pan sareng celak, panggenane Sang Aji.
  38. Sri Narendra prajurite sampun mapan, Nulya Sri Narapati, tengara gumerah, songsong sigra den egar, sarta giyak kang prajurit, Kumpeni kagiyat, nulya ngarutug bedhil.
  39. Sareng peteng dening kukusing mendawang, prajurit ngamuk wani, samya majeng rampak, prajurit sareng numbak, wong Kumpeni kathah mati, titiyang Jawa, miwah Bugis myang Bali.
  40. San sisane kang pecah sami lumajar, ngungsi magelar malih, dening tiyang Jawa, pre tumenggung lumangliya, mangetan samya ngungsi, ing Ngandong prapta, wau kang menang jurit.
  41. Pra sentana samya bubujung kang mengsah, wangsul mangilen malih, dening Sri Narendra, kandheg Secang semana, mirsa Welandi kang mati, slikur sedaya, dening Bugis lan Bali.
  42. Tiyang Jawi kang pejah boten kapetang, akathah kang ngemasi, Welandi kang kacandhak, kacepeng maksih gesang, wewolu katur Nerpati, bala Sang Nata, gangsal kang nandhang kanin.
  43. Wong Srageni ingkang ngatatu tetiga, tiyang Bugis kekalih, welandi kacandhak, welandi kacepeng gesang, wawalu wus den pateni, nulya Sang Nata, rembagan lan prajurit.
  44. Lan sagunge pra niyaka pirembagan, nulya tengara aghs, bubar Sri Narendra, nulya nabrang Peraga, ingarsa wus ngrumiyini, mantri akarya, pasanggrahan Nerpati.
  45. Jagalatan kinen karya pasanggrahan, lan sakancane Mantri, sakilen peraga, wasta dhusun Lowangan, Sang Nata mapan lumaris, Amesanggrahan, sawadya amiraiiti.
  46. Kiwa tengen wong Kedu wus asesegah, suyud ing Sri Bupati, nulya wonten Praga, Bupati lan sagarwa, lan putranipun kakalih, saking singidan, ing ngardi Lawah nenggih.
  47. Wasta Raden Mangkupraja lan sagarwa, lan anake kakalih, semana asowan, dhumateng Sri Narendra, jujug Jagalatan nenggih, lajeng asowan, ing Kanjeng Sri Bupati.
  48. Mangkupraja dinangu sapraptanira, sedaya tan winarni, nulya Sri Narendra, ndangu papan kang rata, kang jembar ingkang prajogi, dinamel watang, Jagalatan tinuding.
  49. Kinen karya pasanggrahan kang prayoga, aneng ing Margawati, sajroning Kerapyak, papan rata ajembar, alun-alun wus rinakit, lan pasanggrahan, sapasar sampun dadi.
  50. Sri Narendra umangkat sawadyabala, ngaler ngilen lumaris, rawuh pasanggrahan, salebeting Kerapyak, ing Margawati anenggih, rakiting kitha, lir kedhaton nerpati.
  51. Sri Narendra dhatan pegat gegamelan, semana Sri Bupati, asring dhateng wana, ambereg amendhet kuda, antarane pitung latri, aneng Kerapyak, salin lir madugendhis.

PUPUH VI
DHANDHANGGULA

  1. Nata ngendika mring Demang Kenthi, he, Ki Kenthi sira paringena, ukiran tunggak semine, marang Mangkuprajeku, ingkang tapak asta Sang Aji, kinen amanjingena, marang dhuwungipun, iya kang keris Wasiyat, sasampune pinaringan tunggak semi, mring raden Mangkupraja.
  2. Duk pinaringan kang tunggak semi, Raden Mangkupraja antaranya, sareng sadalu lamine, injing jeng Sang Aprabu, pepak ingkang wadya prajurit, rakit aneng ngajengan, atap munggeng ngayun, miwah kang para sentana, pan tinantun arembug dening prakawis, lan Raden Mangkupraja.
  3. Pra sentana ing Kedhu wus gilig, nanging Pangran Purbaya kang malang, pan maksih magel rembuge, nulya tinundhung metu, ingkang para sentana mijil, marang ing pagelaran, nenggih ingkang kantun, prajurit lebet kewala, ingkang sowan atap munggeng ing ngarsa ji, sampun grahiteng ing tyas.
  4. Katingalan Mangkupraja prapti, sowan munggeng ngarsane Sang Nata, Sang Nata pangandikane, kakang Mangkuprajeku, paweh kula ukiran ugi, sampun andika pacak, Mangkupraja matur, inggih sampun kula pacak, nanging dede dhuwung wasiyat Sang Aji, kula angge menika.
  5. Ngandika malih Sri Narapati, dika pundhut kang dhuwung wasiyat, kula bandhinge warnane, dhuwung utusan sampun, sadhatenge katur Nrepati, Sang Nata angandika, pundi werninipun, kang ngangge dhuwung ngandika, dyan ngaturaken dhuwung ing Sri Narapati, Sang Nata angandika.
  6. Mara ta bocah ukiran iki, becik endi lan ukiran ingwang, sira sawanga karone, prajurit samya matur, inggih pened damelan Aji, pangandikaning Nata, ya bener aturmu, ya becik gaweyan ingwang, teka sedheng dedege semene iki, wadyabala ngandikan.
  7. Dyan tumandang prajurit ngebyuki, raden Mangkupraja wus binanda, sarta lan putra kalihe, sami binekta sampun, angandika Sri Narapati, wong kaya Mangkupraja, wong kudu malincur, anak wong dadi bupatya, rabi putrì rasanya tan wruh ing becik, kongangane duk tilar.
  8. Teka teluk duk kidhang ajurit, nora ngamuk cundhuk angawula, mengko anedheng pikire, singa menang amilu, desitun ing wong tan idhep ngisin, iya si Mangkupraja, wus gawanen metu, mring masjid nulya binekta, prapteng masjid mas Rangga ingkang tinuding, lawan Singanegara.
  9. Amundhuta ingkang pati urip, Raden Mangkupraja aturira, sarwya dres mijil waspane, sumangga ingkang Prabu, nanging anak kawula kalih, sampun ta pinejahan, tim balan Sang Prabu, ilang den tega pracaya, ingsun dhewe kang mupu anak sayekti, aja apalang driya.
  10. Mangkupraja kaetang kang rabi, lawan putrane kalih kaetang, andhres wedale waspane, nulya linawe sampun, Mangkupraja nulya ngemasi, anulya ingkang garwa, nenggih Raden Ayu, Mangkupraja sareng mirsa, yen kang raka linawe sampun ngemasi, nulya anjrit aniba.
  11. Raden Ayu gumuling neng siti, nora emut ing purwa duksina, tan antara sanglilire, gegulungan Sang Ayu, pegat-pegat genira nangis, tresnane ingkang raka, nanging kang kaetang, nulya arsa îumebuwa, nulya mangkat ing pondhoke sarywa nangis, kori wus tinangkeban.
  12. Prapteng lawang datan angsal kori, Raden Ayu angamuk karuna, wong seba langkung gegere, akedah ngrebut duwung, nora angsal panderah pati, anggujeg angamuka, ing manah wus liwung, arsa belani kang raka, sarta nangis Raden Ayu kontrang-kantring, kang sowan wus prayitna.
  13. Raden Ayu Mangkupraja nuli, dyan sinikep maring Jayadirja, Jayaleksana rewange, sigra kabekta mantuk, marang pondhokira pribadi, lawange kinacingan, inugur den sampun, ingkang layon Mangkupraja, sinucenan sinalataken tumuli, pangulu Suryanata.
  14. Ingkang layon kapasrahaken aglis, marang Mantri Kedhu JagaSatan, pinetak Juiraw astane, kang putra kalihipun, Mangkupraja nulya tinari, tinantun kalih pisan, dhumateng Sang Prabu, tresnaning lan ramanira, Ian Sang Nata umatur pctra kakalih, sarywa ngulaipi waspa.
  15. Inggih tresna dhateng Sri Bupati, kalih pisan pan sami aturnya, sumangga karsa Sang Rajeng, angandika Sang Prabu, lah imbaran putra sakalih, kaimbar Suryanata, lawan ki Pangulu, sasampunira den imbar, linuwaran wau kang putra kakalih, kang karsa Sri Narendra.
  16. Langkung awlas mring putra kakalih, Sri Narendra kalangkung pracaya, marang putra sakalihe, nulya samya jinunjung, sinung nama Raden Ngabehi, aran Mangkuwijaya, kang anem ranipun, Rahaden Mangkudiwirya, sinung lenggah gangsal atus putra kalih, mufakat pra niyaka.
  17. Pra sentana sagung para mantri, wus mufakat aneng ing pagelaran, nama Raden sakalihe, anulya Raden Ayu, Mangkupraja kapernah nuli, wonten dhusuning Juma, pan antaranipun, amung kalih dasa dina, Sri Narendra akarsa mangkat tumuli, saking ing Margawatya.
  18. Sawadyabala ngidul lumaris, nulya prapta Nata masanggrahan, aneng Menggora wastane, ya ta wau Sang Prabu, pirembagan lan pra Dipati, Sang Nata angandika, dhumateng Tumenggung, Wiradigda Mandaraka, mingarasi nulat Jagalatan singgih, sira padha kariya.
  19. Aneng Kedhu sakancane mantri, jampangana Kumpeni magelar, Sang Nata nulya enjinge, nulya mangkat Sang Prabu, prapta masanggrahan Narpati, caketing padhusunan, Gawon wastanipun, ing kali Anyo wastanya, nulya wonten warti yen Kumpeni prapti, nanging taksih lelampah.
  20. Saking Begelen bala Kumpeni, pan sumedya babantuwa yuda, Kumpeni magiar barise, kathahe patang puluh, kandheg dhusun Sepura sami, nulya Kangjeng Susunan, pirem bagan gupuh, lan sagung para niyaka, Pangran Adiwijaya Purbaya malih, Pangran Mangkukusuma.
  21. Kertanegara ingkang tinuding, lajeng marang Begelen lampahnya, lawan sakanca mantrine, mring Pindi mapag mungsuh, Kalibata enggen Kumpeni, nanging anglis kewala, Jeng Susunan lajur, mring Gawang ngilen lampahnya, pan sumedya anggitik mengsah Kumpeni, kang wonten ing Sempura.
  22. Ing Sempura enggening Kumpeni, nora mirsa yen Susunan prapta, wonten Kaliamba nggene, wonten Sempura iku, injang bibar bala Kumpeni, Sang Nata alelampah, Kumpeni ametuk, kathahipun kalihdasa, margenipun ingapit jurang abambing, nulya ingkang pangarsa.
  23. Kasunanan campuh lan Kumpeni, pan kasoran ginrutug senjata, lumaywa angisis kabeh, malah kathah kang tatu, pra niyaka kang munggeng ngarsi, nulya Sri Naranata, pan kagiyat andulu, yen wadyabala pangarsa, samya buyar ical tatane kang baris, nulya Sri Naranata.
  24. Prajurit lebet ing tatagan lis, payo bocah majuwa ing yuda, padha adharata kabeh, sakilen lepen campuh, soroh amuk ngantep ngajurit, tan kandheg sinenjata, Kumpeni agugup, sarta kathah kaprawasa, tinumbakan Kumpeni akathah mati, ingkang gesang lunlajar.
  25. Samya ngungsi mring Toyamas malih, ingkang pejah mapan kalih welas, kajawi Bugis Baline, limalas ingkang lampus, Kasunanan bala kang mati, Sarageni satunggal, Bugis siji lampus, ingkang atatu lilima, wonten malih adhine pun Brajamusthi, pejah aneng ing rana.
  26. Kathah tatune kedek turanggi, wantune dharat katrajang kapal, duk aprang wanci enjange, baiane Sang Aprabu, pan sadaya babadhang sami, nulya Sri Naranata, masanggrahan dhusun, nenggih wonten ing Sempura, sakeh wadyabala amondhok miranti, aneng dhusun Sempura.
  27. Magangipun mas Rangga satunggil, wastanipun pun Suradirana, wijilipun rumiyine, magang rumuwunipun, Saking Kanjeng Pangran Dipati, Arya Mangkunegara, kagadhuhken niku, mring patih Kudanawarsa, kalah kecek purwane liwung kang galih, mila tumut mas Rangga.
  28. Dhateng Kedhu hatongtoning jurit, kapracaya dhateng Sri Narendra, nulya jinunjung linggiye, kadamel lurahipun, Suryanata kang den lurahi, awasta Jayengrana, langkung sih Sang Prabu, semana pinutra-putra, nulya ka’beh wong Bugis pan atur bekti, sesegah Sri Narendra.
  29. Enjang Sang Nata bubar lumaris, Sri Narendra ngidul lampahira, marang Bagelen, karsane, nenggih pangajengipun, Pangran Purubaya lan malih, Pangran Mangkukusuma, wong desa wus tarub, samarga-marga sesegah, tan winarna dhusun Bageien wus prapti, Sri Nata masanggrahan.
  30. Ingkang wonten Bageien semana, neng Selalembu barise, Arungbinang kang tumut, ing Lowanu kang den barisi, Arungbinang miyarsa, yen Sang Nata rawuh, angancik dhusun ing Pucang, kang abaris Luwanu bubar anuli, lumayu gurawalan.
  31. Samya ngungsi kang baris Kumpeni, ing Selalembu atur uninga, yen mengsah Sunan dhatenge, ngancik ing Pucang sampun, gupuh wadyabala Kumpeni, Tumenggung Arungbinang, atengara gupuh, bubar saha balanira, pan sumedya anglanggar mengsah kang prapti, ya ta Sri Naranata.
  32. Kang arereb ing Pucang Nrepati, saha bala naming kalih dina, nulya tengara enjinge, umangkat Sang Aprabu, alelampah Sri Narapati, prapta ing ara-ara, Welaran ranipun, lajeng tata pasanggrahan, pra niyaka dereng rawuh Sri Bupati, taksih mlampah neng wuntat.
  33. Pra niyaka ingkang sampun prapti, aneng Welaran bedhug wayahnya, nuju ing Rebo dinane, ping pitu tanggalipun, wulan Besar Ehe kang warsi, nuju Kumpeni prapta, dyan nerajang campuh, ararne genira yuda, pan ingamuk lumayu bala Kumpeni, binujung ing ayuda.
  34. Pan sawelas Kumpeni kang mati, pan sedasa kang kacandhak gesang, miwah wong Bugis Baline, limalas ingkang lampus, pan lilima kacandhak urip, sakarine lumajar, samya rebut dhucung, ngungsi loji ing Ungaran, ing Bagelen dening balane Sang Aji, kakalih kang pralaya.
  35. Mapan nenem ingkang nandhang kanin, rereb sadalu enjinge bubar, mangilen saha balane, lingsir kilen gen rawuh, sak kidule Ngungaran singgih, Sang Nata masanggrahan, pan kapernah kidul, lawan banse Walanda, pra niyaka pra sentana wus arakit, maju pabarisan ira.
  36. Pan kinepung barising Kumpeni, enjingipun loji dyan rinangsang, tamng sanjata ararne, sadinten gennya tarung, datan wonten kasoran kalih, reren denira yuda, pan kasaput dalu, antara setengah candra, nulya binten Kumpeni babantu prapti, saking kilen Toyamas.
  37. Bupatine kang tumut Kumpeni, Menggung Yudanegara Toyamas, Kandhuruwan sabalane, wong pamerden pan tumut, wong ing Panjer banjar tut wuri, wong Kumpeni sawidak, wong Bugis wong Bangsul, kathahipun kalih belah, sapraptane lajeng lumebet ing loji, ing Ungaran sedaya.
  38. Sunan kang ngepung wus miyarsa warti, yen babantu Kumpeni wus prapta, Susunan tengara age, bubar sawadyanipun, mring Semarang ing ambal malih, sakiduling Toya, kali Lereng iku, pamrih talade ing papan, pan sadalu nulya Kumpeni dhatengi, abaiane anglanggar.
  39. Kumpeni aneng salering kali, arsa nabrang sarta dandan sasak, Susunan tengara age, rakit sabalanipun, sedya purun mapag ing jurit, akarsa ngrebut sasak, ngandika Sang Prabu, heh, Tumenggung Cakrajaya, arebuta sasak lawan para mantri, atur sembah dyan mangkat.
  40. Dening rakite para prajurit, wong Kasunanan sira mas Rangga, kalawan kanca m an trine, kang Kulon pra Tumenggung, samya dhedhep para prajurit, wonten ing pakarangan, lan prajurit jero, samedale saking Wetan, dhedhep wonten ing pakarangan amiranti, miwah para Pangeran.
  41. Pernah kilen sak kiduling kali, Cakrajaya kang ametu tengah, lawan sakanca m an trine, majeng dyan kinarutug, pan ingedrel marang Kumpeni, mundur Ki Cakrajaya, Kumpeni anggergut, dadya ageng manah ira, samya nabrang wetawis seket Kumpeni, pan kandheg anyenjata.
  42. Nulya Rangga sakancane mantri, sarta prajurit jero sadaya, sareng ngalok giyak kabeh, bendhene sarta tambur, wong Kumpeni kagyat ningali, nulya mundur anabrang, mangalor agupuh, prajurit ing Kasunanan, nyereg wani anabrang salering kali, myang kang para niyaka.
  43. Wong Kumpeni sedaya ngunduri, sarta ambedhil maryem senapan, gumrudug bareng tambure, wong Kasunanan maju, datan kandheg dennya mbedhili, surak sarta agiyak, Kumpeni lumayu, mariyemira kabandhang, lawan obat punika sampun akenging, waos binang satunggal.
  44. Wong Kumpeni nenem kang ngemasi, Kasunanan satunggal kang pejah, wong nenem tatu kathahe, wong jawi roro tatu, sampun mundur ingkang ngajurit, Sri Nata masanggrahan, ing wayah wus surup, duk ngoncati Sri Narendra, dina Kemis tanggal patbelas kang sasi, Sura tahun Jimawal.
  45. Maksih ageng kang bantu Kumpeni, mondhok saler lepen sedaya, lan bala Bugis Baline, Arungbinang tumenggung, atenapi sagung pra mantri, wong Banyumas lan Rema, pamerden pan tumut, ya ta wau Sri Narendra, pirembagan sadalu lan pra dipati, myang kang para pangeran.
  46. Ngraos wegah kathahing Kumpeni, wus mufakat arsa ngoncatana, ngulari papan aneter, injing tengara sampun, nulya bubar Sri Narapati, sabalanya mangetan, Bupati Tumenggung, lampah neng wingking sedaya, amung ingkang prajurit lebet neng ngarsi, ing talaga Ji prapta.
  47. Injing mangkat mangilen lumaris, Sri Narendra wus prapta ing Benda, injing lajeng mangkat maleh, ing Wirasaba rawuh, nulya ingkang para Bupati, kinen akarya sasak, mung Nata mangkat sakbala, nabrang ngaler sabala miwah prajurit, prapta dhusun Ngrasukan.
  48. Sedalu injing mangkat lumaris, prapta masanggrahan wonten Jenar, aperembagan Sang Katong, pra sentana Tumenggung, pra niyaka para prajurit, wus mufakat ing rembag, kandeg sedaya purun, arsa ngantenana mengsah, aneng Jenar atata rakiting jurit, arsa yuda kenaka.

PUPUH VII
P A N G K U R

  1. Sang Nata saha balanya, masanggrahan antara tigang latri, Kumpeni amangkat gupuh, saking pondhokanira, pan sumedya anglanggar marang Sang Ratu, pengagenge wong Welanda, mayor Kalerek Kumpeni.
  2. Welandi Usar kapalan, Pangagenge kapitan Vel kang nami, Dragunder pangagengipun, Kapitan Ucel ika, sami kapalan Usar lan Dragunderipun, para Daheng pan sawidak, kalih belah wong Kumpeni.
  3. Kumpeni Islam caruban, Ambon Mlayu Bugis kalawan Bali, kawanatus patangpuluh, dening kang wadya Jawa, wetarane kirang langkunga wong sewu, pangagenge ing wong Jawa, wetarane kirang langkunga wong sewu, pangagenge ing wong Jawa, Tumenggung Yudanegari.
  4. Kalawan Ki Kandhuruwan, Jawi krama kalawan Wira mantri, Ki Wiradigda Tumenggung, Ian Tumenggung Ngurawan, ing pamerden Banjar panjer Ngromo tumut, tanapi wong ing Banyumas, datan kawarna ing margi.
  5. Sareng wayah lingsir Wetan, ing Ngungaran won Klimpeni duk aprapti, dening baiane Sang Prabu, sampun rakit sedaya, neng sajroning pakarangan dennya kumpul, Kumpeni lampah atata, baya tata pinggir kali.
  6. Sawetaning pakarangan, wong Kumpeni tan uninga Nrepati, lajeng eca lampahipun, Kumpeni ingkang wuntat, ingkang ngidul sigra aneijang purun, mring kang baia Kasunanan, lajeng campuh lan Kumpeni.
  7. Den amuk Kumpeni buyar, kang neng ngajeng maksih eca lumaris, Kumpeni kang Wetan campuh, den amuk nulya buyar, wong Kumpeni sedaya lajeng binuru, denirg baia Kasunanan, Kumpeni ageng neng wuri.
  8. Nenggih Kumpeni kang wuntat, mayoripun anerajang pawestri, tan antara nulya campuh, ulet denira yuda, langkung rame tan wruh rewang tan wruh mungsuh, samya langkung linangkungan, Sunan bingunge tan sipi.
  9. Sang Nata langkung bramantya, sabalane nulya bali mring wuri, Sang Nata nulya amuwus, prajurit kinen dharat, derah pejah sabalanira Sang Prabu, sabab mirsa para garwa, kacandhak marang Kumpeni.
  10. Kumpeni Mayor uninga, yen Susunan dharat tangkep ing jurit, anulya Kumpeni mundur, arakit ngara-ara, dyan Susunan sabalane lajeng laju, bala Kumpeni atadhah, nulya campuh ing ngajurit.
  11. Langkung ramening kang yuda, alah wau ulet wus mati binedhil, caruk pedhang tumbak dhuwung, sareng Mayor palastra, wong Kumpeni kang gesang samya lumayu, Sunan kandheg ngara-ara, kang lajeng bujung Kumpeni.
  12. Pangeran kakalih pisan, Cakrajaya lawan Kartanegara, wau Walandi kang lampus, ing Rana tigang dasa, punjul tiga pangajenge ingkang lampus, saestu Sri Naranata, antuk pitulungan Hyang Widi.
  13. Walandi kacandhak gesang, kawandasa sekawan dipun telasi, luknang siji sampun lampus, kapejahan sadaya, wong Kumpeni selam sabrang sampun lampus, pan kawandasa sakawan, sesanga kacandhak urip.
  14. Wong Jawa mantri kang pejah, wong wewalu mantri Jawa ngemasi, bandhangan obat kehipun, kalih likur tong ika, pan kajawi bandhangan senjata dhuwung, kathah bandhangan senjata, butamal mawarni-warni.
  15. Dening bala Kasunanan, ingkang pejah dhelan Suryanegari, Ki Mangunnegara lampus, prajurit jro kang pejah, nanging gangsalipun kang tatu pepitu, wong jaba mati satunggal, pepitu kang nandhang kanis.
  16. Pangeran ing Purubaya, lan pangeran Mangkukusuman nenggih, kadukan dhateng Sang Prabu, kang mantri pinundutan, datan wonten kang kantun rerehanipun, nanging kantun kang lelenggah, wau pangeran kekalih.
  17. Kala prang ing dina Ngakhad, ping salawe tanggal Sura kang sasi, Susunan sakbalanipun, andhatengken kasukan, wantuning wong mentas menang yudanipun, enjing anembang tengara, angaler ngilen lumaris.
  18. Dyan prapta masanggrahan, Narendra wonten ing Toya urip, atata sakbalanipun, samya apamondhokan, dening bala Kumpeni sakantunipun, kang masih gesang ing Rana, lumayu ngungsi ing Loji.
  19. Miwaha tiyang Jawa, pra Tumenggung sakarine kang mati, sedaya kumpul lumayu, ngungsi loji Ngungaran, samya mempen neng loji sabalanipun, kocapa sri Naranata, ngandika mring rayi kalih.
  20. E, yayi mas Purubaya, lan si adhi Mangkukusuma kalih, sira barisa ing Bandung, atur sembah umangkat, sampun prapta abaris wonten ing Bandung, Sang Nata gen masanggrahan, wonten dhusun Toyaurip.
  21. Antara sedasa dina, wong Kumpeni wong Jawa, Bugis, Bali, ingkang angungsi lumayu, marang loji Ngungaran, pan antara sapeken ing laminipun, nulya wonten byantu prapta, Kumpeni saking Tetegil.
  22. Kapitan Lerek wastanya, kawandasa kathahe wong Kumpeni, dening Buhugis lan wangsul, pan anging wolung dasa, kapitane Dhaeng Mabelah ranipun, dalu praptane Ngungaran, wau ta kang bantu prapti.
  23. Sampun taken tinakenan, ingkang mentas kasoraning jurit, kalawan enggening mungsuh, sedaya tan winarna, nulya enjing tengara Kumpeni kumpul, kapitan Kerek umangkat, sawadyabala Kumpeni.
  24. Sumedya anglanggar mengsah, ingkang wonten ing Bandung ingkang bans, gegancangan lampahipun, wan Pangran Purubaya, Pan gran Mangkukusuma kang bans Bandung, kagyat kadhatengan mengsah, yen kumpeni andhatengi.
  25. Tengara rakit ngayuda, pangran kalih sigra campuh ajurit, tarung senjata gumrudug, Kumpeni sru nyenjata, Pangran kalih sabalanira agergut, angangseg purun kewala, wan kang baia Kumpeni.
  26. Bubar sadaya lumajar, samya ngungsi loji Ngungaran malih, Kumpeni sabalanipun, ing Ngungaran wus prapta, Pangran kalih atur uninga sang Prabu, yen Kedhatengan ing mengsah, linanggar baia Kumpeni.
  27. Menang genipun ayuda, katarima suka Sri Narapati, ya ta renane Sang Prabu, anulya parembagan, pra niyaka sadaya samya tinantun, Sang Nata arsa umangkat, saking Bagelen tumuli.
  28. Ingkang karsa Sri Narendra, marang Kedhu pra niyaka angiring, wonten dening ingkang kantun, neng Bagelen baris, pangran Purubaya lan sakancanipun, lan pangran Mangkukusuma, lawan sakancane mantri.
  29. Ing rembag sampun mufakat, injing bibar sabala Sri Bupati, Toyaurip wus kapungkur, ngaler ngilen lampahnya, nulya prapta Melarang rereb sedalu, injing tengara umangkat, Kalibata wus prapta.
  30. Kalih dalu enjing mangkat, nulya prapta wonten dhusun Kemuning, amasanggrahan sedalu, injing tengara budhal, nulya prapta ing Telaga Sang Aprabu, anulya amasanggrahan, alami satengah sasi.
  31. Kawarnaa kang tinilar, pangran kalih kantun Bagelen baris, Toyaurip anggenipun, nulya mangkat m angetanprapta, dhusun ing Rendhetan wastanipun, antara sadasa dina, kawarnaa wong Kumpeni.
  32. Kang ngungsi loji Ngungaran, ingkang kawon aprang Jenar rumiyin, umangkat sabalanipun, mantuk dhateng Semarang, pra Tumenggung kekalih ika kang tumut, Ki Tumenggung Wiradigda, Jayawikrama tut wuri.
  33. Kang kari baris Ngungaran, kapitan Kalerek wong Kumpeni, enjing tengara wus kumpul, mangkat sabalanira, pan sumedya anglanggar ing barisipun, ingkang wonten Rendhetan, datan kawarna ing margi.
  34. Wong Kumpeni sigra prapta, ing Rendhetan sajpraptane Kumpeni, Pangran kalih samya gugup, Pangeran Purubaya, Pangran Mangkukusuma sabalanipun, angles pangran kalih pisan, datan purun anglawani.
  35. Sabalanira lumaywa, minggah ngardi papang sabala neki, Kumpeni sadayanipun, kandheg dhusuning arga, samya kendel wontening dhusun Sagaluh, lan Tumenggung Arungbinang, Tumenggung Yudanegara.
  36. Akarya loji semana, neng Segaluh an tarane sesasi, ingkang loji dadi sampun, samektaning prayoga, dyan kapitan Kalereg sabalanipun, mangkat dhateng ing Ngungaran, Ngungaran Kumpeni prapti.
  37. Kawarnaa Sri Narendra, ingkang wonten ing Telaga miranti, pepakan pra niyaka gung, samya apirembagan, duk semana wau ta ingkang rinembag, karsane Sri Na ra nata, arsa kondur mring Metawis.
  38. Dereng kongsi antuk karya, yen kondura tan sakeca kang galih, lan ragi lingsem Sang Prabu, panggih lawan kang putra, Pangeran Dipati Mengkunegareku, mila tansah pirembagan, yen maksih neng Kedu ugi.
  39. Angraos tan angsal karya, mila kewran m anahe Sri Bupati, mufakat niyaka agung, kang karsa Sri Narendra, mring pasisir Pakalongan kang ginepuk, enjing Sang Nata tengara, mangkat sawadya Nerpati.
  40. Saking ing Kedu umangkat, Sri Narendra sumedya mring pasisir, Pakalongan kang jinujug, angkate Sri Narendra, dina Senen nuju tanggal pitulikur, Rabiulakir kang wulan, Angaler ngilen lumaris.
  41. Sawadyabala wus prapta, Palibungan enjing mangkat Sang Aji, lajeng lampahe Sang Prabu, dyan prapta ing Nglempuyang, pan sadalu enjing mangkat Sang Prabu, wus prapta jawining rangkah, injing tengara lumaris.
  42. Prapta rereb ing Tempuran, tigang dalu Jagalatan tur uning, atur uninga Sang Prabu, yen wonten tiyang prapta, pan sumedya angabdi dhateng Sang Prabu, awasta pun Kertapraja, sumawita ing Nerpati.
  43. Serta mbekta tiyang kraman, kawandasa kathahe yamang ngabdi, wastane pangagengipun, awasta Mangkuyuda, katarima angabdi dhateng Sang Prabu, pun Kertopraja anulya, dinangu mring Sri
  44. Kartapraja sun atanya, ana ngendi barise wong pasisir, Kartapraja nembah matur, tiyang ing Pekalongan,
  45. barisipun wonten dhusu ing Sidayu, tan antara enjing mangkat, lajeng sawadya lumaris.
  46. Prapta dhusun Pemasaran, kalih dalu enjang budhal lumaris, lajeng kersane Sang Prabu, mring kitha Pakalongan, linangkungan ingkang bans ing Sidayu, pinalawat bans ira, lampahipun nyimpang margi.
  47. Nrajang wana Terataban, Sri Narendra sabalane wus prapti, padhusunan kang tinempur, pan griya ingobongan, dening wadya ingkang lumampah ing ngayun, prapta nagri Pakalongan, kuthane wus den anciki.
  48. Prapta kitha Pakalongan, nuju dina Jumungah ingkang sasi, Jumadiawal Sang Prabu, tanggal kaping kawan welas, wadyabala samya suka manahipun, antuk tedha antuk sandhang, antuk rayahan sakalir.
  49. Sawarnine wadyabala, ageng aht samya suka angenting, lingsir Wetan wancinipun, Dipati Pakalongan, prapta sira kalawan sabalanipun, lan Cakrajaya ing Batang,
  50. sabalane sareng prapti.
  51. Jayengrana Wiradesa, sareng prapta samekta ing ngajurit, saking Kidul wetan nempuh, bala ing Kasunanan, sareng campuh kang nindhihi yudanipun, Pangeran Adiwijaya, wong Kasunanan nindhihi.
  52. Pra Tumenggung munggeng ngarsa, Pangran Nadiwij aya Anindhihi, sami senjata atarung, tan dangu gennya yuda, Adipati ing Pakalongan lumayu, wong pasisir tiga pisan, lumajeng binereg wani.
  53. Samya anggebyur ing toya, wong pesisir kathahpejah ing kali, wong Kasunanan kang buru, sami mendhet bandhangan, rajabrana akathah ing warnenipun, emas arta sesandhangan, senjata waos turanggi.
  54. Dhuwung kandel lan myang pedhang, pan tinilar pagriyan kitha sami, ngeca-eca punggawa gung, wanci bedhug semana, nulya wonten mengsah Kumpeni kang rawuh, ngalun-alun Pakalongan, kalawan titiyang Bugis.
  55. Bugis satus tigang dasa, lan Mekasar pangagenge win arni, Arung Galesong ranipun, wong Bali wolungdasa, samya geger sabala nira Sang Prabu, kasusu samya atata, miranti para prajurit.
  56. Wus tata rakiting yuda, dyan tengara budhal Sri Narapati, anglanggar ing alun-alun, nulya campuh ing yuda, prang senjata dangu ararne acampuh, Ki Tumenggung Wiradigda, dhadhane kang nandhang kanin.
  57. Lawan raden Jay engrana, tanganipun kang kiwa nandhang kanin, den Suryanegara tatu, sikilipun kang kiwa, nulya kandheg kang ngaprang sedaya mundur, sawarnine pra punggawa, samya mundur ing ngajurit.
  58. Kumpeni sabala nira, maksih aneng ngalun-alun arakit, Mekasar Bugis myang Wangsul, tan pegat anyenjata, nulya wadya kasunanan abebantu, sira Mas Rangga kang prapta, angirid para prajurit.
  59. Prajuriting jro sedaya, minger ngetan anikung ingkang jurit, samya anjog margi agung, nusup ing pakarangan, nulya campuh senjata lir gunung rubuh, ararne den ira yuda, Kumpeni asru mbedhili.
  60. Adangu denira yuda, datan wonten kasoran ing ajurit, riwut senjata atarung, peteng kukus senjata, pra prajurit Kasunanan lajeng ngamuk, nusup ngampak sareng numbak, bala Kumpeni kalindhih.
  61. Bugis lan Mekasar, wong Kumpeni kasoran ing ajurit, mangaler palajengipun, samya nabrang bengawan, medal sasak sedaya sareng lumayu, wus prapta salering sasak, kang sasak tinatas aglis.
  62. Sampun atatas kang sasak, wong Kumpeni nulya atata malih, muter gedhong teras kumpul, gedhong teras lojinya, wadyabala Kasunanan kang ngabujeng, kandheg kiduling bengawan, sarta Kumpeni mbedhili.
  63. Prajuriting Kasunanan, samya wangsul mring ngalun-alun malih, sawarnine punggawa gung, ngalun-alun wus prapta, baunipun mas Rangga kang kiwa tatu, lurah Srageni kang pejah, Wiradipa kang kakasih.
  64. Jajar kang pejah titiga, pra niyaka apirembagan sami, maksih aneng alun-alun, sarta atur uninga, sasampune atur uninga Sang Prabu, mas Rangga lan Jayengrana, katimbalan prapteng ngarsi.
  65. Tur bekti mangaras pada, dyan rinangkul ing Kanjeng Sri Aprabu, dyan rinangkul ing Kanjeng Sri Bupati, akathah ingkang dinangu, sakathahing ngayuda, angandika wau Kanjeng Sang Aprabu, gandhek lan Singanegara, sira sun kongkon tumuli.
  66. Dhawuhna timbalaning wang, mring niyaka sakathahing Bupati, belanana anak ingsun, iya si Jayengrana, lawan obat mimis paringna den gupuh, sing sapa tan belanana, marang putra ngong sayekti.
  67. Sun titipaken kang sirah, wong agandhek lawan Singanagari, sandika samya turipun, gandhek ran Surataruna, Nayasruwa Singanegara ranipun, ing ngalun-alun wus prapta, dhawuh timbalan Nerpati.
  68. Timbalan dhawuh sedaya, pra Tumenggung kaparing obat mimis, samya sandika turipun, sigra nembang tengara, budhal bans niyaka sabalanipun, angangseg loji sadaya, nanging tan saged nabrangi.
  69. Tarung senjata kewala, kaletan bengawan Sang Aji, wus prapta ing ngalun-alun, lan prajurit sedaya, katimbalan sagung kang para Tumenggung, sampun prapta ngarsa Nata, mukalir konjem ing siti.
  70. Sang Nata asru ngandika, kaya paran karep ira ngajurit, para Tumenggung umatur, duka dalem Sang Nata, sakalangkung pakewed ing margenipun, lan obat mimis wus telas, Sang Nata ngandika malih.
  71. Yen niku sira dhanana, wong Kumpeni Semarang ambantoni, lan Tegal gelak bebantu, dadya abot sinongga, ngularana kang cethek sabranganipun, payo padha sinabrangan, padha nganteb ing ngajurit.
  72. Anulya tengara bubar, pra niyaka pinaring obat mimis, mring ngalinen lampahipun, dene ingkang tumilar, anjagani sakiduling lepen kantun, mas Rangga sabala nira, tiktuk ingkang den suledi.
  73. Pra Tumenggung sigra nabrang, sabalane sampun nabrang rumiyin, prapta saler nglepen sampun, kilening loji Beran, sigra mengsah Kumpeni medali gupuh, sarta ngarutug senjata, pra niyaka samya ngisis.
  74. Sang Nata tangginas ngatag, kang prajurit jro nabranga sami, niyaka ingkang lumayu, uninga ing Sang Nata, sampun nabrang nindhihi, dyan wangsul mengsah sedaya, Kumpeni medal mbedili.
  75. Bugis wangsul lan Mekasar, wonten kari sarta ngarutug bedhil, prajurit kapilih majung, anglancangi ing yuda, wastanipun Banjarsotang pan angamuk, pjuh sampuh lan Welanda, anulya wonten nglancangi.
  76. Pangagenge wong keraman, balanira Mangkuyuda ngemasi, pejah lan Kumpeni campuh, nulya sareng umangsah, kang prajurit lebet sami mangsah ngamuk, geger Kumpeni kasoran, kawandasa kang ngemasi.
  77. Punjul pipitu kang pejah, pan sakawan ingkang kacepeng ngurip, Rumgelasong sawadyeku, muwer gedhong pomahan, sarewange sarta ineb lawangipun, pagere jaro kewala, anulya tinerjang wani.
  78. Pager jaro sampun rebah, pan binasmi sarta kinepung wani, Rumgalesong nulya metu, mbekta gandera pethak, nulya teluk sabalane sangangpuluh, punjul wawalu sadaya, ingkang ngemasi kajawi.
  79. Kang pejah pan tigang dasa, langkung tiga wong Bali lawan Bugis, ingkang pejah mung sapuluh, prajurit Kasunanan, ingkang pejah lilima tatu tetelu, wong Jawa pejah titiga, sawelas kang nandhang kanin.
  80. Wadyabala Kasunanan, pan akathah angsal bandhangan sami, waos senjata myang dhuwung, maryam mimis sobatnya, nulya katur dhumateng wau Sang Prabu, langkung suka Sri Narendra, Sri Natanira lumaris.

PUPU VIII
S  I  N  O  M

  1. Sasampunira ayuda, mangkat Kanjeng Sri Bupati, masanggrahan jroning kitha, ing Pakalongan negari, gumerah swaraning jalmi, wan tu men tas menang pupuh, andum bandhangan kathah, bandhangan awarni-warni, sarywa murah sandhangan sarywa lan pangan.
  2. Samya suka ingkang Nata, Sang Nata enjing tinangkil, pepak kabeh pra niyaka, andher ngarsane Nrepati, Arumgalengsong nuli, kaim bar sabalanipun, suyud sungkeming Nata, ngandika Sri Narapati, mring kang raka Pangeran Adiwijaya.
  3. Kakangmas Adiwijaya, Bupati dika tindhihi, dika lumampah mring Batang, saprayoganing ngajurit, yen tan cundhuk umpami, ing Batang andika gempur, Pangran Adiwijaya, sandika dhawuh nglampahi, pra Tumenggung sandika sarta tur sembah.
  4. Wus bubar sabalanira, mring Batang para Bupati, Sang Nata malih ngandika, mring prajurit Srageni, Jagabaya tinuding, sakancane kang sun tuduh, e, sira ingsun dhuta, mring Wiradesa nagari, dyan umangkat Srageni lan Jagabaya.
  5. Pangeran Adiwijaya, kelawan para Bupati, lampahe dhatan winarna, ing Batang pan sampun prapti, nagri kapanggih sepi, lajeng kaobongan sampun, kitane wus kaobar, Pangeran lan pra Bupati, sabalane wangsul dhateng Pakalongan.
  6. Sang Nata neng Pakalongan, antarane tigang latri, enjang atengara bubar, mangetan gennya lumaris, karsane Sri Bupati, sawarnine kang perahu, sawarnine kang perahu, kang kinen ngobongi, Sri Narendra prapta sawetaning Batang.
  7. Sri Narendra masanggrahan, awasta dhusun ing Beji, pamrihipun Sri Narendra, ngajengken loji weleri, datan antara lami, mapagih Batang acundhuk, wasta pun Sindujaya, asowan ing Sri Bupati, kang jinujug nenggih raden Jayengrana.
  8. Anulya pun Sindujaya, kaimbar ing Sri Bupati, sampunnya kasupatanan, pun Sindujaya anuli, kang karsa Sri Bupati, kaparingna Sri Batang, kasengkakaken ngaluhur, sarta sinungan kakasih, pan anama pun Tumenggung Sindujaya.
  9. Anulya kinarya duta, ambekta surat Nerpati, pinutus angengetena, Bupatine wong pasisir, umangkat lumastari, sedaya datan winuwus, lampahe Sindujaya, para Tumenggung pasisir, sawarnine kapilut serat Sang Nata.
  10. Sedaya arsa nungkula, arsa nungkul ing Nrepati, kerid marang Sindujaya, para Tumenggung pasisir, sabalane wus prapti, kandheg Batang samya kumpul, Tumenggung Jayaningrat, ing Pakalongan lan malihm, ki Tumenggung Cakrajaya nagri Batang.
  11. Lan Tumenggung Jay engrana, ing Wiradesa negali, Tumenggung Cakranegara, ing Pemalang lawan malih, ing Barebes negali, den Suralaya ranipun, inggih amung punika, lan karsa cundhuk Nerpati, gennya kumpul aneng negati ing Batang.
  12. Wus lajeng atur uninga, lan Sunan kang nganeng Beji, pun Tumenggung Sindujaya, katarima ing Nrepati, angirid pra Dipati, Sang Nata timbalanipun, Ronggowirasentika, mapaga mring wong pasisir, marang Batang padha sira timbalana.
  13. Kirida marang ing sira, l^jens mring ngarsa marni, tan kawarna solah ira, lukita datan winarni, pra Tumenggung WHS prapti, ing Beji sabalanipun, kairid mring mas Rangga, Sang Nata suka kang galih, sadhatenge kahurmatan mring Sang Nata.
  14. Sarta bedhil barondongan, senjata mariyem muni, kang prapta sabalanira, kadheg sajawining baris, kang karsa Sri Bupati, pasisir kang pra Tumenggung, dhuwung wus kapundhutan, pangandikaning Nrepati, timbalana lumebu para Dipatya.
  15. Sampun sami kasupatan, dhuwung kaparingken malih, samya munggeng ing ngajengan, kathah dinangu Nrepati, dinangu wong pasisir, kang sami cundhuk Sang Prabu, akathah sami gujengan, Sunan sukane tan siwi, Ki Tumenggung Cakrajaya nagri Batang.
  16. Sampun kalihaken nama, dhumateng Sri Narapati, ran Tumenggung Danureja, Sindujaya wus pinaring, kagempalken negari, ing Batang cacah wong sewu, Tumenggung Jayengrana, ing Wiradesa ingalih, wus anama Ki Tumenggung Amongraja.
  17. Anenggih mung punika, namanipun kang den elih, sedaya dhatan winarna, antarane tigang latri, Jayaningrat winami, Pakalongan nagrinipun, sadhereke satunggal, pawestri pan sanes bibi, tunggal rama Den Ayu Gambes kang nama.
  18. Kapundhut ing Sri Narendra, nenggih pan kinarya rabi, ing dina Senen aningkah, Jumadilawal kang sasi, Nata genira kawin, salawe prah tanggalipun, Jimawal ingkang warsa, sengkalane kang winarni, Swara Ardi Angobahaken ing Jalma.
  19. Kalangkung inguparengga, kadya pangan ten Nerpati, menang aprang antuk garwa, kasukan rahina wengi, sabala suka ngeting, henengna Beji Sang Prabu, ya ta genti winarna, kang tinilar maksih baris, Jeng Pangeran Dipati Mangkunegara.
  20. Sayekti pareng ing lampah, saestu ingucap ganti, nenggih sareng lampah ira, satilare Sri Bupati, pamondhokan Tasaji, para garwa putra kumpul, dening kang baris ngarsa, m antri Jawi kang kekalih, ran Tumenggung nenggih Suramangunjaya.
  21. Sakancane mantri jaba, pan ajeng-ngajengan baris, lan Kumpeni Perambanan, Bilman Kapitan Kumpeni, myang Bugis lawan Bali, miwah tiyang Jawinipun, nenggih Kanjeng Parigeran, Dipati Mangkunegari, dennya mondhok Tasaji sahabalanya.
  22. Asring angleledhek mengsah, Parambanan mring Kumpeni, pan let sadina rong dina, lajeng angeleledhek jurit, wangsul marang Tasaji, Kumpeni tan ana metu, mempen neng Parambanan, linaledhek para mantri, let rong dina terkadhang let tigang dina.
  23. Nulya Pangeran Dipatya, sabalane majeng malih, arereb ing Pamasaran, sawadyabala miranti, dutane kang rama rawuh, Sunan sarta kang surat, rama ratu pa ring uning, mring kang putra Kanjeng Pangeran Dipatya.
  24. Salampah-lampah ing yuda, kang putrì ngangsuli tulis, mring kang rama Sri Narendra, enjang Pangeran Adipati, nembang tengara muni, bubar ngilen lampahipun, prapta Jibung samana, tan antara aningali, bong-obongan larug saya m angetan.
  25. Kudanawarsa umangkat, lan baiane ingkang rayi, Pangeran Mangkudiningrat, sabalane mangkat sami, arsa tulung ngajurit, ngidul leres lampahipun, nulya Pangeran Dipatya, tumut tulung ing ngajurit, sareng prapta kilen Tembayat semana.
  26. Sawetaning dhusun Jiwa, kapranggul lawan Kumpeni, pangeran Mangkudiningrat, sabalane tangkep jurit, Kudanawarsa nunggil, majengngetan barisipun, wau Kapitan Beman, majeng ngilen wong Kumpeni, nulya campuh atarung sami senjata.
  27. Kudanawarsa sakbala, Mangkudiningrat anuli, lumajeng kawon ayuda, ngaler den bujung Kumpeni, dening Pangran Dipati, maksih lumampah neng pungkur, wau sareng tumingal, kang rayi lan kang papatih, sarowange lumayu binujung yuda.
  28. Pangran Dipati angatag, mring mantri lebet prajurit, sarta tengara tinembang, bendhe gong beri tinitir, majeng myang tambur muni, lajeng lumampah mangidul, lajeng campuh ngayuda, kilen Jiwa lan Kumpeni, campuh aprang wayahipun lingsir wetan.
  29. Nuju ing dina Selasa, Dulkangidah ingkang sasi, ping salikur ingkang tanggal, Jimawal kang ponang warsi, rame campuh kang jurit, kaseser Kumpeni mundur, nanging taksih nyenjata, lumampah kendel mbedhili, mantri lebet nora kandheg sinenjata.
  30. Dening sagung mantri jaba, kang sami kaplajeng jurit, dan lajeng Pangran Dipatya, ambujung mengsah Kumpeni, lan mantri jaba sami wangsul, tumut bujung sedaya, nanging tan purun merpeki, angengadhol bala saking katebihan.
  31. Mung mantri jro kawandasa, kang purun celak Kumpeni, anulya wonten satunggal, mantri jro purun nglancangi, anumbak mring Kumpeni, Jawidenta wastanipun, Kumpeni nulya buyar, lumajeng binereg sami, mring mantri jro kang nyereg sarta nyenjata.
  32. Kumpeni ingkang lumajar, kandheg Gebal purun malih, pramila kandheg kang mengsah, Kapitan kapale mati, sinanjata mring Mantri, Jayaleksana wastanipun, Jayaleksana pejah, sinenjata mring Kumpeni, nulya mantri lebet mangamuk sedaya.
  33. Kumpeni nulya lumajar, Kapitan angsal turanggi, kapalipun Surengrana, Prambanan mantri Kumpeni, Surengrana rumiyin, Mantrine Pangeran Timur, Pangeran Mangkudiningrat, ambalik marang Kumpeni, ingkang samya abaris ing Perambanan.
  34. Kapitan Bilm an semana, sampun angsal turanggi, pan kadi kacandhak pejah, pun Surengrana ngemasi, kacandhak ing ngajurit, wus tinigas murdanipun, Kumpeni kang lun away, yen kapengkok kang ngarumpil, samya magok Kumpeni sarta nyanjata.
  35. Dyan Mantri lebet andarat, angamuk turnbak Kumpeni, Kumpeni nulya lumajar, kang kacandhak den pateni, sirah tinigas sami, pitulas Kumpeni lampus, Bugis Bali lilima, sasisane ingkang mati, samya ngungsi lumebet biting Prambanan.
  36. Dening kang menang ayuda, kandheg kasaput ing wengi, sarta jawah deres prapta, wau Pangeran Dipati, wangsul m angetan malih, rereb ing Jiwa sadalu, enjing bubar m angetan, wangsul ing Tasaji malih, langkung suka wadyabala menang
  37. Nulya samya akasukan, sawadya Pangran Dipati, kang tansah andón asmara, kawamaa wong Kumpeni, ingkang wonten Metawis, ing Ngayodya barisipun, bantu mring Perambanan, Kapitan Songrat Kumpeni, sabalane Bugis wangsul lan wong Jawa.
  38. Sapraptane Perambanan, sabalane wong Kumpeni, lajeng umangkat anglanggar, mring kang bans ing Tasaji, lampahe wong Kumpeni, angobong-ngobong ngrangramu, dening Pangran Dipatya, ingkang wonten ing Tasaji, sabalane sareng ngaturan uninga.
  39. Mring kang baris aneng ngarsa, gen linanggar ing Kumpeni, Kumpeni saking Prambanan, sigra Sang Pangran Dipati, rembagan lan pra m antri, sedaya ing ngaturipun, eca angoncatana, mangaler bala lumaris, prapta Kedhungjambal dennya tata tata.
  40. Yen Kumpeni nututana, sumedya puruningjurit, wau Kumpeni kang nglanggar, lajeng dhumateng Tasaji, nanging kapanggih sepi, denobongipondhokipun, Kumpeninulyanulak, wangsul ngiIen wong Kumpeni, sampun prapta Kumpeni ing Perambanan.
  41. Pangran Dipati anulya, sabala niralumaris, arerep ing Jatimalang, kateguwan ler ing ardi, dening kang para rabi, lajeng ngetan lampahipun, Kedhungwaringin wastannya, nulya katimbalan malih, para garwa kapernahken ing Tambakan.
  42. Dening Pangeran Dipatya, sabalane ngilen malih, arereb sabalanira, ing Gombong pasang salatri, nulya ngilen lumaris, Karangm anj angan wus rawuh, sawetaning Barija, sawadyabala miranti, babarisan aneng ing Karangmanjangan.
  43. Kanjeng Pangeran Dipatya, asring anglanggar Kumpeni, kang ngabaris Perambanan, let kalih dinten ajurit, trekadhang tigang latri, sapeken lalaminipun, nanging boten winarna, menang kalah ing ngajurit, asring ngepur yudane sapi maesa.
  44. Nulya Pangran Adipatya, kalawan bala prajurit, dhumateng ngardi Tambahan, nyunati kang putra estri, atmaja kang wewangi, den ajeng Sombro ranipun, lan sarta tinindhihan, semana Pangran Dipati, kasukan lan wadya inum-inuman.
  45. Gamelan myang barondongan, mariyeme wanti-wanti, angunggar manahing bala, sasampunira winarni, Kanjeng Pangran Dipati, kelawan sabalanipun, wangsul mring pabarisan, ing Karangmenjangan sabala tata.
  46. Dening Pangran Dipatya, anom kang wonten ing wukir, ardi Telasih gembira, lan Jayanegari, Sujanapura Tumenggung, mudhun marang Metaram, sabalane sampun prapti, rebut tedha lan rebut wong ing Metaram.
  47. Munggah tumurun ing arga, dyan linanggar mring Kumpeni, kang abaris ing Ngayogya, campuh ngereng-ereng ardi, datan adangu jurit, Jayanegara dyan tatú, kenging ing mimis pejah, anulya Pangran Dipati, Anem lawan Jayaningrat wus lumajar.
  48. Tumenggung Sujanapura, lumajeng minggah ing ardi, Kun peni lajeng lampahnya, pamondhokan baia Gadhing, nulya Pangran Dipati, Anem aputusan gupuh, tur uninga kang raka, Kanjeng Pangeran Dipati, ingkang baris elering Karangmenjangan.
  49. Wus katur dhateng kang raka, yen kawon denira jurit, pun Jayanegara pejah, sedaya Pangeran Dipati, Mangkunegara agupuh, arsa anindakana, wadyabalane wus rakit, pan sumedya atetulung ing ngayuda.
  50. Anom Pangran Dipatya, ingkang karsa den tulungi, enjing tengara umangkat, mangidul minggah ing wukir, sabalane lumaris, nuju rendheng lepene gung, samarga-marga sasak, baita lesung kinardi, tan kawarna ing marga anulya prapta.
  51. Dipati Mangkunegara, sabala wus prapta wukir, sareng panggih lan keng raka, kang rayi lajeng ngabekti, Jayaningrat ngabekti, Jayanegara angujung, dhateng Kanjeng Pangeran, Dipati Mangkunegari, wus dinangu sapclahira ngayuda.
  52. Sadaya datan winarna, amung alereb sala tri, enjing tedhak saking arga, sumedya nglanggar Kumpeni, kang bans bala Gadhing, ingkang lumampah ing ngayun, Janingrat Janapura, sabalane wong Metawis, lan Pangeran Dipati Anem neng ngarsa.
  53. Jeng Pangeran Dipatya, Mangkunegara neng wingking, lan sawadyabalanira, lajeng denira lumaris, dening bala Kumpeni, Calagadhing enggenipun, sareng mirsa tengara, bala Kumpeni medali, nulya campuh kang pangarsa Janapura.
  54. Kalawan Ki Jayaningrat, sabalane campuhjurit, tan adangu dennya yuda, J ay apura wus kalindhih, Jayaningrat Pangran Dipati, Anem pan samya lumayu, binujung ing Welanda, kang raka taksih neng wingking, Kanjeng Pangeran Dipati Mangkunegara.
  55. Lajeng genira lelampah, nulya kapethuk Kumpeni, lajeng campuh lan Welanda, m antri lebet ngamuk wani, ingedrel ing Kumpeni, tan kandheg pangamukipun, Kumpeni dyan lumajar, mantri lebet bujung jurit, wong Kumpeni ngungsi ing jroning bata.
  56. Amempen neng Gadhingcala, pakewed kang dipun ungsi, tan kandheg gennya nyenjata, mantri lebet kandheg sami, lalare angubengi, pager bata enggenipun, wadya tarung senjata, mila kandheg pra prajurit, jroning bata Kumpeni asru nyenjata.
  57. Kanjeng Pangeran Dipatya, Arya amengku Negari, kandheg sak wadyabala, sabab panggenan Kumpeni, pakewed anulungi, mila wadya kandhegipun, sarta aturing bala, kang sepuh-sepuh ngaturi, milanipun boten lajeng dipun rangsang.
  58. Dadya kinepung kewala, kiwa tengen den obongi, nulya surup Sanghyang ngarka, Kanjeng Pangeran Dipati, mundur sawadya ngiring, mring Magari sandhingipun, prapta rerem mondhokan, pinggiring ngardi Magari, wong Magari kang nganeng Gadhingingcala.
  59. Ing dalunya los wus minggat, marang Ngayogya angungsi, amor Kumpeni akathah, sagung kang mantri jawi, kinen boyong ngawong dhusun, kang tumut ing Welanda, sarta kinen angrayahi, sawarnine kang wus tumut ing Welanda.
  60. Kebo sapine den rayah, sami den dum kang prajurit, nanging ingkang baboyongan, katur mring Pangeran Dipati, nulya pangran Dipati, semana ing karsanipun, prajanji tepan-tepan, mantri jro mantri jawi, mantri jaba yen aprang asring lumajar.
  61. Sring mantri jro tinilar, parentah Pangran Dipati, mring mantri jro jaba sedaya, lamun ora bareng jurit, mring mantri yen jurit, yen atilara lumayu, sapa kang dhinginana, lumayu ingsun pateni, mung saiki ingsun duwe pangapura.
  62. Sabab ingsung wedi wirang, yen temua lan kiyai, mring rama Sunan ing benjang, ature pra mantri jawi, sami lan upatanipun, benjang tekeng ing rana, tan lumayu ing ngajurit, yen tinilara mantri jro dipun rampoga.
  63. Nulya Pangran Dipatya, Mangkunegara apamit, dhateng kang rayi Pangeran, Dipati Anem anenggih, arsa kundur tumuli, mangaler barisanipun, dening mungsuh wus lunga, mring Ngayogya wong Kumpeni, mila wangsul mangaler Pangran Dipatya.
  64. Mila mangkat saha bala, Kanjeng Pangeran Dipati, sarwa bekta beboyongan, wau ta nenggih kang rayi, Pangeran Adipati, Anem punika kang kantun, kalawan Jayaningrat, Jayapura samya kari, nulya minggah ing ardi sabalanira.
  65. Sababe ajrih tinilar, pramila minggah ing wukir, wau lampahe Pangeran, kang ngaler Pangran Dipati, tan kawarna ing margi, ing Tambakan nulya rawuh, panggih lan para garwa, para putra samya panggih, samya oneng tansah apulang asmara.
  66. Sadaya datan winarna, nulya Pangeran Dipati, umangkat saking Tambakan, tedhak mangilen lumaris, pabarisan wus prapti, Karangmanjangan ranipun, antarane sepasar, rereb Pangeran Dipati, nulya arsa banjel Kumpeni Prambanan.
  67. Mangkat sing Karangmanjangan, mangilen bala lumaris, mantri jaba munggeng ngarsa, prapta sawetaning Taji, wadyabala wus rakit, atata prajuritipun, atata wus malatar, ngandika Pangran Dipatya, mring Ki Patih lan sakehe mantri jaba.
  68. Kabeh lah padha majua, angleledheka Kumpeni, kang abaris Perambanan, kang ingatag dyan lumaris, angleledhek Kumpeni, Kumpeni tan purun metu, tan wonten purun medal, eca dhedhep wong Kumpeni, nora purun medal saking pabitingan.
  69. Dennya ngleledhek sadina, nulya kasaput ing wengi, Kanjeng Pangeran Dipatya, arereb wonten ing Wedhi, enjing pan mangkat malih, atata sabalanipun, nulya atata-tata, ing ngara-ara miranti, Wringinruluh enggene atata-tata.
  70. Lan mantri lebet sedaya, lawan tiyang ngampil-lampil, dening sakeh wadyabala, Srageni lan mantri jawi, kinen majenga sami, marang Prambanan lumajung, pra Tumenggung sedaya, lawan sagung mantri jawi, sabalane Pangeran Mangkudiningrat.
  71. Srageni lawan panumbak, samya ngleledhek Kumpeni, dyan Kumpeni Perambanan, tengara sigra medali, saking sajroning biting, myang wong Jawa Bugis wangsul, muntab ing ngara-ara, lelurung dhendheng lumaris, kang gandera amyang anglir gula drawa.

PUPUH IX
DHANDHANGGULA

  1. Tanantara campuhing ajurit, wonten sawetaning Prambanan, sakilen Taji pernahe, senjata ingkang tarung, sru gumrudug swaraning bedhil, wong mantri jaba bubar, Srageni lumayu, Pangeran Mangkudiningrat, Danawarsa binereg dhateng Kumpeni, kacandhak pinejahan.
  2. Palayune samya sipat kuping, salang tunjang samya rebut gesang, rebut dhingin pelayune, Kumpeni sanget bujung, wau Kanjeng Pangran Dipati, ingkang maksih alarywan, aneng Wringinrubuh, lan mantri jro kewala, kawandasa sawidak la wan kang ngampil, pangeran Adipatya.
  3. Sareng mirsa swarane kang bedhil, wau Kanjeng Pangeran Dipatya, mangkat lan mantri jerone, laflipah mangidul laju, sareng prapta wetaning Taji, kapapag mantri jaba, kang samya kaplayu, para Tumenggung sadaya, Sarageni nanging wus telas kang galih, tan purun ing ajengna.
  4. Pangeran Dipati pegel kang galih, aningali marang mantri jaba, kantun mantri jero bae, tinantun samya purun, dyan sedaya sama prajanji, sarta narik curiga, pratanda yen purun, nulya Kumpeni katingal, sarta nyereg lampahe Kumpeni malih, margi geng kang sapindhah.
  5. Medal kidul sapindhah Kumpeni, nulya majeng Pangeran Dipatya, lan mantri jro prajurite, kawandasa akumpul, mapagaken marang Kumpeni, kang kidul kilen nrajang, sarta bendhe ngungkung, gong beri tambur gumerah, wong Kumpeni ing kalih Kotes den jogi, kidul Taji campuh prang.
  6. Wong Kumpeni ngedrel wanti-wanti, nulya mantri jro kinen adharat, anuju banjir kaline, mantri jro nabrang ngamuk, nabrang dharat tilar turanggi, binindrong ing senjata, tan kandheg angamuk, anumbak marang Welanda, wong Kumpeni kang ngajeng kathah kang mati, kang wingking kagegeran.
  7. Lajeng anerak bala Kumpeni, kang kapalan pan sami lumaywa, Kumpeni kang dharat kabeh, kilen ing Ngebel kantun, anadhahi sarta mbedhili, lir gunung swaranira, m im is anglir jawuh, Pangran Dipati angatag, ayo batur aja kandheg ngamuk jurit, mantri jro majeng mati.
  8. Ngamuk dharat numbak mring Kumpeni, Kumpeni ngajeng kathah kang pejah, sasmita tutumbak bae, Kumpeni ingkang kantun, pan lumajeng arebat urip, Pangeran Adipatya, kandheg lampahipun, pramila kandheg sakedhap, mantri lebet sayah dharat gennya jurit, wantu dharat asayah.
  9. Embeljeblokan papaning jurit, angantosi tunggangan turangga, sareng angsal turanggane, nulya lajeng abujung, mring Kumpeni para prajurit, Kumpeni kang kacandhak, akathah kang lampus, miwah Bugis Bali nira, wong Kumpeni kang kacandhak den pateni, sekarine kang pejah.
  10. Kumpeni dharat mogok ngadhepi, ing kakalen sawetan Prambanan, sarta gumrudug bedhile, Kumpeni ambek purun, Jeng Pangeran ngatag prajurit, payo maneh dharata, prajurit dyan mudhun, majeng ngadharat sedaya, nulya ngamuk nulya lumajeng Kumpeni, ngungsi biting Prambanan.
  11. Sarta tangkeb lawang wong Kumpeni, anyenjata mriyem lan sunapan, Jeng Pangran pangandikane, ngatag prajuritipun, payo padha dharata maning, ngrangsang biting Prambanan, nulya ingkang rawuh, Ki Patih Kudanawarsa, mentas kembel pisah lan bature sami, sigra atur uninga.
  12. Yen mengsah taksih ageng ing wingking, medal margi ageng ler punika, wcnten ing Taji enggene, Pangran kagyat angrungu, nulya ngatag mring kang prajurit, mantri jro semana, payo nulak wangsul, amapag mungsuh m angetan, amangsuli kang mengsah maksih neng Taji, nulya mangkat m angetan.
  13. Tan antara kang mengsah Kumpeni, Bugis wangsul mandhi waos benang, kalihatus wetawise, Pangran Dipati dulu, sigra mangsah lan kang prajurit, sami nanderken kapal, aneijang mring mungsuh, Bugis wangsul samya eram, aningali tangkepe ingkang prajurit, buyar tataning aprang.
  14. Saweneh Bugis lawan wong Bali, wonten ngamuk wonten kang lumajar, dadya kathah kang lampus, sekarine mati angungsi, lumebet Perambanan, wonten kang nganusup, kasaput dalu semana, nulya kandheg sawadya Pangran Dipati, tur samya ambebandhang.
  15. Mantri lebet kang pejah satunggal, ingkang wasta pun Jayaprabawa, akathah babandhangane, waos, senjata, dhuwung, myang gendera miwah turanggi, mundur Kanjeng Pangeran, sonten wayahipun, rereb pamondhokan, luwâk Wedhi enjinge budhal lumaris, dhateng Karangmenjangan.
  16. Sarta ingkang para mantri jawi, sami ambekta sirah kang mengsah, sarta mbekta bandhangane, Karangmenjangan rawuh, nulya ingkang pra mantri jawi, sedaya dinukanan, miwah pra Tumenggung, dhuwung samya pinundhutan, sabab dening prajanji baia rumiyin, sampun wonten kang tilar.
  17. Yen kariya prang tilar prajurit, mantri lebet janji pinejahan, wesana atilar kabeh, mila dhuwung kapundhut, pan kinarya liruning pati, pinrih padha wedhiya, nulya dalanipun, Ki Tumenggung Wiranata, kesah minggat sarta sabature balik, lumebet dhateng Sala.
  18. Kudanawarsa nulya nututi, nusul Wiranata pan kacandhak, salering ngarsi wyile, ing bambing prang tan dangu, Wiranata kawon ajurit, binujung marang Sala, kandheg kang amburu, wangsul ngidul Danawarsa, sabature Danawarsa mondhok nuli, dhusun ing Waladana.
  19. Nuju gerah Pangeran Dipati, sadhatenge aprang Perambanan, anglir konduran gerahe, maksih agerahipun, enjang mangkat Pangran Dipati, saking Karangmenjangan, saras gerahipun, nulya prapta Kedhungjambal, mapan karya masanggrahan tengah wukir, ing alihaken aran.
  20. Samakaton tur ngongkang ing kali, kang rayi Pangran Mangkudiningrat, tinanggenah ngarsa dhewe, masangana kang mungsuh, Prambanan bans Kumpeni, Pangran Mangkudiningrat, daleya pan mundur, dhumateng ing Karangkunan, tinjo marang panggenane ingkang rayi, marmane tan uninga.
  21. Kumpeni kesah datan udani, ingkang raka pegel ingkang manah, midhanget ingkang rayine, bubar mring Yogya dalu, dyan Kumpeni Yogya Metawis, bubar saking Metaram, mring Semarang laju, Ki Tumenggung Danawarsa, ingkang kandheg ing MaJadana abaris, tinukup Wiranata.
  22. Ngantos sedalu genira jurit, Wiranata kawon genya yuda, lumayu ngaler laruge, enjang pan binayujung, nenggih Kanjeng Pangra Dipati, wonten sima katingal, neng pucuking gunung, sapamirsa kang senjata, dyan umangkat atulung ing ajurit, mring Patih Danawarsa.
  23. Dalu pukul pat dennya lumaris, baya menangi lajeng lampahnya, bujung mangaler puruge, Wiranata binujung, pondhokira sampun kapanggih, mapan untap-untapan, ngaler gennya mayu, kang kacandhak pinejahan, nulya wangsul Kanjeng Pangeran Dipati, ngidul sabalanira.
  24. Nulya prapta Samakaton malih, lajeng mangkat dhateng ngardi Sendhang, law an sawadyabalane, enggene garwanipun, sabab ajeng aninengkebi, garwa ratu bendara, pepek pra Tumenggung, Bupati mantri sedaya, Pangran Adipati Anom sampun prapti, asowan ingkang raka.
  25. Sarta eyang ratu ibu prapti, saking ardi Kendheng Sokawatya, ngardi Sendhang prapta kabeh, sarta anguyu-uyu, lir rinengga Sendhang ing ardi, gam elan tigang rancak, Sakati salendro, katiga pelog semana, lamenipun nguyu-uyu pitung latri, sareng tingkebe urmat.
  26. Kalataka bercndongan muni, sampuning tingkeb arsa kasukan, anayub lan sabalane, anulya jawah awu, kagegeran estri sumingkir, langkung dene puyengannya, den nyana yen mungsuh, andhatengi anyenjata, pramilane jajaleran mapag jurit, wände dennya kasukan.
  27. Kala jawah awu pan weradin, pan sajagad samnya kagegeran, dyan anulya tintrim kabeh, kang eyang ibu ratu, sami wangsul mangaler malih, ardi Kendheng wus prapta, miwah arinipun, Kanjeng Pangeran Dipatya, Anem wangsul mring ngardi Kidul Sularsih, sabalane wus prapta.
  28. Pangran Dipati Mangkunegari, wangsul dhateng Samakatingal, garwa putra tumut kabeh, Samakaton binangun, pasanggrahan sirap nulya sri, mandhapanipun sirap, semana yen dalu, ringgit karucil walulang, yen rahina lulumban munggeng benawi, lan sagung para garwa.
  29. Neng perahu gagamelan asri, akasukan munggeng ing baita, anginum sarta tandhake, kang prajurit jro tumut, neng perahu egar kang galih, tan kawarna semana, wonten gandhek rawuh, utusane ingkang rama, jeng Susunan sarta wau mawi tulis, andhawuhken timbalan.
  30. Ingkang putra Pangeran Dipati, sasmitane timbalaning serat, Susunan nenggih lampahe, sampun mangkat Sang Prabu, saking Pakalonganing Beji, kondur dhateng Metaram, lan sabalanipun, ing marga datan winarna, kacarita ing Warak Sunan wus prapti.
  31. Lan Tumenggung Bupati pasisir, pan tinilar kinen rumeksoa, negarane dhewe-dhewe, timbalane Sang Prabu, mring kang putra Pangran Dipati, den enggal akarya, kadhaton kang patut, karyaa kutha Metaram, sawetane kali Opak pinggir ardi, aran Pasar Pabrekan.
  32. Kinaryaa karaton tumuli, kawangenan dadine sapasar, Pangran Dipati galiye, kagyat ajrih kasusu, animbali para Bupati, pra tumenggung sedaya, kadhawuhan gupuh, lajuwa marang Metaram, pra Tumenggung karyaa kutha tumuli, aran desa Pabrekan.
  33. Ingkang rayi tangginas tinuding, Pangran Mangkuningrat den kebat, mangkat mring Metaram age, nindhii pra Tumenggung, karya kutha Pabrekan aji, wau gandhek Sang Nata, ingandheg karuhun, mila ingandhek kang duta, pan menawi rawuh nuli Sri Bupati, kadhaton dereng dadya.
  34. Den eman sagung para Bupati, satemah pra Tumenggung kadukan, kadamel alun-alune, yekti duka Sang Prabu, yen kedhaton pan dereng dadi, den eman mring kang putra, kang para Tumenggung, dukaa marang kang putra, kang ngadhemi mila utusan Nerpati, ing adheg kersa nira.
  35. Antarane amung tigang latri, Pangran Dipati anulya mangkat, saking ing pasanggrahane, Samakaton lumaku, mring Metaram sawadya ngiring, pra garwa para putra, sedaya pan tumut, denira amasanggrahan, aneng Samakaton mung setengah sasi, dyan umijil umangkat.

PUPUH X
M   I   J   I   L

  1. Sami sadina prapta Metawis, sawadya punang wong, ing Pabrekan asar ing wayahe, sareng sadinten kang rama prapti, sawadya Nerpati, ing Pabrekan rawuh.
  2. Wand Tambur asar dennya prapti, kanjeng Sang Akatong, pra niyaka lawan sabalane, saking pasisin sedaya prapti, lampahing Nrepati, apan regu-regu.
  3. Mapag ing rama Pangran Dipati, sabala mirantos, pra Tumenggung para m an tri kabeh, mapan samarga sami arakit, atap angurmati, rawuhe Sang Prabu.
  4. Gamelan monggang myang Salendro muni, gumuruh punang wong, sarta mariyem barondongane, Sunan sabala kang lagya prapti, piyangkah nglangkungi, sanes adatipun.
  5. Dhatengken piyangkah Nrepati, sabalane kaot, apepandhan gegaman lampahe, dening Kanjeng Susunan duk prapti, rengat jroning galih, duka tan kawetu.
  6. Sawarnine Tumenggung Bupati, kang mapag Sang Katong, samya ngraos kadukanan kabeh, Sri Narendra tan ngaruh-aruhi, tan kersa ningali, mring kang mapag wau.
  7. Miwah mring Pangeran Adipati, semana Sang Katong, kendel datan sinapa putrane, Pangran Dipati ngraos tur isin, tan ngandika aji, rengat jroning kalbu.
  8. Osiking tyas Pangeran Dipati, ya talah Sang Katong, sumakeyan wong menang yudane, adol angkuh tan aruh-aruhi, baya wus pinasthi, pisah ingsung besuk.
  9. Parandene Pangeran Dipati, tur segah mring katong, mentah mateng kacaoske kabeh, duk ngadhaton Pabrekan Nerpati, dina Sabtu manis, ping nem tanggalipun.
  10. Wulan Rejeb Jimawal kang warsi, cinandra wiraos, sinengkalan Jimawal taune, Pandhita Pitu Kuwagang Siji, tan antara nuli, dyan kasaput dalu.
  11. Pra niyaka pamondhokan rakit, kapraboning katong, rakit kitha kang pomahan kabeh, dina Septu miyos watang kabeh, Pangran Adipati, kapatiyanipun.
  12. Padaleman papatih wus rakit, ing andikan katong, kadhawuhan salir pakaryane, sambarang rakiting Nrepati, tataning negari, kapraboning ratu.
  13. Antarane namung tigang latri, ratu ibu rawuh, saking Sòkawati sabalane, Ardi Kendheng prapta ing Metawis, lawan ratu malih, garwane Sang Prabu.
  14. Kang mratuwa Pangeran Dipati, – sareng dennya rawuh, para selir para putii kabeh, sapraptane kaurmatan baris, baron dongan muni, senjata gumrudug.
  15. Barung tambur lan gamelan muni, kathah wong nenonton, dina Akhad pakbelas tanggale, nulya antara ing wolung bengi, mangkono anuli, putrane Sang Prabu.
  16. Wasta Pangran Ngabehi akrami, kang karsa Sang Katong, apan angsal Janingrat putrane, Pakalongan sangkaning pawetri, antuk Pangran Bei, Senen ningkahipun.
  17. Kalih likur Rejeb ingkang sasi, ambandhung patemon, tunggal dina pan sareng ningkahe, Jayengrana pan katriman putri, putraning Nerpati, mapan tunggil ibu.
  18. Estri kang raka Pangran Ngabehi, raden ajeng Sibrok, kang amangku karya pakramane, Pangran Dipati Mangkunegari, den patmah Sang Aji, semana kang mangku.
  19. Pamanggihan pepak pra Dipati, pepak para wadon, pan gumuruh senjata ararne, barung tambur gamelan ngrarangin, pamanggiyan kalih, sedaya tan ketung.
  20. Sring kadukan Pangran Adipati, sawadyá punang wong, ngaben puyuh dherek lan naraneng, lan pra Tumenggung para Bupati, tutug siyang latri, kasukan amung.
  21. Datan pegat dandan waos bedhil, prajurit pan yektos, tuwin Siman dandani waose, kala semana griya Metawis, dan larang binukti, wong kekere agung.
  22. Malah kongsi mangan padha jalmi, kekere raratan, pra sentana samya lit manahe, datan angsal galih ing nrepati, genti wulan malih, nulya wonten rawuh.
  23. Nama den Sutadiwirya prapti, lan arine yektos, raden Suraprameya namane, saking Sala cundhuk mring Metawis, mring Pangeran Dipati, mijil bans ngayun.
  24. Palawangan Wiranata nenggih, ing sang prawira nom, Akhad katiga Arwah sasine, den Suraprameya ambekta rabi, Pangran Hangabehi, swargi kang susunu.
  25. Pan ambekta wasiyat Metawis, nenggih warni waos, kyai Liyep cakra muwah bendhe, katur mring Pangeran Adipati, wasiyat kang katri, sedayane katur.
  26. Pangeran Dipati luntur kang esih, ing man ah katonton, marang raden Suraprameyane, kapatedhan dhuwung saput rati, turangga lan malih, sulam naosipun.
  27. Katedhak dhusun Dela dalah nyamping, rasukan di kaot, paningset dhestar myang pajajane, nanging semana Pangran Dipati, Suraprames estri, remen jroning kalbu.
  28. Dhateng Kanjeng Pangeran Dipati, wus tarung pasemon, kala timur pan papacangane, dadya temah misuwur pawarti, katur ing Nrepati, milanya kasiku.
  29. Pangran Dipati lawan Nrepati, asanget abendon, lir sinipi Sang Nata dukane, lir anuwek wong tanpa doseki, sabab atmajastri, dadya watiripun.
  30. Wartaning kathah arsa sinami, ering ing Sang Katong, nanging Sang Dyah asanget tresnane, dhateng kang raka Pangran Dipati, pinisah upami, lenggana kalangkung.
  31. Sedyaning tyas krama lahir batin, tan lenggana pakon, suka tinandhing tunggal sakenggen, jinaj ara sakawan tan gingsir, mutah ingkang batin, mring raka satuhu.
  32. Mila kendel Kanjeng Sri Bupati, lumuh kapiawon, pan ingeneb sajrone kalbune, nulya Suraprameya lan malih, Suradiwiryeki, pinundhut Sang Prabu.
  33. Sangalas tanggal Arwah kang sasi, pan pukul sapuloh, mangsa Sadha Jimawal taune, sinengkalan Swaraning Turanggi, Karengeng Sujalmi, jabang bayi puput.
  34. Raden Ajeng Supiyah nameki, citrane kinaot, pan pinundhut ing embah milane, sagung para niyaka akemit, kang rineksa anging, bendara jeng ratu.
  35. Nanging Kanjeng Pangeran Dipati, ing tyas sanget keron, ketang keronron karoban rume, sinamur samur tan kena lali, dhasar semu brangti, sang dyah sring kadulu.
  36. Sinayutan tan jrih dhendhaning widi, nanging sru kawuron, mulat m ring sang kadya raras ngrume, sakedhap supe bubar kang rayi, binalangan liring, ringas sangir juruh.
  37. 37 Kuneng luluh sedya lumrang kapti, lahugyeng jro kangong, ketang sang kadi manon bawane, tan kaetang sudraning pawestri, Iimut sang nis karing, sruning kandhuhan kung.
  38. Kongkih kongkah seka luluh kentii, kandhuhan lara bot, draw al adres ingusap kampuhe, ketang yen wus tanpa yayah bibi, locitaning galih, dhuh sariraningsun.
  39. Durung tutug dhendhane Hyang Widi, dhateng raganing ngong, padha lawan si dhengkah wong kae, kálodane lamun ora sudi, kakangmas Dipati, bisa gawe wuyung.
  40. Wiyahing wong wus amukti sari, pedah awaking ngong, wong planyahan nyampuri kulane, lit katepang anggayuh trenggani, sarira ngong asih, menawa tan tulus.
  41. Gudhe pandhak papa sun lampahi, semut bang kutha ron, kukus gunung ingsun kapalake, pirang bara yen manggih basuki, suka awak m ami, mamaruwa satus.
  42. Duh Pangeranku Panjalin Tulis, tingalanana ingong, sun lilipur kadalu solahe, senthe jurang kajarah punapi, peken megat margi, yen wände ketemu.
  43. Puspita kang lesuh aneng wit, suka temah layon, sang dyah saya kagagas brangtine, datan pegat lir sata memeti, dyan miyos karsa mring, patirtan tumurun.
  44. Mirong kasemekan sang sudewi, wuryaning pasemon, lir Secaboma taken wirage, sang dyah sawang sudama piningit, angga nyasmu anglih, tinon gandrung-gandrung.
  45. Kang pinaraning tresna kaesthi, kesthi jroning panon, dyan Pangeran Dipati kalihe, lir ginutuk ing pangawe sari, s^jroning siniwi, ing wadya gung-agung.
  46. Gya jumeneng Pangeran Dipati, nulya lajeng miyos, kang kacipteng ing nala lulute, Jeng Pangeran Dipati ningali, natar patirtaning, sang akarya wuyung.
  47. Kadya ulam kasrambanan warih, m an ah sang wiranom, sang dyah ayu sänget pitambuhe, Pangran ngindhik-indhik, cinandhak astaning, sang dyah saking pungkur.
  48. Esrou kagyat sang dyah api runtik, matur m ring raka Ion, sikara temen barang karsane, tansah gawe kekepyur ing galih, mesem sang apekik, ngling saijwa angrangkul.
  49. Palimarmane wong ayu runtik, andela sihing ngong, iki kang bisa asung wirage, baya panukmaning sarwa sari, sarira ngong ukih, lir cintaka nglayung.
  50. Mulat ing lautan mangsa katri, tansah minta jawah, sapa ingkang pinalar yen dede, kang amindha wrat sari rinujit, aparing jajampi, ing kandhuhaning kung.
  51. Kusumayu anulya kinanthí, anut anglir sinom, prapteng udyaning selir kasihe, ingaras-aras munggeng panti, dhuh dewaning sari, sarining wong ayu.
  52. Atur sih tresna mring sira yayi, asuka binendon, mesem sang dyah anendhak liringe, sarywa matur mring raka ngabekti, dhuh kakangmas bilih, tan tumekeng kalbu.
  53. Andi mapan jeng paduka arih, dhateng raganing ngong, nirbata biyung wus lola-lale, wiyahe kakung yen dereng olih, kathah kapirseki, yen wis sore mungkur.
  54. Kakung mesem angaras panepi, pangandikane wor, yen ta lahir tan trusing batine, dhuh mas mirah ingsun setya yayi, andelen sayekti, mring sira atangguh.
  55. Dhasar kajengjalu law an estri, utameng pasemon, sima gempang puspita langene, Jeng Pangeran akarsa dhatengi, sang dyah tan gumingsir, jayeng gati nempuh.
  56. Tempuking war asta amranani, pranahira awor, wuryaning citra candra kesthine, kalamukan rengganing panitis, luruning pangaksi, lir katemah kantu.
  57. Sumer wangine sugondo milir, urap-urap awor, anjrah ngimur kamertapake, lir panedheng puspa ngudaneni, sinrang ing pangrengih, ngeses sarywa ngadhuh.
  58. Yekti ping sanga kamaning ngestri, pamedaling raos, lumrah lumrah kakung kang saweneh, anung ping pisan asring andhingini, milanya pawestri, ngangkah dereng tutug.
  59. Pangran Dipati ragi nglangkungi, wruh wedaling raos, kaping sanga pwestri mareme, eka dwi tri catur panceki, sat sapta myang wali, astha jangkepipun.
  60. Katupiksa sang priya mulatning, dyan ayu kaleson, luwar awantya-wantya pangarase, Pangran Dipati Mangkunegari, saestu rengganing, sapindha-pandaka ngrum.
  61. Sampun wudhar kang apulang resmi, myil sakaroron, kuneng sang dyah ing pendak sabene, pinundhut m ring Kanjeng Pangran Dipati, anulya tinitip, aken wismanipun.
  62. Mriku Danawarsa wus miranti, Jeng Pangeran yektos, lumampah dalu Pangran kature, pukul tiga pajar enjing, wantu lampah sihb, dennya carem lulut.
  63. Ki Dipati Danawarsa nuli, pinundhut Sang Katong, sampun mantun nama Jeng Patine, nama Tumenggung Kudanawarsi, lawan wonten malih, niyaka pinundhut.
  64. Ki TumenggungMangkuyuda tuwin, kapundhut Sang Katong, Ki Suramangunjaya wus dening, Ki Tumenggung Kartadirya tanapi, kang karsa Nrepati, mring papat Tumenggung.
  65. Samya dinamel wedanajawi, pinisah kang enggon, mapan dhatan sakeca manahe, dening Kanjeng Pangeran Dipati, tan eca kang gahh, denira Sang Prabu.
  66. Sa bab ingkang rama Sri Bupati, lamine rawoh, saking pakalongan sawadyane, sanget dennya angowahowahi, mring Pangran Dipati, sanes adatipun.
  67. Myang para Pangeran sakit kang gahh, alit manah yektos, yen sampun aningali lurahe, Pangran Dipati Mangkunegari, pra sentana sami, lir minggata lampus.
  68. Anuli ratus Pamenang prapti, lan arine anom, raden Tirtakusuma wastane, achunduk nuju ing dinten Kemis, Arwah ingkang sasi, salawe. prahipun.
  69. Punggawa Sala dyan prapta malih, sawadya punang wong, Raden Tumenggung Pakudiningrat, saha garwa saking Sala Nagri, cundhuk ing Sang Prabu.
  70. Arum Galesong kapala Bugis, tetelukan mungsoh, saking Pakalongan rumiyine, sabature minggat datan kari, Ramelan kang sasi, nuju bakda subuh.
  71. Sampun katur ing Sala Nrepati, yen Galengsong bolos, Sang Narendra kalangkung dukane, ingkang para Tumenggung dinuding, anulya den gipih, kang kinon lumaku.
  72. Nuju pamegengan tan winarni, pun Arum Galengsong, Pan kacandhak ing Ngupit kidule, Arum Galengsong lumayu gendring, kang kacandhak urip, bature pipitu.
  73. Kang kacandhak pejah wong kekalih, katur Sang Akatong, kinen s ami ngreksa batur kabeh, mring para Tumenggung para mantri, kuneng kang win arni, nenggih raden ayu.
  74. Adiwijaya anandhang sakit, puput temah layon, wulan Siam ping kawanlikure, Sri Narendra saben Septu mijil, saben Senen Kemis, miyos Sang Aprabu.
  75. Tumenggung sentana lan para m antri, amaleman kang wong, saben sonten ing pagelarane, pan kekere kena den sayuti, rengas pinggir margi, ambengan rinebut.
  76. Pan atusan kekere Metawis, pan padha mangan wong, nulya garebeg bakda siame, pepek Tumenggung sentana mantri, myang para Prajurit, pepekane kumpul.
  77. Tuwin Kanjeng Pangeran Dipati, sawadya gumuroh, warna-warna tinon gegamane, warna-warna busana tubya sri, pan kagiri-giri, gegaman gung-agung.
  78. Aglar munggeng ngalun-alun asri, Sri Narendra miyos, anglir sekar setaman baiane, sampun dangu kondur Sri Bupati, Jeng Pangran Dipati, sawadya wus kondur.
  79. Kuneng Bupati ing Panaragi, tur serat Sang Katong, sarta Kanjeng Pangran Dipatine, nanging madaka hi Panaragi, semana Sang Aji, sanget dukanipun.
  80. Dhateng Ki Dipati Panaragi, dukane Sang Katong, dening amadaka ing surate, nanging kasimpen sajroning galih, kang winarna malih, kaduwung Tumenggung.
  81. Seba mring Sang Nata nanging wakil, sawadya punang wong, sowan mring Metaram geng manahe, Sutawirya wastane kang nangkil, wakil arsa ngesir, mring Tumenggungipun.
  82. Kocap Tumenggung Sawunggaling, nagri Surengkewoh, sampun balik kawon ingjurite, aprang lan Surabaya Kumpeni, utusan tur uning, mring Metaram rawuh.
  83. Atur kapal nuwun bantujurit, wus katur Sang Katong, pramilane Jeng Sunan karsane, mring kang putra Pangeran Dipati, Amangkunegari, arembag ing laku.
  84. Siang dalu pirembagan sami, kang karsa Sang Katong, ingkang badhe kang linumgake, Pangran Dipati mring Pranaragi, Pangran Adipati, tan lengganeng kayun.
  85. Dening ingsung arsa anindaki, karsanireng Katong, arsa tulung pasisir lampahe, pra Tumenggung pasisir kajodhi, kawon dennyajurit, sampun wonten kedhung.
  86. Pan mas Rongga kang boten suwawi, matur ing Sang Katong, datan rembag asanget ature, yen Sang Nata mangilena malih, pakewed nglangkungi, kathah watiripun.
  87. Luhung ngetan Sri Narapati, pened Sang Akatong, angulari wong bali jurite, kathah wangsul wetan winitawis, yen ta Sri Bupati, legeg manahipun.
  88. Arsa mangetan Hngsem kang galih, cidra temah awon, dadya kewran Nata ing nalane, duk rumiyin pan sampun prajanji, wangsul mring pasisir, ubanggi Sang Prabu.
  89. Wasanane Pangeran Dipati, karsanira katong, pan kinarya topeng weranane, mring Tumenggung myang kilen pasisir, obelaning sandi, Ungseme ing sanggup.
  90. Pangandikane Sri Narapati, sun arsa mangulon, anak ingsung Dipati tan aweh, mangetan si kulup nemu watir, ingsun den aturi, ngetan mring si kulup.
  91. Watir mungsuh mring wong Panaragi, sesetane abot, menang aprang abot sesetane, dadya sun tulung mring wong pasisir, marmane Sang Aji, tindak ngulon wurung.
  92. Aturipun Rangga mring Nrepati, kininten Sang Katong, putra Pangran Dipati yudane, sagaprukan pasthi menang jurit, kang banget kuwawi, eiyang riwukipun.
  93. Wau ciptane Pangran Dipati, lingsem ing pasemon, yena ku bedhah Panarigane, Madiun yen oraa lan kongsi, bedhah dening marni, mugi awak ingsun.
  94. Muliha aran bae wak marni, banget wirang irg ngong, pan den ina mring Rongga lampahe, iya nora nana kendel jurit, mung Rongga pribadi, wanter perangipun.
  95. Mring mas Rongga telenging ajurit, ing m an ah angontor, lan malihe Nata sarawuhe, saking Pakalongan Sri Bupati, mung mas Rongga ugi, kang tinantun-tantun.
  96. Barang karsa mas Rongga jampuni, sabature dados, pan ginugu mas Rangga ature, Pangran Dipati boten tinari, genti ya winarni, ing Banten kacatur.
  97. Nagari Banten aprang lan Kumpeni, Sultan winiraos, Bagus Buang wastane duk rare, gadhah panembahan guru adi, kacatur asekti, wantu yudanipun.
  98. Panembahan Tapa kang wawangi, kang sureng palugon, pan kacatur ararne yudane, panembahan Tapa wus kajodhi, lumayu gen jurit, ngetan larugipun.
  99. Watawis tigangatus kang angiring, mangetan agolong, rinten dalu pan lajeng lampahe, sedya ngungsi mring Sunan Metawis, kang ngalahken jurit, Kumpeni ranipun.
  100. Mayor Ubrus sawadya kumpeni, lan Kapitan der Poi, hanengena genti cantane, dina Akad ing Sawal kang sasi, limalas anenggih, nulya Ki Tumenggung.
  101. Kudanawarsa mangkat rumiyin, sabature budhal, sabab kang estri sanget sakite, mila lampahe angrumiyini, rurubut rumiyin, nunten angkatipun.
  102. Pangran Dipati iviangkunegan, sing abrek lan badhol, dina Akad ping tigalikure, wulan Sawal Jimawal kang warsa, sawadya lumaris, sareng angkatipun.
  103. Pangran Mangkuningrat pan sami, sareng samya bodhol, wolung dalu ing Pojok praptane, injingipun wonten gandhek prapti, gandhek ninimbali, lan surat Sang Prabu.
  104. Pangran kalih tinimbalan sami, ngandika Sang Katong, sabab sun atata miyan mangke, saking Banten prapta ing Metawis, Pangran Adipati, Asar angkatipun.
  105. Boten mawi bala mantri Jawi, tinilar ponang wong, mung mantri jero binekta kabeh, pan lancaran wangsul mring Metawis, rereb tengah wengi, wonten Gombang Palur.
  106. Enjing mangkat lajeng mring Metawis, Pabrekan dyan rawoh, wanci lingsir wetan ing praptane, lajeng lumebet kadhaton aji, panggih lan Nerpati, dyan tinundhung metu.
  107. Nulya pendhak eq|inglpun maiih, SultanBanten rawoh, Panembahan Tapa sabalane, namung kalih atus winatawaie, gegamannya sami, waos tempak iku.
  108. Ngodhing kalewang berang myang cundrik, dina Kemis rawoh, wanci asar ping gangsal welase, DuUcangidah ingkang ponang sasi, Jimawal kang warsi, Semana Sang Prabu.
  109. Miyos pagelaran Sri Bupati, wadya samya saos, pra sentana pra niyaka andher, prajurit urmat tata abaris, dyan katingal prapti, ngandika Sang Prabu.
  110. Marang kang putra Pangran Dipati, kulup anak ingong, sira mapaga Sultan praptane, tur sembah mangkat Pangran Dipati, amapag kang prapti, aneng Wringin kurung.
  111. Sasampunipun salaman lumaris, prapta jeng Sang Katong, Sultan Banten uluk salam age, nulya lenggah lan Sunan ing kursi, tan adangu nuli, binekta malebu.
  112. Kakanthen asta lan Sri Bupati, lumebet kadhaton, pilenggahan apocapan akeh, sinegah dhahar warna adi, sampun dhahar sami, dyan katundhung metu.
  113. Samya mondhok wong Banten miranti, tata saponang wong, nulya injingipun sawernine, sentana Tumenggung lan pra mantri, asuka turanggi, mring Sultán kang rawuh.
  114. Pangran Dipati suka kang galih, dyan pamit mring Katong, nutugaken dhingin ing lampahe, lan bala mantri jero lumaris, kalawan kang rayi, gancangan lumaku.
  115. Sami sadinten ing Laroh prapti, kamantenan rawoh, pan kapanggih lan para garwane,kalih dalu andón pulang resmi, sagung para rabi, durmane sih lulut.

PUPUH XI
D   U   R   M   A

  1. Jeng Pangeran Dipati Mangkunegara, sabalane miranti, atengara budhal, ngetan marang Kaduwang, sipeng kalih dalu margi, prapta Kaduwang, kitha kapanggih sepi.
  2. Bupatine Kaduwang pan sampun kesah, Rebo Wage duk prapti, tanggal ping sadasa, ing sasi DuUcangidah, Jimawal kang ponang warsi, anulya enjang, wonten gandhek kang prapti.
  3. Sarta surat saking kang rama Susunan, amatedhani uning, yen Kanjeng Susunan, Metawis semana sampun bubar, saking Pabrekan Metawis, ing dina Akhad, angkate Sri Bupati.
  4. Tanggal gangsalwelas sasi Dulkangidah, datan kawarna margi, lajeng masanggrahan, sawadyabala nira, tatabaris Sokawati, kang tinanggenah, marang ing Kedhu uni.
  5. Pangran Adiwyaya kanthi Dipatya, mangilen Kedu uni, lan sawadya nira, Tumenggung Jayadiija, sakancane para mantri, dening Pangeran, Purbaya kang lumaris.
  6. Mring Bagelen lan Pangran Mangkukusuma, sarta kanthi Bupati, Menggung Cakrajaya, Sawunggaling kanthinya, lan Sultán Banten kinanthi, gandheke Nata, wus winangsulan tulis.
  7. Kawarnaa Ki Dipati Pranaraga, Suradiningrat biting, wonten ing Barangkal, kiwa tengening marga, sela samya den cancangi, sarta senjata, mriyem samya den rakit.
  8. Kalataka lan wong Bali wulungdasa, pan para putra neki, nenggih wolungdasa, kanthi manca negara, bang wetan sedaya kering, biting Barangkal, kang 1er malih bibiting.
  9. Ki Tumenggung Suradirja ka Magetan, munggeng elor bibiting, gunung pan dhinungkar, jurang Lamuk wastanya, Madiun Pangran kakalih, rama saputra, Martalaya satunggil.
  10. Kalih pisan baris eler wonten Sangkal, kanthi manca negari, Bupati Caruban, lawan ing Jagaraga, Ngebleg Pace lawan malih, ing Kartasana, ngadhepi Sokawati.
  11. Nulya Pangran Dipati Mangkunegara, budhal bala lumaris, saking ing Kaduwang, Senin Wage semana, ping nembelas punang sasi, sawadyabala, suka samargi-margi.
  12. Lamun lereb tengara gamelan munya, riringgitan pan kadi, lampahing cangkrama, ambekta para garwa, rerebe datan kawarni, lajeng lampahnya, Kanjeng Pangran Dipati.
  13. Gepak ngaler prapta bedhah pabitingan, bitingan sigra prapti, jero kangjujurang, pakewuh ingkang papan, tan kenging nitih turanggi, myang para garwa, dharat sadaya sami.
  14. Bedhahipun Kemis Pahing ingkang tanggal, ping sangalas kang sasi, nenggih Dulkangidah, tahunipun Jimawal, rereb sadalu ing margi, lajeng mring kitha, Ka magetan wus prapti.
  15. Sawarnine jro kitha wus kabesmenan, anulya kang papatih, Kamagetan prapta, wasta pun Kartadikja, cundhuk sarta bekta mantri, m an tri sasanga, Jeng Pangeran Dipati.
  16. Rereb wonten sakidul kitha Magetan, injing tengara aglis, budhal sahabala, ngidul ngetan lampahnya, bupatine Pranaragi, Suradiningrat, sareng mirsa pawarti.
  17. Mengsah ngaler Magetan sampun binedhah, dyan tengara Dipati, Surahadiningrat, bubar saking Barangkal, arsa mapagaken jurit, neng ngara-ara, demung sawadya baris.
  18. Udakawis gegaman kapal saleksa, kang dharat aneng wuri, samya kinen tengga, kitha ing Pranaraga, sira Pangeran Dipati, lajeng lampahnya, wadyabala lumaris.
  19. Ingaturan rereb Pangeran Dipatya, ing tulung dening ngabdi, rerebaken kapal, nanging Pangran Dipatya, tan arsa kandheg ngaturi, kedah lajuwa, lumampah banjel jurit.
  20. Balanira Pangeran ingkang kapalan, pitungatus wetawis, kajawi kang dharat, sewu yen winettara, lajeng denira lumaris, nulya kapapag, kang prang Kidul sumampir.
  21. Wong Pranaraga amapag sarta nyenjata, nulya wong Sarageni, males anyenjata, wong numbak sareng mengsah, sareng nerajang, wong Panaraga ngisis.
  22. Wong Pranaraga wus lumayu sasaran, sedaya sampun gusis, lancang-linancangan, samya arebut gesang, sarta binereg turanggi, Dipatinira, Suradiningrat nenggih.
  23. Pan kacandhak tinigas mustakanira, katur Pangran Dipati, lawan kang atmaja, kacandhak wonten Ngrana, kacepeng gesang, kalawan wonten malih.
  24. Sentana rawuh kacandhak gesang, dening ingkang papatih, patih Panaraga, aran Brantanegara, lumajeng dhasar wong mengi, pedhot kang napas, niba nulya ngemasi.
  25. Para putra para man tri Panaraga, kawus arebut urip, angungsi mring wana, weneh minggah ing arga, pawestri tan wonten kari, ngungsi mring wana, sedaya samya ngili.
  26. Kala aprang bedhahe ing Pranaraga, ing Sebtu Wage uni, salikur kang wulan, ing sasi Dulkangidäh, tunggil Jimawal kang warsi, sengkala Swara, Turonggo Bahing Jalmi.
  27. Sirahipun Dipati Surodiningrat, katuraken Nerpati, sarta kabandhangan, katur keng Rama Nata, rereb Pangeran Dipati, neng ngara-ara, injingipun lumaris.
  28. Sahabala lelampah Pangran Dipatya, tan kawarna ing margi, lumebet ing kitha, Pranaraga wus prapta, sawadya suka prapta, sawadya suka kang galih, samya angrarayah, mewah ingkang binukti.
  29. Kang kacepeng gesang pun Martamenggala, nulya dipun luwari, lan sakadangira, linuwar sedaya, sampun sinypatan sami, Mertamenggala, umatur anyanggupi.
  30. Andhatengken rabinipun ingkang rama, Dipati Pranaragi, sarta kang butamal, saguh Mertamenggala, tinundhung sampun lumaris, datan winarna, lamine nulya prapti.
  31. Martamenggala sampun ngumpulken tiyang, mantri ing Pranaragi, sarta tur boyongan, bedhaya lan butamal, katur mring Pangran Dipati, roro sedaya, kathah kaumpet ugi.
  32. Wong ing Pranaraga wus cundhuk sedaya, kawarnaa Sang Aji, lan sawadyabala, medal ler Sri Narendra, kutha Madiun wus prapti, sawadyanira, ing Madiun wus sepi.
  33. Ingkang sirah Ki Dipati Pranaraga, katur ing Sri Bupati, yata Sri Narendra, langkung suka wardaya, ngalem mring Pangran Dipati, dening Pangeran, Madiun mirsa warti.
  34. Yen Dipati Suradiningrat wus pejah, sigra Pangeran kalih, cundhuk mring Sang Nata, lawan sabala nira, myang Tumenggung Jagaragi, cundhuk mring Nata, samya den supatani.
  35. Pangeran Dipati Amangkunegari, kang ngandika Pranaragi, sigra aputusan, mring Madiun wus prapta, ngaturi Sri Nata Pati, nulya Sang Nata, injing mangkat tumuli.
  36. Sri Narendra saking Madiun wus bubar, dhumateng Pranaragi, tan kawarneng marga, Pranaraga wus prapta, kang putra Pangran Dipati, kalangkung urmat, mring kang rama Nerpati.
  37. Gya pinapag gamelan slendro myang monggang, lawan senjata muni, mariyem bandhangan, sarta saos bedhaya, bandhangan tur den paesi, sinegah dhahar, Sang Nata neng pendhapi.
  38. Pra sentana tumenggung mantri bupatya, tuwuk dhateng wadya lit, enting suka Nata, ngigel ingkang bedhaya, boyongan tur den paesi, katur sedaya, langkung suka Nrepati.
  39. Katarima ing Nata Pangran Dipatya, nulya bubaran sami, samya pamondhokan, nata rakit kadhatyan, wonten kitha Panaragi, yen Saptu watang, ngalun-alun Nerpati.
  40. Pangran Dipati nyalingkuhaken bedhaya, ngendhak bedaya kalih, pun Srimpi westanya, lan pun Sampet semana, sarta dipun karemeni, kakalih pisan, mring Pangeran Dipati.
  41. Nenggih ingkang garwa Pangeran Dipatya, Sang Putra Sri Bupati, ran Ratu Bendara, kalampahan kasoran, marang bedhaya kakalih, sareng amirsa, kang rama Sri Bupati.
  42. Yen kang putra angendhak ingkang bedhaya, kakalih den kasihi, Nata ngemu duka, dhumateng ingkang putra, nulya semana Sang Aji, punang boyongan, kawangsulaken malih.
  43. Pan sedaya mring Pangeran Dipatya, dukane lir sinipi, nulya ingkang putra, Pangeran Adipatya, sänget nelangsane galih, anuhun duka, ing Kanjeng Rama Aji.
  44. Kang bedhaya kakalih katur Sang Nata, sedaya katur malih, Sang Nata tan arsa, taksih angemu duka, meksa Pangeran Dipati, sanget nelangsa, nuhun duka Sang Aji.
  45. Nuhun pangapunten dhateng Rama Nata, lilih duka Nrepati, sedaya boyongan, malih samya tinampan, miwah bedhaya kakalih, katur ing Nata, boyongan para rabi.
  46. Nanging ingkang bedhaya kalih semana, pun Sampet pun Sarimpi, pinaringken sigra, malih dhateng kang putra, nulya Pangeran Dipati, arsa kasukan, ngayem-ayem kang galih.
  47. Dhahar nginum lan sagung para Bupatya, sentana lan para mantri, sarta bebedhayan, kakalih binusanan, ajeng lekas sampun wanci, ing bakda Ngisa, ingkang bedhaya kalih.
  48. Pun Sarimpi lan pun Sampet kalih pisan, nunten bedhaya kalih, kapundhut Sang Nata, bedhaya kalih pisan, sira Pangran Dipati, angles kang manah, angles wimbuh kang galih.
  49. Kanengane kapundhut kala semana, wus katur tamtu dhingin, kaparingken mring wang, mengko kaya mengkana, bedhaya pinundhut malih, nyuwani manah, sapa bisa nglakoni.
  50. Karsanira Sang Nata cuwanang manah, kaya mangkene iki, mengko uwis sapa, mendah harjaa jaman, baya ta Allah puniki, marang wak ingwang, misesa Allah iki.
  51. Sänget ngungun ing galih Pangran Dipatya, tan dhahar tan aguling, sinamur gamelan, nulya Garebeg Besar, semana Pangran Dipati, tansah gamelan, saya kadukan malih.
  52. Dening nuju ing wulan Kaji gamelan, sangsaya anglek malih, Pangeran Dipatya, injing sowan Garbegan, sampuning medal kang ngardi, sarta ambengan, kondur Pangran Dipati.
  53. Kanjeng Pangran datan ngantosi adhahar, sabab padharan sakit, datan dhahar-dhahar, dadya weweh kadukan, kawestanan mumutungi, Pangran Dipatya, saya kewran kang galih.
  54. Saya anglek anggeges raosing driya, ngandika jroning galih, aku nganti apa, pipisahan Sang Nata, tan kawawa nambak brangti, raosing driya, Pangeran Adipati.
  55. Putra Nata garwane Pangran Dipatya, uning kang raka branti, dhumateng bedhaya, nulya ratu bendara, nuhun bedhaya kakalih, dhateng kang rama, Semana Sri Bupati.
  56. Pinaringken bedhaya nanging satunggal, kang wasta pun Sarimpi, lilih Sri Narendra, dukane mring kang putra, Kanjeng Pangeran Dipati, Sri Naranata, carem kadya rumiyin.
  57. Tan winarna semana Sri Naranata, apirembag sami, lan sagung niyaka, mantri law an sentana, ecaning lampah ginusthi, majenging rembag, sarta anjejampangi.
  58. Angulari bala wangsul mring bang wetan, sarta anjejampangi, nagri Surabaya, Sawunggaling sudanya, dening Pangeran Dipati, Mangkunegara, tinuding ing Nrepati.
  59. Angambaha pasisir kaiig ier sedaya, anjampangi Kumpeni, lampahnya ideller, semana sampun mangkat, saking Semarang lumaris, ngancik telatah, Pajang Kartasureki.
  60. Sareng bubar Sang Nata angaler ngetan, lawan manca negari, sapalih kabekta, Pangeran Adipatya, bubar sabala lumaris, manca negara, kang binekta sapalih.
  61. Ngaler ngilen lampahe Pangran Dipatya, wonten kawuwus malih, mantri pangalusan, mantri ing Kasunanan, Ranadipura ambalik, tumut Pangeran, Bintara Sala nagri.
  62. Rerehane Mas Rongga Wirasentika, sakit galih ambalik, mring Pangran Bintara, tumut Kumpeni Sala, mas Rongga matur Sang Aji, ngaturi rembag, ngandika Sri Bupati.
  63. Iya bener Rongga sira pasrahena, mring si kulup Dipati, Amengkunegara, kena nora kenaa, sukur yen kena abecik, Ranadipura, pinurih den akeni.
  64. Lamun ana panjaluke turutana, wau Pangran Dipati, mantri Mateseh yan, wasta Ki Mangkuyuda, semana ingkang tinuding, kinon ngipuka, mangkat ngilen lumaris.
  65. Anggunani marang Ki Ranadipura, lan jampangi Kumpeni, kang wus ngancik liya, Giyanti Matesehan, nulya kalampahan kenging, Ranadipura, wus sekeca kang galih.
  66. Ranadipura wus nunggil Mangkuyuda, sapanedhane nenggih, pun Ranadipura, boten purun karehna, dhumateng Mas Rongga malih, kedah wontena, Kanjeng Pangran Dipati.
  67. Kalilana bekta bumi Pangalusan, semana den saguhi, marang Mangkuyuda, nenggih Ranadipura, milanya apurun nunggil, mring Mangkuyuda, dening Pangran Dipati.
  68. Saderenge Ki Ranadipura kena, utusan sarta tulis, marang ing Mas Rongga, miwah mring Jeng Sang Nata, kaliyan mring Sri Bupati, pramilanira, Pangran eca kang galih.
  69. Lampahira Nata wus lajeng mangetan, bedhaya ingkang maksih, pinundhut Sang Nata, pun Sampet wastanira, kalangkung dipun kasihi, mring Sri Narendra, sarta sinung wawangi.
  70. Kawestanan pun Marioneng semana, wau samargi-margi, ngantos tekeng Bantar, Nata taksih bedhayan, asring nayub Sri Bupati, andina-dina, tan pegat pulang resmi.
  71. Sakalangkung Marioneng kinasihan, malah Pangran Dipati, Anem pan kedanan, mring Marioneng ika, malah cumbana don resmi, sampun dilalah, wus karsane Hyang Widi.
  72. Pan ciptane Kanjeng Pangeran Dipatya, Anom Mangkunegara, iku kaya paran, karsane Rama Nata, wus kanggo mring ingsun dhingin, ing mengko karsa, malah dadi kakasih.
  73. Aku maneh aja kaponakaneya, tur man tune sayekti, iku Rama Nata, teka nguthuh lir kewan, tan becik tinemu binjing, mongsa niliba, marang kang apes benjing.
  74. Lan wartane Dipati Anern kedanan, si Sampet den karepi, duk aneng negara, ing Madiun semana, enggene nyarok si ati, baya suku pat, dudu polahing jalmi.
  75. Kaya paran temahe dadine benjang, Nata duka tan sipi, mring adhi Dipatya, wus kapundhut miwah rabi, Sri Nara Nata, dukane lir sinipi.
  76. Sira Marioneng arsa tinelasan, wurunge den telasi, dening aturira, kang selir Sri Narendra, Bok ajeng Jipang kakasih, kang tumanggela, sänget aturing aji.
  77. Aturipun Bok jeng Jipang mengkana, Yen sampeyan nelasi, mring pun Sampet nistha, pejah kedhok kewala, kaping kalih anglingsemi, rama lan putra, kaping tigane malih.
  78. Kadi dadya corahipun ing akathah, wände gennya mejahi, dhasar taksih tresna, wonten kabar semana, wonten priyayi tur mantri, magang ing Jipang, punika den telasi.
  79. Ingkang nama Ki Surs Adimenggala, dosanipun akedhik, dumeh arang Seba, pinriksa laranira, korengan suku sathithik, purwane duka, nulya dipun telasi.
  80. Tinelasan ing dhuwung wasta pun Baryah, tambur dennya nelasi, purwane ing kuna, Ki Sura Adimgala, Sang Nata kala rumiyin, dhateng ing Jipang, Sang Nata sareng prapti.
  81. Sura Adimenggala sowan Sang Nata, kedah genira ngabdi, malah tur sesegah, rumiyin mring Sang Nata, rabine ayu prak ati, ingkang ngaturan, sesegah mring Nrepati.
  82. Nulya rabi kapundhut dhateng Sang Nata, bok Jipang den kasihi, anama Bok Jipang, Sura Adimenggala, datan garantes kang galih, sumangga karsa, den tulusena ngadi.
  83. Aneng tambar mung Sapala dosanira, prandene den telasi, lan malih wanodya, kadingara kang dosa, atowong dennya ngladosi, kang toya wedang, punika den telasi.
  84. Sri Narendra kawilut atur Mas Rongga, dilalah wus pinasthi, karsane Hyang Sukma, pramilane kang putra, Kanjeng Pangeran Dipati, asring kadukan, mring kang rama Nrepati.
  85. Jeng Pangeran Dipati lajeng lampahnya, ngaler sampun angancik, bumi warung wus prapta, Kali pegat wastanya, mondhok pinggir Kali Lusi, kang kawarnaa, barise wong Kumpeni.
  86. Sira Deller wus angancik ing Ngarakan, asring akintun tulis, serat sineratan, marang Pangran Dipatya, kin tun kinintunan sami, kala semana, rendheng kali keh
  87. Jeng Pangeran Dipati arsa lajenga, ngaler dhateng pasisir, kewedan ing toya, rawa kali keh bena, jeblog paluh anglangkungi, mancanegara, bang eler samya prapti.
  88. Pangran Prabu Jaka lawan Martapura, Sakancanira mantri, sowan mring kang putra, Kanjeng Pangran Dipatya, ing kali Pegat gen panggih, sabalanira, samya agunem kawis.
  89. Jajagongan samya tata pelenggahan, taken tinaken sami, wilujenging lampah, nulya Dyan Martapura, matur mring Pangran Dipati, karsa sampeyan, angger dhateng mg pundi.
  90. Anauri Kanjeng Pangeran Dipatya, Paman kula puniki, pan arsa lajuwa, mring pasisir sun sedya, Martapura matur aris, nuhun kawula, angger boten suwawi.
  91. Saupami angger sampeyan lajuwa, inggih dhateng pasisir, kenging tan kenginga, sänget atur kawula, yen wektu rendheng agusti, tan kenging ngambah, bang 1er tanah pasisir.
  92. Tur kawula angger sampeyan wangsula, mangidula rumiyin, benjang yen katiga, angger langkung kang karsa, pun paman dhateng suwawi, karsa sampeyan, Jeng Pangran ngandika ris.
  93. Yen mangkaten paman dika kula tilar, dika umadeg baris, dika jampangana Demak lan Garobogan, Martapura matur aris, inggih sandika, ing rembag sampun dadi.
  94. leng Pangeran Dipati nembang tengara, bubar bala lumaris, marga tan winarna, lajeng Pangran Dipatya, ngancik Kartasura nagri, amasanggrahan, neng desa Bayalali.
  95. Laminira sapeken tansah drawina, nulya bubar lumaris, ngidul sampun prapta, masanggrahan Barija, sarta namane den alih, pan kawastanan, Sumareja prayogi.
  96. Wiranata rumiyin balik mring Sala, ing mangke wangsul malih, mring Pangran Dipatya, wonten ka Sumareja, pan sarwi den upatani, Ki Wiranata, kasmaran kang ringaji.

PUPUH XII
ASMARADANA

  1. Anenggih ingkang winarni, Pangeran ing Buminata, Pangran Bintara wastane, saking negar! ing Saia, cundhuk mring Sumareja, sagarwa lan putranipun, panggih lan Pangran Dipatya.
  2. Sapraptane den urmati, sarta pinapag gamelan, monggang andhendheng barise, sarta senjata brondongan, Kanjeng Pangran Dipatya, masih kasoran alungguh, praptane Pangran Bintara.
  3. Pangran Bintara ing nguni, lenggah kalasa kewala, sakalangkung ing lingseme, anglek. sajroning wardaya, andhengku dennya lenggah, pan datah antara dangu, kapernahken pamondhokan.
  4. Sarta segah den aturi, mentah mateng mring kang putra, kalangkung ngupa sukane, kuda dhuwung ingaturan, arta miwah busana, sagarwa lan putranipun, wus samya amasanggrahan.
  5. Anulya kang tedhak siti, kang putra Pangran Dipatya, Raden mas Sura wastane, lajeng samya akasukan, adhahar num-inuman, pra sentana pra tumenggung, prajurit pepak sedaya.
  6. Barordongan munggang muni, gumrudug lir gunung rebah, samya kasukan arame, prajurit wuru sedaya, anulya ondrowina, adhahar n gin urn a tu tug, abebeksan taledhekan.
  7. Para sentana prajanji, kang paman Pangran Purbaya, akathah-kathah sanggupe, praseca dhateng keng putra, ngabeni ingandaka, anggelak ing mangsanipun belaha lan rama Nata.
  8. Pangran Purbaya prajanji, benjang lamun tekeng yuda, lan rama dika Sang Katong, kang mapagena kawula, benjang sampun kaliya, kula papage Sang Prabu, kula purun nadhahana.
  9. Aja liya kang nanggeni, walate rama andika, tinemua kula dhewe, sanadyan kula pejaha, sedheng kula wus tuwa, sineksenan punggawa gung, gumujeng Pangran Dipatya.
  10. Gumer prajurit pra mantri, pra tumenggung pra punggawa, prajanjeyan dhewe-dhewe, ana kang narik curiga, weneh ana karuna, kalangkung prasecanipun, dhateng Pangeran Dipatya.
  11. Genti Sang Nata winarni, ingkang angancik ing Tambar, sakehe wadyabalane, pinarag gering neng Tambar, miwah ingkang turongga, gering sore esuk lampus, gering esuk sore pejah.
  12. Ipe daiem kang kakalih, Mas Rongga Wirasantika, semana putusan age, mantri tiga dinuta, ngerig mring Sokawaiya, asiane titindhihipun, Wiradigdaya ing iindak.
  13. Ing margo datan winami, ing Sokawati wus prapta, ing Sokawati bumine, sampun lumadi sedaya, mring Ki Wiradigdaya, nanging Pangalusan iku, ingkang mampang ing parentah.
  14. Pramila datan lumadi, wong desa ing Pangalusan, mila mampang wong desane, sabab Ki Ranadipura, angsal ingkang parentah, anenggih ing gustinipun, Kanjeng Pangeran Dipatya.
  15. Anulya dipun inggahi, marang ing wong Sokawaiya, pan arsa ginempur age, Ranadipura wus perang, lawan wong Sokawaiya, wong Sokawati kaburu, Wiradigdaya wus pejah.
  16. Semana Pangran Dipati, wuwuh awon mring kang rama, nanging sanget panlangsane, wali-wali aputusan, serat dhateng Mas Rangga, bebolehi purwanipun, katura marang kang rama.
  17. Sanggup Pangeran Dipati, kang nanggung Ranadipura, kasaguwan lan bumine, saking parentahing Nata, lan lilane mas Rongga, bumi pangalusan iku, kasuwun marang mas Rongga.
  18. Kena tan kenaa ugi, kasuwun marang Sang Nata, denlancangi satakere, atemahan durung ana, parentahe Sang Nata, nulya inginggahi sampun, temahan kalah tur pejah.
  19. Wiradigdaya ngemasi, mila ing sangsaya-saya, Pangran Dipati awone, sabab kagugu mas Rongga, ature ing Narendra, sarta kapirsa ing Kedhu, Pangeran Adiwijaya.
  20. Seda aprang lan Kumpeni, Pangran Adiwijaya, ing Sumareja wartine, lindhu ping tiga sadina, Kanjeng Pangran Dipatya, kagagas ing alanipun, ningali karsaning Nata.
  21. Kanjeng Pangeran Dipati, sareng mirsa ingkang paman, putek wimbuh ing manahe, wus mupus karsane sukma, let sadina rong dina, adhahar sarta anginum, lan niyaka pra punggawa.
  22. Ciptane Pangran Dipati, sapa bisa nglakonana, yen mengkene ing karsane, rama anggugu mas Rongga, anulya wonten dhuta, saking kang Rama Sang Prabu, carik wasta Sindusastra.
  23. Anuju Pangran Dipati, bubar saking pasanggrahan, mring Metaram baiane, sabab mirsa ingkang warta, Pangran Adiwijaya, yen seda ngrana apupuh marma arsa tutulunga.
  24. Purwane kala rumiyin, Pangeran Adiwijaya, saking Metaram angkate, dhateng ing Kedhu wus prapta, arsa ngumpulken baia, sareng prapta wonten Kedhu, Menoreh apamondhokan.
  25. Kumpeni ingkang ngabaris, ing Trayem sampun uninga, dyan dandan saha baiane, umangkat asasanderan, Kumpeni sapraptanya, Pangeran sigra lumayu, bobocengan lan kang garwa.
  26. Ran mbok ajeng Gondosari, kacandhak dipun sanjata, seda tinigas sirahe, katur mring Deller Semarang, pramila jeng Pangeran, Adipati arsa tulung, bubar saking Sumareja.
  27. Sawadyabala lumaris, mangilen dhateng Metaram, sawarga para putrane, nulya prapta Perambanan, sadalu enjing bubar, mangilen lajeng lumaku, nulya prapta Ngadisana.
  28. Antarane kawan latri, injing tengara umangkat, nulya prapta sabalane, abaris wonten Tangkilan, kang baris munggeng ngarsa, sawarnine pra Tumenggung, pan sampun ajeng-ajengan.
  29. Kalawan baris Kumpeni, Terayem ingkang pangarsa, semana ta ing lampahe, Kanjeng Pangeran Dipatya, asring nambur mring ngarsa, kelawan prajuritipun, trakadhang mung wong sedasa.
  30. Kasaru putusan prapti, saking kang Rama Susunan, pun Sindusastra namane, sarta amawi nawala, surat wus tinupiksa, wiyosipun Sang Aprabu, sampun budhal saking Tambar.
  31. Wus angancik Panaragi, jroning kitha masanggrahan, kalawan wadyabalane, nulya kang para niyaka, kang darbe ing Metaram, sedaya tinundhung mantuk, dhateng negari Metaram.
  32. Sarta Sang Nata nimbali, Jayaningrat Pakalongan, Pangran Bintara maliye, ingandikan mring Narendra, dhumateng Panaraga, lawan malih kang kapundhut, sira pun Ranadipura.
  33. Sampune amaos tulis, Kanjeng Pangeran Dipatya, wegugen kewran manahe, mring wau Ranadipura, karsa denaturena, ka Talang kala rumuhun, kang nanggung Ranadipura.
  34. Menawa minggat ing margi, kang nanggung Pangran Diptya, ajeng boten katurake, ajrih parentahing Nata, sarta Ranadipura, anggendhol sänget jrihipun, amopo Ranadipura.
  35. Yen pineksa umpami, katura Ranidipura, dhumateng Panaragane, kadita minggat ing marga, mung kakalih katura, mring putusane Sang Prabu, awasta pun Sindusastra.
  36. Pangeran Bintara kerid, lan Janingrat Pakalongan, kang katur dhateng Sang Katong, kabekta mring Panaraga, kaatur mring Sang Nata, ingkang malih boten purun, nenggih Pangeran Bintara.
  37. Pejah gesang kedah nunggil, mring Pangeran Dipatya, kang putra sanget ature, mring kang paman ing Bintara, kang paman ingaturan, sowan mring raka Sang Prabu, ingkang wonten Panaraga.
  38. Benjang sampuna papanggih, lan raka paduka Nata, nuwun wangsula asae, nunggila lawan kawula, sinangonan kang rama, Pangran Bintara tumurut, kuda sikep ing ngaturan.
  39. Kuda titiyan ngaturi, atenapi kuda tundhan, dyan kabekta ing lampahe, mring putusaning Narendra, wasta pun Sindusastra, mring Panaraga lestantun, lan Yaningrat Pakalongan.
  40. Dening Pangeran Dipati, saungkure kang putusan, tengara budhal barise, mangkat saking ing Tangkilan, prapta ing Pajagalan, kendeî sahabalanipun, rinten dalu parembagan.
  41. Kalawan ingkang patih, ingkang wasta Kudanawarsa, miwah ingkang pangulune, ingkang ngawasta Ki Himan, mantri miji sedaya, sami pakewed ing atur, langkung pakewed ing lampah.
  42. Kewedan Pangran Dipati, kewran wimbuh ing wardaya, arsa pisah lan Sang Katong, kapriye dadine Jawa, pama maksih kumpula, lan nata kawatir agung, Pangran Dipati ngandika.
  43. Iya ta negara Jawi, paran temahe ing benjang, kang mungsuh dadi bungahe, yen ingsun maksih kumpula, dadi pilih ing Nata, abanget kawatir ingsun, lan akeh liring negara.
  44. Kudanawarsa tur ans, ing mangke rama Sang Nata, acidra sanget owahe, ing mangke lagya punapa, wong Jawa dereng tata, semangsa rata ing besuk, parentah Allah punika.
  45. Kang dadya rudati marni, selir tuwin para garwa, mila Ranadipurane, menawa kartaning jaman, pineksa pinundhuta, kadi bedhaya rumuwun, ingkang saking Panaraga.
  46. Ngandika Pangran Dipati, iya iki watir ing wang, priye mantri miji kabeh, ature miji sedaya, yen suwawi ing karsa, sampuna tanggal ing laku, mumpung dereng karta jaman.
  47. Pan sampun tanggel ing kardi, pinisah rama paduka, kapanggih pun Diyudane, kangulapan dereng ngulap, mengsah bala Sang Nata, atandhing prawiranipun, kang rembag gilig sedaya.
  48. Dhasar semana marengi, Ideller nagri Semarang, awali-wali surate, mring Pangeran Dipatya, pisaha lan kang Rama, asanget pangebangipun, Kumpeni tulung ing yuda.
  49. Wiwite belah kang galih, lan kang Rama Sri Narendra, lan Pangeran Dipatine, neng Pajagalan Metaram, Kemis Wage dinanya, ing tanggal ping kalih puluh, ing sasi Jumadilawal.
  50. Tahun Je den sengkalani, ponang Liman lan Turonggo, Angrasa Wani Galihe,Kanjeng Pangeran Dipatya, Harya Mangkunegara, sampun nekad karsanipun, pisah lan Rama Sang Nata.
  51. Para Tumenggung Metawis,sampun rembag sahabala, pra Pangeran rembag kabeh, sampun mupakat sedaya, kang pisah lan Sang Nata, kang tebih-tebih wus kumpui, mantri Tumenggung sedaya.
  52. Samya kasukanan uning, yen mangke Pangran Dipatya, lan Nata pisah karsane, pra mantri lan pra sentana,sami nekad ing manah, tanapi para tumenggung, anunggil Pangran Dipatya.
  53. Kang tansah biyantu piki, samya nusula Sang Nata, mring nagri Panaragine, ingkang boten nunggil rembag, lan Pangran Dipatya, samya nusula mring Prabu, mangetan mring Pranaraga.
  54. Saweneh mangkat ing wengi, sangking jrihe mring Pangeran, Dipati sanes galihe, saking ngajrihe ing marga, semana kalampahan, den aterken ing Delanggung, marang nagri Pranaraga.
  55. Nanging kathah ingkang nunggil, sabiyantu tumut nekat, nunggil lampah sak balane, dene Pangeran Purbaya, dhasar wanter piyambak, dadya sumerep ing kayun, nekad lan Pangran Dipatya.
  56. Dene Bupati kang nunggil, nekad lan Pangran Dipatya, Suradiningrat kalihe, Janapura Wiradigda, lawan Suryanegara,Pangran Pakuningrat kumpul, lan Pangran Mangkukusuma.
  57. Mantri alit tan winari, Kanjeng Pangeran Dipatya, nulya bubar sabalane, ing Pabegalan Metaram, dhumateng Sumaredya, sampun prapteng sawadyagung, anglir madu gula kentar.

PUPUH XIII
DHANDHANGGULA

  1. Sanekade Pangeran Dipati, rawuh pasanggrahan Sumareja, pepak sawadyabalane, pra niyaka tumenggung, atapi kang para prajurit, Kanjeng Pangran Dipatya, adhahar anginum, nayub sarta taledhekan, satengahing wuru pra samya prajanji, sagung kang wadyabala.
  2. Asupata sagung para mantri, pra Tumenggung myang para sentana, tanapi prajurit kabeh, anekad sabiyantu, samya janji anarik keris, Pangeran Purubaya, kathah sanggupipun, akathah susumbarira, mring Sang Nata sanggup nadhahi ngajurit, katah tanaganira.
  3. Let sadina kadhang saben ari, andrawina anginum adhahar, lan kang wadya wadya kabeh, prajanji sabiyantu, aja ana cidra ngajurit, bareng sapati-gesang, eklas janjinipun, aja na cidra ngubaya, sapa ingkang ngoncatana ing ngajurit, aja nemu raharja.
  4. Pangran Dipati pracayeng jurit, amiyarsa kang samya supata, nekad sungkeme manahe, para mantri Tumenggung, myang sentana para prajurit, mring Pangeran Dipatya, sedaya sumuyud, sumungkem tur kumawula, Jeng Pangeran Dipati Mangkunegari, madeg prawireng yuda.
  5. Kabatinan pracaya ing Widi, kalahiran pracaya ing bala, gentiya kang winiraos, kawarnaa Sang Prabu, ingkang wonten ing Pranaragi, sakpraptane ngutusan, Sindusastra matur, dhumateng Kanjeng Bintara kelawan malih, Janingrat Pakalongan.
  6. Nanging punika katur Sang Aji, Ranadipura datan kabekta, Sang Nata legeg galihe, kewran sajroning kalbu, Sindusastra umatur malih, prakawis putra Nata, ing mangke Sang Prabu, anenggih panawang kula, sanes trage ing mangke lawan rumiyin, kula ajrih matura.
  7. Pangran Bintara matur nambungi, kathah-kathah lawan Jayaningrat, Pangran Dipati angone, gegasah manah Prabu, putra Nata Pangran Dipati, padhami lan Welanda, ngangkat raadeg Prabu, entrage purun panduka, Sri Narendra wimbuh putek ingkang galih, duka sajroning nala.
  8. Pangran Bintara nenggih sayekti, binecikan lan Pangran Dipatya, wewadul awon walese, Lan Janingrat wewadul, saya wimbuh duka Nrepati, pra niyaka sedaya, ngandikan arembug, tansah tinantun ing rembag, pra niyaka pra mantri miwah prajurit, miwah para Dipatya.
  9. Angemu wimbuh duka Nrepati, mila tansah nari parembagan, nulya kasembuh dhatenge, mantri ingkang anungkul, ingkang saking Pajang Metawis, katur ing Naradipa, pinirsa turipun, ing Kanjeng Sri Naranata, pan ing mangke putra Pangeran Dipati, tan pened sedya nira.
  10. Pra Tumenggung sentana wus nunggil, kahit lan putra Pangran Dipatya, puruning Nata angkate, Sumareja gen kumpul, saya wimbuh duka Nrepati, pinepak pra niyaka, pra mantri Tumenggung, mring ipe dalem Mas Rongga, pra sentana prajurit andher neng ngarsi, pepek sawadyabala.
  11. Wonten mendhapa ing Pranaragi, samya prajanji sarta supata, saur-manuk omyang kabeh, riseksana Sang Prabu, sigra narik curiga aglis, sarta muwun Sang Nata, sarta punggawa gung, sedaya narik curiga, samyang nangis paring salenggruk samya jrit, kang saweneh kakajar.
  12. Mantep sanggupira ing ngajurit,sanggup nyepeng Pangran Adipatya, samya ngentek pasanggupe, aneng mendapa umyung, kang prajanji samya angenting, sareng sapejah gesang, benjang yen apupuh, sedaya sareng pejah, Sri Narendra duka tuntung muring-muring, mring Pangran Adipatya.
  13. Sarywa muwun ngandika Nrepati, kabeh padha sira pirsakena, kang kaya si kulup kuwe, bocah kudu kumingsun, kudu mungsuh mring ingsun jurit, tur amangsa enjuwa, wong kudu kumenthus, ginawe becik tan kena, wong kumethak mangsa enjuwa ngajurit, kalawan undhanging wang.
  14. Aja na ngarani Pangran Dipati, Aranana si Suryakusuma, pacuwan ing sarupane, sedaya matur nuwun, pan sandika kang abdi-abdi, muphakat pra niyaka, mas Rongga sumambung, umatur sarywa karuna, wong kumethak putra Nata kedah wani, mongsa gandra apira.
  15. Maksih awrat mungsuh Kumpeni, kula dhewe sanggup nandhahana, Suryakusuma yudane, prajurite mantri jro, kula purun nadhahi jurit, nulya Pangran Bintara, sumambung umatur, Suryakusuma yen yuda, pan kawula sanggup nadhahi pribadi, ajana milu yuda.
  16. Suryakusuma kathah kang selir, kula benjang ingkang boyongan, Sang Nata asru delinge, Suryakusuma besuk, lamun kongsi kacekel urip, sutn karya pagamelan, ngarit kudaningsun, sing sapa ingkang nyekela, ingsun ganjar reyal limang atus benjing, lan sun karya bupatya.
  17. Datatita semana ing nguni, Jeng Susunan atengara bubar, saking ing Pranaragine, ngaler ngilen lumaku, sahabala lajeng lumaris, ing mangke kang sinedya, arsa nglanggar nuruh, mring Pangeran Adipatya, ingkang wonten Kusumorejo ginitik, medaling ka Magetan.
  18. Jagaraga anjog Sokawati, Sri Narendra kandheg masanggrahan, ing Murong sahabalane, parembagan sang Prabu, lan Mas Rongga tansah tinari, aturipun Mas Rongga, dhumateng Sang Prabu, yen suwawi karsa Nata, baris ngarsa anjaga tanah Matasih, anarubna wong desa.
  19. Sawarnine kang samya tut wingking, dhumateng Raden Suryokusuma, wadya alit ingkang dherek, Sang Nata ngndika sru, iya bener undhangna aglis, Mas Rongga awot sekar, angundhangi sampun, wau kang baris pangarsa, wus angancik ing bumi tanah Matesih, anarubken wong desa.
  20. Wong wadon samya dipun boyongi, ingkang bangga samya pinejahan, sarta ngobong wismane, den rayah darbekipun, ya ta genti ingkang winarni, Pangeran Adipatya, semana kawuwus, kang baris Kusumareja, sring putusan serat-sineratan ganti, lan kang Rama Susunan.
  21. Atur-atur Pangeran Dipati, larab kastob panganggene kapal, Sejadirana kinengkeh, katur marang Sang Prabu, tan katrima sarywa Nrepati, wuwuh ageng piyangkah, mring putra Sang Prabu, saya ngidek karsa Nata, saya jiyad mring putra Pangran Dipati, kang aneng Sumareja.
  22. Pangran Dipati sring kintun tulis, sring putusan mring Idler Semarang, wangsul-winangsul surate, genti kintun kinintun, wewuh winawyan aganti, mring Pangeran Dipatya, Deller nulya asung, kang layon jeng ingkang Rama, Pangran Arya kang seda selong rumiyin, pinapag ing putusan.
  23. Kang ingutus dhumateng Semawis, amapaga layone kang Rama, Tumenggung Janapurane, lawan malih Tumenggung, Suramangunjaya lan malih, Menggung Tirtanegara, lawan malihipun, Ngabei Malangsumirang, lan Ngabehi Wirasantika lumaris, sarta mawi nuwala.
  24. Kang lukita pan datan winarni, Deller suka layon wus kabekta, sarta ingkang mastakane, ingkang pam an rumuhun, Pangran Adiwijaya uni, ingkang seda ing rana, sareng dhatengipun, lan layone ingkang rama, tinabela mapag sagung para santri, amawa gara-gara.
  25. Langit muntab sarta obar-abir, kukuwung teja sarta lan barat, lir wong arawuh gesange, cocog layon kang rawuh, jalajate kagiri-giri, Pangeran Adipatya, ing tyase anekung, ngabekti ing kabatinan, tur narima sihipun KangMubeng Bumi, linajeng mring Metaram.
  26. Sinarekken layon mring Mogiri, kaurmatan mumule sidhekah, atur dhahar lalurine, Pangran Dipati wau, osiking tyas raosing galih, lir pendah ingkang Rama, taksih gesang rawüh, sarta Pangeran Dipatya, akasukan adhahar anginum mawis, sarta anyebar arta.
  27. Kawarna Sang Nata kang ngancik, aneng Murong atengara bubar, majeng mring Bangsri barise, semana kang tinuduh, medal kilen ing Sri Bupati, Tumenggung Jayadiija, kakanthi Tumenggung, Wiratanu Alap-alap, lawan Jayanegara kalawan malih, Pangeran ing Bintara.
  28. Kawarnaa Pangeran Dipati, ingkang masanggrahan Sumareja, sareng Sang Nata barise, majeng sabalanipun, wonten Bangsri Sang Sri Bupati, Pangran Mangkukusuma, aminggat ing dalu, balik seba mring Sang Nata, marang Bangsri sabalanira lumiring, lawan Suryanegara.
  29. Lan Tumenggung Mandaraka balik, lawan Tumenggung Wirawidigda, mring Bangsri balik lampahe, lawan ta malihipun, rumiyine sanggup angabdi, aran pun Sindusastra, aminggat ing dalu, seba malih mring Sang Nata, marang Bangsri lan mantri jero kakalih, anenggih wartanira.
  30. Ingkang abdi Pangeran Dipati, Jayakalpika Jayasupena, sami ing dalu inggate, Bangari seba Sang Prabu, mbekta para jrehi kakalih, teledhek kalih pisan, balik mring Sang Prabu, Sang Nata kalangkung suka, kapracaya sebane mantri kakalih, pangandikane Nata.
  31. Besuk hengtek wonge padha balik, Suryakusuma seba maring wang, wonge padha balik kabeh, uwong kudu kumingsun, kudu mungsuh marang ing mami, anglesa ing pratola, mimbua ngaluhur, mangsa ingsun kedhepena, henengena warnanen Pangran Dipati, rembuge ingkang bala.
  32. Ingkang rayi linampahken jurit, wasta Pangeran Mangkudiningrat, lan Mangkuyuda kanthine, mangetana anggepuk, are buta ing Pranaragi, riseksana umangkat, lan sabalanipun, m angetan anjog Pacitan, nulya Pangran Purbaya ingkang tinuding, lan Suramanguiyaya.
  33. Wus umangkat mangaler lumaris, mapagaken mring Pangran Bintara, prapta ing Langgung barise, genti ingkang winuwus, tuan Deller nagri Semawis, wus eca ingkang rembag, kang serat lumintu, Ideller arsa tulunga, tan winarna pitulunging Ywang kang prapti, dhateng Pangran Dipatya.
  34. Nulya Ideller amepak Kumpeni, mangkat saking ing nagri Semarang, tulung Pangran Dipatine, bala Kumpeni agung, lan Ki Adipati Semawis, Bugis Bali Makasar, wong pasisir tumut, semana Pangran Dipatya, aputusan m an tri amapag Kumpeni, mbekta tundhan lan segah.
  35. Lajeng lampahe wadya Kumpeni, dalu rereb enjange lumampah, sentana binekta kabeh, ing marga tan winuwus, lampah ira Idller wus ngancik, abaris Paserenan, sentana kang tumut, titilare Pangran Harya, kang sadherek Kanjeng Pangeran Dipati, ingkang wonten ing sabrang.
  36. Pan sekawan kang sepuh satunggil, wasta Pangeran Tirtakusuma, semana sangetm marmane, serat kandhut tan kintun, ambeboleh marang Kumpeni, mring Pangeran Dipatya, sampun kongsi temu, marang Ideller Semarang, yen estuwa badhami lawan kumpeni, Kangjeng Pangran Dipatya.
  37. Pan kasasor kasinggihan yekti, kang raka Pangeran Tirtakusuma, luhur Pangran Dipatine, mila asring akintun, mring kang rayi awali-wali, ingkang serat kandhutan, amrih sampun temtu, Deller lan Pangran Dipatya, aja kongsi abadhami lan Kumpeni, kathah pemuting serat.
  38. Lan malihipun ingkang papatih, Pangran Dipati ingkang anama, Kudanawarsa w astane, lumuh sanget turipun, Gusti sampun kongsi papanggih, supami badhamiya, lan Janingrat ing Metaram, sanget ture sampun Gusti apapangtih, lan Kumpeni Semarang.
  39. Karsanira Pangran Adipati, saestu bedhami apapanggiha, lan Kumpeni Idellere, dadya dri kanca rembug, tansah sami sawaleng pikir, Pangeran Adipatya, pegel manahipun, sedaya datan winarna, dyan pineksa Kudanawarsa tinuding, mring Deller Paserenan.
  40. Gawa asuguh sarta manggihi, mring Kumpeni Idller ing Semarang, ing Paverenan pondhoke, lawan kanthi Tumenggung, Janapura kalawan malih, Janingrat ing Metaram, lan sebalanipun, mangkat saking Sumareja, pan pineksa angkate Tumenggung Katri, dhumateng Paserenan.
  41. Umangkat ngetan kang bala lumaris, bekta segah prapta pamondhokan, ing Barawatu wastane, saestu boten purun, papanggihan lawan Kumpeni, amung segah kewala, ingkang lajeng katur, lawan sikep kapal tundhan, Paserenan wus katur Deller Kumpeni, Ideller tan tarima.
  42. Deller kedah papanggih pribadi, Danawarsa tan purun panggiha, pineksa sanget ajrihe, Deller pegel tyasipun, sring seratan sinerat sami, lawan Pangran Dipatya, Deller seratipun, samana Pangran Dipatya, saya kewran kalangkung pegel kang galih, ningali Danawarsa.
  43. Datan purun panggih lan Kumpeni, Pangran Purubaya kang winarna, Neng Sanggung pabarisane, kawon ing yudanipun, saking eler linanggar jurit, mring Pangran ing Bintara, lan sabalanipun, lan Tumenggung Alap-alap, ingkang ngabdi Sang Nata kang wonten Bangsri, menang genira yuda.
  44. Pangran Purbaya kawon ing jurit, lumajeng ngidul sarewangira, kalangkung rusak baiane, kathah kacandhak lampus, Sumareja katur tumuli, ing Pangeran Dipatya, sedaya wus katur, Kanjeng Pangeran Dipatya, neng Kusumareja kewran ingkang galih, kang pam an katon aprang.
  45. Pangeran Purbaya kawon kang jurit, sarta kang papatih Danawarsa, tan purun panggih lampahe, mila pegel tyasipun, wau Kanjeng Pangran Dipati, aneng Kusumareja, ing pramilanipun, arsa ngawaking, priyongga, sampun rembang lan mantri lebet prajurit, karsa ngawaki yuda.
  46. Nulya amangkat Pangran Dipati, saking pasanggrahan Sumoreja, way ah ing Ngasar angkate, umangkat sarta jawuh, garwa putra binekta sami, kala dina Jumungah, ing Kaliwonipun, tahun Je pan sinengkalan, Punang Liman Turongga Angoyak Bumi, nuju ing sasi Arwah.
  47. Nulya arereb kasaput wengi, aneng Camethuk pinggiring arga, injing mangkat sabalane, sarta putusan sampun, mring Ideller wadya Kumpeni, kang wonten Paserenan, pan asuka weruh, yen Pangeran Adipatya, sampun mangkat angaler wetan lumaris, Kanjeng Pangran Dipatya.
  48. Pangran Dipati sedya ngawaki, nulya rereb pinggiring bengawan, dhusun Tinangger wastane, antara tigang dalu, putus-pinutusan pan sami, lan Deller Paserenan, pan den antep purun, mring Kanjeng Pangran Dipatya, nulya sareng umangkat Pangran Dipati, Deller nabrang mangetan.
  49. Pangran Dipati nabrang benawi, pan mangaler sarengan lumampah, Deller kang kilen lampahe, Pangran sabalanipun, medal wetan genya lumaris, Deller kilen lelampah, sareng lampahipun, neng Kadhadhong masanggrahan, pan sedalu Ideller arereb sami, wonten ing Samedhangan.
  50. Dening Susunan kang wonten Bangsri, lolos ing dalu sabala nira, kandheg neng Purwasarine, bubar malih ing dalu, kandheg wonten ing Murong malih, nulya Pangran Dipatya, lan Deller lalaku, mangaler lan sahabala, Deller kandheg neng Susuruh wong Kumpeni, arereb masanggrahan.
  51. Rereb ing Kakum Pangran Dipati, mung sadalu enjing nulya budhal, rereb Cakanthong wastane, lamine kahh dalu, injing malih ngilen lumaris, arereb desa Maja, nanging tigang dalu, nulya Ideller putusan, juru basa pun Bestam ingkang tinuding, Deller arsa panggiha.
  52. Juru basa Bestam duk papanggih, ingaji-aji tur sinuba-suba, Pangran Dipati karsane, binjang samya tetemu, mangke kedah ngajak lumaris, marang ing Sokawatya, lajuwa anjujul, marang kang Rama Susunan, wong Kumpeni Ideller dhateng nututi, laju yuda kenanga.

PUPUH XIV
P A N G K U R

  1. Ideller pan sareng mangkat, wong Kumpeni lumampah andhingini, Pangran Dipatine pungkur, sareng samya lelampah, tan atebih sami ring iringan langkung, kang bala sami katinggal, Kumpeni lawan wong Jawi.
  2. Ideller Kumpeni prapta, aneng Gebang dening Pangran Dipati, rereb lawan balanipun, garompol pagedhangan, mung sadalu injing mangkat kalihipun, Ideller Kumpeni prapta, ing Sumengka Sakawati.
  3. Pangran Dipati wus prapta, pan arereb Tegaran tigang latri, ing Sumengka kidulipun, dyan putus-pinutusan, Pangran Dipati lawan Ideller wau, kedah apanggih piyambak, Deller lan Pangran Dipati.
  4. Semana Pangran Dipatya, yun papanggih lan Deller wus cacawis, badhe papanggih susuguh, pondhokan bineladhah, asengadi Deller isin alumaku, akedah Pangran Dipatya, ngaturan Deller Kumpeni.
  5. Ngaturan dhateng Sumengka, kang kautus Semarang Ki Dipati, ngaturi ing lampahipun, Pangeran A dipatya, sakadange tìtìga ingkang lumaku, lan juru basa Kibastam, samya ngangge-angge sami.
  6. Kanjeng Pangeran Dipatya, baten karsa kedah panggih ing ngriki, tan gega ing aturipun, ingkang abdi sedaya, yen saestu Kumpeni Deller tutulung, panggiya ngriki kewala, sampun mring Sumengka Gusti.
  7. Deller isin asebaa, kedah Pangran Dipati den aturi, mring Sumengka milanipun, padya sande panggiya, nulya Pangran Dipati bubar amundur, ing Batu amasanggrahan, serat-sineratan sami.
  8. Nulya patih Danawarsa, papanggihan law an Deller Kumpeni, neng Tempuran gen tetemu, samya aparembagan, sasampune parembagan Idller wangsul, marang ing baris Sumengka, Danawarsa wangsul malih.
  9. Prapta Batu perembangan, rembagipun tansah abenjang pikir, ana ngaturi tetemu, lan Deller kang satengah, nanging kathah ngaturi ngetan ing laku, genira amasanggrahan, neng Batu sadasa latri.
  10. Deller cuwa ing man ah, nora panggih lan Pangran Adipati, Ideller kalangkung ngunggun, nulya Pangran Dipatya, suka wikan mring Deller arsa lelaku, marang Madiun negara, Ideller atilar tulis.
  11. Injing tengara umangkat, sabalane Karyeng Pangran Dipati, bakda Siyam angkatipun, dumateng ing bang wetan, arsa nglanggar Pangran Dipati jinujug, Anen kang putra Susunan, wonten Madiun negari.
  12. Ideller anulya mangkat, mangkat saking Sumengka wong Kumpeni, Kumpeni baris ing Butuh, Deller laju mring Sala, dening Pangran Dipati sabalanipun, bubar marang ing bang wetan, angaler ngetan lumaris.
  13. Pangran Dipati umangkat, saking Batu telatah Sokawati, anglereb sadinten Septu, Kaliwon sasi Sasi Sawal, tunggil tahun nujeng tanggale ping telu, gennya lelampah sadina, rereb Pringapus sawengi.
  14. Injing lelampah sadina, sarta jawah adres parahara prapti, sadinten lampahnya rawuh, dalu amasanggrahan, ing Careme kang bumi tumut Madiun, sadalu injing dyan bubar, rereb Kärnten salatri.
  15. Injing atengara bubar, sahabala ndungkap kutha tumuli, prajurit kang manggen ngayun, prapta ndungkap ing kutha, ing Madiun pinareg prang datan dangu, wastane Bupati nira, nama pun Purwanegari.
  16. Muter salebeting kitha, jroning bata mariyem mungeng gari, mawi gamelan tinabuh, map an kinarya semang, Pangran Adipati Anem ing Madiun, nulya ambolos semana, nulya semana kang abdi.
  17. Sarageni lan panumbak, samya majeng kitha rinangsang wani, Bupatine ing Madiun, wasta Purw anegara, wus kacandhak ing ngrana pan sampun lampus, tinigas mustakanira, rabine wus den boyongi.
  18. Wong Madiun ingkang pejah, pan wolulas katur Pangran Dipati, bebandhangan samya katur, aglar neng pagelaran, pra prajurit asowang munggeng ing ngayun, ngaturaken bebandhangan, sarta boyongan pawestri.
  19. Kala prang dina Selasa, tanggal ping nem Kaliwon kala jurit, wulan Sawal Je kang taun, Madiun bedhahira, Jeng Pangeran rereb jro kitha Madiun, bala samya pamondhokan, atata para prajurit.
  20. Injang sineba ing bala, ingkang darbe nagri Madiun prapti, anake Pangran Madiun, kang rumiyin wus pejah, Raden Sumadiija nenggih wastanipun, lajeng katanem kewala, ing Madiun kang negari.
  21. Nulya kang darbe Magetan, Jagaraga tumenggunge katuding, muliya mring nagrinipun, antara tigang dina, Pangran Adipati mangkat sing Madiun, marang nagri Pranaraga, mangidul bala lumaris.
  22. Nulya rereb Kapulangan, sadalu enjing nulya lumaris, taksih injing nulya rawuh, ing kitha Pranaraga, daweg tata kang abdi dereng acucul, wadya aramya kang prapta, punika ngaturi uning.
  23. Yen kidul kilening kitha, wonten mengsah tiyang ing Pranaragi, ingkang tumut Sangu Prabu, bala kathah kaplajar, kang raramu punika sami binuru, kagyat Pangeran Dipatya, tengara bendhe gong beri.
  24. Umangkat sawadyabala, saking kitha ngidul ngetan lumaris, lingsir kilen wayahipun, padaleman jro kitha, binesmenan sedáya tan wonten kantun, Kanjeng Pangeran Dipatya, sapraptanira ing jawi.
  25. Wonten sajawining kitha, aningali mengsah wong Pranaragi, kang dadya titindhihipun, Wasta den Sumabrata, anakipun Suradiningrat karuhun, kang pejah wonten ing Ngrana, punika ingkang nindhihi.
  26. Lajeng kabereg kewala, mring kang bala Kanjeng Pangran Dipati, anyander pabujungipun, mengsah ngenthir lumajar, ngantos dhateng ing ngardi wetan gen buru, semana wong Pranaraga, kacandhak tiga ngemasi.
  27. Kanjeng Pangeran Dipatya, kandheg dhusun winastanan Tegalsari, arereb sabalanipun, wasta dhusun Wanakarta, mung sadalu injing bubar ngilen rawuh, arereb ing Kasatriyan, sakidul kitha miranti.
  28. Kidul kilen Pranaraga, masanggrahan sakidul lepen alit, anulya kang rayi rawuh, Pangran Mangkudiningrat, sahabalane sowan kang raka sampun, rumiyini kang dimita, medal kidul Pranaragi.
  29. Lajeng pinutus kang raka, anelasah mring mengsah Pranaragi, umangkat sabalanipun, Pangran Mangkudiningrat, anelasah mengetan demugi gunung, abubujung Surabrata, dhusun ing Sombro wus prapti.
  30. Pangeran Mangkudiningrat, wangsul dhusun Sobro mangilen malih, sarta babandhangan antuk, gongsa lan kapal gangsal, lajeng katur kang raka bandhanganipun, Kanjeng Pangeran Dipatya, mundur pupuh kang gumanti.

PUPUH XV
D  U  R  M  A 

  1. Pangran Adipati aneng kasatriyan, bumi ing Pranaragi, kidul kilen kitha, antara pitung dina, angrerebaken turanggi, neng kasatriyan, nengna datan winarni.
  2. Kawarnaa Susunan kang wonten Bancar, sareng aturan uning, yen Madiun bedhah, Purwanegara pejah, kang putra Pangran Dipau, Anom lumajar, ngungsi dhateng wanadri.
  3. Lir sinipi dukane Sri Naranata, kadya metuwa geni, dandan sahabala, sigra nembang tengara, miranti wadya prajurit, seksana mangkat, saking Bancar Nrepati.
  4. Jujur wana wangetan lampah Sang Nata, sumedya nglanggar jurit, marang ingkang putra, Pangran Mangkunegara, rakiten dalu lumaris, leren sakedhap, amakankan turanggi.
  5. Wektu rendheng bengawan ageng tur bena, saking panasing galih, ingkang wadyabala, sedaya angresula, sa’bab lampahe Sang Aji, nefod tan laryawan, awis tan manggih bukti.
  6. Weneh kaliren sayah tan ana mangan, datan kawarna margi, nenggih putra Nata, Pangeran Adipatya, Anem kapapag geng margi, datan antara, cundhuk lan Rama Aji.
  7. Tinangisan kang putra Sri Naranata, sedaya tan winarni, lajeng Sri Narendra, dening manca negara, kang tumut Pangran Dipati, bubar sedaya, sumingkir mring wanadri.
  8. Sarta atur uninga Pangeran Adipatya, yen Susunan dhatengi, Pangeran Dipatya, kang wonten kasatriyan, sareng aturan udani, Pangran Dipatya, yen kang Rama dhatengi.
  9. Pan sedalu genira apirembagan, lan sagung ingkang abdi, lan kang rayi Pangran, Arya Mangkudiningrat, Jayaningrat ing Metawis, Sujanapura, samya tinari-tari.
  10. Miwah ingkang apatiti Kudanawarsa, myang kang para prajurit, tan wonten wisesa, sami ngareh kewala, dherek sakarsane Gusti, Pangran Dipatya, langkung putek kang galih.
  11. Pra prajurit pra mantri lebet kewala, kang sepuh pan tinari, ature tan beda, sami narah ing karsa, ing Gusti dhateng nglampahi, kang pangandika, Pangeran Adipati.
  12. Yen mangkana batur kabeh aturira, datan kena tinari, anyarah kewala, tan ana amisesa, aperang lawan Kiyai, pan pira bara, bangga ing ajurit.
  13. Pirang bara untap-untapa tan bara, nanging pangrasa ati, nadyan aku kalaha, nanging wetaraning wang, aprang kalawan Kiyai, pangrasane wang, Kyai tan kober cincing.
  14. Sabab aku anekad sarta anderah, batur kabeh sun tari, yen tresna maring wang, ingsung sedha ing Allah, barenga mari lan marni, saur kukila, sedaya kang prajurit.
  15. Amung mantri lebet dening kang para niyaka, kendel kewran ing galih, dhatan pahan tara, riris barat kang prapta, lepen kasatriyan alit, banjir sekala, tan kenging den sabrangi.
  16. Ingkang mondhok sakilen kali Ksatriyan, nabrang ngetan tan keni, maksih kelen toya, Pangran Mangkudiningrat, lan Kudanawarsa patih, sabalanira, lan Janingrat Matawis.
  17. Lan Sarageni poleng neng sakilen toya, kelawan tiyang Bugis, maksih kilen toya, dene kang aneng wetan, Janapura lan Srageni, cemeng myang abang, kang panumbak den kanthi.
  18. Injing Pangran Dipati nembang tengara, mantri jro wus arakit, ingkang wadyabala, angantos darnel sasak, kang wonten kilening kali, maksih tan obah, kilen kali miranti.
  19. Ingkang wetan taksih wonten wetan toya, nanging sampun arakit, ya ta kang winama, lampahe Jeng Susunan, rahina wengi lumaris, Sri Nara Nata, duka samargi-margi.
  20. Sarawuhe Susunan ing Pranaraga, wadyane wus rinakit, andharat sedaya, samya angepung kitha, denyana Pangran Dipati, won ten ing kitha, wusana kitha sepi.
  21. Ngangah-angah cuwa manah Sri Narendra, langkung pegel kang galih, saya ngangah-angah, sarta samarga-marga, duka mring kang abdi-abdi, leren tan kena, nulya wonten tur uninga.
  22. Yen Pangeran Dipati Mangkunegara, takyin sampun miranti, wonten kidul kitha, neng dhusun Kasatriyan, angandika Sri Bupati, marang mas Rongga, payo tatanen rakit.
  23. Sira Rongga dadiya pangawak kanan, sira ingkang nindhihi, mantri jro sedaya, lan si kulup Dipatya, Anom sabala prajurit, wong Jagasura, Nirbaya aia kari.
  24. Lan Pangeran Pakuningrat sabalanya, kang tengen wus sarakit, kang pangawak kiwa, Pangran Mangkukusuma, lan akanthiya si adhi, Pangran Bintara, sabalane lan malih.
  25. Jayaningrat Madaraka Wiradigda, lan Pangran Hangabei, lan si Jayengrana, law an Su ry an egara, pada adharata sami, kang jajaranan, Wirarana nindhihi.
  26. Aneng wuri sakehe wong jajaranan, Wirarana nindhihi, Ingsun dadi dhadha, kapilih ngarsane wang, pinilih miwah wong Bah, sun pangku dhawah, kang ana wuri marni.
  27. Suryanata kelawan wong nameng yuda, gandhek Singanegari, lan wong Nangkraknyana, Sarageni sedaya, neng ngarsane wong pinilih, kathahing bala, angreb gebel delidir.
  28. Rakit dharat apanthan-panthan lumampah, lir kang sela blekithi, bubul abra sinang, saking kathahing bala, lir segara tanpa tepi, pangucapira, sedaya padha kibir.
  29. Pawestrine angucap aku ing benjang, pasthi yen menang jurit, acecewok kopyah, ceneng ingsun ing benjang, panguntape kang prajurit, pasthi yen menang, amilihi turanggi.
  30. Ana ngucapana milihi wanodya, kang ayu-ayu kuning, kocap ing carita, Pangeran Adipatya, akathah kang para selir, lajeng lelampah, Sun an lan kang prajurit.
  31. Angreb muntab golong golongan atata, gendera warni-warni, lir peksi raratyan, wau Pangran Dipatya, lan kang abdi pra prajurit, wonten Satriyan, wus prayitneng ing jurit.
  32. Sampun medal saking pamondhokan ira, sabalane prajurit, sampun dandan sasak, kang wonten wetan toya, maksih tata kilen kali, kang wetan toya, maksih neng wetan kali.
  33. Yen Pangeran Dipadi neng wetan toya, datan antara nuli, medal Kasunanan, amyang sampun katingal, muntab lir prawata geni, lir wardu wangga, surak samargi-margi.
  34. Pangran Adipati kuwur ingkang manah, nulya kang para rabi, kinen nabrang sasak, ngidul lajeng minggaha, pan angilen pinggir ardi, pan sareng mangkat, lan Pangran Adipati.
  35. Anindhihi gegaman kang wetan toya, pangran Dipati watir, mring kang para garwa, maksih celak lampahnya, mengsah sampun ngawet sami, seksana nabrang, sasak sakilen kah.
  36. Sampun nabrang sakilen lepen wus prapta, sawingking Sarageni, Poleng pernahira, kaparing padhusunan, kang wekas kilen ngenggeni, Kanjeng Pangeran, mangkudiningrat malih.
  37. Wetanipun Jayaningrat ing Metaram, sawetanipun malih, patih Danawarsa, sabalane wus tata, wetan pisan Sarageni, Poleng wus tata, samya gambireng jurit.
  38. Pangawate kang kiwa wong Kasunanan, sampun cam puh ing jurit, wong Mangkunegaran, Tumenggung Janapura, lan Srageni ijo ngarsi, tarung senjata, jurit let lepen banjir.
  39. Sampun wetaning lepen sakilen toya, medal dharat kapilih, pilih pinilih jra, lan Srageni ing ngarsa, ngandika Sri Narapati, Srageni abang, iku tempuhna jurit.
  40. Yekti ana kono si Suryokusuma, sabrangana tumuli, wong Bali umangsah, kapilih pinilihan, pan sinongga denirig bedhil, meksa nerajang, sedaya gebyur kali.
  41. Wadya Mangkunegaran Srageni abang, cemeng samya ngunduri, binujung m angetan, kang mujung samya dharat, undure maksih bedhili, sami kapalah, kang bujung dharat sami.
  42. Kasunanan pangawat kiwa nrenrajang, sareng nempuh ngajurit, Pangran Mangkudiningrai, Janingrat Dan aw arsa, sabalane anadhahi, campuh ing yuda, dharat mengsah turanggi.
  43. Tarung bedhil nginggil kapal lawan dharat, kang dharat ngamuk wani, Pangran Mangkudiningrat, Danawarsa Janingrat, anangga samya angisis, sami lumaywa, wong dharat bujung jurit.
  44. Srageni Poleng Bugis aprang pan lumajar, pan samya nolih-nolih, sarta anyenjata, wau niyaka tiga, lumayu datan anulih, asalang tunjang, lumayu rebut dhingin.
  45. Dyan Pangeran Dipati Mangkunegara, iklas manah kang wening, tan ana katingal, nanging Allah kang mulya, ngandika Pangran Dipati, prajurit ingwang, wong jero para mantri.
  46. Alah payo padha pasraha ing Allah, payo barenga mati, akuja selaya, sami matur sandika, sarta pratandha tinarik, nginggil turongga, majeng sarta ngaloki.
  47. Anglir mendhung kang mantri wus tata, sami prayitneng jurit, pan angamuk rampak, sami sudireng ing prang, kang katrajang akeh mati, lir singa lodra, angamul golong pipis.
  48. Jeng Pangeran Dipati Mangkunegara, anindhihi ajurit, mangamuk lan nyakra, gadhewanya lir kilat, antuk pitulung Hyang Widi, mengsah keh pejah, larut tan mangga pulih.
  49. Pangran Mangkudiningrat lan Jayaningrat, lawan Kudanawarsi, kang sami lumajar, wangsul malih ngayuda, Prawirarana nadhahi,campuh samya turanggi.
  50. Tan anangga Pangeran Mangkudiningrat, samya lumajeng malih, Janingrat lumajar, Danawarsa lumaywa, Prawirarana nututi, bujung ing yuda, dadya Pangran Dipati.
  51. Tan derana Pangeran Dipati mangsah, nander tulung pribadi, pan atilar bala, mapagen Wirarana, binestul Pangran Dipati, Prawirarana, tatu pupunya giris.
  52. Dyan lumajar sabature asas aran, dyan Pangeran Dipati, tan amawi bala, mobat-mabit ngayuda, angsal pitulung Hyang Widi, mungsuh keh pejah, larut sedaya ngisis.
  53. Balanipun Susunan kang pejah ngrana, gangsal tatu kang mati, prajurit kewala, malah saged langkunga, kang bala lumayu jurit, Mangkunegaran, kang lumayu wus bali.
  54. Kang prajurit mantri jro Jayaprameya, semana nandhang kanin, Jeng Pangran Dipatya, pramila tan uninga, tinilar kala nulungi, mring Wirarana, saking ramening jurit.
  55. Sadhadhale wadya kang pangawak kiwa, Sunan duka tan sipi, majeng ngamuk yuda, lawan wong Jagasura, wong Jagabaya akanthi, lan Suryanata, tinindhihan Nerpati.
  56. Matur lulut lawan wong Singanegara, gandhek lawan pinilih, kang wus nabrang ngetan, wong pinilih ngandika, saundure ngilen sami, pan tinututan, dening wong Sarageni.
  57. Wantuning wong dharat kinadol ing kapal, sayah dennya lumarìs, yen arsa anumbak, ingoncatan ing yuda, winales nulya binedhil, kathah kang pejah, weneh sayah andhelik.
  58. Nora kongsi anabrang sakilen toya, pan gawat dadi siji, wus kumpul Sang Nata, anggrebeg Narendra, wong Suryanata ajurit, angamuk dharat, den oncati tan polih.
  59. Pan abedhil sedaya luput kewala, binedhil samya keni, yen tumbak tan angsal, yen tinumbak pralaya, Susunan geger tan angling, wetawisira, balanira kang kari.
  60. Kalih atus kirang langkung tan akathah, nulya ingkang prajurit, wong Mangkunegaran, kang wonten sabrang wetan, ingkang lumaywa wus prapti, kumpul sedaya, ingkang para prajurit.
  61. Ingkang ngasta tengen Pangeran Dipatya, cape jinejak bedhil, tan bisa gulawat, mung parentali kewala, mobat-mabit mring prajurit, payo mangsaha, aja na ngucap ajrih.
  62. Sunan lir wong binayang kari semana, sarta dipun bedhili, gen prang lingsir wetan, ngantos dumugi Asar, sunan kinalang ing jurit, tu sinurakan, dangu-dangu anuli.
  63. Pangran Mangkukusuma kang kaprawasa, pan tatu dening mimis, ingkang anyenjata, warta Jayawiguna, anulya lajeng ngemasi, Kanjeng Susunan, kang manah saya miris.
  64. Sarta lambening kuda Sri Naranata, kabrebed dening mimis, nulya Sri Narendra, lumajang tilar bala, binujung dening turanggi, wong Kasunanan, sangsaya kathah mati.
  65. Kang saweneh matikagebyur ing toya, bengawan Pranaragi, gennya campuh yuda, wanci pecat rakitan, Susunan sareng kajodhi, pan tambur Asar, suh sirna larut hening.
  66. Sirna gempang larut baiane kang rama, pinelak ing turanggi, kagebyur ing toya, saya kathah kang pejah, Kanjeng Pangeran Dipati, kalangkung suka, unggul genira jurit.
  67. Ana dening patine Suraprameya, kacandhak gen lumaris, pan sampun lumajar, kinen nutut tan kena, ngamuk kinepung prajurit, nyampang curiga, lajeng dipun pejahi.
  68. Duk kaperang Jumuwah Kaliwon injang, wanci ing pecat rakit, tanggal ping nembelas, nuju ing wulan Sawal, tahun Je den sengkalani, Gajah Tu’rongga Angobahaken Bumi.
  69. Bala Kadipaten kang tatu kathahnya, sanga likur winilis, mung pejah titiga, siji Jayaprameya, dening baiane Sang Aji, kang pejah ngrana, nematus winetawis.
  70. Sanes ingkang pejah kagebyur ing toya, sartane ingkang kanin, katututan pejah, sedaya sangang dasa, pan nanging kirang kakalih, kacepeng gesang, kang teluk tan kawilis.
  71. Jeng Pangeran Dipati Mangkunegara, sakawane Rama Ji, kandheg pambujung ira, mila kandheg semana, tan sedya mengsah Nrepati, lahir batinnya, amut-martuwa Aji.
  72. Tan angipi sedya mungsuhan kang Rama, yen den lajengna ugi, ing pabujungira, kadi Sunan kacandhak, Kanjeng Pangeran Dipati, enget ing driya, lahir tumekeng batin.
  73. Layonipun kang Paman Mangkukusuma, wus kinen angresiki, kinen lajengena, mring Metaram pinetak, sakehe bandhangan sami, wus kapendhetan, dening para prajurit.
  74. Kathah angsal bandhangan kang beboyongan, pawestri kang sapalih, pinendhet piyambak, mring kang angsal boyongan, sapalih katur ing Gusti, ingkang butamal, pinendhetan pribadi.
  75. Ingkang ngasta tengen Pangeran Dipatya, cape kala ajurit, kang jejek senjata, kestul panandres munya, Kanjeng Pangeran Dipati, lumajeng wana, bumi Magetan ngungsi.
  76. Ginitikan maring wong bumi semana, darbeke den pendheti, sampunnya mengkana, nusul dhateng kang rama, sampune gennya ajurit, pan tambur asar, lan udan riwis-riwis.
  77. Rereb ngara-ara sawetan Bengawan, Pangeran Adipati, baiane kang rama, ingkang kecepeng gesang, sedaya ngapunten sami, wus kaluwaran, wong Jaya lan wong Bali.
  78. Miwah mantri samya ingingu sedaya, sami den supatani, anake Dipatya, Janingrat Pakalongan, kabandhang anake estri, aran Marliyah, anglir kang madu gendhis.

PUPUH XVI
DHANDHANGGULA

  1. Nulya Kanjeng Pangeran Dipati, kandheg arereb ing ara-ara, saler Demung sabalane, akekadhar sedalu, injing budhal mangidul malih, rereb kidul pradesan, wastane ing Demung, sadalu enjinge budhal, nulya rereb dhusun ing Ngunut salatri, enjing anulya budhal.
  2. Sahabala masanggrahan sami, dhusun Tulung ngumpulken boyongan, myang bandhangan sawarnine, arsa anjunjung lungguh, para mantri miwah prajurit, kalayan aputusan, mring Deller sung weruh, sarta nimbali Pangeran, Purubaya Suramangunjaya sami, kalawan Wiranata.
  3. Resajiwa mapan datan kari, katim balan sarta aputusan, mring Eyang Ratu Ibune, Ibunipun Sang Prabu, lan nimbali manca negari, sawetane ing arga, Wilis ponang gunung, lan nimbali Jeng Pangeran, Prabu Jaka ijem ingkang Sarageni, kalawan wong tamtama.
  4. Duksemana kautusan ngusir, marang Sutawirya ing Kaduwang, Srageni lan tamtamane, lampah ira alajú, minggah G endhol ing Lawu ngardi, ngardi Lawu iringnya, Gendhol wastanipun, samya angsal babandhangan, gong sekawan katur Pangran Adipati, neng Tulung pasanggrahan.
  5. Saben ari anata prajurit, wonten Tulung pan patbelas dina, nulya budhal sabalane, ngidul ngetan lumaku, wangsul dhateng ing Pranaragi, prapta wetaning kitha, dhusun Tegalsantun, masanggrahan wonten Karta, tuan Deller angaturi obat mimis, kalih etong Semarang.
  6. Katur Kanjeng Pangran Adipati, anggur lan mawis kalih gotongan, sampun katur sedayane, suka sajroning kalbu, nulya wonten putusan prapti, Brahimwiranegara, ing Malang cumundhuk, papatihipun kang prapta, mbekta rencang kalih dasa atur bekti, katur Pangran Dipatya.
  7. Nunten katolak mantuk tumuli, patih ing Malang pan binusanan, sarta pinisalin kabeh, kelambi nyamping dhuwung, marang Kanjeng Pangeran Dipati, sarta Wiranegara, kapatedhan sabuk, sasaput rati kencana, lan kaparing dhuwung saput kajeng singgih, inggih sruwa kencana.
  8. Bupatine Madiun tinuding, kang ngawasta raden Sumadiija, Jeng Gusti pangandikane, lumakua sun tuduh, angeriga manca negali, kang bang wetan sedaya, aja no kang kantun, lan mantri jro nindhihana, mantri siji iya si Jayapangrangin, Sumodirja wot Sekar.
  9. Dyan papatih Kadhiri kang prapti, pan awasta Tumenggung Katawengan, sarta lawan pangulune, utusan sampun katur, marang Kanjeng Pangran Dipati, ingkang angirid sowan, nenggih ab dinipun, Kanjeng Pangran Adipatya, wasta Tandhawijaya ingkang angirid, angaturken prasetya.
  10. Katawengan sarta atur bekti, kuda lawan ukiran kencana, tan tinarima ature, nulya wonten kang cundhuk, ing Kalangket ing rawa prapti, sowan Pangran Dipatya, lan sabalanipun, sarta ngaturken prasetya, pan katrima ing Kangjeng Pangran Dipati, pan kinula wisudha.
  11. Nunten Pangran Purbaya kang prapti,lan Tumenggung Suramangunjaya, kalawan sapanekare, kang katimbalan karuhun, sowan ngarsa Pangran Dipati, pepek para punggawa, andher munggeng ngayun, nulya raden Sumadiija, ing Madiun sesarengan lagya prapti, bekta manca negara.
  12. Sampun prapta ngajengan watsari, sigra matur raden Sumadiija, pranata atur sembahe, amba tuwan ingutus, animbali manca negari, ing bang wetan sedaya, ing mangke pan sampun, ingkang sowan ing panduka, Kartasana ngebleg Pace ing Carubin, katura ing paduka.
  13. Pangran Dipati ngandika aris, sun tarima kakang laku nira, nanging karsaning sun mangke, nama nira sun pundhut, Sumadiija pan ingsun alih, jumenenga pangeran, Mangkudipureku, mupakat para niyaka, amarengi Garbeg Besar Senen Pahing, taune Je semana.
  14. Sareng Sujanapura ingalih, kapatedhan Menggung Pringgalaya, sarta kasukan ararne, teledhek dhahar nginum, pan sadina nutug sawengi, laminya masanggrahan, Tegalsari wau, sampun kawandasa dina, sarta ngumpulaken kang titiyang Bali, piniliyan samana.
  15. Pan kinarya kang prajurit Bali, winoraken lan wong Gulang-gulang, Pangran Dipati lamine, masanggrahan ning ngriku, para nata neng Tegalsari, tan dhahar sekul ulam, tan pegat anayub, akasukan teledhekan, bebedhayan lingsene acegah guling, lawan angunggar bala.
  16. Pangran Dipati Mangkunegari, Senopati nglana adigdaya, ing aprang pilih tandhinge, ingkang cahya umancur, widigdaya prawireng jurit, wi mbuh manah satunggal, limpad setya tuhu, apracaya ing prawira, sabda giri ingkang saya luluta sih, kadhep ing bala-bala.
  17. Wisik ing rat pracaya ing galih, sipat kaharpan suka kawiryan, ndhagi barang tingkahe, bisa nigas anambung, ing prakosa sampun ngenteni, ywa ulah kirdaningrat, sedaya kawengku, ingaguna-amiguna, wruhing sabda baya kalawan basuki, lir kang wreksa cendana.
  18. Lir baskara anerus áwening, kilang juruh andres pinasthika, tur wignya nata baiane, Surasa sabiyantu, andyaning digdaya sami, wruh saingering jagat, jaga-jageng nglangut, prayoga pagut ing naia, wadyabala sumuyud samya lumiring, prawira tur digdaya.
  19. Nulya umangkat Pangran Dipati, saking Tegalsari sahabala, ing Senen Wage dinane, pitulas tanggalipun, sasi Besar ngilen lumaris, taksih Eje kang warsa, swaranya gumuruh, pra.garwa putra binekta, ngaler ngilen arsa anjog Sokawati, arerep masanggrahan.
  20. Wonten dhusun Semampir salatri, injang budhal rawuh masanggrahan, padhusunan sabalane, Katapelan sadalu, enjing budhal arereb malih, dhusun Pakuwon karan, rereb kalih dalu, nulya ingkang duta prapta, kang kautus dhateng Ideller rumiyin, neng marga gennya prapta.
  21. Malang sumirang kelawan malih, demang Karanganyar ingkang prapta, akathah angsal-angsale, sangkelat bang lan wungu, lan baludru ijo lan kuning, rasukan striwel landa, sae kancingipun, anenggih kancing toyamas, sarta angsal hermawar ingkang kakirim, saking Ideller Semarang.
  22. Dening rasukan cara Welandi, kikintune Susunan ing Sala, lawan surat kikintune, sedaya sampun katur, nulya Kanjeng Pangran Dipati, enjing tengara mangkat, sadina lelaku, dusun Sengon masanggrahan, mung sadalu enjing mangkat rereb malih, ing Lencong masanggrahan.
  23. Injing umangkat arereb malih, dhusun Murong nenggih pitung dina, nulya mangkat sabalane, amasanggrahan Tugu, tanggal pisan Sura kang sasi, Akad Pahing dinanya, Edal taunipun, nulya wonten dhuta prapta, saking ingkang Eyang Ratu Ibu nenggih, wasta pun Nagayuda.
  24. Wirapraya lan punika malih, saestu kautus amundhut surat, pepenedaning lampahe, mring kang wayah wus katur, tinupiksa kang punang tulis, mring Pangran Adipatya, punang dhuta wau, sampun ing angsulan serat, ngaturaken marang kang Eyang kang tulis, duta sampun lumepas.
  25. Dinten Rebo Kaliwon anuli, tanggal ping pat Srageni kang kesah, lawan wong Bugis kanthine, samya kesah raramu, lan Narahan samya tut wingking, nabrang saler bengawan, kapapag ing mungsuh, balanira jeng Susunan, wong Ngarahan pan aprang lumajeng sami, lumayu salang tunjang.
  26. Srageni Poleng lawan wong Bugis, menang prange kang mengsah lumajar, pejah siji wong Polenge, siji anandhang tatu, ingkang mengsah pejah satunggil, ingkang tatu tan ketang, bebandhangan antuk, senjata karben pan gangsal, nulya dhateng Tumenggung Secanegari, kang tumut Jeng Susunan.
  27. Sowan cunduk ing Pangran Dipati, sarta atur kang dhuwung tinatah, saput ratri lan malihe, turangga ules dhawuk, nulya wonten utusan prapti, saking nagri Pamalang, Wiranegareku, papatihe kang dinuta, atur surat dhumateng Pangran Dipati, Harya Mangkuriegara.
  28. Wus kacipta sasmitaning tulis, wiyose raden Wiranegara, anuwun nagri karsane, nenggih kang dipun suwun, sawetane ing ngardi Wilis, nagri wetan sedaya, kawula kang mengku, semana Pangran Dipatya, pan tinanggel ature Wir anegan, nulya ingkang putusan.
  29. Tinundhung sarta binektan tulis, mapan sarwi Jeng Pangran utusan, asareng aputusane, mring bang wetan anandur, ing sarengan Secanegari, kinen angumpulena, wong Surabayeku, kang neng Kadhiri semana, saanake kumpula wong Surawesthi, surat kang rama prapta.
  30. Pangran Dipati ngangsuli tulis, mring kang rama Susunan semana, angantep barang karsane, nenggih ingkang pinutus, kabayane wong Sarageni, abang ireng kanthinya, kabayan Merangge, lan kabayan Perangtandang, lawan malih Singamenggala pawestri, sedaya tan winarna.
  31. Sawangsule kabektanan tulis, mring susunan dhateng ingkang putra, sarta lawan putusane, pun Driyamenggaleku, karsanipun Sri Sarapati, apasrah ingkang putra, datan tumut-tumut, apasrah saliring larya, pasrah nagri mring putra Pangran Dipati, karsane ingkang rama.
  32. Ingkang putra bubara tumuli, angrebuta negara Metaram, kang Rama kala careme, lan kang putra apatut, sasi Sura Edal kang warsi, Kanjeng Pangran Dipatya, kang saguh angrebut, pan negari ing Metaram, mring kang rama sarta aputusan malih, sarta atur nuwala.
  33. Pan sandika kapasrahan nagri, kang kautus pun Singamenggala, angaturaken surate, kanthi kabayan agung, Sarageni Ijem lan mahh, Poleng kabayan ira, tamtama lumaku, manganggo Bugis kabayan, laminira sadasa dalu dyan prapti, mring kang rama Susunan.
  34. Langkung suka kang rama Nrepati, ingkang rama Kanjeng Sri Narendra, Pangran Dipati baiane, mantri para Tumenggung, samya suka sedaya sami, nulya Pangran Dipatya, aputusan ngidul, animbali para garwa, ingkang wonten dhusun Kebon amiranti, methuka Sumareja.
  35. Kairingna ingkang para mantri, mantri jajar bang wetan sedaya, ana dene titindhihe, si Japralima iku, dyan umangkat Jumuwah Pahing, tanggal pitulikurnya, Senen Pon dineku, Welandi Kestabel prapta, tanggal wolulikur ing Sura kang sasi, cundhuk saking ing Sala.
  36. Injing tengara Pangran Dipati, mangkat saking Tugu pasanggrahan, ngidul sawadyabalane, gen masanggrahan Tugu, laminira Pangran Dipati, sasasi laminira, masanggrahan Tugu, budhal marang Sumoreja, dina Senen Manis ing pasar kang sasi, nuju tanggal sapisan.
  37. Tahun Edal dipun sengkalani, Trus Pandhita Ngobahaken Jagat, saking Tugu duk angkate, Srageni munggeng ngayun, abang cemeng poleng akanthi, ijem myang perang tandang, meranggo kang lawung, wong Bugis lan Tamtama, Sarageni lampahe pinggir benawi, dhusun ing Kasampangan.
  38. Caketing lajeng sampun rinampid, dyan pinapag prang neng Kasampangan, wong Jawa Bugis Baline, Kumpeni tindhihipun, pan sakawan nindhihi jurit, prang wetan Kasampangan, menang yudanipun, wong Mangkunegaran menang, wong ing Sala akathah ingkang ngemasi, Welanda pejah satunggal.
  39. Sarageni lan Numbak kang mati, pejah gangsal ingkang tatú gangsal, wong Sala lumayu kabeh, Bugis Bali lumayu, Kasampangan dipun lebeti, sawarnine kang wisma, Srageni lumebu, kang nindhihi ing ngayuda, mantri lebet Jaya liyangan satunggil, kalih Jayaprayitna.
  40. Wong Kumpeni kang wonten ing ngloji, anggontori mariyem lirgerah, saking 1er kilen pernahè, Kasampangan wus bubar, den besmeni wong Sarageni, wong Kumpeni nyenjata, saking sabrang bantu, Srageni mundur lon-lonan, wangsul ngetan sowan mring Pangran Dipati, sareng surup praptanya.
  41. Dening Kanjeng Pangeran Dipati, masanggrahan dhusun Wanasraya, sad’alu nulya enjinge, bubar lampah mangidul, medal wetan Sala lumaris, caket lojiing Sala, sawetaning banyu, kang pinggir pan sinenjata, ing mariyem Kumpeni Sala ing loji, nanging eca lumampah.
  42. Lajeng ngidul Pangeran Dipati, masanggrahan dhusun Pakatakan, sadalu nulya enjinge, bubar sabalinipun, lajeng ngidul ngetan lumaris, dyan putra para garwa, kapanggih delanggung, sarta kalawan kang Eyang, kang ngandikan kapanggih neng Tambakbanggi, sakiduling bengawan.
  43. Lajeng rereb Pangeran Dipati, sahabala wonten Tambakbaya, mung kalih dalu lamine, enjang tengara umyung, mangkat ngilen bala lumaris, lajeng mring Sumareja, sadinten dyan rawUh, masanggrahan Sumareja, rawuh dina Jumungah Kaliwon uni, Sapar tanggal ping gangsal.
  44. Nulya wonten utusan kang prapti, utusane kang rama Susunan, katur bedhaya lampahe, pun Sam pet wastanipun, katur Kanjeng Pangran Dipati, semana Jeng Pangeran, cangkrangen grahipun, awor panastis semana, Septu manis ponang bedhaya duk prapti, malih bedhaya prapta.
  45. Saking Sutawirya pan satunggil, nulya Sunan matehani serat, nulya Pangran Dipatine, ngangsuli serat sampun, nulya Kanjeng Pangran Dipati, ingkang rayi dinuta, anglanggar anglurug, ya marang Surawijaya, ingkang wonten ing Kathithang gennya baris, Pangran Mangkudiningrat.
  46. Sareng malih wonten kang tinuding, bupatine nagri Jagaraga, Tirtayuda kakasihe, lan Ranadipureku, lawan Kartadirja lan malih, rahaden Semaningrat, Magetan tinuduh, sedaya sami dinuta, marang Sokawati anglanggar ajurit, Wirarana neng Keija.
  47. Pangran Mangkudiningrat dyan prapti, wangsul-malih marang Sumareja, sampun katur ing lampahe, Pangran Dipati wau, aputusan akintun tulis, marang Deller Semarang, nenggih kang pinutus, mantri lebet Jawiruna, Jawiruna ing dina Kemis lumaris, ing tanggal salawe prah.
  48. Welandine Pangeran Dipati, minggat marang baris Perambanan, Welandi tiga rewange, wonten Welandi cundhuk, saking Perambanan satunggil, katur Pangran Dipatya, Welandi kang nungkul, kang ngaturken wastanira, duk semana ki Sastrasemita carik, aneng Kusumareja.
  49. Nulya Kanjeng Pangeran Dipati, pan akarya rakit padaleman, kinendha alun-alune, pager rajeg angepung, sami wonten lebet prajurit, yen dalu pukul sapta, tutup pintunipun, datan keni tiyang liwat, lamun enjing pukul nem menga kang kori, aneng Kusumareja.
  50. Dening Welandi maksih abaris, Ngardi Gamping nagri ing Metarani, lan bans Perambanae, Keber pangagengipun, Perambanan wadya kumpeni, sing serat sineratan, semana lumin tu, eca ingecanan serat, pun kapitan Sakeber Prambanan baris, sring serat sineratan.
  51. Lan kang pepatili Pangran Dipati, kang anama ki Kudanawarsa, asring dhateng putusane, seratan wongsal-wangsul, dening Kanjeng Pangran Dipati, aneng Kusumareja, pan asring anayub, angenggar m anahing bala, dhahar nginum lan sagung kang abdi-abdi, sen tana myang punggawa.
  52. Sarta milihi ing wong prajurit, ageng-ageng wasta gulang-gulang, pan kawan dasa kathahe, dodote poleng patut, genderane poleng tulya sri, angagem waos sulam, pan sedayanipun, rasukan kotang sangkelat, kayu apu sami iket sutra kuning, rinayat ingonira.
  53. Saben sonten pepek ngarsa Gusti, munggeng ngarsane Pangra Dipatya, kinula wisudha kabeh, dinadar leler tuwuk, nulya ingkang putra kang rayi, Pangran Mangkudiningrat, nenggih sunatipun, ping pitulikur kang tanggal, nguyu-uyu ing sasi Rabiyulakir, semana tahun Edal.
  54. Ingkang raka semana nindaki, mring daleme kang rayi kasukan, urmat senjata ararne, barondongan gumrudug, sakundure Pangran Dipati, saking Pakuningratan, akasukan nayub, lan sagung para punggawa, neng mendhapi pepekan sagung prajurit, kasmaran kang tumingal.

PUPUH XVII
ASMARADANA

  1. Sadina bubar ing wengi, nutug gennya andrawina, pra punggawa mulih kabeh, Kanjeng Pangeran Dipatya, andón pulang asmara, lan pra selir garwanipun, anulya wau semana.
  2. Jayawiruna tinuding, rumiyin marang Semarang, datan antara lampahe, Ki Jayawiruna prapta, sarta bekta nuwala, mring Pangran Dipati katur, surat Deller ing Semarang.
  3. Wus kacipta punang tulis, sasmitane tan winarna, anulya putusan malih, marang Ideller Semarang, surat sarta kintunan, panah sagendhewanipun, sarakit ingkang turangga.
  4. Marang Ideller Semawis, anenggih ingkang dinuta, mantri lebet kakasihe, miji pun Jayaliyangan, kalih Jayapralaga, Jayawiruna malih tumut, mangkat saking Sumareja.
  5. Lampahe datan winarni, anggenti kang kocapa, ingkang paman winiraos, ing Kadhiri enggenira, Pangeran Prabu Jaka, dhateng kang putusanipun, anenggih ngaturi serat.
  6. Katur Pangran Dipati, yen tiyang kanjeng bang wetan, ing Kadhiri panggenan, sedaya ingkang tinedha, sarta atur uninga, yen wonten putusan rawuh, saking nagri Belambangan.
  7. Sami angraosing galih, tetiyang ing Belambangan, arsa atuwuh yudane, semana Pangran Dipatya, anglilani ing karsa, duta pan sampun tinundhung, sarta binektanan surat.
  8. Anulya malih winarni, wadyabalane kang rama, Susunan majeng baiane, wonten bumi Sokawatya, dhusuning Kawadungan, anarub aken wong dhusun, wong Sokawati sedaya.
  9. Sayektine balenjaning, kang rama Kanjeng Susunan, angoncati andikane, ingkang dhateng ingkang putra, mring Pangeran Dipatya, pangandhikane rumuhun, anganggur tan munasika.
  10. Wesana amadeg bans, nelukaken Sokawatya, Pangran Dipati karsane, aparentah wadyabala, sadandanan ngayuda, bupati ingkang tinuduh, anglumg mring Sokawatya.
  11. Pra tumenggung kang lumaris, tumenggung Ranadipura, kalawan malih kanthine, Ki Tumenggung Cakrajaya, Tumenggung Ranadirja, mantri ka Magetan tumut, sapanegare sedaya.
  12. Kang bala Susunan malih, awasta Surawijaya, medal kilen nanibake, kang tumut ing bawahira, Pangran Mangkudiningrat, anulya siyaga gupuh, Pangeran Mangkudiningrat.
  13. Balane ingkang tinuding, Tumenggung Jayasundirga, tan winarna ing lampahe, prajurit Mangkudiningrat, sampun prapta ing ngrana, Jayasundirga wus campuh, kalih pun Surawijaya.
  14. Jayasudarga kalindhih, sabalane pan lumajar, katimbalan sakancane, marang ing Kusumareja, sampun prapta sedaya, sedaya datan winuwus, nulya wonten ingkang prapta.
  15. Tumenggung ing Jagaragi, ingkang ngaturi uning, yen Pangran Dipati Anem, kelawan Pangran Bintara, mangetan sahabala, lampahe sumedya gempur, lawan wong mancanegara.
  16. Dyan Pangeran Adipati, ngundhangi kang wadyabala, mancanegara sakehe, tinuding samya ngluruga, sarta nguninganana, sawarnine pra tumenggung, lampahe Pangran Bintara.
  17. Dening Susunan kang warti, wonten satengahing wana, ardi Kendheng Panggenane, dhusun Tambak ira baya, Pangeran Adipatya, pirembagan balanipun, amrih prayoganing lampah.
  18. Rembag ingkang baia sami, angraos dipun karenah, mring kang rama salampahe, kaping kalih pra punggawa, ingkang samya mangetan, ngraos watir lampahipun, ature para punggawa.
  19. Suwawi kula aturi, Gusti tindakan priyongga, anarengi lampahe, Gusti ing rama panduka, Pangeran Adipatya, kalulun ing aturipun, para Tumenggung sedaya.
  20. Mupakat rembag wus gilig, dyan Pangeran Adipatya, ingundhangan sabalane, dandan arsa umangkata, saking Kusumareja, wus dandan sawadya agung, anulya tengara budhal.
  21. Kanjeng Pangeran Dipati, mangkat saking Somareja, ing Jumungah Kaliwone, nuju tanggal kawanwelas, punang sasi semana, ing Rabiyulakiripun, tahun Dal pan sinengkalan.
  22. Trus Pandhita Obah Bumi, anulya amasanggrahan, dhusun ing Soka wastane, arereb sawadyabala, sadalu enjingira, ponang putusan kang rawuh, saking nagri ing Semarang.
  23. Jayaliyangan malih, Japerlana Jawiruna, prapta ngajengan lampahe, sarta kabektanan surat, saking Deller Semarang, punang surat sampun katur, ing Kanjeng Pangran Dipatya.
  24. Lampahing duta kang prapti, angraos tan angsal karya, tansah den ecani wae, marang Ideller Semarang, dyan Pangran Adipatya, lajeng ngetan lampahipun, rereb dhusun Kateguwan.
  25. Sadalu enjing lumaris, rereb dhusun Kalengisan, kalih dalu enjing bodhol, rereb mulur kalih dina, enjing wonten kang prapta, Juleksana wastanipun, sarta ngaturken bebestan.
  26. Tiyang kramaning Matesih, titiga sami kabasta, sampun katur sahature, tiga pisan sinapura, sarta sinupatanan, sinapura dosanipun, ing Gusti Pangran Dipatya.
  27. Kanjeng Pangeran Dipati, enjing anembang tengara, nulya budhal sabalane, rereb Suruh pakuthungan, enjing duta kang prapta, saking Pangeran Madiun, sarta ngaturi nuwala.
  28. Wiyos ngaturi udani, ing Gusti Pangran dipatya, nenggih ing mangke lampahe, sakancanipun sedaya, sampun campuh ing yuda, ing Keija enggene campuh, Brajamusthi lan mas Rongga.
  29. Menang genipun ajurit, wong Kasunanan lumajar, kasaput dalu lampahe, mila kendhel sarta jawah, Pangran Mangkudipura, lampahipun samya maju, lan sagung mancanegara.
  30. Kendel wonten Jagaragi, bupati ingkang tinilar, ing Sokawati enggone, kelawan sabalanira, menggung Ranadipura, Ki Cakrajaya Tumenggung, lan Tumenggung Kertadiija.
  31. Ngumpulken wong Sokawati, dening para mantri jajar, sakawan nenggih wastane, ing Gembong lawan Sesedhah, lan demang Karanganyar, lawan mantri Jatisantu, kinon ngantuni Sesedhah.
  32. Mantri sekawan wus prapti, wonten dhusun ing Sesedhah, nulya Rongga sabalane, Brajamusthi kanthinira, semana lampah ira, minger ngilen dyan mangidul, sumedya nggitik Sesedhah.
  33. Rangga lawan Brajamusthi, lajeng campuh ing ngayuda, sapih maesa yudane, nabrang mangilen mas Rongga, sakilening bengawan, Pangran Dipati kawuwus, ingkang lagya lelampah.
  34. Lajeng mangaler lumaris, sadina gennya lelampah, nulya rereb sabalane, ing wana Sepuh wastanya, asri agegamelan, riringgitan cara wangsui, Pangran Dipati putusan.
  35. Gandhek kakalih tinuding, sarta amawi nuwala, asuka wikan lampahe, mring uprup Welandi Sala, lampahe tan winarna, gandhek kakalih wus rawuh, sarta kabektanan surat.
  36. Uprup Sala atur tulis, sarta akintun inuman, kalih gotongan kathahe, katur mring Pangran Dipatya, dalu tansah riringgitan, nulya dinten Kemisipun, pra mantri jawi sedaya.
  37. Kinen umangkat rumiyin, kinen rebat baita, Bengawan Sokawatine, lan sagung manca negara, padha rebuta palwa, wong Paserenan ja kantun, padha saosa baita.
  38. Kanjeng Pangran Adipati, rereb aneng alas tnwa, anenggih ing an tarane, amung kalih welas dina, injing tengara budhal, pingkalih ing tanggalipun, ing sasi Jumadilawal.
  39. Pangran Dipati lumaris, rereb pinggiring Bengawan, Kujang wastane desane, bala adandan baita, benawi geng tur bena, wadya lit nabrang rumiihun, kathah pejah kercm toya.
  40. Cina pejah kerem siji, turongga akathah pejah, Pangran Dipati nabrange, prapta sa eler Bengawan, sawadya balani ra, rereb ka Tandheyan butuh, ngreremaken kalih dina.
  41. Duk semana pan anuli, nulya wonten duta prapta, saking Sakeber surate, Welandi ing Perambanan, ingkang ngaturi surat, punang surat sigra katur, ing Kanjeng Pangran Dipatya.
  42. Wiyose ngaturi uni, yen Kumpeni bantu prapta, sarta lan Bugis Bai ine, Welandi pan kawan dasa, wasta Kapitan Songrat, kalih atus Bugis wangsul, kakalih Kapitan Islam.
  43. Selamet Kapitan Trahi, ing Marbung gennya barisan, wong Jawa tumut barise, sigra Pangran Dipatya, angangsuli nuwala, mring Sakeber suratipun, kang punang duta lumepas.
  44. Ingkang tinanggenah wuri, Mantri tengga Sumareja, Jayawikrama namane, kelawan Ki Tirtayuda, kang tengga Sumareja, lan kang abaris Marebung, Sedhangsiring papatutan.
  45. Nulya Pangeran Dipati, uniangkat sawadya bala, angaler ngetan lampahe, rereb an eng dhusun Putat, sadalu enjing budhal, anulya rereb ing dhusun, Majenang aran Pelasa.
  46. Anulya enjing lumaris, rereb Careme kang desa, Kanjeng Pangran Dipatine, putusan mring Garobogan, animbali ingkang paman, Dipati Puger ing wau, sarta amawi nuwala.
  47. Arereb ing kalih latri, enjing budhal sahabala, lumebeng wana Kendhenge, arereb aneng ing rata, angreremken turongga, tengah wana Kendheng gunung, sahawadya balanira.
  48. Nulya wonten surat prapti, saking Madiun negara, Pangran Mangkudipurane, dhapur ngaturi uninga, sakancanira aprang, Dipati Anem kang mungsuh, gennya aprang wonten sendhang.
  49. Menang genipun ajurit, kandheg genya bujung mengsah, Pangran Mangkudipurane, wonten ing Ngawi genira, Pangran Mangkudipura, angsal babadhangan katur, senjata lawan gandera.
  50. Limalas mengsah kang mati, kacepeng gesang titiga, tiyang Bugis satunggale, kabur kupingnya sedaya, katur Pangran Dipatya, rencange Pangran Madiun, kang pejah nanging satunggal.
  51. Kang tatu nanging kakalih, nulya Pangran Adipatya, budhal sawadya baiane, mangetana jujur wana, rereb tengahing wana, ing Karangasem sadalu, musakat kang wadyabala.
  52. Awis ingkang manggih bukti, ardi Kendheng tengah wana, kalangkung awis tedhane, kathah kaliren kang bala, kelawan awis toya, tan ana kang manggih banyu, kasatan tan ana mangan.
  53. Kang bala samya asedhih, anulya Pangran Dipatya, lajeng mangkat sabalane, rereb Garogol semana, sadalu enjing budhal, rereb aneng ngardi Santun, sadalu enjinge budhal.
  54. Rereb Parembul sawengi, anulya rereb ing Remas, sadalu enjinge bodhol, ing Logender masanggrahan, sadalu enjing budhal, rereb ing Kawu sadalu, enjing budhal lajeng ngetan.
  55. Neng Galuntung kalih latri, enjingipun nulya budhal, rereb Ngawi saler Pepe, dhusun ing Ngepri wastanya, antara tigang dina, enjing budhal nulya rawuh, ing Ngawi kilen Bengawan.
  56. Masanggrahan dhusun Ngawi, wadyabala samya muwah, akathah beras parine, wadyabala tuwuh nedha, eca manahing baia, riringgitan saben dalu, samya egar wadyabala.
  57. Pangran ing Madiun prapti, Pangeran Mangkudipura, ngaturaken bandhangane, tambur law an songsong jenar, kopyah centhung gendera, asowan sakancanipun, lan tiyang Bugis satunggal.
  58. Dyan Pangeran Adipati, saking Ngawi sampun budhal, mangilen sahabalane, sedya anjog Sokawatya, dening manca negara, tinilar kinen anggepuk, ingkang baris Pranaraga.
  59. Ingkang wonten Pranaragi, awasta Mertamenggala, Suradiningrat anake, kelawan pun Natabrata, ngadeg neng Pranaraga, Pangran Dipati dyan rawuh, ing Tempel amasanggrahan.
  60. Sadalu enjing lumaris, rereb Gemunggung wastanya, enjing lqjeng ing lampahe, rereb wonten Ngara-ara, ing Lencong wastanira, amung arereb sadalu, enjing budhal sahabala.
  61. Rereb Ngarum kalih latri, anulya budhal sabala, angidul ngilen lampahe, ing Celep amasanggrahan, sadalu enjing budhal, dhusun Pacangakan rawuh, arereb ing ka Padhangan.
  62. Antarane tigang latri, nulya wonten duta prapta, saking Deller Semarange, sarta ngaturi nuwala, katur Pangran Dipatya, surat kacipta ing kalbu, nulya ingangsulan surat.
  63. Dyan ponang duta lumaris, marang Ideller Semarang, ing marga tan winiraos, nulya Pangran Adipatya, ningkebi ingkang garwa, den Retnawati wasteku, neng ka Padhangan pepekan.
  64. Kalataka samya muni, sarta senjata brondongan, gamelan barung ararne, nuju ing dina Jumungah, Legi ponang pasaran, ping sedasa tanggalipun, Rabiyulakir kang wulan.
  65. Nunggil Edal ponang warsi, sasampune akondangan, kasukan nayub ararne, lan sagung para niyaka, myang prajurit sedaya, ondrawina mangan nginum, sadalu anatas enjing.
  66. Pini tan wengine malih, nulya Pangran Adipatya, budhal sing ka Padhangane, mangidul sawadyabala, Pangeran Adipatya, rereb Padhangan sadalu, enjinge tengara budhal.
  67. Rereb Larangan salatri, pun Ranadipura prapta, atur uninga lampahe, rumiyin ingkang tinilar, wonten ing Sokawatya, kelawan sakancanipun, kinen karya pasanggrahan.
  68. Sokawati Majaradin, pramila atur uninga, ngaturken tiwas yudane, tinukup marang mas Rongga, Braja musthi kanthinya, Pangran Dipati amuwus, marang mantri jro sekawan.
  69. Mangkat marang Sokawati, baritoni Ranadipura, Jayawinangun wastane, kalawan Jayawidenta, kalawan Jasudira, lan malih sakancanipun, wasta Jaya alap-alap.
  70. Mantri sekawan tur bekti, sami umatur sandika, umangkat saking ngarsane, ing Gusti Pangran Dipatya, bantu mring Sokawatya, lampahe datan winuwus, nepangi sami sadina.
  71. Kang rayi nulya tinuding, Pangeran Mangkudiningrat, dinuta nenggih lampahe, dhingini mring Paserenan, arebata baita, kang rayi nulya wot santun, umangkat sabalanira.
  72. Ing Senen Wage lumaris, nuju tanggal tigawelas, Jumadilakir sasine, apatih Kudanawarsa, tumut mring Paserenan, pra tumenggung samya tumut, kelawan Ki Jayaningrat.
  73. Pringgalaya lawan malih, Menggung Suramangunjaya, kretanegara malihe, kinen sami rumiyina, marang ing Paserenan, lampahe lajeng acampuh, mengsah lawan Wiranata.
  74. Dennya prang bedhil-binedhil, acampuh elet bengawan, kasaput dalu yudane, dennya prang sapih maesa, nulya Kudanawarsa, aputusan atur weruh, ing Gusti Pangran Dipatya.
  75. Wus katur Pangran Dipati, ingkang rereb masanggrahan, dhusun Nglarangan wastane, kalih dalu enjing budhal, Pangeran Adipatya, ngidul ngetan lampahipun, agenti ingkang winarna.
  76. Susunan ingkang winarni, masanggrahan Sida karsa, lawan sawadya baiane, Sunan wus miyarsa warta, yen linanggara ing yuda, wus bolos sawadyanipun, mangaler agurawalan.
  77. Baiane kang angantuni, ran Tumenggung Ngalap-alap, ing Lemahireng enggone, bans wonten ngara-ara, sareng amirsa warta, yen Pangran Dipati rawuh, prapta kidul Waladana.
  78. Pangran Dipati lumaris, kalawan sabalanira, kang baris Lemahirenge, Ki Tumenggung Ngalap-alap, lumajeng asasaran, ingkang samya abubujung, tinatrap Sri Natanira.

PUPUH XVIII
S   I   N   O   M

  1. Pangeran Mangkudiningrat, ingkang bubujung ngajurit, lan patih Kudanawarsa, sawarnane mantri jawi, ingkang samya nututi, pun Ala-alap lumayu, kacandhak tinututan, ing Kalepu gennya jurit, tan adangu Ki Alap-alap lumajar.
  2. Mangilen palajengira, lajeng den bujung den nungsir, mring Pangran Mangkudiningrat, Kudanawarsa tan kari, sarta kang mantri jawi, datan kandheg dennya bujung, mapan angsal bandhangan, sakawan ingkang turanggi, kang kekalih katur Pangran Adipatya.
  3. Dening Pangran Adipatya, arereb ing ngardi Wijil, mangkat wanci bedhug tiga, enjinge nulya kapanggih, kalawan kiya patih, Kudanawarsa cumundhuk, sarta atur uninga, yen mengsah taksih ngantuni, Wiranata ingkang taksih wonten wuntat.
  4. Kiya patih Danawarsa, katuduh kinen mangsuli, marang mengsah Wiranata, dening Pangran Adipati, lajeng ngilen lumaris, kelawan sabalanipun, anulya ingkang paman, Pangran Purbaya apamit, pan anglalar kang garwa marang Tembayat.
  5. Wau Pangran Adipatya, kandheg sakilening margi, rereb dhusun ing Pangkalan, antarane kalih latri, enjing ngaler lumaris, prapta pasanggrahan dhusun, ing Lungge wastanira, nulya kang rayi tinudhing, Pangran Mangkudiningrat lan Pringgalaya.
  6. Narubwa sakeh Nvong desa, sarta Pangran Adipati, aputusan sarta surat, marang pangageng K um peni, kang baris ngardi Gamping, kapitan keber ranipun, wondening kang dinuta, mantri lebet kang satunggil, bekta surat wasta pun Jayakintaka.
  7. Sarta wonten duta prapta, pan sarwi ambekta tulis, saking Pangeran Bintara, wus katur Pangran Dipati, sasniitane kang tulis, yen ing mangke karsanipun, nenggih Pangran Bintara, akarsa tunggala kapti, anelangsa mring Pangeran Adipatya.
  8. Jeng Pangran ngangsuli serat, punang duta wus lumaris, marang Pangeran Bintara, semana sarta narengi, . wonten kang surat prapti, saking Ideler antar rawuh, katur Pangran dipatya, atur senjata satunggil, Pangran Adipati angangsuli surat.
  9. Mring Deller Harting semana, Deller undur sampun mari, Deller Harting kang gumantya, Tirtayuda kang tinuding, Kanjeng Pangran Dipati, wonten Nglungge mung nem dalu, injing tengara budhal, sarta putusan malih, marang Sala sarta amawi nuwala.
  10. Semana ingkang dinuta, mantri ran Jayakintaki, dening ta ingkang tinilar, wonten sakilening margi, anenggih ingkang rayi, kelawan sabalanipun, Pangran Mangkudiningrat, Pangran Dipati lumaris, rereb dhusun Pakauman sahabala.
  11. Masanggrahan kalih dina, Känjeng Pangeran Adipati, anulya malih utusan, marang ing Sala Kumpeni, sarta amawi tulis, mantri jaba sampun kumpul, apatih Pranawarsa, pra Tumenggung samya prapti, sowan andher ing ngarsa Pangran Dipatya.
  12. Ki Tumenggung Kartadirja, pinutus mangetan malih, nunggala Ranadipura, kang ngabans Sokawati, Kertadirja Wotsan, umangkat sabalanipun, dyan Pangeran Dipatya, budnal mangidul lumaris, nulya prapta ngardi Wijil masanggrahan.
  13. Samya rakit pamondhokan, tâta wadyabala rakit, pangajeng Kartanegara, antarane kawan lan, anulya Kiya Patih, Kudanawarsa pinutus, marang nagn Kaduwang, anglanggara ing ajurit, Kartadirja pisah kang ngadeg Kaduwang.
  14. Kakangane Sutawirya, ing Kaduwang iku dhingin, Kudanawarsa umangkat, nuju dina Kemis Manis, tanggal pisan kang sasi, ing Rejeb Edal kang taun, mangkat marang Kaduwang, sarta Jeng Pangran Dipati, animbali kang putra lawan kang Eyang.
  15. Kang putra lawan kang Eyang, ing ngardi Wijil wus prapti, Pangeran Mangkudiningrat, utusan atur udani, menang genipun jurit, ing Jatinom gennya campuh, mengsah lan Alap-alap, angsal pepejah kekalih, sampun katur nulya wonten duta prapta.
  16. Awasta pun Tirtayuda, ingkang saking ing Semawis, sarta bekta nuwala, saking Deller ing Semawis, kelawan surat malih, saking Sakeber wus katur, ing Pangran Adipatya, lan Jayengrana winarni, ingkang mantu kang rama Sri Naranata.
  17. Kang narub akena minggah, ardi Kidul kang rumiyin, kan tun taksih neng Ngaldaka, kabunyang lampahnya kari, binujuk mring wong wukir, kacepeng wonten ing dhusun, lepen Turi wastana, kang nganyepeng mantri ardi, Singayuda ing Melambang wisma nira.
  18. Nenggih raden Jayengrana, kabekta mring ardi Wijil, wus katur Pangran Dipatya, pepek sineba kang mantri, Jayengrana tinari, Pangran Dipati amuwus, sira Ki Jayengrana, ing mengko sira sun tari, angur endi ing pati kalawan gesang.
  19. Lah mara sira piliha, iku ta salali sawiji, umatur pun Jayengrana, andheku tutur anangis, ven kensinga ta ugi, apunten dalcm kasuwun, kawula nuwun gesang, saestu kawula alit, nedha sckul amung sckul sakeletan.
  20. Tutur duka ing wardaya, Kanjeng Pangeran Dipati, tan pedah rama Susunan, sira katrimanan putti, Wong cilik rabi putrì, bobote padha lan ingsun, sira amilih gesang, pan ala-alaning jalmi, amimirang Jayengrana kaya sira.
  21. Mimirang neng ngalam donya, sayekti sira ngemasi, Pangran Dipati anulya, ngandika mring mantri miji, Jagalatan tinuding, wis sira gawaa metu, sigra binekta medal, pedhang dalem sampul mijil, Jayengrana lajeng tinuwek ing pedhang.
  22. Kang nelasi Jayengrana, mantri miji kang kakalih, pun Jayajaga ulatan, kala dinten Rebo Pahing, ing wolulas kang sasi, nenggih Rejeb sasinipun, sirahe Jayengrana, wus tinigas lawan malih, atinipun den untai Jagaulatan, Mila nguntal atinira.
  23. Jagaulatan punagi, sok kacekela ing rana, Jayengrana dina iki, ingsun untai kang ati, dumeh boyong rabinipun, kang kari aneng desa, Jayengrana kang ngambili, mila panas atine Jagaulatan.
  24. Pan bedhel raraga nira, saking pedhangipun mandi, nulya Pangran Adipatya, utusan marang Semawis, sarta amawi tulis, marang Sakeber tan kantun, sirahe Jayengrana, pinaringaken Welandi, kang kautus gandhek pipitu lumampah.
  25. Dening ta Ki Singayuda, ingkang tuduh antuk kardi, kang nyepeng pun Jayengrana, kaganjar pan dados mantri, anulya wonten prapti, Welandi ingkang acundhuk, mung Wlandi satunggal, saking kang rama Nrepati, Jeng Pangeran kalangkung ngandon asmara.
  26. Anenggih ingkang dinuta, marang Sakeber wus prapti, sarta angaturi surat, lawan turanggi satunggal, kalangkung dening prayogi, turongga pan sampun katur, dhateng Pangran Dipatya, lami aneng ardi wijil, nulya wonten ingkang ponang duta prapta.
  27. Saking Rekyana Hapatya, Kudanawarsa tur uning, yen menang genipun yuda, Kaduwang wus den anciki, dening genipun jurit, ing Jumuwah ping sanga, maksih Rejeb tunggil sasi, tahun Edal bedhahe kutha Kaduwang.
  28. Sarta ngaturaken sirah, kakalih sirahing mantri, lawan bandhangan senjata, turongga songsong lari keris, katur Pangran Dipati, ing sapolah tingkahipun, nulya Pangran Dipatya, putusan marang Kumpeni, mring Sakeber ing ngardi Gamping Metaram.
  29. Marcayakaken kang sirah, songsong dhuwung lan turanggi, mring Sakeber sarta serat, kang kautus mantri akalih, Kudanawarsa mahh, ngaturken boyonganipun, pawestri kawanwelas, lajeng kasusulan malih, kang kautus mantri pun Jayawikrama.
  30. Mring Sakeber sarta serat, nulya wanten duta prapti, saking Uprup nagri Sala, sarta serat suka uning, wus katampan kang tus, anenggih sasmitanipun, yen mangke Wiranata, kang tumut Sunan rumiyin, Wiranata mangke teluk marang Sala.
  31. Singra Pangran Adipatya, pan sampun ngangsuli tulis, mring Uprup nagri ing Sala, nulya Pangran Adipati, ngadegken Sarageni, kawandasa kathahipun, winastan Tanuastra, nenggih wonten ngardi Wijil, malih prapta putusane Danawarsa.
  32. Ngaturken malih boyongan, punang waos law an keris, dhuwungipun Kartawirya, Kartawirya wus ngemasi, sarta atur turanggi, gangsal welas kathahipun,anulya gandhek prapta, ingkang saking ing Semawis, bekta surat saking Ideller Semarang.
  33. Ngaturken badhe rasukan, baludru wungu lan mori, kalawan toya her mawar, katur ing Pangran Dipati, anulya kiya patih, Kudanawarsa kang rawuh, saking kutha Kaduwang, ngaturken boyongan malih, ing Kaduwang semana pan sampun ladhang.
  34. Narengi Ki Cakrajaya, Kertadiija sareng prapti, ingkang saking Sokawatya, munggeng ngajengan wotsari, lampah kawula gusti, angradin mengsah pan sampun, Gusti ing Sokawatya, ing mangke pan sampun radin, sampun ladhang kang mengsah pan sampun sirna.
  35. Sarta ngaturaken tiyang, sakawan kang cundhuk mantri, wasta pun Surajenaka, saking rama panduka Ji, ing mangke rama Haji, ing Semawe enggenipun, tumut bumi Ganggatan, pan asring akintun tulis, Jeng Susunan mring Deller nagri Semarang.
  36. Kang kantun bala Sang Nata, tigangatus winetawis, jaler estri kantun ira, Sunan gerahe panas tis, Pangeran Adipati, asring kasukan anayub, sarta malih putusan, marang Ideller Semawis, kang pinutus kakalih pan mantri jajar.
  37. Wasta demang Karanganyar, lan M alang sumirang mantri, bekta surat lan kintunan, lembu kalawan turanggi, narengi duta prapti, ingkang saking Sang Aprabu, sarta atur nuwala, wus kecipta punang tulis, nedha lilah arsa ngangkat Surapringga.
  38. Kanjeng Pangran Adipatya, nglilani ngangsuli tulis, marang Pangran Prabu Jaka, ingkang wonten ing Kadhiri, nulya Pangran Dipati, krama angsal lan nakipun, Tumenggung Pringgalaya, kala dinten Akad uni, tanggal ping pat sasi Arwah tahun Edal.
  39. Sinengkalan ponang warsa, Trus Pandhita Bahing Bumi, wonten malih ingkang garwa, Kanjeng Pangran Dipati, ran Raden Retnawati, babar estri putxanipun, Setu Epon semana, tanggal ping sanga kang sasi, tunggil Arwah maksih Edal ingkang warsa.
  40. Nulya patih Danawarsa, ngaturken sirahing mantri, Kertawirya ing Kaduwang, kang madeg bans rumiyin, mangke sampun ngemasi, kacepeng ing yudanipun, tumenggung Mangundirja, ka Magetan kang darbeni, sarta ngaturaken ingkang beboyongan.
  41. Pitulikur kathahira, lati ngaturaken turanggi, waos dhuwung lan senjata, katur ing Pangran Dipati, bupati Pranaragi, Tepasana wastanipun, ngaturken turongga, ules dhawuk kekalih, lawan arta katur Pangran Adipatya.
  42. Nulya Pangran Adipatya, manggihken kang putra estri, den ajeng Sobro kang nama, antuk den Somanegari, atmajaning bupati, Metaram Janingrat wau, sampun pakawinira, neng Sumareja rumiyin, ngardi Wijil kapanggihaken semana.
  43. Kantuk bawahan semana, sasi Arwah tunggil warsi, Rebo Kaliwon dintennya, gegaman sedaya rakit, pepekan pra dipati, jawi lebet estri jalu, lan tengara senjata, brondongan senjata muni, pamanggihe sedaya datan winarna.
  44. Nulya demang Karanganyar, lan Malangsumirang prapti, kang saking nagri Semarang, sarta kabektanan tulis, saking Deller Semawis, lan kikintunira katur, Deller akintun renda, sangkelat biru lan abrit, nulya Kanjeng Pangran Dipati kasukan.
  45. Lan ingkang abdi sedaya, tumenggung mantri prajurit, bebedhayan taledhekan, adhahar anginum mawis, dina Selasa wengi, sangalas ing Ruwahipun, sadalu andrawina, nutug kasukan sawengi, sareng Pangran Purbaya angalih nama.
  46. Angalih nulya anama, Pangeran Cakranegari, sareng kasukan semana, den ira ngalihken kasih, aneng ing ardi Wijil, nulya Siam megengipuh, kang baia samya salat, tanapi Pangran Dipati, datan nyuthak salate sesasi Siam.
  47. Kang baia samya maleman, barisan kadya segari, sabakdane wulan Siam, Garebeg pepeg tinangkil, punggawa myang prajurit, samya adhahar anginum, nulya kang para putra, rurubet kang bara rabi, lan kang Eyang mring Kedungwringin kang kiwa.
  48. Kang garwa maksih akathah, kang rikat-rikat kinanthi, Pangeran Mangkudiningrat, kinen ngluruga tumuli, marang kilening margi, umangkat sabalanipun, Pangeran Adipatya, maksih wonten ardi Wijil, nora pegat kasukan angunggar baia.
  49. Nulya wonten tiyang prapta, saking kang rama Nerpati, kathahipun kawandasa, cundhuk Pangran Adipati, anulya wonten malih, saking Manoreh ing Kedu, ingkang putra Pangeran, Adiwijaya rumiyin, ingkang sampun aseda wonten ing Ngrana.
  50. Rahaden Adikusuma, sowan ing Pangran Dipati, nulya kinula wisuda, ing Kanjeng Pangran Dipati, anulya wonten malih, dutane kang rayi rawuh, Pangran Mangkudiningrat, tur uninga atur tulis, mring kang raka Kanjeng Pangeran Dipatya.
  51. Yen Kawon genipun yuda, amengsah lawan Welandi, Kumpeni mung kalihdasa, ingkang saking Boyolali, seket wong Bugis-Bali, perang wonten Jurang Kadut, baiane ingkang pejah,
  52. sawelas lurah satunggil, nulak wangsul Kumpeni sabalanira.
  53. Nulya Pangeran Dipatya, ababantu ing ngajurit, menggung Suramangunjaya, akathah ingkang akanthi, wong Tanuwastra pan tumut, lan raden Suralaya, ing Barebes kang negali, Jagalatan ingkang dadya matapita.
  54. Sampun arakit sadaya, umangkat sing ngardi Wijil, nuju ing dina Selasa, Kemise Wage anuli, Janingrat ing Metawis, lan Pringgalaya tinuduh, umangkata ngayuda, mangkata sing ngardi Wijil, angrebuta negarane ing Metaram.

@@@

BABAD MANGKUBUMI


Ing sakonduripun sanget kaduwunging penggalih tuwan Eseman ingkang maru, bupati kang jumurung rembag kang lenggah wadana ngantos wonten ingkang pejahipun kalawe.

Saking aturipun bupati ingkang jurung rembag wau, sarehning tilas Oprup Surakarta amemundhuta sawetawis kados angsal. Punika menggah prakawisipun Pangeran Prangwadana, inggih semanten ugi sanget kaduwungipun dene noyanipun telas.

Semanten tuwan Panredhe wonten Betawi kathah prekawisipun, anunten ngajal. Sampun kagentosan Komasaris Jendral, sarta misuwur badhe mertamu dhateng ratu sekaliyan.

Tuwan Oprup Iseldhik anglangkungi bingahipun, ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sareng mireng yen badhe wonten tamu Kamasaris Jendral. Raden Tumenggung Natayuda kaapunten, wangsul lenggahipun lami Kaliwoning Patih. Raden Tumenggung Martanagara lumebet dados prawara sekawan, semanten Ingkang Sinuhun animbali Oprup Iseldhik kadangu badhe wonten nama punika.

Ingkang pangandika, “Arep ana gawe apa? Nanging ing kene ora ana apa-apa, lang ingsun wis karuwan yen kabawah dening Kumpeni Jendral. Amung aja gawe malu bae”. Aturipun Oprup Iseldhik, “Ingkang punika kula boten mangertos, pangandikanipun Sultan makaten. Kaliyan dereng kantenan tamtunipun, sebab kula dereng tampi serat. Sanadyan tamtu mertamu, punapa ingkang dados sumelang sobat Kumpeni lan Jawi?”.

Ingkang Sinuhun angandika, “Iku mesthi ewuh luhuring kaurma* an. Yen banget ngungkuli Gupernur, ingsun pasthi ana kiwa”. Oprup Iseldhik melehaken pangandika wau,” Sultan sampun angraos piyambak, estu sepuh Kumpeni karatonipun. Nadyan Komasaris Jendral tamtu boten purun wonten kiwanipun tuwan Sultan”.

Ingkang sinuhun langkung awrat galihipun, Oprup Iseldhik suda tresnanipun lajeng pamit mantuk. Kacariyos Oprup Iseldhik pamit dhateng Idlir ing Semawis anuwun tempo nggenipun jagi Nagari Ngayogya. Sabab asring . seliringan kalayan karsanipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Boten wande dados aseman, manggih dedukanipun Jendral. Lan sampun nate kasendhu dhateng ing tuwan Besar. Sabab lampahing nagari kagalih sesrama patrap, keranten kaprayogi sawetawis karsanipun kadherek. Dene ingangkat ratu, Kumpeni priksa yen mursal, kuwasa nglungsur tuwin damelan teksih kasumitra.

Mila ing sawetawis den mong, saking dening rumeksa tentreming Nungsa Jawa. Tuwan Oprup Iseldhik tinurutan, njagi kantor Surabaya dados Sekeber lenggahipun. Ingkang gumantos Oprup Pandhenbereh, ananging dereng mupakat ngantosi kuntrak pengangkat.

Ingkang Sinuhun lajeng suka, dening dhateng Oprup Iseldhik boten condhok. Nujoni dinten Saptu, Oprup sowan lan Pandhembereh, namung taksih dados Bekahur, lenggahipun kursinipUn mawi kasuran kasami kalawan Oprup. Saking karsanipun Ingkang Sinuhun ing benjing masa wandea mawi. Tuwan Oprup Iseldhik sanget nesunipun, kasuranipun kadhupak dhawah ngarsa daIem. Nanging penggalih dalem ugi leres ingkang nepsu. Tuwan Oprup lajeng pamit mantuk, para bupati sangetpengungunipun.

Ing sawusing kurmat, Oprup Iseldhik pasrah sorog, pamit kesah saking Nagari Ngayogya. Amitungkas dhateng Raden Tumenggung Natayuda, “Becik kang ngati-ati, karo dene maneh Pangeran Natakusuma kenaa dirungokake saka nagara kadohan”.

Ing semanten Oprup Pandhembereh kacariyos, inggih boten patos rujuk akaliyan Ingkang Sinuhun. Asring sliringan margi saking piyakahipun Ingkang Sinuhun. Para bupati manglahmanglih saking ewed ingkang linampahan, yen pinuju Oprup nesu kakresakaken ngrapetaken. Yen Oprup lega, pinakung panuwunipun. Kangjeng Sultan boten panggah, mubeng sabarang ingkang rinembag, singlar angampunging bala.

Tuwan Oprup mutungi pasang, ngantos angaturi rembag dhateng Gupernur ing Samawis. Ngrembag Kangjeng Sultan, prayogi linorod sinahnan ingkang respati. Kumpeni kaluhuran winangun kalawan aprang, Idlir Sakeber boten rembag. “pandhembereh kumawawa angrembug. Dudu bobote anyalini ratu, durung trang kang gedhe, sisip dahuru jaman agawe tuna, pasthi nemu paukuman”.

Parentah amung lereh-lirih, ngaturi pratela sabarang solahing ratu masa borong Rat India. Pandhembereh sareng mireng sakalangkung ajrihipun, Kangjeng Sultan boten priksa yen dipun maha. Semanten Komisaris Jendral ingkang kawartos rumiyin dhateng Semawis, saha lajeng suka serat dhateng ratu sekaliyan,  nembung badhe amertamu.

Rat India Nagri Welandiingkang sami pitungkas, kakarsakaken apepanggih sedaya para Raja-Raja ingkang prasobat dhateng Kumpeni anglulusna kapenedan, ngiras papriksa kantor Kumpeni ingkang wonten Tanah Jawi.

Yen lega Ratu kekalih, angrumiyina pepatihipun, tunjuk muka dhumateng ing Semawis. Barang reh kang sumelang, rinumbug rumiyin. Ing benjing bilih pepanggihan sampun wonten ingkang simpen galih, patih kalih mangkat dhateng Semawis.

Patih Danureja kenging rengu, saking wewelingipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan kathah pabelanipun. Komisaris Jendral langkung duka dhateng Oprup Pandhembereh, “Yen mengkono, Tuwan Ingglar, peten tengah. Gawenen tugu nagara, wates Sala lan Ngayogya. Ratu loro konen gawe loji, sapa kang mbangkang ora gelem nggarap, iku wis tita alane, sedheng rinengkuh satru”.

Komisaris Jendral lajeng dhateng ing nagari Bangwetan. Patih Surakarta tinarima ananging boten amertamu. Patih Danureja antukipun suntrut, Idlir Singglar amertamu dhateng Surakarta tuwin Ngayogya andadosaken loji tengah nagara. Dhusun Kalathen ginarap roroning tunggil, kacariyos sampun kalampahan sarta kaenggenan wadya Kumpeni, tetindhipun kumendham. Mawi demang jagi tunggu enggon, Ratu kekalih sami urunan.

Kacariyos Jendral Setratel tilar dunya, Idlir Wise ingkang gumantos dados Gurnadur ing Nagari Ngayogya. Raden Rangga Mancanagari ngajal, anakipun gumantos lajeng kapundhut mantu dening Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Dhaup ingkang rayi Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Anom .Amengkunagara, lan sampun cinetha tiyang nujum kang alul petangan. Yen benjing dados ratu sapadang-sapanginang tamtu anglakoni dadi ratu. Alas Pethik kang dipun enggeni, sampun dados pocapan. Rangga Pethik benjing yen dados ratu, amiwiti rengkaning bumi. Samanten Kyai Adipati Danureja ngajal, Raden Tumenggung Martanagara ingkang gumantos, nunggak semi dhateng ingkang eyang ananging sanes wewatekanipun.

Ingkang eyang ambeg mulyarja, Raden Martanagara ragi gumunggung. Ingkang Sinuhun langkung asih dhateng mantu tetiga, Raden Tumenggung Sumadiningrat, Raden Rangga, Raden Patih Renggengkara, putra jaler anggepipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Kangjeng Gusti Pangeran Dipati ing galih sugun-sugun dhumateng ipe tetiga, amulet sih para ipe den pasrahi, ingkang sarira tinitipaken. Para ipe sami sumungkem dhateng Kangjeng Pangeran Dipati, ingkang rama galihipun sakalangkung mengkak. Dene para ipenipun sami suhud dhateng Pangeran Dipati.

Sabarang karsanipun den palangi dhateng ingkang rama. Pangeran Adipati langkung kaken ing galih, dene ingkang rama boten maklum dhumateng ingkang putra. Mantu tetiga asringasring dhinendha picis, saking galih benter.

Raden Rangga, Raden Sumadiningrat sami ajrih benggang lan Pangeran Dipati, amung Patih Danureja saya anjar’ag trapnya. Den ranggoni Pangran Dipati gelarnamar maras tebih lan patih. Bindondhet wrating tresna, dados sabyantu mangan upas barang ngemasi. Ingkang Sinuhun mangu ering, karsanipun ingkang putra den palipir den kewat, dipun semoni. Deres manggung rinaosan, Raden Rangga, Raden Sumadiningrat ingkang manah mandhek tumolih. Menawi ing benjing kantun lan patih, sihipun Pangran Dipati yen sampun jumeneng ratu dados rebut dhucung ngaturi tur sesinglon.

Ingkang Sinuhun mireng wegah, kang galih sampun ering dhumateng ingkang putra Pangran Dipati. Asring-asring kang paman Kangjeng Pangeran Natakusuma kadamel ngrogo batosipun, Raden Patih yen den pilaur ingkang paman sudarma yektos. Danureja nangga setya Islam, medal saking umat Rasulullah.

Yen awrata dhateng ingkang paman, boten liya ketang pyuhing manah amung Kangjeng Gusti. Sanadyan dhateng rama dalem Ingkang Sinuhun, yen tan yukti apeputra ing Kangjeng Pangeran Dipati utawi salinkarsa, putra Hya ingkang dipun badheni labih bicara rungsit, Enggala Kangjeng Gusti jumeneng Ratu, temahan sinatru boten keweda dhateng ingkang rama tuwin dhateng ingkang paman.

Epyuhing galihipun Pangran Dipati, boten sela-sela dhateng patih masrahaken raga jiwa. Kacariyos marasepuhipun Pangran Dipati, Raden Sasradiningrat mrina. Ngaturi penjawil dhateng Kangjeng Pangeran Natakusuma, cethaning wong pepetengan, ajar tapa ing gunung Wilis. Yen ing berljing Pangran Dipatijumeneng ratu, sabbyantu nunggil galih kang paman ngembani ratu, mulus kawijayeng rat.

Yen wong agung kalih sengit, saestu kocar-kacir melasaken Nagri Ngayogya. Gumujeng kang tinuturan, ingkang pangandika, “Nora sedya, nora ngimpi ngembani, awake dhewe ora sampet  sakabehe. Ora peget cuwalan, tur nora cukup. Kakang Sasradiningrat asung pemut, trima kasih. Yen saestu njangka, dede reka daya. Mantune kang dipengetna, yen mamrih karya sayekti. Sigug wong kebawah, gampang wisesa kang misesani” Andheku kang sinung sabda, tembungipun, “Ajrih matur, asring boten kadhahar. Salah galih kawastnan mamrih ungguling putra dalem estri, bicara tanpa wusana”.

Sasradiningrat sampun mantuk, semanten Kangjeng Pangran Natakusuma, sampun kathah ingkang putra kakung putri tan dreman yuswanipun. Sepalih ingkang seda, sepalih ingkang rahipun pait. Wonten kakungnama Raden Mas Salya, sedheng sampun diwasa dados kanthinipun ingkang raka sepuh piyambak. Putra telenging galih, kala dutane duk wonten kabar lampor geger gumuruh Nagara Ngayogya. Yen metu budine benjang tedah ngontragaken nagari. Nalika kang ibu meh anyidham, wonten kapal angrik, ngupadosi ingkang ibu. Kados kandhuhah najar, kang katrajang bubar tumunten kaprajaya dhateng Kangjeng Pangeran Natakusuma. Kapal wau pejah, wonten tiyang ngimpi, ajar njaluk ruwat ngupados ingkang dipun ngengeri. Kacariyos Oprup gantos Pandhenbereh, pilenggah Oprup ing Surakarta, Waterlo ingkang gumantos wonten Nagari Ngayogya. Saya resah, Oprup sugih sambutan.

Kangjeng Sultan remen pepara ing wana, ardi Banyakan kadadosan Indrakila kang nami. Sakilen Kreseng Kanigara namanipun kinantha pesanggrahan, margi pinrapat.

Nuju mangsa rendheng mempenging jawah, kidang menjangan sami nebih. Ingkang Sinuhun langkung cuwa kang galih, pra bupati kabageyan urun ngiseni bebedhagan, pandamelan awratipun anglangkungi.

Bupati mantri sami ngresula. Ingkang Sinuhun, nuju mesanggrahan nyare ing Kanigara ing ardi, badhe nimbali putra santana numpu sarta dhahar eca, kenthing dinten Kemis eniing.

Semanten Pangeran Natakusuma kagungan tiyang magangan ing Mangundipuran, Wiryatruna, saos bekti matur wadi. “Saking jrih munjuk, kawula lit sanget mrina ing Kangjeng Gusti sabab badhe bineskup dhateng ingkang raka dalem.

Ingkang Sinuhun wonten ardi, margi para sekawanan punika prantos pasangan. Kangjeng Gusti ingapus krama, baris pendhem tinedah keping. Ing margi badhe abrubuh, kula mireng piyambak, boten nyambut pamireng.

Marengi Kyai Tumenggung ngrembag sabab punika, ingkang Sinuhun parentah. Kula siluman, nalikeng kabar rehning paduka tinarka boten sumuyud ing raka dalem. Dados kelilip ing wingk.ing, sum.edya kaimpes ing wana.

Kejawi saking karsa dalem, prayogi dipun oncati, tengkar prabawaning prang. Begja singa. tiwas Kangjeng Gusti ngrebat nagari. Tiyang Ngayogya kathah sami sakit manah, boten sumungkem ing raka dalem, Ingkang Sinuhun.

Kangjeng Pangeran sareng mireng, kumepyur galih pepanggihan. Partisara ingkang kagalih, lan angraos saral. Dados kathung lan boten kagungan abdi ingkang prawira, lan boten angraos galih silib.

Semanten Kangjeng Pangeran Natakusuma dumugi ing semados. Kemis enjing tindak piyambak tanpa abdi, amung lan gamel buntut kapal, ingkang abdi kantun sadaya.

Sareng dumugi ing ardi, tiyang satunggal dereng wonten. Wanci jam sekawan, sareng byar para sentana sami dhateng ndherek Kangjeng Gusti Pangeran Dipati. Taken ing paman, wangsulanipun ajrih kantun. Semanten sampun miyos Ingkang Sinuhun, saha den iring prajurit estri, putra santana sampun bodhol, tuwin prajurit lebet sami mbebedag.

Ingkang Sinuhun langkung suka. Sesampunipun kendel anunten dhahar, ingkang Sinuhun kondur. Lan asring-asring miyos ardi wetan Indrakila. Tuwan Oprup katimbalan, tuwin lelangen ing seganten.

Samanten Ingkang Sinuhun sampun kondur, Kangjeng  Pangeran Natakusuma rumiyin, kabar badhe pinrantos wonten ngardi Kanigara. Kenyataanyen wong bebangus, akaling Mantri Prameya saking kawraten ing damel mamrih mayar.

Yen Pangeran purun mirong, nadyan kathah para sentana, dununging sih swarga amung satunggal punika. Pangeran Natakusuma pantes rame lan ingkang raka. sagendhinge katadhahan. Wong Ngayogya enggal suyud, wong cilik gampang memecuk sapada dikinawulan. Rewange gunem, pikir lan Ki Wiryatruna lan sampun dados Mantri Panuwa, patine ketonjokan sinuduk ing kancanipun.

Kacariyos Raden Tumenggung Natayuda mentas saos nandhang sakit, mung sedalu lajeng ngajal. Rerasaning wong, boten liya kajawi Raden Patih kang misayani. Sebab yen taksih kang uwa, sabarang kajengipun cuwa. Yen sampun sirna, boten saksak ajengipun dados. Nagari Ngayogya kagem tingaIanjer Tumenggung Natayuda ngemoning Pangeran Natakusuma.

Entheng abot sinangga kang rama satru ati. Lenggahing Natayudan lami dereng kagentosan, kados wonten ingantosan karsa dalem Ingkang Sinuhun.

Dene Raden Tumenggung Natayuda, tilar anak jaler kekalih, anunten gumantos. Ingkang sepuh nunggak semi nama Natayuda, ingkang anem nama Nataprawira. Kaliwon Patih Bekel lowong, mangka wakil Pangeran Dipakusuma ngalih dhateng njawi.

Kathah bupati anyar, sami liyeran linggih. Kang rinaket dhateng Ingkang Sinuhun, abdi kadipaten Panji Purwadipura Gedhong tegen pinisepuh.

Semanten Kangjeng Pangeran Natakusuma, tilaripun Raden Tumenggung Natayuda sanget prihatin. Raosing galih upami tiyang lumampah kapejahan obor ing margi. Lan kados baita, layaripun tatas, juru mudhi boten gumilir, pancer juru pandoman tatas. Juru semprongipun bawur, angin anglangkungi keras. Boten wande gonjing, katempuh pakewed, lan boten wande kabentur parang.

Semanten Raden Adipati Danureja sampun salin, sajak angisin-isin dhateng Pangeran Natakusuma. Dening Natayuda sampun ngajal, dhedhukune wis ora ana. Kados mekaten semunipun, Raden Patih saya maludag boten wonten kang dipun pakeringi.

Kacariyos, satilaripun ingkang sami sepuh, kantun ingkang para nayaka anem. Mantu tetiga, bupati kencong, sami rebat sihipun Pangeran Dipati. Dhasar sami sugih sumekta bandha, ngrumanteni wisma. Kelangenan ipe nem Raden Rangga anglangkungi beripun, buda mangreh Mancanagari.

Tansah angatur-aturi’kang sarwa edi, Raden Patih kewedan temah kasmareng dyah tur kaponakane. Sinandi den margani dhemit sumesep puyuh, penggalihipun Pangran Dipati dhateng Raden Patih.

Sareng kauninga, Ingkang Sinuhun langkung dukanipun. Lebet anggenipun anampeni penggalih, enget ing kina Trunajaya lan Pangeran Pekik.

Raden Patih dhinendha picis, bapakipun sanget pinendir lan asring-asring kinabaur-kinaburaken. Raden Patih sakalangkung prihatinipun, sedya pinolih boten pakantuk wewah karuntikan. Pisungsunga kang luwih yen dudu iku.

Kacariyos ingkang putra Kangjeng Pangeran Natakusuma ngabdi dhateng ingkang Sinuhun langkung kanggep. Lan sampun kawentar yen badhe kapundhut mantu dhateng Ingkang Sinuhun. Raden Patih jail paekanipun, ingkang kadamel ndhadhani silip, Raden Mas Sabirilan. Kangjeng Pangeran Natakusuma sampun kapanggih, matur dhateng ingkang raka anuwun dhuwung kadamel mirong.

Yen sampun santosa, kula sumangga darmi nglampahi. Mila kula marsudi sanget, sakit manah kula dene Ingkang Sinuhun boten ngopeni dhateng ing kula. 

Kangjeng Pangeran Natakusuma boten kalentu, tampining galih estu yen punika bujuk. Ingkang rayi cinepeng astanipun sarta kapopor, ingkang pangandika, “Katon apa, ujarmu kaya ngame. Aku ora gelah ing ratuku, dene kowe kaya wong baring” Ingkang rayi sanget arjihipun, sampun balaka yen sandining patih kangi aken anglobong. Kula yen angsal tandha dhuwung agemipun kangmas, kula kasukanan lenggah sarta yen rabi kabayangkarya.

Kangjeng Pangeran sareng mireng sanget getunipun ing gaUh, geteripun ingkang rayi den arih-arih sarta kaparingan yatra lajeng ndikakaken mantuk.

Kacariyos ing antawis lami, Raden Mas ginentosaken kabupatenipun. Ingkang uwa, Pratiwa jawi kiwa asring kasrimpet kasandhung margi, saking akaling patih prebawa saking sudarmanipun. Dening sumbaga guna, putus ing kawi, renggang rasa, kacaryan ing ratu. Drengkine saya ketara, keranten dipun akali yen ngungkuli sariranipun angraos wirang isin bapa tinandhing lan rama.

Raden Patih angait Bupati lebet. Arya Sindureja panas dhateng Pangeran Arya Natakusuma. Raden Sindureja mila tumuripun manawi beksa kinembar-kembar. Ingkang Sinuhun swargi, sanget kamayungyunipun. Ngantos dados galihanipun ingkang Sinuhun, punika nalika taksih Pangeran Dipati. Ingkang Sinuhun swargi mrina welas. Sinusupaken pinundhut sihipun, ingkang putra dhaup putri Kadipaten. Kaping kalih putrinipun seda, reraosanipun tiyang kathah, Sindureja saya mongkok piyangkahira, ing manah nunggil panceripun lan Pangeran Natakusuma. Sasolahpatrapipun ingemper den tiru, supe dhateng asalipun. Kancanipun mantri sami amengeti, sampun nyipta trah kusuma. Ngraosa kawula yektos, nanging kathah ingkang ngumpak, sabyantu lan Raden Patih. Lan sinanggupan lungguh sentana, benjing yen dados rekanipun sumilih Pangran Natakusuma.

Raden Patih abapa yektos bekti boten sela-sela, Riya Sindureja sengit dhateng Pangran Natakusuma. Nunten Riya Sindureja sakit lumpuh. Raden Patih ing manah langkung cuwa. Putra sentana sami kinait sungkema dhateng ing Kadipaten, ananging Pangeran Dipati taksih ajrih dhateng ingkang rama. Amung supados kathaha ingkang pisungsung, Raden Patih ingunggar-unggar, kawuron nggenipun amamrih sih. Raden atih ngepak dagangan, anglangkungi kathah sambutanipun.

Yen tinagih, malang kodhok tetawa picis ing jro kadhaton. “Aja kuwatir bab panyaur.” Para putra santana ing manah sami ketir dening kasagahanipun Raden Patih. Ingkang Sinuhun priksa yen patih kathah sambutanipun, cipta ambadheni ingkang putra badhe meksa dipun andhemi.

Semanten Pangeran Natakusuma saking watiring galih, matur dhateng Pangran Dipati, mugi den supeketna pun thole kalawan Prawara tiga.

Pangran Dipati wangsulanipun makaten,” Punika prakawis punapa?”. Kangjeng aturipun,” Mupung dereng, saking kuwatir kula”. Pangeran Dipati wangsulanipun,” Enggal sukaa priksa ing kula, kula ingkang abersihaken. Lan yen adhi Natadiningrat dados ipe, masa kula sanesaken kaliyan tiga punika”.

Semanten sampun luwaran, Pangeran Natakusma lajeng dhateng ing Danurejan nuju kang rama Raden Patih wonten, tuwin Raden Rangga. Ingkang pangandika Kangjeng Pangeran,” Si kakang Danukusuma mangka sahit. sarehning wong nom yen ana laiine saprayogane angelingna”.

Danukusuma sagah,” Yen adhimu iku besuk katriman putrane kangmas Sinuhun, aja ana kang benceng pikir. Kelut panasing wadon, meri padha sadulure. Sapira kamuktene wong ngaup padaning sinjang, lali marang sesanak. Yen nemu susah, tunggal wekase”.

Aturipun Raden Patih,” Dhateng leres rama, boten sumilir sarambut”, ucapipun sarwi mesem dhateng Raden Rangga wangsulanipun, “Dhateng kasinggihan”.

Semanten Kangjeng Pangeran Natakusuma sampun kondur. Kacariyos Ingkang sinuhun Kangjeng Sultan, Raden Ayu Sriwulan nama kangjeng Ratu Kancanawulan.

Ratu Anem, ingelih namanipun anama kangjeng Ratu Mas. Nama Ratu Anem, kaparingaken ingkang putra Raden Ajeng Sepuh, jumeneng Ratu Anem. Ingkang embok-embok sedaya Raden Ayu, Sumadiningrat kanamekaken Ratu Bendara. Ratu Angger kaparingaken dados namanipun Raden Ayu Patih, dene Raden Ayu Rangga nama Ratu Maduretna sarta sami kaparingan upacara.

Kacariyos, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan amemantu Raden Tumenggung Natadiningrat ingkang kapundhut mantu dhaup lan ingkang putra Kangjeng Ratu Anem. Marengi wulan Jumadilakir, Ingkang Sinuhun langkung suka kadumugen karsanipun.

Semanten putranipun Pangeran Ngabehi, putra estri kapundhut sinareng kepanggihipun Pangeran Jayakusuma. Tuwin anakipun Kyai Mangundipura kapundhut mantu anama Raden Jayadipura. Sekawan penganten putra dalem Ingkang Sinuhun, putranipun Yudakusuma saking peksanipun ingkang rama. Dene garwanipun ingkang Sinuhun tiga, dados pangaring. Putra jangkep tiga, Ingkang Sinuhun among ing garwa, pinarak dhateng loji.

Oprup Puterlo kang njagi pista ing Danurejan tuwin Srimanganti. Pangeran Ngabehi semu meri, Pangran Dipakusuma dados aseman tinerka angrojongi anjunjung ing lurahipun. Ngundhamana Pangran Dipakusuma, wicantenipun Raden Patih,” Ora ana ta weruhi, Liyane kejaba seka Kangjeng Gusti Pangeran Dipati. Dene liwat iuwih ngidhepken para Tumenggung”

Pangeran Dipakusuma wicanten dhateng Raden Rangga, “Keranten kula pepundhi, dening sami kang rayi Kangjeng Gusti tuwin ki lurah punika. Nama penganten, ageng alita ical sikuning nagari. Ngangge awisan saprayoginipun, saestu kenging. Punika adatipun, karsa Ingkang Sinuhun swargi”.

Raden Patih mireng, saya s§nget nepsunipun. Sareng sampun sami dumugi anggenipun dhaharan, lajeng bibaran. Pangeran Natakusuma utusan mriksa panggenanipun ingkang puttra, sareng dumugi Kepatihan utusan tinangkep ing Raden Patih.

Raden Patih sarwi jelih-jelih, sanget nepsunipun. Wicantenipun, “Jer rama ora ngandel menyang aku, aku ora wedi rama, wedi Kangjeng Gusti”. Utusan wau lajeng wangsul, Raden Patih matur dhateng ingkang eyang,” Kula boten saged nglampahi lampahan kados makaten punika, kula ajrih wayah dalem Kangjeng Gusti.

Rama, pun adhi tamtu enggal surut Kyai, Kangjeng Gusti tamtu enggal surut Kangjeng Sultan, mila Kangjeng Ratu Kedhaton sanget gethingipun dhateng Ratu Kancana.”

Pangandikanipun ingkang eyang,” Lumrahe wong nunggoni panganten disugun-sugun. Munduran teka dituturi, dawa cendhaking umur”. Kacariyos, Pangeran Natakusuma sareng mireng enget pitungkasipun Raden Tumenggung Natayuda rumiyin. Estu sanes watekipun kang eyang Raden Patih. Punika samanten Raden Patih, aremen angrong ing pawestri, para putri sami ginribig. Kacariyos Ingkang Sinuhun mireng solahipun Raden Patih, saya sangga runggi. Lan boten surut dhendha picis, sewu, kalih ewu. Raden Patih yen atur-atur penggalih dalem, trima lowung. Saestu Ingkang Sinuhun boten samar dhateng pamrihipun tiyang juti, Raden Patih saya njarag-njarag. Ciri wanci, lelahi ginawamati. ngGenipun nyengkiwing boten mantun dhateng kancanipun bupati, Dipun uwus-uwus dhinendha saya ndelarung, mantunipun amung sakedhap.

Kacariyos Raden Tumenggung Natadiningrat; kawulang dhateng Ingkang Sinuhun. Pangandika dalem,” Kang kenceng, aja gumedhe. Rasa sedheng, sapatute. Yen besuk dadi ratu, tuwa kowe dititeni. Yen loba mburu aleman, pryogane mung aja den sengiti. Yen raket, panas galihingsun. Wis, wadining Ratu rong prakara. Kadipaten, Kepatihan wakamu, Natayuda wong lebda dadine nyenyengit. Ana meningan pepatih, nanging ingsun wedi ngrasani. Batine wani menvang aku, dene Sumodiningrat wong sentosa, nanging pepikiran laku. Si Rangga dhasar jawal, nanging ladekediranggoni. Mung penjalukku marang kowe; di sepakon parentah anglokoni. Kowe kaponakanku, anake adhimas. Iku bae aja ngandelken ing ati. Ngawula, ya ngawula”. Raden Tumenggung, mituhu ing weling.

Kacariyos, Raden Patih langkung panas manahipun dhateng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat dumugi ingkang garwa. Sabab angraos sumbaginipun kantun tumempuh dhateng ingkang rama Pangeran Natakusuma. Ananging sandenipun sae, lan sedaya putra sentana sami karuket mamrih anggening mbaceri para Pangeran sinludhah.

Mila ing semanten, Raden Patih kathah sambutanipun. Lan ing saben dalu reroyoman. Amung Pangran Kusumayuda ingkang boten tumut, awrat tresna dhateng ingkang raka. Ananging dipun persudi, lan sabarartg patrap gampil kadamel rungsit, menggahing bicara ageng.

Kacariyos Nagari Batawi, Jendral Wise .kendel. Kagentosan Jendral Laut, nama Dhandheles Mareskal. Susuhunan Prasman Napoliyun ingkang ndamel. Lawan wonten sor-soranipun nama, Jendral Mayor Wekes punika ingkang jagarunani yen wonten pambenganing Jendral Dhandheles Mareskal, punika ingkang anyambeti. Lan sampun mupakat, pundi ingkang dados bawahing Kumpeni sadaya, ing Nagari Ngayogya ingkang pineleng. Kocap Ratu ing piangkah dhateng Oprup dipun rengkuh abdi, dhateng Kumpeni tanpa kering. Rembag badhe kasalinan Oprupipun, amilih Welandi ing Betawi nama Piteriglar. Punika ingkang sumarah, anyagahi andhesek nata Ngayogya.

Sarta bisa bicara, berbudi. Ing Surakarta inggih semanten ugi, Tuwan Pambram ingkang tinedah mantuk, wonten Idlir saking  Semawis, Idlir Aglar linepas, mung Landros kang tengga Surakarta. Ngayogya salin Oprupipun, Waterlo dhateng Surabaya. Ingglar Oprup ing Ngayogya, nunten sinussulaken prentah malih saking karsanipun Jendral kang nama Oprup Minareng sarta Minister namanipun atas kang anedah wakiling pangreh Gupremen. Mister Ngayogya anggentosi pangwasanipun Gupernur ing Semawis, lan sinung tandha bintang sarta winenang payung mas padhang bulan.

Lan Kangjeng Sultan lenggah jajar ngajengaken ing Ratu, Minister boten kenging trapipun, sami lan Kangjeng Sultan. Ing sanalika campur ing pundi-pundi nggen pinarak Kangjeng Sultan. Boten kenging angungkuli ing Minister, lan kenging manggung topinipun.

Yen Kangjeng Sultan minum, inggih boten kenging Minis ter angladosi. Lan yen Minister dhateng utawi mantuk, Kangjeng Sultan enggal jumenenga. Yen besiyar pethuk, boten kenging yen mudhuna saking tumpakan. Amung bukak topi, wenang Minister angagengaken urmat.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, sareng mireng sakalangkung kaget ing galih. Sanget pangungunipun, angraos dhinesek karatonipun. Ingkang Sinuhun nunten amasang lelungit, nanging Minister angirih-irih boten angragoni, prentah kadamel selotselotipun kemawon.

Kacariyos Jendral Wikes angejawi medal Surapringga, lajeng dhateng ing Surakarta. Kangjeng Sunan sampun kentir saaturipun Minister Pambram, boten suwala linampahan. Wonten Solo boten lami, nunten Jendral Wikes dhateng Ngayogya. Raden Adipati Danureja, Raden Tumenggung Natadiningrat methuk wonten ing Kalathen. Putra Pangeran Mangkudiningrat ing Kalasan pamethukipun lan ingkang rayi Pangran Mangkubumi.

Pangeran Dipati wonten Jenu pamethukipun, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan wonten Wanayasa. Sor timbang Idlir ing Semawis, amung kaotipun Jendral yen lengggah wonten tengenipun Ingkang Sinuhun. Boten antawis lami Jendral Wikes wonten Ngayogya, nunten wangsul dhateng Surakarta malih.

Kangjeng Sunan kaparcaya urmatipun anglangkungi, ing semanten Jendral Wikes sampun mantuk saha lajeng layar dhateng ing Nagri Welandi.

Kacariyos Dhandheles Mareskal Gurnadur Jendral, badhe kuliling dhateng Tanah Jawi. Prajurit pinepak, kirang langkung saradhadhu pitungewu. Sabab bok menawi wonten prakawis, sampun suka srat dhateng Ratu sekaliyan Surakarta tuwin ing Ngayogyakarta. Nalika punika kaleres wonten nagari Semawis. Kacariyos Prangwadana sowan dhateng ing Semawis, katrima dhateng Kumpeni sinung tandha bintang dening Tuwan Besar. Ingangkat putra wuragil, mangsuk dados prajuritipun Kumpeni. Wondene namanipun Pangeran Arya Prangwadana.

Kacariyos Ratu sekaliyan sampun tampi serat, Kangjeng Sunan miturut sumangga pmaraka, Tuwan Panbram ingkang ndhalangi. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan ing Ngayogya, ing galih salah tampi. Ubeg sadhiya kuda, warastra. Horeg tiyang sanagari, sarta mirantos.

Tuwan Jendral sareng mireng, sanget runtikipun. Lajeng suka srat dhateng Ratu sekaliyan, yen panuju nggalih putra tuwin santana wontena kang dhateng Semawis supados sami ningalana pirantosing gelar yen tiyang Inggris andhatengi.

Surakarta anglampahaken niyaka santana, Pangeran Mangkubumi. Ing Ngayogya ingkang tinedah, Rangga Prawiradirja kinanthen Pangeran Adinegara, Pangeran Dipakusuma kalih ngiras Surati.

Sampun dhateng ing Semawis, lajeng amangsuh ing Tuwan Besar. Ananging Jendral semu ewa dening manthelang lajeng ndikakaken ningali galadhi, lajeng ndh;kakaken mantuk.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, tumimbang sarapeksa. Jendral mireng sanget dukanipun, Pangeran Prangwadana pinalih prajuritipun. Ingkang sapalih mangsuk Loji Ngayogya,” Nanging aja salah gawe, yen durung masa” ‘Dumugi Ngayogya lajeng mlebet ngloji, Minister lngglar ingkang anyareteni.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sareng mireng, anglangkungi dukanipun. Para putra santana sami katimbalan, aprituwin bupati wadana prajurit. Ingkang pangandika, “Kepriye karsane Jendral penganggepe menyang sariraningsun, ngrasa temen ingsun iki kang ngangkat Ratu iya Kumpeni. Wedi, njarag tunggak kemadhuh. Digepyokake menyang aku Negara gumelar tan milu menyang akerat. Wong urip wekasan mati, audu wong lanang yen wediya tandhing Prangwedana”.

Sawega kang sami mireng, labuh ngasmaradilaga, paglaran binarisan. Raden Patih dhateng ngloji, mratelakaken dedukanipun Ingkang Sinuhun. Wangsulanipun Minister,” Sampun kuwatir ing galih, sebab Pangeran Prangwadana sampun mangsuk Kumpeni. Sampun tunggil saradhadhu kathah, sampun dede Jawi, kang abdi Tuwan Besar. Milane lumebet ing loji, ngungsi papan Semarang akeh pagering, Kula kang tumanggah, yen ngantosa ngrusuhi. Ujer Raden Dipati sok kurang pesaja ing Kangjeng Tuwan Besar, mangayale pepatih sabyantu Ratune sring dirasani”.

Kacariyos Jendral dhateng Surakarta, sipeng ing Salatiga. Ing Ampel kinecu bersih, lacaking tiyang awon dhateng ing Kedhu bawah ing Ngayogya. Kecu padha mreyayi amanggo pedhang Jepan, Jendral tumameng Sala pinuja rengga anglangkungi. Kangjeng Sunan pikantuk dhateng Kumpeni, boten lami Jendral dhateng Surapringga.

Patih Surakarta tumut, boten liya marunipun ingkang rinaosan. Nenajemi ngaben singat andaka, mendakaning prekawis lajeng suka serat dhateng patih Danureja aken ngupadosi kampak dene kecu anyenthulani Tuwan Besar.

Kacariyosan Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sareng mireng, kagurawaning galih sinayomaning Jendral tepang lan Surakarta, pepatih den reh ing patih. Putra santana bupati pratiwa sami kang katimbalan, saking penggalih dalem yen tamtu wonten prakawis. Manawi kirang cengkar, kadang kadeyan sami kawedalaken ginenah-genah panggenanipun. Wedalipun saking ngarsa dalem lajeng wonten Sri Manganti.

Raden Patih gedheg-gedheg, ing batosipun boten suwawi yen putra santana kakersakaken cengkar dhateng ing padhusunan. Inggih yen tamtu wonten prakawis, leheng sedaa wonten ing ngarsa dalem.

Kacariyos Jendral wonten ing Surawesthi tansah kasukan nutug, Patih Danuningrat semu kelajuk denya lebda micara langkung saking wewelingipun Kangjeng Sunan. Kathah narajang dhateng wewadi suwadining Ratu. Pambram kakersakaken nakeni antekipun Danuningrat, yen est’u Sultan Ngayogya pamursale menyang Kumpeni,” Wong Sala apa tan oncat?” Aturipun,” Inggih boten oncat, angsal nagri wangsul dados satunggal”. Tuwan Pambrem mangsuli, “Ora kena, nagara kagunganing Kumpeni. Karsaning Gurnadur Jendral mung dadiya tepa palupi, supaya Ngayogya lusuh galihe” Danuningrat ewed, amangsuli,” Anglendot ing Ratunipun?”

Kacariyos Tuwan Besar wangsul dhateng Surakarta malih, Wilter Idglar angaturi priksa yen Sultan Ngayogya sadhiya ing prang. Putra sentana sampun sami kinersakaken medal, pinarnah panggenanipun. boten ndhahar aturing patih tuwin Minister,” Tuwan Besar sanget ing dukanipun, prentah saradhadhu ginenah genah pabarisanipun turut ing margi. Pangeran Prangwadana samekta sadhiya, Jendral amangsuli serat pemut dhateng Minister ing Ngayogya.

Tuwan Besar angaring-aring tindak dhateng Kartasura, bebedhil cangkrama lan Pangeran Dipati. Danuningrat boten kantun lan sejanipun ing manah nyenyamar rawuh.” Tuwanku, ing saecanipun prang, taksih eca cangkrama lan dhahar roti, Tuwan Besar, langkung eca”. Dumadya sirna sihipun dhateng Danuningrat, weruh yen siniwering runtik, ulatipun kados mayit.

Kacariyos Tuwan Ingglar. sampun tampi serat, enggal marek Ingkang sinuhun Kangjeng Sultan. Atur priksa, yen Tuwan Jendral benjing-enjing badhe rawuh pinarak Nagri Ngayogyakarta pitungewu ingkang prajurit.

Pangandika dalem Ingkang Sinuhun, “Ing kene ana apa, mulane ingsun sedhiya ing biyen ingsun diwehi wruh bakal ana mung suh Inggris nekani. Roroning atunggal sabiyantu, ingsun uga sedhiya saos bantu”. Aturipun Minister, “Mila Tuwan Jendral kathah ambekta prajurit, sabab trang kang pamireng yen putra sentana kawedalaken pinatah papan ing dhusun”.

Pangandikanipun Ingkang Sinuhun, “Semonoa iku, ingsun ora ngarepake Gurnadur. Kang ora pegat dadi pangrasa mung wong Prangwadanan kang ana ngloji”.

“Rumiyin kula sampun pratela dhateng Raden Patih, kula ingkang nanggel bab tiyang Prangwadanan. Mila sabarang karsa, anantuna dhateng ing kula. Mokal Jendral mamriha dedenipun dhateng Sultan. Kula ingkang nanggel, dadosa banten prajurit kawis”. Ing pangandika dalem, “Trimakasih, bangsa bodhoa kang momong Ratu pesthi amrih becik”.

Minister matur malih, “Prayoginipun Raden Patih mundhiya seratipun Sultan, sarenga lampah kula amangkat mangke bangun enjing”. Ingkang Sinuhun langkung kayogyaning galih, Tuwan Ingglar sampun medal. Sareng wanci tengah dalu, sadaya sami katimbalan punapa dene para bupati. Ingkang Sinuhun lenggah ing panepen, lan ki pangulu sakancanipun pinisepuh.

Pangandikanipun Ingkang Sinuhun,” Iki Jendral arep teka nggawa bala, pitung ewu. Padha ingsun pundhut supatanira” Lajeng sadaya sami sumpah, putra sentana tuwin bupati.

Kacariyos Pangeran Dipati ing galih,” Kapiriye dadine ing wuri, Kangjeng Rama ora welas menyang aku. Dene renggang lan Jendral, ora bisa memetsih. Temah negarane, seje kang duweni. Yen mengkonoa Kangjeng Rama, awakku kudu bisa dhewe”.

Kangjeng Sultan ngandika malih, “Sokur-sokur adu tumbakcucukan, kaya iku kang kena supata”. Kocap serat dalem ingkang bedhe dhu’mateng Tuwan Besar sampun dados. Raden Patih sampun tampi weling dalem, Raden Patih nangga setya sarta aturipun, “Sinuhun yen taksih kula, mugi sampun kuwatir ing galih dalem”.

Panji Purwadipura ingkang andikakaken tumut dhateng Raden Patih, semanten Minister Ingglar lan Raden Patih ingkang dhateng Surakarta. Jendral sampun boten wonten, mantuk dhateng Samawis, Utusan kalih lajeng wangsul dhateng Ngayogya, katur ing Sinuhun sakalangkung kaduwungipun ing galih saha sanget lingsemipun.

Kacariyos ing antawis lami Tuwan Minister anyanthelaken atur, anyaosi prayogi mugi Sultan atura pratandha ingkang warna arta. Wonena saking kalih kethi, dhumateng ing Tuwan Besar. Dene Kangjeng Sultan, kaloka kajanapriya sugih. Amrih pikantuka ing sudara, sarehning Tuwan Besar mangsa punika kathah karsanipun. Atur kula punika mugi kadhahara, saking cipta mangudana ing panjenenganipun Sultan.

Ingkang sinuhun lajeng nimbali ingkang putra Kangjeng Pangeran Dipati lan para bupati ingkang sami anyepeng parentah. Pangandikanipun,” Prakara rembuge Ingglar, iya banget tarimaku, ananging yen semono kake.han, Sanggupku limang leksa, iku nama nyambut. Senadyan rembug prayoga, yen kakehan ora patut, ing satemah gawe mlarat”.

Aturipun rekyana patih,” Leres timbalan dalem, nanging yen angsal leksa kemawon, ingkang Sinuhun ragi kuciwa. Ingkang pitungkas Minister, Kedhik-kedhikipun kalihkethi, boten tuna. Apunten dalem, manawi lepat”.

Ingkang Sinuhun sareng mireng, kagugu yen patihipun sugih sambutan rumaos dipun akali. Kawedhar ingkang deduka, dhateng Raden Patih,” Anak putu nora layak, anyramakake kagunganingsun, pira lawase supata”.

Lajeng sami tinundhung medal, Raden Patih lajeng dhateng ing loji. Minister sareng mireng agedheg-gedheg, byar tangan,” Punapa den ucap sampun boten karsa ing priyogi, inggih sampun”.

Kacariyos antawis lami, mangsa adat maringi pisungsung pengangkat Jendral: lancang-mas lawan paidon-mas, dhuwung, gelas sami mas tuwin lapal.

Raden Patih ingkang lumampah lan Raden Natadiningrat, Tumenggung Sindunagara, Tumenggung Sumonagara, .carik dalem Kyai Prawirasastra, pengiriding lampah boten liya Tuwan Minister Ingglar, dragunder kaliwelas mirantos, utusan wakilipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Utusan Surakarta, Patih Danuningrat. Tuwan Jendral kala semanten mentas saking Surapringga, andandosi beteng muwara. Boten sah wira-wira Semawis Surapringga. Tuwan Pambram langkung kangge, kangge saking danarasa.

Kacariyos Tuwan Pambram, kajunjung lenggahipun anama Jendral Kecil, miwah Kum’endhur wonten Nagari Semawis. Ing Surakarta kaiiras saking Semawis, Minister Ingglar langkung merang.

utusan patih kekalih sampun dumugi ing Semawis, serat sampun tinampen tuwin pisungsung sedaya. Nanging Jendral nilar tetamu, mantuk dhateng Betawi. Ingkang mangsuli patih kekalih amung Sekretaris jendral, adamel srat trima kasihipun dhateng Ratu sekaliyan.

Lan pisungsun wangsulan sampun tinampen, lajeng sami mantuk.

Adipati Danureja dumugi ing Ngayogya, sowan ing ngarsa dalem. Mungel sekretaris Jendral kang mangsuli serat, kang kekalihipun ingkang Sinuhun ngraos kandhap den endhak. Lan ingkang Sinuhun mireng kala mangkat dhateng Semawis, Raden patih mawi wangsul dhateng ing kadipaten. Ginalih wewadosiun, anitipaken kang sarira.

Kacariyos sampun gentos wulan, Minister Ingglar saya wegah, lan merang. Sesarenganipun Pambram, sampun angsal damel, pamit dhateng lurahipun nuwun tempo ngenipun jadi Nagari Ngayogya.

Tuwan Jendral katuju kang galih, begadring Nagari Ngayogya. Saangkuh-piyangkuhipun, beteng Betawi den undur..Jagange wiyar, kapurancang. Anama Mister Nelis kutha inten binukarjembatan pinotongan.

Para rat sami mambengi, dening loji pusaka ing Kutha Inten Wiwitipun, Tuwan Dhandheles malah gusar sami ajrih sadaya. Kacariyos ingkang badhe Minister Ngayogya saweg rinembag, milih Welandi ingkang sapakon amung majeng lawan parentah. Sampun angsal nama Tuwan Wise, gumantos Minister Ngayogya.

Yen Grebeg dhateng ing sitinggil, kurmat mriyem gangsalwelas. Ingkang Sinuhun mengkak kang galih, nanging boten punapaa. Selamine Minister Wise, mendha bicara amung remeh kemawon.

Kacariyos Kangjeng Ratu Anem, wawrat pitung wulan. Ingkang Sinuhun sugun-sugun anyirami ingkang putra mawi kairing ing Kumpeni, putra sentana, bupati mantri.

Wiyosipun saking kedhaton sarta urmat mariyem ing loji, tuwin nahka’babar putranipun kakung. Ingkang eyang Sinuhun Sultan langkung asih, kaparingan nama Raden Mas Mahmud tuwin Pangeran Dipati Supragnya paring memanis.

Dene kang eyang Pangeran Natakusuma apitambuh, yen wonten ing pasemowan weweka, ciptaning kathah mera-meri ing bebayi, lumuh ujar sumakeyan.

Kacariyos Raden Patih gadhah mitra sarip ing Semawis, nama Tuwan Muhkamad. Dipun ken mersanja dhateng Natadiningratan, sesampunipun angunjuk wedang Raden Mas Timur marengi pinangku ingkang rama, kinudang dhateng Tuwan Sarip.

“Raden. Mas iki, besuk dadi Pangran Dipati Anom Amengkunagara”, dene pyuh telenging galih kang eyang Sinuhun Sultan. Raden Tumenggung mangsuli,” Tuwan teka memedeni, ngudang madukara wisa, boten dados renaning manah. Nadyan ngudang bebaya sipi, gedhe sesiku”.

Tuwan Sarip kumesar, panglobonge boten pikantuk, lajeng pamit mantuk. Kacariyos Tuwan Pambram saking Semawis aleket Nagari Ngayogya, manginten Kangjeng Sultan. Wonten margi pethukan lan Raden Rangga, Tuwan Pambram bukak topinipun, Raden Rangga kapalipun kesit, boten tumimbang bukak topi. Tuwan Pambram langkung Serik, ngantos katur Ingkang Simbun Sultam. Lajeng ndikakaken nyuwun apunten, Raden Rangga ingampunan dhateng Tuwan Pambram.

Kacariyos Tuwan Pambram sampun pulang ing Ngayogya, Obrusipun Jendral nalika solahing Nagari semanten sampun ngaturi priksa, yen Jendral badhe mertamu, horeg tetiyang sanagari lan Ingkang Sinuhun asring andangu sinten abdi dalem kang sanipun priksa ing Tuwan Besar. Ka.dos pundi menggah ing solahbawanipun.

Kacariyos Tuwan Besar dhateng ing Surakarta rumiyin, Tuwan Pambram boten .kantun, Rad India satunggal ingkang ndherek, Kolonel satunggal. Kangjeng Sunan pikantuk anitipaken kang putra lan ingkang rayi, Tuwan Besar sampun mangkat saking Surakarta dhateng Nagari Ngayogya.

Ingkang ndherek Raden Cakranegara Sastrawijaya, tiyang Ngayogya methuk ngurmati. Pangeran Mangkudiningrat, Pangran Mangkubumi methuk wonten Kalathen. Pangran Dipati ing Kalasan, Ingkang Sinuhun wonten Gawok. Ingkang boten pisah, mantu dalem tetiga. Raden Patih atur priksa, yen Jendral rawuh. Sinuhun enggal tedhak, Tuwan Besar mudhun saking titihan kareta lajeng atetabeyan. Mangkat kondur rawuh nagari, lngkang Sinuhun pinarak ing loji.

Ing antawis dangu Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan pamit kondur angsung tabe, nanging Jendral taksih lenggah ing kursinipun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan dados galihipun, lajeng sampun angadhaton. Raden Patih, kautus dhateng Minister, denten Tuwan Besar boten ngurmati, ngewahi panjenenganipun.

Ingkang njunjung Ratu inggih Kumpeni, satemah cinamah piyambak. Pangandikanipun Jendral, “Ya aku ingkang luput”. Nanging panggalih ken kena angeneng-ngenengi bayi abeka. Kurmat mariyem, rumiyin sangalas. Sapunika dadosa sangalikur. Tima kasihen, aja ambeka. Kurmat Jendral, telung puluh siji kacek sepuluh. Wis, aja njaluk maneh”.

Raden Patih sampun matur, Ingkang Sinuhun langkung suka. Ing semanten sampun rapet wong agung sakaliyan gegentosan purug-pinurugan. Dhateng ing loji, dhateng ing kadhaton. Ing nalika badhe konduripun, Tuwan besar, mawi dhateng kadhaton.

Ingkang Sinuhun langen prajurit estri, tegar ing palataran. Sartanipun Kangjeng Sultan inggih mawi tedhak ing loji, angsung selamet pulang. Saha langkung bonyo pangujenganipun wong agung sekaliyan. Raden Riya Sindureja dhateng ing Bojong, Tuwan Besar mangkat saking Nagari Ngayogya. Pangeran Dipakusuma kang ngrakit sugata rawuh ing Bojong, Tuwan Besar sampun binoja, pirena ing galih tarima kasih.

Jendral mangkat rawuh ing Secang, bebahan Surakarta. Bupatinipun Mangkuyuda, bapakipun Dipati Danuningrat kang dipun genah ngladosi pratiwa kalih Ngayogya. Dhatengipun sampun kedalon, Tuwan Besar taksih sare. Pinanggohan juru basa, kiwa prenahipun. Juru basa pitaken dhateng Raden Natadiningrat tuwin Raden Sindureja, “Punapaa Kangjeng Sultan, dene rerenggi dhateng kang eyang, kula boten kadugi”. Wangsulanipun Raden Tumenggung Natadiningrat,” Mila Kangjang Sultan kagungan jenggama, nalika prajurit Prangwedanan wonten ing loji. Dipun kathaha tiyang, sampun satunggal punika”. Raden Sindureja anyambeti,” Lan prakawis Danuningrat kala kinecu ing Ampel, su.ka srat dhateng ki lurah. Tembungipun kathahkathah, aken ngupadosi kecu sarta mranani basa mawi mungel inggih ugi angawis ing Tuwan Besar. Jer kaping kalih, sratipun sami damel panggrayangan.

Tuwan Wikes kala kondur dhateng Surapringga. Prentah mepa.k baita ngajak semadosan tepang rembag sakarongron ngedak kados parentah bukak meja. Jendral nunten miyos, sasampunipun dhahar Tuwan Besar pagujengan. Raden Tumenggung kang sinogok, “Ngayogya, banyak menjangan kakiknya dua. Sukak pasang pistul”. Raden Tumenggung nimbangi suka lan ningali kalangenanipun ‘Kangjeng Sultan. Jendral langkung gawok,” Lah, aku wis tarima kasih. Aja banjur menyang Semarang. Mandhega ing kene bae”

Raden kaiih matur sandika, Tuwan Besar lajeng minggah tidur. Juru basa Krisman anjawil Raden Tumenggung Natadiningrat ” Mangke dhatenga pondhokan kula piyambak kemawon, dede prakawis kang kabincanten punika.”

Kula nedha kapal, sasampunipun bibar kula lajeng dhateng pondhokanipun juru-basa.” Keranten Raden kula aturi, kula mengeti prayogi. Raden punapa boten gadhah karsa anitipaken sariranipun ing Kangjeng Tuwan Besar, mupung panggih piyambak. Raden Tumenggung, mantunipun Kangjeng Ratu Kancanawulan. Ratu ing wingking, Pangeran Dipati ingkang gumantos. Garwane Raden, Ratu Anem, mangsa wandeya den siya-siya, dipun temu kuwuk”.

Panasing galih kawedhar, Raden Tumenggung langkung kaget. Ngaturi Raden Sindureja, sampun dhateng. “Paman kula sencaya, begja kula katuju dene sareng lampah lan paman.” Tuwanjuru basa peling, amrih kula anitipna ing awak kula dhateng Tuwan, angger, dhateng ing Tuwan Besar wau, Selak kasesa, dereng kula wangsuli. Yen Kangjeng Gusti jumeneng ratu, boten wande kula den siya-siya”.

Wangsulanipun Raden Tumenggung makaten, “Inggih Tuwan jurubasa sanget trima kasih dene tuwan angsung penget. Ananging pangraos kula, boten ‘sedya boten ngimpi anitipna ing awak, Raosing manah boten sanes yen Kangieng Gusti jumeneng Ratu, inggih Ratu kula.” “Angger sami rayinipun, estu mangsa samiya lan ingkang rayi Kangjeng Ratu tiga punika, sabab tunggal ibu. Langkung begjane ngawula kedah den siya-siya, Alah kang mayangaken ing kawula”.

Juru basa mintak ampun,” Mugi sampun dados galihipun raden, amung gegujengan kemawon” “Inggih, ananging dede gegujengan”. Juru basa Krisman langkung getun.

Kacariyos enjingipun Tuwan Besar kondur dhateng Semawis. Raden kalih sampun mangkat mantuk, dumugi Ngayogya lajeng dhateng Danurejan sampun kapratelakaken sadaya nalika wonten Secang.

Wicantenipun Raden Patih,” Amung bab olehe angsung pemut Tuwan juru basa menyang adhi Natadiningrat iku bae, aja munj’uk menyang Kangjeng Sinuhun utawa Kangjeng Gusti. Dadi, teka nggawa wisa kejaba menyang Kangjeng Rama. Alabecik kudu ngentek”. Nunten sami sowan malebet ing kedhaton. Tuwan Minister anyaosaken trima kasihipun Tuwan Besar lan Raden Tumenggung Natadiningrat, Raden Riya Sindureja kamakluman boten dumugi ing Semawis. Ingkang Sinuhun langkung suka, Tuwan Minister sampun amantuk. Para prawira ngandikan malih, ingkang Sinuhun andangu, “Ana ujar apa maneh”.

Aturipun Raden Tumenggung,” Yen Tuwan Besar eram ningali kalangenan dalem”. Ingkang Sinuhun saya mewah sukanipun lan juru basa pitaken dening Sinuhun sandeya dhateng Tuwan Besar sandhiya samektaning prang Kula warti, liripun tiyang prangwedanan, boteh liya amung punika. Paman Sindureja anambeti,” Prakawis punika, pun Danuningrat seratipun kang dados pangraos”.

Pangandika dalem,” Bener Natadiningrat, Sindureja keladuk. Ya mung wong prangwedanan, kang dadi sangga runggi”. Lajeng sami tinundhung medal, enjing Pangeran Natakusuma tuwi ingkang putra. Keparing kang Sinuhun tedhak, karenan ing pawartos.

Kangjeng Pangeran lajeng sembuni, Kangjeng Sultan ndhedhes Tumenggung,” Boten wonten malih, amung punika”. Ingkang Sinuhun lajeng kondur. Kangjeng Pangeran sampun panggih lan ingkang putra, ingkang putra sampun matur. Linalar sadaya nalika wonten Secang, pangandikanipun ingkang rama,” Sokur kowe engetan. Kang kaya mangkono ing crita ngranggoni kaya Jayasungkana. Sareh nari wong tuwa, wedi lumancan ing bapa Ora liya panerkaku kang masangi kala piwulang. Yen mangkono kowe matur Pangeran Dipati, panengeran setya, balaka. Menawa nukma ing pangrahah, kangmas Sultan kinikiban. Menawa dukane kabutuh, satemah kowe kang pinurikan”.

Raden Tumenggung Natadiningrat lajeng sowan Pangran Dipati, sampun matur naiika cinoba ing Tuwanjuru basa. “Ingkang punika Gusti, mugi sampun konjuk ing rama dalem Ingkang Sinuhun. Yen ngantosa konjuk, kula sakelangkung ajrih”. Pangran Dipati sareng mireng, pyuh galihipun dhateng ingkang rayi”. “Tujune adhi, kowe pinter ora kena cinorok basa. Nadyan Ratu, ing wuri yen mengkono mangsa benera. Wong kaniaya, dununge nora nglulusake adat. Aku ora sela-sela menyang Dhi Ajeng, apa maneh awakmu. Wis aja nganggo sumelang. Kangjeng rama yen mireng, dukane ngambra-ambra. Mejanani ing karaton, rasa ngendhak pangwasa”. Raden Tumenggung, sampun ndikakaken mantuk.

Kacariyos, Minister Wise sanget enggenipun amulut galihipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Ngraos salah dhateng Kumpeni, sencaya aturipun boten yektos. Prakawis-prakawis pamedaling sararig burung, mbayar saleksa ing saben taun, pan nebasi susuh ingkang katur Kangjeng Sultan. Damel sandi, manawi ndikakaken anenuwun ujuran atasJendral kang parentah, pituwas anggenipun njagi Ratu. Kala Tuwan Besar rawuh, kabicanten boten ngraos. Ing satemah atur-atur ingkang warni dhedhaharan utawi kelangngenan. Ananging Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan boten kersa, kawangsulaken.

Tuwan Minister manahipun umob, cipta muksa, langkung merang. Dumadya nuwun tempo nggenipun njagi Nagari Ngayogya, sampun kalilan. Kacariyos, ingkang badhe kagentosaken Minister Ngayogya Petor ing Banten, anama Tuwan Moris. Punika ingkang sagah andhesek karaton Ngayogya.

Minister Wise, sampun mantuk. Tuwan Moris ingkang gumantos sampun katur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan yen Minister langkung jarot. Para bupati saking dhawuh dalem kakersakaken sami mangertos, angatos-atos.

Kacariyos wonten mantri dhusun nama Raden Tirtawijaya, tengga dhusun ing Tersana, ipenipun Pangran Dipakusuma. Pernah rayinipun Den Ayu Nayadiwirya, wonten ing Nglimpung den trimani kang rayi Kangjeng Ratu Kencanawulan. Raden Tirtawijaya ing semanten paben lawan tiyang pesisir Ngastina, tyang ing Tersana pejah.

Raden Tirtawijaya nedha diyating raja pejah, mawi serat wadining Kumpeni. Kados semutangabengajah, antiga kapit ing sela lungit.

Serat kacepeng Pelor Ngastina, katur ing Jendral asanget ing dukanipun. Lajeng paring srat dhateng Tuwan Moris, tembungipun kathah-kathah ngantep ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Tirtawijaya lan Jendral dipun piliha, yen pinelaur Kumpeni, Tirtawijaya kepejahana. Yen lepat saking panedha kula, Pepatihe Dipati Danureja kula titipaken umuripun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sareng mireng, langkung kampitaning galih.

Raden Tirtawijaya sampun katangsulan, lajeng kapercayakaken dhateng Tuwan Minister. Aturipun Tuwan Minister, “Kangjeng Sultan angiindhung kukuming ngelmi dereng katrap. Cipta yen kawedhara mundhut, pangraos roroning tunggal nanging dhalangipun boten wonten.

Ingkang dados dhalang pijer gupruk cempalane tinitir, dening Tirtawijaya kathah pambeganipun. Ing semu sami keraos”. Tuwan Moris wicanten dhateng Raden Patih, “Boten kayaa, ngewuhake matine wong siji. Yen kukum Jawa, teksih mubaham sampun tetingaling kathah. Wedang, .kinang iya mateni, paekan ora.tuku. Katur Ingkang Sinuhun, meksa boten kelu, kewedan dening garwa. Dados semanta ing kathah.

Pangandikanipun,” Prakara Tirtawijaya, patrapane amung ingsun buwang. Yen tekan patine, ingsun nora tumanggah. Agama kang ingsun wedeni”. Aturipun Danukusuma,” Ing kina kala pejah, pun Jangrana ngangkat Ratu kasuwun ing Kumpeni pejah wonten kamandhungan.”

Pangandika dalem,” Iya aku trima Danukusuma, nanging mengko karsaningsun takprasrahaken Kumpeni. Nadyan pinatenan aku aja weruh, ingsun ngilari duraka. Aran biyen nedya sunukum dhewe, dening pasrah pitaya Tuwan Besar ora sumlang maneh marang ingsun.

Yen manut adilingsun, nedya sun ukum kene. Menyang Semarang katon ing ake_h, nyilikake ati. Ngayogya ora kuwasa, pinrih patine. Gampang-gampanganing abot, byar angan Tirtawijaya paringena menyang loji.”

Minister Moris sampun tampi, lajeng mangkat dhateng Semawis. Raden Tirtawijaya kapejahan wonten Nagari Weleri, bangke kabucal pinggir margi kapupu anak putunipun.

Kacariyos Kiyai Dipati Purwadiningrat seda, margi saking gerah sepuh, kasarekaken ing Pacalan. Kemagedan kapalih, seba sebab putranipun kalih. Kang sepuh Raden Sasradipura, kang anem Raden Sasrawinata kapundhut mantu dening Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Kangjeng Natakusuma sasedanipun ingkang paman, cipta kados ical suhipun. Dene ingkang wayah sadaya ing manah sanget badhe wanuh ing Pangeran Natakusuma dipun aturi.

Kangjeng Pangeran enget sengadinipun yen boten priksa Pangeran Dipati, cipta kudu kenal lan dereng wonten adatipun yen sareng putra dalem ingkang binadhe Ratu.

Ajrih yen boten kauningan kakangmas Sinuhun Sultan. Tuwan Minister langkung gela, Pangeran Natakusuma atur priksa Pangeran Dipati. Entyarsa dening sinencaya ngantos ing pitedah. Tuwan Minister suka priksa ing Raden Patih, nggenipun ngaturi Pangeran Natakusuma boten karsa. Wangsulanipun Raden Patih, “Yen paringa priksa ing patih boten wonten ewedipun. Yen rama simpen galih, mila sengadi mawi adat. Nalika Tuwan Ingglar rumiyin, Pangeran Panengah panggih mawi pratela. “Kula inggih sae kemawon, rama punika saking sanget boten kersa. Pyayi kruci amumpungan.

Kangjeng Gusti semaya kaepeyaning Ratu, tuwin Kangjeng Gusti. Raden Tumenggung Natadiningrat mangsuli, “Yen presaben ki lurah, punapa nanggel sesikunipun Kangjeng Rama. Kangmas Panengah pyayi alit, gampil penanggelipun”.

Tuwan Minister langkung marsudi nggenipun badhe panggih Pangeran Natakusuma, lajeng anyanthelaken atur. “Dhawuh dalem Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan binawur ingarampak. Sadaya putra santana dhatenga ing loji, sarta ninundhang bupati. Antawis sami den aturi dhahar dhateng loji, pepak para putra santana.

Tuwan Moris aturipun dhateng Pangeran Natakusuma,” Mila kula suwun ing Kangjeng Sultan, saking kedah wanuh. Ciptaning manah tunggal bapa biyung Kumpeni lan prawira Jawi”.

Pangeran Natakusuma mangsuli, Trima kasih”. Sasampunipun dhahar, nunten amawi dedolanan kados lare alit. Ngobong sada kang kepaien brama, wonten ken lenggak-lenggok anunggang gelut tuwin merkangkang ngambung siti. Para putra sentana langkung dening saru, Raden Patih mendhet tigan tinampen Minister.

Pangeran Natakusuma kaaturan tigan, adegna ing kenap. Selayaning galih, tigan wiku-wikuning antiga, putih jaba kuning jero. Apatya winales wedhus, estri, biyung bibijinah boten pilih lawan. Lan ken nggites kutu, kutu sinunggi kepala. Pemalese memangsa ngrenges, ngacemil. Cinegah kaemutan, Pangeran Demang, tutuk ambayari suka, udreg lan Minister lajeng den cangar ing telor.

Bubaripun wanci bangun, Raden Sumadiningrat boten saged ningali dhateng putra sentana sadaya, den cecamah ing kekeran. “Warga putra iku kuncaraning Ratu”, katur dhateng Ingkang Sinuhun Kahgjeng Sultan. Kang jaja kadi tinotok dhateng Raden Patih, paraning rengu.

Raden Patih wadul dhateng Tuwan Moris, lamun Sumodiningrat kang ngoweh guyup. Minister njarem kang manah, lan manggih buk Oprup. Yen Minister rumiyin, yen wong njero ora layak. Sumodiningrat kang marahi anggladhi wisayaning prang, nora ngandel Gupermen. Tuwin yen weling atur serat saking Raden Patih, ketula wong njero kang ndedangii, nora gati rehing Jendral.

Nalika Mangundipura kang dadi kori, tuwin kala Ingglar srat saking Patih linanthelaken Purwadipura, boten katur seratipun. Mubeng suwe, boten konjuk dumeh Kangjeng Sultan tegar. Wicantenipun Tuwan moris,” Cobak, aku den ubengake arep weruh bae wonge kang malang Mesthi kongkon aku, tak kon banjur”.

Marengi dinten Saptu. Simbarjaya kang lumampah utusanipun Ingkang Sinuhun mundhut sesekaran dhateng ing loji. Lan nyaosi anggur kahh botol, Tuwan Moris boten purun tampi. Adat, margi saking Patih. Tuwan Moris langkung nepsu, dening mantri cumantaka gumuna apeksa kumawi.

Simbarjaya gumeter, badhe tinapuk gendul malencing. Kathah kala, dutane Kangjeng Sultan benggang lan sahudara.

Kacariyos Kangjeng Sultan ameng-ameng ing baluwarti lan para garwa, kang njajari ing lurung Minister, cinegat. Kapal, kareta dipun gendholi, padha wani wawalan. Kusir mecut, winales gitik, Pinisah wong pinituwa, Tuwan Moris nebut boten trima, boten wonten wusananipun. Dereng lami kapethuk malih wonten margi, sampun surup. Nuju Ingkang Sinuhun tindak dhateng Natadiningratan, kreta lajeng. Minister boten ngurmati, Kangjeng Sultan boten trima. Raden Patih notol dhateng loji, Tuwan Moris, mangsuli, boten priksa yen Kangjeng Sultan lan peteng mangsanipun.

Raden Patih bebuwuh, “Tindak menyang mantune kekasih, mila peteng geluyuran”. Ing antawis dinten, Mipro Minister kuliling kapethukan Ingkang Sinuhun. Kang ndhedherek sampun kaprantos, jajaran canggah kapandhi ngajeng. Kreta enggal nulak, kasanderaken. Tuwan Minister boten. Raden Patih mbebilah singlar, amung nuturaken dyatmikanipun pangeran Ratu Angger Anem, tindaka dhaterig loji. Lelingsen wanuh lan nyonyahipun. Langkung prayogi lan priyanipun ngiring, punika yen marengi Kangjeng Sultan, yen boten pareng inggih sampun.

Ingkang Sinuhun amarengi sonten, pinethuk ing kreta. Ing nalika punika wonten ngalun-alun boten mawi tumedhak, sebab kang garwa boten marengi. Lajeng atur priksa ing Pangeran Dipati, sarta dipun praceka. Negara Ngayogya, Pangeran Dipati loro. Nanging Pangeran Dipati waged ing galih, boten sumengit. Sampun sami dumugi ing loji, Raden Tumenggung kinanthi ing Minister.

Tuwan Minister wicantenipun, “Ing nalika punika, sinten tiyang ingkang tumimbang kados Raden Tumenggung. Mantu kekasih pyambak, mila yen wonten siguging Ratu den angrengkuh kang tumanggah. Lan ampun wedi-wedi matur, kula wong liyan brayan lawan Jendral yen suka prayogi yektos boten saking rumeksa. Cipta kula damel memangsuli kang sih welase Tuwan Besar, mbaureksa sarirane”.

Wangsulanipun Raden Tumengguh Natadiningrat,” Inggih, Tuwan leres. Estu boten nisir, ananging sinten kula, kamipurun angrengkuh”. Lajeng sami dhahar, semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan boten sah nahka sokhipun ingkang wonten ing loji.

Ing sesampunipun dhahar, anunten bibar. Utusan ing nalika wau sampun matur, ing sasolah patrapipun kala wonten loji, Raden Patih, Raden Tumenggung Natadiningrat.

Kacariyos Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, ing nggalih saya panas dhateng Raden Patih. Nuju masagrebeg, Kangjeng Sultan mundhut kurmat dhateng tuwan Minister yen miyos saking wingking. Kangjeng Sultan langkung meriu, yen ing Minister nganggo saangkatipun dhateng sitinggil. Kasompokken pabenipun, sampun kasaosan.

Nuju masa ngabekti, pepak kang pancen ngabekti. Ingkang Sinuhun sesmita, rasa pinemri, galih mungal-mungil. Nalika Pangeran Natakusuma ngabekti, rinangkul ingepuk-epuk,” Lah, iki kyai besan rewang momong putuku.” Lajeng ngandika dhateng Pangeran Dipati, “Sira iki, yen sun sawang kaya jambe nom pinaro lan si Danureja. SoJah semune ora silir. Wingi ingsun nimbali wayahingsun Den Mas Bagus milu menyang Danurejan”. Pangeran Dipati atur sembah, Raden Patih boten kumejot malah bingah, lajeng bibaran.

Kacariyos ingkang garwa Raden Rangga Kangjeng Ratu Maduretna seda, sinarekaken ing Ardi Bancak. Raden Rangga sekelangkung-langkung rinten dalu nungkemi kuburing garwa. Sesambatipun amung badhe tumut ngemasi, lan boten kenging sandhing gegaman. Laraning jiwa saya amrati. Ingkang para bupati, angsung pemut. Sareng sampun aring, gurunipun Raden Rangga dhateng, nama Kyai Kaliyah. Wicantenipun Kyai Kaliyah dhateng Raden Rangga,” Dene dhingin wis tak tuturi, aja ngresula nampani kanugrahaning Allah. Iki lagi wiwit, ing buri iki sihing Allah kang dhumawuhkuthaMaespati. Allah jumurung lan dianteni garwamu”.

Kacariyos Pangeran Dipakusuma asung serat dhumateng Raden Tumenggung Natadiningrat, penglayadipun ingkang Sinuftun, katur ‘Racne Patih. Kapriksa ing seratipun, tanduk anitipriksa. Amung wonten mungel angayuh basa, tanduk ringkesing aksara kathah. Ingkang prakawis sareng pangastutinipun ingkang wayah-wayah sadaya, prayojaning bekti sumengka ingkang eyang Kangjeng Ratu tetiga. Raden Patih langkung cumeri-ceri, serat ingendhak atur priksa.

Raden Patih angsal rambatan, ing nalika dhateng Semawis seratipun wonten kang angayuh basa. Kangjeng Sultan langkung dukanipun, semanten atur weling yen wonten kengkenanipun Pangeran Dipakusuma. Tembunging serat boten prayogi, mila ajrih Raden Patih angaturaken. Serat meksa pinundhut, sawitining angajeng-ajeng dening sanget kasusahan ati rena ing tulis.

Priksa yen patihipun nyengkiwing serat, kaparingaken Raden Tumenggung Natadiningrat, kakersakaken ngraosaken kang lepat. Ingkang Sinuhun ing nggalih, pepatih dahwen. Raden Tumenggung Natadiningrat ajrih ngraosaken piyambak. Sinencaya ing akathah, Raden Sindureja kang dados kori, tepang lan Raden Patih. Tur katur lepating srat pemut, dening asmanipun garwa dalem kacaruk. Sampun sami lepatipun lan Raden Patih, tuwin kala kautus dhateng Semawis Pangeran Dipakusuma kapatrapan dhendha kathah.

Sareng katur, Kangjeng Sultan lingsem. Kawelehing patih, puruging runtik dhateng Raden Tumenggung Natadiningrat. Kacariyos Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, ing sasurudipun ing kang putra Ratu Maduretna kados kecalan manik. Ing nggalih, Raden Ajeng Surati, anggentosi karangulu. Kados ginelak anggenipun badhe kapundhut besan. Semanten Raden Patih sasurudipun Kangjeng Ratu Maduretna, sakelangkung bingah. Sebab suda kalilipipun, lan anggumyahaken pawartos yen Raden Rangga kemantu malih. Lan damel paribasan, yen ungguh aku angur dipocot lan den trimani. Melasake Kangjeng Gusti yen jumeneng Ratu”.

Kacariyos Tuwan Moris angangkati, sabab gilang kalenggahanipun Kangjeng Sultan kasuwun mantunipun. Menawi boten anglilani, Minister neda lungguh wonten gegilang sami lan Kangjeng Sultan, netepi kang dados prentahipun Tuwan Besar. Tamtu boten kenging Kangjeng Sultan angungkuli cangkemipun Moris, mesthi boten panggih Minister lan Kanjeng Sultan menawi boten tinurutan. IngkangSinuhun Kangjeng Sultan, sarengmireng aturipun Raden Patih bab panuwunipun Minister,” Wis ndiklah, nora kena si Moris arep ndhedheh, ingsun ora kena ngungkuli, Dene Minister kang dhisik-dhisik nora nana naruciru Tuwan Besar wis priksa gegilang, milu nglunguhi. Ya kelakon temenan, ora temu-tinemu lan ingsun. Kerpiye kono, sanak-sanak, gilang blabag linabuhan gawe rentenging nagara.”

Aturipun para putra santana tuwin para bupati,” Inggih yektos yen kajeng, nanging sampun kangge lenggahan. Punika keprabon Ratu”. Pangeran Natakusuma aturipun,” Rumiyin nalika mindhak kurmatipun Minister sadaya, asayogi katimbangan Angger Pangeran Dipati, boten saru wonten ngarsa dalem, tetambel betah cukup”.

Pangandikanipun Kangjeng Sultan,” Iku payung ditimbangi anakira Ki dipati, payunge mlebu plataran”. Pangeran Dipati aturipun, “Leres paman, reh punika kula tumut wonten nggegilang, saru. Nampuri langkung ajrih”.

Kangjeng Sultan ngandika malih,” Banget nggone memedeni, agul-agul Tuwan Besar. Jendral mono, maksih kawulaning Allah, kaya sarira ningsun”. Aturipun Raden Patih,” Bilih boten tinurutan, kasuwengaken ing loji. Kabekta dhateng Semawis, jalan kaki tuwin drugunder.”

Pangandikanipun Ingkang Sinuhun,” Luwih karepe dhewe, asal aja cidra seka jenengingsun. Kumpeni isih sunsangga tunggon lan picis, prakara gilang iki pesthi sun labuhi lara pati, ingsun sandhang tuwan”. Tuwan Minister Moris langkung kawedhengan manahipun, anuju masa sowan para bupati sami dhateng ing loji. Wicantenipun Tuwan Minister,” Bok. ana kang ngrewangi, prakara gilang mamrih lunture Kangjeng Sultan”. Para bupati ajrih sadaya, Raden Patih mangsuli “Kejawi adhi Natadiningrat dening kekasih”. Minister wangsulanipun, “Mindhak ngrubedi, kejawi milih kang kedaging Pangeran Dipati”.

Raden Patih mrayogekaken, boten liya kejawi Raden Sumadiningrat, lajeng bibaran. Raden Sumadiningrat kaundang dhateng loji, nanging sanget ajrih. Lajeng pamit dhateng Ingkang sinuhun, kahlan ingkang sarta tampi piwehng dalem.

Raden Sumadiningrat sampun panggih lan minister, binoja pinrih mendemi. Nanging Raden Sumadiningrat boten supe, amung ngestu dhawuh dalem kang dipun kekahi. Lan boten samar ulahing patih amasang.kala pracik.

Nuju dinten Senin Raden Tumenggung Natadiningrat sowan ragi enjing, kapanggih lan minister kang wicanten, “Raden, kula ngresaya ibu jengandika. Dening kekasih Ratu Kencanawulan,prakawis gilang punika mugi medala karsaning ratu. Boten karsa  ngagem gilang, mindhak samun kang prakawis. Awit sakingboten karsa pyambak, yen kelampahan tamtu kathah pemangsul kula dhateng Raden Tumenggung”.

Wangsulanipun, “Trima kasih. Ananging bab prakawis punika, kula langkung-ajrih”.

Kacariyos nalika samanten kathah prakawising Nagari, kala ngelar beteng ngapit pagelaran celangap marep ing ngloji. Tuwan Minister boten trima, tinanggel ingkang anunggama lan abdi dalem sudagar kautus dhateng Semawis, tinaken belaka yen Kangjeng Sultan yasa maryem kathah.

Punika Tuwan Minister boten trima’, sabab larangan Kurnpeni. Lan Raden Ayu Natayuda marak, kapethuk ing margi kaliyan pudhakipun Tuwan Minister. Nunjang jajaran, ginebugan saged medal rahipun.  Minister boten trima, sampun kacepeng rinante tiyang Natayudan sarta ginebugan nunten kaluwaran. Nuju Kangjeng Ratu Mas tindak dhateng dalemipun ingkang putra. wonten margi kapethuk saradhadhu Ambon nunjang jajaran.

Nanging jejaran ering, udreg lan lurah Keparak estri, den agar ing lumayu, Kanjeng Sultan boten trima, den bicara ing Raden Patih. Sara dhadhu Ambon lajeng dipun res.

Kacariyos ing Nagari Ngayogya, kathah tiyang damel yatra reyal semat tanpa aji, amung regi ngalihwelas uwang. Minister srengen Raden Adipati, “Kadi pundi, Den Dipati, semat regane nganti ngrolas wang. Benere dhuwit kadhaton winratakna ing wong cilik. Dhuwit kadamel punapa, niku busananing nagara. Tin mpuk tanpa damel, lan akeh wong gawe dhuwit wang Kumpeni kang baru, wartane akeh linebur. Den Dipati den yitna. ing benjing manggih bilahi”.

Wangsulanipun,” Kula boten kainan, undhang-undhang den bendheni. Nemlikur teng, sedhuwit reyal pesmat reginipun. Kang damel yatra saya kemasan, gendhing, pandhe. Kang angreh Purwadipura”. Minjster mangsuli,” Kula boten ndeleng, liyane Patih”. Lajeng sairii maglaran, wedana lebet dipun ken medal, sampun kawartosan.

Aturipun Panji Purwadipura,” Kados pundi Ki Lurah anggenipun nyapih ing alit, damel yatra, ngupados siti payah. Marasipun manah kula, kang Sinuhun mundhut yatra, dereng wonten yektosipun. Kumpeni dereng anggalih, tiyang alit damel yatra dipun sendhu. Kula sumangga karsanipun Ki Lurah”.

Raden Patih mireng, wangsulanipun Panji Purwadipura langkung nepsu, lajeng sami bibaran. Dinten Kemis wonten duta kang dhawuh dhumateng Tumenggung Resanagara ginrudug den betheki. Prakawis yatra bandar kapundhut ingkang sapalih, Resanagara sagah. Ngantos antawis lami boten anvaosaken yatra malih, keton semat dereng cukup Tumenggung Resanagara nglindhung repotipun jimsing, Ingkang Sinuhun dhawuh sawarnining tiyang kang saged damel yatra kaIilan”.

Raden Patih manahipun kadi ginerus, langkung sengit dhateng Raden Purwadipura.

Kacariyos Pangeran Dipati mantu Raden Ajeng Pangarsa, angsal Raden Wiryawijaya putranipun Raden Wiryadiningrat. Nanging mung ijab kemawon, bawahan kepanggih wingking. Dening Raden Rangga susah anyar, katimbalan dhateng amung maleni. Nanging taksih leng-leng suntrut, Raden Rangga dhatengipun samudana dhateng Kepatihan.

Kawartosan saliring pakewed, prakawis gegilang. Aturipun Raden Rangga,” Boten saged mireng, leheng den abena sudukan, kakersakna anyuduk Welandi. Yen kantun samining bupati, suka lila, pun Rangga lajeng mantuk”.

 Sasampunipun ijab, Raden Rangga lajeng mantuk. Raden Patih dhateng loji, Tuwan Moris tinuturan yen Raden Rangga nantang Kumpeni. Ananging Tuwan Moris boten gumun, dening susahnya leng-leng kapegatan mardu. Raden Patih gela manahipun, nuju mangsa Mulud, Raden Rangga sampun dhateng sakancanipun.

Kacariyos Tuwan Besar parentah dhateng Tuwan Minister Ngayogya kang mancanagari, kajengipun ingepakan katumbas sadaya kabekta dhateng Surapingga. Tuwin tanah ing Surakarta, boten sanes tanah panggenan kajeng kajagi Walandi. Dhusun Pengrantunan lajeng den tedha, tinebas pisan suprih sampun dados kastori.

Katur Kangjeng Sultan, kang pangandika,” Asal aja dadi susahing cilik, jer upajiwane kayu. Sapa-sapa tukua, mesthi bayar murwat lan sareganing kayu. Amung desa kang tinebas, pinikir kang becik. Danureja lan si Ranggga rembuge kapriye”.

Aturipun Raden Rangga,” Yen katebus ewed ing wingkingipun, ing satemah dados prakawis. Kula pilalah tumut ngreksa balok-balok ingkang dipun rantuni, yen ical katempah sagah.”

Raden Patih mangsuli,” Mindhak rubed, terkadhang wetah dipun awataken ical. Temah anempahi, leheng sami bebasan. Seprandene dhusunipun alit lan kedhik cacahipun. Kalihdene malih, miturut mituhu Tuwan Besar. Yen panedhane nglanjak, sinten ingkang sagah pepalangan nanggung”.

Pangandikanipun Ingkang Sinuhun,” Lah, mulane pikiren kang aruntut. Amung sira Rangga, den apanggah aja kena den prewangi”. Nunten bibaran, lajeng sami karembag para ageng-ageng. Antawis ngantos lami ubeng-ubengan boten rampung. Raden Rangga awis sowan, dening teksih telasih kegagas ing garwanipun. Nuju mangun bicara sanggeman lawan Minister, Raden Rangga boten kaprentahan. Tiyang Danurejan, Ki Danukrama, supe. Raden Patih dhateng ing loji, enjing dereng wonten kang dhateng. Raden Patih wewartos dhateng Tuwan Minister, yen karig ngrubedi rembag punika Dhi Rangga Prawiradirja. Kangjeng Sinuhun sampun ngeli; pitajeng dhateng adhi Rangga, dhasar ladak antemipun Kangjeng Sultan Wong janget kinatelon, lan malih ngandelaken ingkang eyang tate prang pakewet. Boten kados awak kula, run-temurun momong kumpeni”.

Tuwan Moris sareng mireng, langkung nepsunipun. Sampun pepak para ageng-ageng, mung kantun Raden Rangga. Ingenggalaken wong Danurejan, sUngsun~sungsun. Raden Rangga boten ngraos kaprentahan enjing, lan wanci sampun kasep. Raden Rangga lajeng pambengan, sampun katur yen Raden Rangga boten dhateng gerah puyeng awatipun.

Tuwan Minister ngatak redenas angundang Raden Rangga, Raden Rangga langkung kaget salah tampi. Rencangipun ken sadhiya samektaning prang, kang yoga pareng lina. Raden Rangga boten basahan, amung crigan. Pusakanipun kang boten kantun, numpak kapal sesanderan dumugi ing loji. sampun lenggah sila tumpang odheg, tanganipun malangkrik. Tuwan Moris pitaken. “Raden Rangga mau brani Kumpeni”. Raden Rangga nungsung, lan kula boten kadhawahan.

Raden Patih gugup, noleh wingking taken rencangipun. Yektos menawi boten kadhawahan. Raden Patih ulatipun biyas, wicantenipun Raden Patih, “Empun adhi, kula njaluk ngapura saking awoning rencang”. Raden Rangga lajeng nangis sarwi wicanten,”.Ki Lurah, kula pejah gesang kapusthi ing patih. Kadamel putih, biru, jingga tamtu dados sakarsa sampeyan. Mengku prakawis balok punika, sumangga darmi kula tetengga kemawon. Masa boronga Ratu Kumpeni. Ki Lurah wrananing Ratu tuwin Minister, mangka wakilipun Kangjeng Tuwan Bes’ar. Angsal gilig sakaliyan, kula dhateng sandika nglampahi.”

Minister lilih penggalihipun, angsung tabe dhateng Raden Rangga, sarta mintak ampun lajeng sami bibaran. Kacariyos Tuwan Minister langkung remen dhateng Raden Rangga boten pegat pepanggihan. Lan den mintasraya bab prekawis gegilang, Raden Rangga boten sagah nanging supeket manahipun. Raden Rangga suka warti dhateng Minister, yen Raden Patih ngiwat tiyang estri saking Surakarta, badhe kasaosaken Pangeran Dipati, wonten ing Reksanagaran nggenipun”.

Minister boten ngandel, lajeng utusan. Nalika yektos, Tuwan Moris semanten sampun niteni cirinipun Raden Patih, ana raden wacika.

Kacariyos nalika punika Patih, pengulu, Kangjeng Sultan estu geseh. Pangeran Dipati sring tirakat, Raden Patih boten. kantun. Ingkang Sinuhun sareng mireng, langkung ewa dhateng ingkang putra, tuwin dhateng Raden Patih, tansah dipun raosi Raden Patih semu maras.

Kacariyos ing Surakarta, patihipun sinalinan. Dipati Danuningrat, sampun kapocot ginentosan Cakranagara. Wondene prakawisipun awit saking adhinipun dados demang dhusun nama Raden Jayeng pati, dados bebundhel tiyang awon.

Yen ngecu ngampak digdaya, nglantrah bawah Kumpeni. Sampun katur ing Tuwan Besar, lajeng kapundhut pejahipun Raden Jayengpati dipun kintuna dhateng Semawis.

Jayengpati sampun katangsulan, kakangipun Dipati Danuningrat, sanget isinipun. Ciptanipun manah, sampun ngantos waradin ing akathah, adhenipun nunten dipun pejahi lajeng kapetak sinuwuraken rnati nglamong. Kumpeni boten percaya, dhinudhuk bangkenipun, nyata Jayengpati. Sareng katur Tuwan besar langkung dukanipun dhateng patih,” Wong nora suhut pracaya”.

Punika prakawisipun Dipati Danuningrat nggenipun kapocot. Semanten Kangjeng Sunan nonjok srat dhateng ingkang painan Kangjeng Sultan ing Ngayogya. Ing mangke lintu patih adegipun Cakranagara, srat saking Surakarta, Minister sru suh ingangkah, ciptanipun manah angsal gegaman boten purun dipun timbali, yen Kangjeng Sultan teksih wonten gegilang.

Serat pinundhut, datan suka. Sareng katur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, panggalih dalem “aja kainan ing laku”. Pinethuk nampan mas, lan songsong agung marapit. Kang sarta Moris ngandikan, “Ananging Tuwan Minister mogok, yatalah wis dilalah gegilang arep diundur. Den kongsi mangga bathanga, ingsun labuhi. Mapan ana kang nglelawas menyang d.uta, anakmas Sunan. Minister kang makewuh”.

Kacariyos Tuwan Minister Moris nedya mutungi pasangan, inargi telas akalipun. Minister kesahan dhateng Surakarta, Semawis. Yen sepi Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, miyos ngalunalun ngrampok tuwin ngaben-aben. Kang timbalan Kumendham Belem ingkang” ngladosi. Saking penggalihipun Kangjeng Sultan minangka tandha asih Kumpeni, boten sedya renggang.

Kumendham Belem langkung bingah, Ingkang Sinuhun ugi langkung suka. Telenging penggalih amung Welandi ingkang boten sarju, Tuwan Minister Moris. Dene ing mangke saweg marengi wawalan praniti, kadi dene Jendral rumiyin yen Kangjeng Sultan kondur boten ebah. Sampun kahanan paekanipun yen kaaturan mangsuk dhateng loji, inggih tindak. Sawab kurmating Jendral kang ngangkat Ratu, dene Tuwan Besar boten kurmat. Wong padha saseneng-senenge linggih. Arsa mungkul Kangjeng Sultan, punika gelaripun karsa ingkang Sinuhun.

Dene Minister Moris badhe ngrupak gelar, Kangjeng Sultan bebontrek pasemon. dimen ngarsa ing layu. Mila asring-asring cangkrama, kiter ngaben sima ngalun-alun kidul tuwin mawatreja. Ananging mangke Purpupok sami umangkring, sami pengangkahipun. Tuwan Minister Moris anggeriipun wira-wiri dhateng Semawis, sowan dhateng Kumendur Pambram marengi pasamoan kitir mawatreja, para pratiwa pepak sedaya.

Raden Patih ngangge kapal saking Minister Moris, lorodanipun Kangjeng Sultan. Tuwan Minister atur-atur, titihan kore palangka. kawangsulaken. Kangjeng Sultan ngagem, boten kadugi. Kapal wadining galih, nalika punika dipun angge Raden Patih. Penggalihipun Kangjeng Sultan kawentar langkung dukanipun dhateng Raden Patih, yen sampun ningali dhateng ingkang putra Pangran Dipati, ugi kolu nguntabena ing pati. Animbali wadana prajurit, nama Prawiranata. Ngemban deduka, sampun kadhawuhan ing Raden Patih boten kalilan sowan-sowan, Ingkang Sinuhun boten sotah.

Kalilan ugi sowan, yen Raden Patih ngiring-iring Tuwan Minister Moris, yen amarengi ngandikan Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Ing mangke karsa dalem, ingkang nampeni sabarang prakawis Raden Tumenggung Natadiningrat minangka kori. Sadaya bicara saking loji, patih anyanthelna aturing Raden Tumenggung Natadiningrat tuwin paturanipun tiyang sanagari, punapa dene kukum ngadil. Sedaya tiyang weling atur, boten kenging margi Jiyanipun. Tuwin dhawuh timbalan dalem, boten liya marginipun satunggal Raden Tumenggung Natadiningrat lan sampun sami ugi lan kuwasaning patih.

Nanging sabarang prakawis boten kenging tilar patih. Patih damelipun kalih prakawis. Abdi dalem’ mancanagari kang paben ing nagri tetiga, pasisir Surakarta, Nagri Ngayogya teksih ginarap ing patih.

Sebdanipun dhateng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat, “Kowe bae adhi, dadi warananing Ratu”. Ingkang rayi wangsulanipun, “Kula malih Ki Lurah,, sageda”. Raden Patih ing nalika punika saged sareh, kathah kang keraos-raosing manah, Semanten Raden Danukusuma tinundhung saking nagari kakersakaken dhedhekah wonten ing Melangi dados bantenipun ingkang putra Raden Adipati.

Raden Patih, saya panas dhateng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat, dumugi lan garwanipun sengit dhateng rayi Kangjeng Ratu Anem, Tansah manggung rinaosan, winastan Kangjeng Gusti kekalih. Ingkang nama Pangeran Natakusuma ningah ingkang putra, ing galih samepyanipun rare wonten bandhulan, sanginggiling sumur. Dening putra dados kori, cipta nenutuh kang mangreh manawa nora tulus. Kaniaya marang bocah, bok temah wong asih dumadi lalis. Watake kang saben ora sah, rinumpaka ing ati. Ingkang putra lajeng ndikakaken sowan Pangran Dipati, Raden.Tumenggung Natadiningrat mituhu tuduhing rama, lajeng sowan Pangeran Dipati. Pangandikanipun,” Aja owah kaya biyen, uger Danurejan adhi bisa, apa kowe bocah cilik, amung langi nuruti deduka teka lakonana bae”.

Raden Tumenggung lajeng ndikakaken mantuk, sampunkatur sadaya pangandikanipun Pangeran Dipati dhateng ingkang rama. Ingkang rama sareng mireng, Iidok mono ira sisip rasaning ati.Besuk dadi bencana, tiwas kawistara sanegara. Mukti, wirya reraguman. Kang ngragum, sanak-sanake”.

Kacariyos, bumi Geladhag ing mangke kapundhut besat saking Raden Patih. Kyai Jaganagara langkung bingah, sabab cecenggringing Raden Patih winastan maro tingal.

Bumi Geladhag kaasta Ingkang Sinuhun piyambak, Kyai Jaganagara manahipun mongkok. Wonten mantri geladhag saking Danurejan, anama Jagadimurti. Kangjeng Sultan saya wewah kang deduka, dene mawi anama Murti, nayakeng dyah nama Murtiningrat. Raden Patih, cirinipun saya lebet, Nunten nimbali ingkang putra, Pangeran Dipati kaarih-arih kalih dinten kapeteking galih. Dumadya anut, animbah Sindunagara lan carik. Damel srat sayogi katameng Gurnadur Jendral. Wiyosipun, Kangjeng Sultan sampun boten karsa gadhah pepatih pun Danureja. Sarehning maksih rare, kathah kekiranganipun. Kang nggentosi pepatih Sindunagara, ugi sami nalaripun anak putu Danurejan. Ingkang damel srat Pangeran Dipati, ngrakit adangjyahipun. Kyai Sindunagara mundhi serat dalem dhateng ing loji. Raden Tumenggung kadhawahan wangsit pinenging kesah-kesah.

Karsanipun Ingkang Sinuhun sampun priksa serat dalem ingkang kabekta dhateng ing loji. Dhateng Kyai Tumenggung Sindunagara, dhihin prakara durung mesthi. Kaping kalih surasaning serat punika dede bab sariranipun, nanging wonten kengkenaning patih ngenggalaken sowan dadya lumampah, cipta tunggil wasita.

Raden Tumenggung Natadiningrat kang dhateng rumiyin, nunten Kyai Tumenggung Sindunagara. Serat dalem sampun katampen Tuwan Minister, rengrengipun kawaos Tuwan Jurubasa Gor. Tuwan Minister sampun mangertos sadaya, sawiraosing srat. Raden Patih nangis senggruk-senggruk, sabdanipun Minister dhateng Kyai Sindunagara,” Serat punika boten tetela ungalipun, Danureja ngabdi wong agung kalih. Kangjeng Sultan boten wenang mocot yen boten gilig sekaliyan Kangjeng Tuwan Besar. Cacading srat, dumeh nem. Rumiyin sangkaning lare, kajunjung dados patih. Danureja sepuh sapunika lan rumiyin. Kathah kekiranganipun, ingkang pundi kang boten pareng lan karsane Kangjeng Sultan. Prayogi katelakna, menawi kula diburu dhateng Tuwan Besar. Kula sanget ajrih”.

Kyai Tumenggung Sindunagara sampun wangsul saha sampun katur sadaya wangsulanipun Tuwan Minister. Ingkang Sinuhun dheleg-dheleg, kewedan karsa belaka, sompok wadining kang putra kang damel serat. Yen serat kadamela piyambak, boten mawi sancayaning putra. Kangjeng Sultan sampun ering, sabdanipun KangjengSultan,” Iya ora ana alane maning, benere wus ora arep iya wis rampung. Upama wong laki rabi, yen wus ora dhaup jodho, jamake uwis. Minister ndadak takon tetelane. “Dumadya srat dalem wonten ing loji, baul prakawisipun.

Kacariyos Raden Patih ing nalika punika supe yen kawulaning Gusti. Cipta badhe pulih getih, amemales lara wirang. Nora wurung ing tembe pinocot maning, pangulah danukrama lunga moyang, telabul ngelmu, anyantrik Wali kadi kuwasa, ingkang sreban gunje gepeng, tan teles ngambah laut, laku dharat nitih angin, duwe gelap tanpa udan, danukrama mangulon purugipun, langkung amati raga.

Kocap Raden Patih gegirih ing Pangeran Dipati, campur rasa jiwa satu. Aturipun,” Kangjeng Gusti, sampun pijer eca-eca lelangen. Sudibya putraning raja, teksih wonten ingkang mejanani. Jar jana guna kastawa manah, sumyur rum sanegari angendhih kuwagedan Kangjeng Gusti, nipis ing pageripun.

Kangjeng Gusti, Ngayogya jati katlusuban luyung. Parangmuka wonten ing canglakan, kula ajrih angaturna dening mangawit ing kadhaton. Sampun pijer mukti dhahar eca, danakrama tanpa hasil. Kathah-kathahing putra santana, taksih wonten anggegujeng ing Kangjeng Gusti. Upami kajeng mandera, lami-lami angendhih wit. Margi saking rama dalem kasengseming garwa. Tamtu badhe yen puwara, Kangjeng Gusti sampun dumeh suhud, dipun tetela. Rama dalem supe dhateng Kangjeng Gusti, lan ibu dalem susahipun punapa boten kagalih, ing mangke ngunduri sepuh, mindeng anggadho manah. Kalindhih Ratu sesengkan anyar, sinten yogenipun ngicalna sengkelipun ibu dalem, kejawi Kangjeng Gusti. Sapunika saya santosa, dhi Rangga badhe dipun petheti mangka pepulihing prang, kagulung nagri ngamanca. Mila nglantrah sumekta cadhang prang, pakewed. Ing saulat, gora godha supados ringkesa galih. Kangjeng Gusti, tepang lan pun paman wetan, sapunika sring-asring kepanggih pun Rangga lampah anelamur. Numpak tandhu kajang, tanpa rewang. Kados matengken rembag. Lan sinten sagah nulak gunane pun paman, ngarawit, pangulah putranipun adhi Natadiningrat.

Mulet galihipun rama dalem, lan boten kirang tresna ing wayah lan putra. Tepanipun Pangeran Mangkunagara, Pangeran Prangwadana inggih wayah kang dados Pangeran Dipati.”

Sareng mireng aturipun Raden Patih, temah supe welingipun ing swargi. Ical tresnanipun dhateng .ingkang paman Pangeran Natakusuma. Sakelangkung dipun sigeni, ingajengken sesiku. Pangandikanipun, “Iya adhi, prakara awakku, ngalangna ngujurna ora” deleng liyane, mung kowe, Biyen, mengko mungguh awakku, ora liya ngarep-arepku mungguh guna sektimu. Adarma kasrah, bang-bang, alum-alum, amis-bacin.

Gemah, rusak, dhedhak, merang, aku ora meruhi. Nanging aja lena, lan ta rasa aturmu mau bener. Lelejeme Kangjeng rama ketara, orahe tanpa reringa kagungan kekasih. Kegawa dhi ajeng Ratu Nom”.

Sampun prajangji sekaliyan, Raden Patih nangga setya, lajeng mantuk. Semanten Raden Patih, lir tiyang nekad. Jarag-jarag  prakawis, boten jenak wonten griya. Yen siyang cangkrama nambut reta, dhateng loji, langen mugut pantun, para putri ingajak. Kang eyang saweg gerah boten kaetang, wira-wiri kelangkungan boten mawi mampir. Kang eyang langkung serik galihipun, ngantos miyos kang prasapa, “Apa dudu putuku, angkuhe kagilagila. Apa kang tinemu”.

Raden Rangga Prawiradirja nalika punika kelangkung bekti dhateng kang eyang, nguraheni sakarsanipun priyayi sepuh. Tuwin sesaosan urmat busananing seda, nelangsa centhulane rumiyin.

Kacariyos Pangeran Natakusuma marengi sowan kang ibu lan Raden Rangga kepanggih. Raden Rangga matur,” Kula mireng kabar saking Mangkubumen, witipun ki lurah wewadul dhateng Pangeran Dipati katur dhateng Natakusuman, anunggang tandhu yen dalu wira-wiri. Rumiyin, sapisan kepranggul lampahipun ki lurah, sepisan sowan dhateng Kadipaten. Rencang kula sampun kula wangsit, den awatna tiyang estri kang tinandhu. Raden Ayu Singaranu, mantuk saking Kranggan maksa badhe kabiyak kang tandhu”.

Kang eyang gumujeng, suka, wekasan prihatin. Kangjeng Pangeran sabdanipun, “Mung sapisan aku seba, yektine. Karodene maneh wartamu mau luwih karsaning Allah. Yen rineksa, ora kena rinusak pepadhaning wong. Yen pesthi, druhakaning sesama sapa sanggup nulak bilahi. Ron sajaratil mustaha, kawula wus pinanci-panci”. Raden Rangga mangsuli. “Leres, pangandikanipun rama”.

Kacariyos ingkang rayi Raden Patih, kapundhut mantu Pangeran Dipati nama Raden Martawijaya. Ing antawis sampun lami, Raden Ayu kagungan putra. Pangeran Natakusuma tetuwi, sareng konduripun wonten margi kapethuk tandhu saking wetan kang njajari sekawan para nyai kedhik.

Pancenipun sampun samar, petenging dalu, pareng aken nyimpang. Sareng celak priksa yen Ratu Angger kang tindak. Kang abdi ndikakaken mungkur, Kangjeng Pangeran sumimpang. Wonten para nyai wicanten, “Nunjang bae, wong Natasuman. Ana Kangjeng Ratu tindak, wis celak tanpa kering”. “Boten pirsa, kula westani dede Anak Ajeng Ratu kang tindak”.

Langkung ngungun samargi-margi, ing nggalih uga seje tuture menyang kang lanang. Pasthi tuture yen dijarak. Nunten ing dinten Jumungah Paing, marengi gengipun peken, Raden Patih bakda Jumungah saking masjid. Dumugi ing radinan, bapakipun lumampah wingking. Wonten tiyang Natasuman, lurah prajurit truna kinanthi lan tiyang kadipaten belantikan tukar kapal, yen wonten Raden Dipati, nanging boten mireng. Raden Patih priksa  yen tiyang Natasuman. Lajeng cinekel, dipungebugi..Radenngunus waos, kapal ingkang winaos. Tiyang kadipaten kang gadhah kapal rnarbes mili, Raden Patih dipun engetaken bapakipun malih, malah tinantang. Raden Patih lajeng mantuk, sedaya rencangipun ndikakaken sedhiya piranti. Bok wonten dukanipun kang rama Pangeran Natakusuma, Raden Patih langkung kuwatir. Kasrat ing Pangeran Dipati, leheng rebat rumiyin, manawi karumiyinan. Amargeng resmining dyah; kang serat dimene mandi. Kangjeng Pangeran Natakusuma sareng mireng prakawis abdinipun lurah truna kinanthi, nunten nimbali putra Raden Tumenggung Natadiningrat ndikakaken lumampah dhateng Kepatihan. Sampun panggih lan garwa Raden Patih, sadaya sampun kajelentreh nalika kapethuk margi lan garwa Raden Patih. Wangsulanipun Raden Patih,” Ya adhi, matura rama ora pisan memalesi, bokayumu ora tutur lakune yen kapregokan tindake rama. Seka abdine rama, lurah truna kinanthi kang banget manasati, tanpa kering ing patih wrangkaning ratu.

Ing saikine, apuntene rama. Kapindhone aku ora weruh yen abdine rama”. Raden Tumenggung Natadiningrat sampun pamit, lajeng dhateng kadipaten. Panggih lan Pangeran Dipati, pangandikanipun. “Adhi, ana apa dene seba aku”. Aturipun, “Mila kula sowan, kautus paman dalem rama. Atur priksa, masa wandeya kauningan. Ing peken kagegeran, wonten abdinipun rama kaprawasa ing ki lurah. Kapalipun dipun tatoni, nanging kapalipun abdi dalem ing kadipaten ngriki”. Pangeran Dipati kaget, dene nganggo jaran kadipaten.

“Inggih Gusi, wantonipun linton anggen, belantikan tuwin kala pamethukipun sampun katur sadaya”. Pangandikanipun Pangeran Dipati, “Paman sung uninga menyang aku, aku nedha lan takrasakne kang yoga. Adhi, aja milu-milu ambeg runtike paman”.

Raden Tumenggung Natadiningrat sampun pamit, lajeng sowan ingkang rama lajeng katur sadaya. Lurah parajurit truna kinanthi, lajeng kapocot dening dados bebanten wisuna. Ing antawis lami, wonten Sarip mrasanja dhateng Natadiningratan. Sumitranipun Raden Patih.

Wicantenipun Tuwan Sarip, “Angger, manah kula nglokro, dene raka sampeyan Dipati sapunika panggih pepanggiling Ratu. Mutungi, jarag-jarag. Kula aturi sampun boten ndhahar pisan atur kula. Kula dipun oso-oso, langkung gela manah kula, Wajibing gesang, tumempel kang angsal wahyu. Boten liya angger, kang sayoga gumantos patih. Sanadyan angger timur, winongwong ing rama. Pesthi Ngayogya suyud dados janget kinatigan. Wangsulanipun Raden Tumenggung Natadiningrat, “Langkung saking kemokalan sebdane Tuwan, boten saged dados patih. Kados Ratu boten karsa, Kumpeni boten ngrembagi lan dede bibiting patih. Rama boten sarju, punika mung dados kori, Yen sampuna, mangga peksa. Menggah maesa, sampun ngoek. Boten wrat kangelanipun, tengah mangsuli sihing Ratu. Mung bilaine kang boten kuwawi manggul”. Tuwan Sarip mangsuli, “Pundi wonten, boten ginalih. Wajibing gesang minta kanugrahaning Allah. Mamrih indhaking sarira, kenging pinalar, kula ngengeri. Deres pawartosipun, yen angger dados patih. Dene Sindunagara mung wela.” Raden Tumenggung Natadiningrat saya tan sarju, Tuwan Sarip kawelantah semu kacuwik, lajeng nyuwun pamit.

Kacariyos RadenPatih sowan Pangeran Dipati. Aturipun, “Gusti, kula sanget kuwatir, prakawis ing loji. Yen kula pambengan, boten wonten ingkang njangkung. Pun adhi Natadiningrat, bilih kalebet reh kang saking paman dalem Pangeran Natakusuma. Wantuning guna, boten kawistara.

Kumpeni, manawi sumela kagungan karsa sanes. Prayoginipun, pun bapa kemawon dipun damel nelusup. Mung sageda tepang damel. Yen boten sapunika, sanget kuwatir manah kula. Pangeran Dipati sumerep, marengi, arta, katujon galihipun lajeng santun.

Raden Patih nuju ngandikan ingkang rama, Pangeran Dipati matur, “Pamrinanipun ingkang rayi, Raden Tumenggung Natadiningrat, sanget melasaken dening tanpa kanthi. Yen marengi kangjeng rama, prayogi uwakipun pun Danukusuma amonga”. Ingkang Sinuhun kewedan, wit dening dede kang karsa. Ing satemah. nuruti. Lenggah sewu, tambahing sabin ginempalaken lenggah Danurejan.

Parentah sampun dhumawuh, yen Danukusuma lenggah kaliwon miji. Semanten Raden Patih sanget anggubel dhateng Tuwan Minister Moris. Lan wewadul, ambeg suranipun Kangjeng Sultan. Lan bokmanawi, pyambakipun pinrih ing pati dene Ingkang Sinuhun.

Wangsulanipun tuwan minister, “Kadi boten tumama, Raden Patih, abdine Tuwan Besar. Yen kuwatir, kula ken jagi dragunder”.

Raden Patih, angres manahipun, “Lan yen kenginga kang gumantos leheng pun bapa pyambak, Kyai Danukusuma. Yen kula boten kinukup kumpeni, kadospundi Tanah Jawi? Mesthi, karisakan”.

Minister mangsuli, “Ampun, akeh-akeh kang dipikir. Kula ngrewangi Raden Patih. Saking banget panasing ati, prakara gegilang boten kodal”. Raden Patih, pamit mantuk.

Kacariyos, Cina ing Demak kinecu bresih. Tumpes donyanipun, kenging tiyang Demak. Sewu tigangatus, sedhiya Jayengsekar. Tetindhih, kaliwon satunggal. Angodhol, nelasah kampak. Lacak kajedheg ing Wirasari, tepang Grobogan, bumi Ngayogya, Gabus namanipun. Kaliwon, milungguh dhusun ing Gabus sinanggyan pretinggi prapat mancalima.

Jayengsekar rusuh, ngrayah, ngobongi griya, kagegeran. Dipun kathahi dhateng tiyang Jayengsekar, lumajar.

Mantri, keliwon, kantun ing Ngebyak cinekel sampun binanda. Lajeng kasaosaken, Raden Tumenggung Sasranagara marengi jagi, boten sowan dhateng Nagari Ngayogya.

Mantri kaliwon lajeng kaaturaken Raden Rangga dhateng nagari. Sampun, mangkat.

Kacariyos, landros ing Semawis angsung srat dhateng Minister Moris sarta bantu prajurit dhateng Demak mawi kumpeni tetindhihipun. Dhusun Gabus, kinepang. Tiyangipun sami dipun cepengi, angsal tiyang sanga. Pengulune katut.

Raden Tumenggung Sasranagara, semu ering. Dening Walandi Tuwan minister, sampun tampi srat saking Semawis.

Minister nunten bicara lan para bupati. Enggal anglampahaken putusan. Juru basa Gor, lan bupati satunggal Raden Sasrakusuma. Prentahipun Raden Patih, “Lamun kapergok lan kaliwon kebaktaa lajeng dhateng Semawis. Sampun ngantos dhateng Ngayogya. Juru-basa Gor lan Raden Sasrakusuma pepriksa dhateng Grobogan ngurus nalaring prakara.

Yen mantri kaliwon binanda, enggal uculana.”

Sampun sami mangkat ingkang kautus, sareng katur dhateng Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, sanget dukanipun. Raden Rangga kautus ngrebat Kaliwon Demak, prajurit kerangkat lumampah. Saking penggalihipun Ingkang Sinuhun, “Bok digawe saprayogane, sathithik aja sesoroh”. Temah duka dalem tumpa-tumpa dhateng Raden Patih tuwin sabapakipun, nunten wonten serat dhawuh pemut yen Raden Danukusuma boten kalilan sebab mangsuk pancaniti. Mandhega ing galadhag, Raden Patih langkung serik. Tuwan Minister sampun tinuturaken, semanten kang njujul Kaliwon, kapethuk margi. Dipun tedha juru basa Gor, kekah. Tiyang Grobogan inggih kekah, lajeng den srahaken ing tiyang Kranggan. Raden Sasrakusuma angerihi dhateng juru basa Gor, ingajak manuta, Prandene para bupati ageng-ageng lan kang njujul punika, mundhi karsaning ratu. Runtut lan Minister rembag punika, ugi angger ingkang kantun Tuwan jurubasa sampun ngeli. Kaliwon kasrah wong Keranggan, sampun dumugi ing Ngayogya. Raden Rangga suka-suka atur priksa dhateng Kadipaten prakawis punika. Pangeran Dipati sumingkir, lajeng ndikakaken anyaosana Kaliwon den rantun wonten Kepatihan.

Sareng katur, Ingkang Sinuhun langkung suka. Para bupati sami kakersakaken dhateng griyanipun Raden Patih amriksa Kaliwon Demak. Aturipun ndikakaken nyerati, saking karsanipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan amemales ing patrap. Tuwan Minister sareng mireng langkung nepsunipun, Raden Patih ngilikilik lan atur pemut dhateng Pangeran Dipati sampun tumut-tumut prakawis punika. Ambeg suranipun ingkang rama,. boten kandel dhateng Gupremen. Pangeran Dipati miturut, Tuwan Minister angsung srat dhateng Raden Patih nedha Mantri Kaliwon dening iku abdine Tuwan Besar. Lan sapa ingkang duwe atur ngrojongi Kangjeng Sultan, sapa bupatine. Sareng priksa, Ingkang Sinuhun enggal ndikakaken maringaken. Minister tumangap, sampun tampi. Kangjeng Sultan, mundhut tiyang sanga kang saking Gabus ingkang sampun kabekta saking Semawis. Aturipun Raden Patih “Tiyang sanga sampun tinetepaken kecu. Lingsem wagugen Kangjeng Sultan, semanten Tuwan Minister kang manah lir antiga kapiting sela lungit. Dening purun gantung srat saking Surakarta, gandhek ngantos tigang wulan wonten Nagari Ngayogya.

Kangjeng Susuhunan boten trima, Kumendhur pambram dhateng Ngayogya, badhe ngrampungi saklir kastori. Raden Patih ageng manahipun, para bupati sami prihatin. Ingkang sarta Raden Patih wewadulipun nelas, lan juru basa kekalih Tuwan Gor, Tuwan Krisman. Punapa raosing manah ingkang badhe katamakaken Kangjeng Sultan, sampun rinacik dhateng Kumendhur Pambram.

Raden Patih kang nenajemi ing saulat solah nangga setya, “Amung titip Pangeran Dipati enggal jumenenga Ratu. Ingkang rama megawana, sampun tiling lan Kangjeng Ratu kedhaton kasilep. Ratu sesengkan anyar, Ratu Kencanawulan, saturipun ginega dhateng Ingkang Sinuhun lan sanget sengit dhateng kuwalon Kangjeng Gusti Pangeran Dipati. Lan enget yen puputra priya, sapunika tepang lan besanipun, Pangeran Natakusuma, dhateng Kangjeng Gusti boten yukti.

Prajurit lebet kang nayaka, kadangipun Ratu Kencana, kalih sami nama bupati wewah Ki Rangga Prawiradirja, badhe kamantu malih. Kangjeng Gusti kesisan ing batos, ingkang leres mopoa, dados tanpa tolihan dhateng Kangjeng Gusti:

Ki Rangga kang manah saya malembung, Ratu Kencana sampun resep. Nanging ingkang sanget dados kawatir mung rama Natakusuma, pyayi miguna. Lembat putra dados pangulah sabarang aturipun, rembag kadhahar ing Sinuhun mingo ing Pangeran Dipati. Kula pinrihing pati, Kangjeng Sultan pangangkahipun yen Raden Rangga sampun rabi putri mangka agul-aguling panduk.

Karanten Kangjeng Sultan wangkal, pasang rehipun Tuwan Besar, ngandelaken mantu lan besan. Ing sapunika sampun katawis, prajurit Natakusuman, Kranggan, Natadiningratan tandha badhe purun ing tuwanku. Kula sampun kainan, rehning rumeksa nagari asal-asal sampun kapratela. Lan Kangjeng Gusti nelasaken yen tan wonten ingkang pangukup, Kangjeng Tuwan Besar dhateng ingkang wayah Kangjeng Pangeran Dipati. Kula boten awet dados patih, ngraos boten saged anglampahi yen teksih wau punika. Sukering praja dados kalilip, liya punika sampun suyud sadaya dhateng Pangeran Dipati tuwin dhateng Gupremen. Yen ical tiga punika, boten angel Kangjeng Sultan, alit kang galih, Tuwan Besar sakarsanipun dados. Kangjeng Gusti sumangga kang eyang, lan pitungkas yen wonten prakawis saking Kang Eyang Tuwan Besar. Sandi lair manut kang rama saking ajrihipun”. Tuwan Pambram mangsuli,” Trima kasih, lan empun akeh-akeh kang dirasani. Pesthi kula matur ing Jendral, ampun susah yen atur seka kula wis pesthi lamun ginugu. Dene ing saniki, perlune gawe kula mung prakarane Minister Moris gegilang lan layang.

Minister kang kula tutuh, temah ngadu-adu ing Ratu. Lan tempuh arta Cina Demak, kang kinecu wong Gabus lan ing Kedhu akeh kampak.”

Wangsulanipun Raden Patih, “Dhusun Kedu, boten nguwasani Sabdanipun Pambram, boten deleng Hyane ing pepatih. Inggih tuan, boten kula oncati. Asal Kangjeng Gusti jumeneng ing samangke, nuwun duka. Yen tuwan bicara wrana, dipun sumentor. Kangjeng Sultan remen gelar rewa-rewa, tuwin geladhi wonten alun-alun kidul. Kangmas Sumodiningrat kang rumojong, sampuri ged-geden.

Ingkang judheg, sumelanging manah inggih amung Pangeran Natakusuma. Nukma paekan alangkung lembat, lan tilar murwat sentana kados kang mengku nagara. Saatur-aturing patih Danukrama lan juru basa Gor, ingkang nyerati badhe katur ing Tuwan Besar. Sampun katur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, enjing Tuwan Panbram katimbalan pinanggihan wonten taman.”

Kangjeng Sultan kewedan dening gegilang, Pambram sampun nama Kumendhur dados Puhnak Jendral maSa gelema ana ngisor. Kranten sinamun ing taman boten mawi gegilang.”

Penggalihipun Ingkang Sinuhun, mangsa oraa gawa prakara agung, sipi gedhe tur mahaprana. Nantun dhateng ingkang putra, “Sapa bupati kang yoga ngadhep?”

Aturipun Pangeran Dipati, “Boten wonten kejawi adhi Danureja, Kakang Sumodiningrat, tiga pun Sindunagara”. Kangjeng Sultan miturut Tuwan Pambram, sampun tetabehan lajeng tata lenggah. Aturipun Tuwan Pambram, juru basa Krisman kang nggatosaken aturipun Tuwan Pambram, “Rehning mangke Minister Moris selaya lan Sultan, prakawis gegilang bok inggih tinurut aturipun. Dening adat, swarga, yen lenggah pendhapi kadhaton boten mawi gabancik gilang. Yen manggihi Oprup dipun timbali, sanes gilang, sela-sela renggang wijiling witana. Sampun nalurine kang rumiyin. “Moris netepi parentah Minister, sami lan Sultan. Ing sanalika, pundi nggen lenggah jajar, campur wangun kaurmatan. Temah mangke kasor lenggahipun, yekti ajrih parentah. Mila dados kastori,. bok inggih lutur galihipun Sultan. Sepele dados rembag, dening gilang bancik kayu asil punapa”.

Kangjeng Sultan nitya sumirat dadu,” Ya bener iku balabag, ananging manjing wiranging Ratu. Lan wus sun gawe segah kala Jendral rawuh den pinaraki sakaongron lan ingsun. Para Idlir kabawah, yen dudu karsane pasthi sinaru. Wis oran ana angin barat, ana babagan nusuli. Kang anjunjung Ratu ingsun, Kumpeni. Ingsun ora lali, maksih emut. Nadyan iku blabag, wus sun enggo. Ora ngeman wirangingsun, ingsun iki putraning Jendral didhedheli si Moris. Wirang deleng ing sapepadha”.

Wangsulanipun Tuwan Pambram, “Timbalanipun Gurnadur, kala pinarak Ngayogya boten patos angyektosi yen gilang kajeng. Kagalih gilang sela, tetep naluri. Sareng tetela yen tranging karsa, Kangjeng Sultan mantunana netepi prentahipun Minister. Yen boten kersa, loji Gupremen suwung kabekta dhateng Semawis. Juru basa manesel, nuwun tempuh sewu Demak kang kinecu tuwin Kedhu. Yen boten ical tiyangipun awon, Jendral karsa tindak pyambak birat tiyang kang samijurit”

Pangandikanipun Kangjeng Sultan,” Kejaba wus praniti, keprabonipun gilang trima lowung didol si Moris. Untunge dinulur ing Tuwan Besar. Loji Gupremen kang jaga Sinuhun, iku beneh cahak. Luwih karsane anguningani, asal aku aja cidra sesangganku tunggon barang tuwin picis, jaluk tempu sewu meksih mulur nalare. Desa Kedhu, pinundhut pilih margane rinusak jeksane dhewe.”

Begadring wawalan, temah sami kendel. Tuwan Pambram matur, “Kula mireng wartos rawat-rawat, yen Tuwan Sultan wonten ingkang tusuk. Dados sandeyaning putra, kosek lan Pangeran Dipati. Yen yektos, kula badhe mireng kaparingana priksa”.

Kangjeng Sultan langkung kaget, “Iku pawarta corah, dene dhingin Tuwan Besar angsung pemut, ingsun pinenging nggugu ujar kang ora yukti. Ki Dipati, apa sira ngrasa padudon lan ingsun”.

Aturipun Pangeran Dipati, “Boten pisan suwala, langkung ajrih”. Tuwan Pambram pamit mantuk. Ingkang sami sowan sadaya tinundhung medal, para bupati kang wonten njawi anungsung wartos. Raden Patih ‘ajarwa anggarjita, para bupati temahan prihatin. Tuwan Pambram sampun mantuk.

Kacariyos, Minister Moris kendel, ginentosan Minister Iglar dhateng Ngayogya malih. Wondene prakawis gilang, kadehik sewang kadamel sidhang siring. Yen Minister sowan pinanggihan ing sri menganti. Kangjeng Sultan teksih pinarak ing gegilang, naluri kang swargi.

Kacariyos Sekretaris Jendral, Tuwan Pirkes, dhateng Ngayogya mertamu. Pangeran Dipati lan para putra santana sami manggihi wonten ing loji. Amung kalih dinten, enggal mantuk.

Minister matur ing Kangjeng Sultan, wonten parentahipun Jendral. Sebab tiyang memara dhateng pesisir, yen boten mawi srat pas saking pepatih lan Minister tuwin kaji kang sami ngampungaken tedhak Rasulullah, yen boten wonten tandhaning yektos saking salasilah, den tepenga kasrah ing Gupremen. Boten kenging mbekta gegaman, bedhil siji dipun beskup. Kangjeng Sultan Surakarta, sampun ngestokaken anglampahi. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan merang anglampahi, dene mawi manut Surakarta. Pangandikanipun,” Dene nganggo tununtun seka Sala, apa ingsun iki kebawah anak mas Sunan. Ingsun lumuh niru, salah gawe. Kaniaya marang wong talabul eknu, den kon anyekeli. Yen ora aweh, dadi galap menang.”

Raden Patih tinggal pratela dhateng Minister. Semanten Kangjeng Ratu Anem, babar putra kakung. Saya kathah reraosanipun, tiyang ingkang sami anggeni. Dene sihipun Ingkang Sinuhun matambah dhateng Tumenggung Natadiningrat.

Kacariyos Raden Tumenggung Sumodiningrat, dosa ing Kangjeng Sultan, amejahi tiyang nama Brajalesana. Panasing manah, piniji lan Amatahir kautus nalika dhateng Crebon, kala bedru Kumpeni wonten karaman tiga.

Ki Sidhun Kuburangin, tembung kasbut wau kajengipun namanipun ing tetiyang tiga: Ki Sudhum, Ki Kulur, Ki Rangin. Wedananipun kasingkur, mila Raden Sumodiningrat ngincih. Lajeng kapesat medal lenggah mijil njawi. Sareng wonten kabar yen badhe- wonten Jendral mertamu dhateng Nagari Ngayogya sarta anggegirisi, Raden Tumenggung Sumodingrat wangsul dados nayaka lebet malih. Dimana ing Kangjeng Sultan, pinuji ing damelipun, pikandel agul-agul.

Semanten Lurah Blambangan mati, nama Ngabehi Dasamuka, ing impen nuju memet abdenipun Ratu Kedhaton. Dhusun dipun cekeli, wonten alun-alun kidul, kalunasan. Kangjeng Ratu Kadaton langk.ung merang. Lan wonten santananipun mantri Japan, dosa ing Gupremen, kanggenan saradhadhu saking Surapringga. Ngungsi dhateng Japan, kadakwa ngekahi saradhadhu kinurung wonten kemandhungan. Kangjeng Ratu Kadhaton sangsaya muadhut guna sektining mantu, Adipati Danureja. Mamrih kang putra enggal dados Ratu. Lan ing manah, boten kuwawi anahanakening maru, Ratu Kancana.

Dhateng ingkang raka kolu, Pangran Dipati inggih, kolu. Raden Patih sagah, srana tulak tumbal saujaring dhukun den lakoni sidhekah wreni-wreni. Anglabuh seganten, ardi, wong kasurupan, lan impen pinuji-puji. Tetumpeng gogohan den bekteni.

Mila rumiyin wonten nama Tirtasengaja, ngaken angsal gaib. Kangjeng Sultan langkung panas, dipun pejahi. Lan wonten tiyang nama Setrawijaya, Wangsakartika mung pocodaning marasepuhipun ingkang putra Pangeran Dipati. Lan wonten tiyang estri, nama mBok Kertakusuma ngaken meryayang dhayang. Inganggep guru dhateng Kangjeng Ratu Kedhaton, Kangjeng Sultan langkung ewa.

Gurunipun Pangeran Dipati, nama Ki Danakusuma, sami tiyang penceng kiblatipun. Saaturipun ginugu ing Raja putra, Raden anyagahi bab kang dhateng Welandi. Raden Riya Sindureja, kang sagah samarata putra santana dipun rampasi. Patih Japan, sampun den luwari saking Raden Patih, maraet sihipun Minister Ingglar. Semanten Pangeran Dipati, roroning tunggal lan patih. Tiga Pangran Hadikusuma, pocapane mangan upas bareng mati.

Putrining sentana tuwin para bupati kang ayu, Raden Patih mangangkah Pangeran Dipati kang mundhut. Kathah kang sami kentir, sabab sami dipun bandhani. Semanten Kangjeng Ratu Kadhaton, ningali polahipun Raden Rangga pacuk Den Ajeng Suratmi, sanget rudatin ningali kang wayah-wayah. Rame lan Ratu Kancana, sapatrapipun tanpa kering. Peparing sampun kathah, Ratu Kancana dhateng badhe mantunipun.

Kacariyos Raden Patih rembag lan Surakarta, Patih Cakranagara pratela dhateng Kumpeni wit salahipun Raden Rangga ngingu tiyang Pranaraga nama Wirabrata, bengkok kecu. Semanten Pranaraga, Mediyun sami gentos kecu-kinecu. Ing Mediyun mangun kutha, sedaya manca dipati sami anyambut damel. Mariyem wonten baluwarti ing Pranaraga, kawon angkok lan Madiyun.

Kacariyos Kangjeng Sunan wewadul dhateng Jendral, minta adil Gupremen: Nuju ngajengaken Garebeg Siyam, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan bicara urmat mariyem yen miyos, badhe kasuwun mantunipun, sebab dede angger Kumpeni. Raden Tumenggung Natadiningrat kuwur manahipun, dening den bebidhung. Tampa pemut saking Danurejan, lajeng kasaosaken Pangeran Dipati. Pangandikanipun, “Yen prakara urmat atas Kangjeng Rama pyambak, aku wedi matur”. Lajeng sowan dhateng sri menganti, kapareng sare Kangjeng Sultan. Serat kacanthelaken Raden Brangtakusuma, Raden Tumenggung lajeng mantuk. Sareng wungu, serat tiningalan.

Raden Brangtakusuma kautus dhateng Natadiningratan, ing sarehning urmat lamun miyos mantuk, Kangjeng Sultan langkung runtik. Lajeng atur serat ing Raden Patih, kepareng sampun mangkat sowan. Serat dipun tingali, Raden Patih gedheg-gedheg mirsa ungeling srat. Mawi mampir ing loji, kapanggih Minister sampun kawartosaken sadaya. Raden Patih lajeng dhateng pageiaran, pepak sadaya putra santana tuwin bupati.

Raden Sumodiningrat, Purwadipura andhawuhaken timbalan dhateng Raden Patih,yen urmat boten- mawi. Mangke yen Minister dhateng, Kangjeng Sultan boten jumeneng. Tumenggung Sindunagara andhawahaken dhateng Loji.

Minister sareng mireng mutung, masang angkah. Timbalan, boten sowan. Ing satemah baul, Grebegipun sepi sebab Kangjeng Sultan boten miyos. Bakda Grebeg, putra dantana tuwin bupati sowan ngabekti. Kangjeng Sultan andhawahaken,” Aja na narka, yen ingsun baceri Ratu lan Gupremen. Utawa ana kang ngandon-adoni, mamrih renggang. Poma pacuwaningsun, ora owah belengket.

Amung lagi rebut, udur-uduran aprakara urmat lan penjaiukingsun sapa kang tabeyana. Liyane Minister kang njaga ingsun, lan ora ningali Jendral. Amung pulmahe kang sun tingali, kang aweh urmat Minister Moris diga.we salah. Apa Minister galagala, mulane njaga ratu mesthi Walanda pilihan, cukup mangertine. Lan apa mulane Minister tak undang, nora teka. Apa ana kang gegasah, banget petenge galihingsun. “Aturipun ingkang rayi, Pangeran Natakusuma,” Leres pangandikanipun Ingkang Sinuhun”.

Mireng aturipun ingkang rayi, suka pyuh dhateng ingkang rayi. Cumeplong galihipun, ingkang pangandika,” Iku bener, ciptane adhimas. Sedyaku ya mengkono.” Sasampunipun dhedhaharan, lajeng sami katundhung sadaya. Sobating Patih, awewadul piyangkuhipun Kangjeng Sultan dhateng Gupremen. Pangran Natakusuma ngrojongi, malah cumacat Minister Inggiar Walanda baung. Raden Patih tansah nggegasah Minister, temah ical sedaya sih palimarma kang dhateng Pangeran Natakusuma. Sandi upayane dipun kencengi. Damel srat wewadul dhateng Jendral. Carik tiga kang ndamel tuduh pinangkanipun, Danukrama, Trunasastra, Tuwan Dritecara Welandipun tepang lan Pangeran Dipati, Cundhaka Wiryapuspita lan ingkang rayi, Pangeran Mangkubumi,

Amangsuli cariyos malih ing saderengipun bada Garebeg. prakawis Madiyun Pranaraga. Dhusun Ngembel tiyang ing Pranaragi, kapejahan tiyang Kranggan si Narayuda. Raja pejah, gandhek Pangeran Dipakusuma, Ja.yadipura, tiga Somanagara. Surakarta nguruni Bupati Tumenggung Arungbinang, utusan Gupremen Kaptin Krisman. Sami landrat, temtu tiyang Ngembel pejah. Kaptin Krisman adamel leresan sampun den ecapi, Arungbinang sampun suka tandha.

Pangeran Dipakusuma dereng, ajrih ing ratunipun, kedah atur priksa rumiyin, lajeng sami mantuk. Raden Rangga taksih wonten Ngayogya, sareng siyam Raden Rangga kalilan mantuk. Bak.da siyam, wangsula. Sesanggeman bakda, den leresi wulan Sawal, Raden Rangga sowan, katunjel Kumendur Prambam dhateng, mundhi serat Gumadur.

Serat supatranipun kekalih, kang satunggal bab Raden Rangga pinrih mintak ampun dhateng Bogor pinanggil Jendral. Srat ping kalih, rehning Kangjeng Sultan damel kori, Raden Tumenggung Natadiningrat punika, Jendral boten marengi. Sebab putraning sentana kathah ewedipun ing wewadosing kang rama. Boten sadu dados sesendhoning nagari, mabubrah tata. Cilakaning ratu, kasusahaning Gupremen. Yen boten anut, pesthi Jendral runtik mutungi pasangan rawuh ing Ngayogya, amangun tata lan patrap.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan langkung gugup sanget, kang paminta sampun ngantos Jendral mariki, supe subasita pamrih wong kang dudu. Saking kumetering galih, Kangjeng Sultan kapengkering lingsem, tinitih Kumendur Pambram. Raden Patih gumapyuk, ginubel ing sih ela-ela dhateng Pangeran Dipati. Sedaya ingkang dados pakewed, sampun kasumbageng manah. Sanak mantu, kulit daging nirtyeng purwa duksina. Cipta etang buruh, sanak-sanak abot telak. Kipa-kipa lir anyuthat wrejid cacing marang sanak kaponakan. Supe welingipun swargi, sadaya ingkang gadhah pengangkah saaturipun ginugu. Penyananing galih mokal, gepok kang sarira. Mila sedaya ingkang dados runahing putra Pangeran Dipati lan patih, cipta abuwang uwuh aja. Gendheng anyukeri dhiri.

Raden Rangga sampun kadhawahan lumajar dhateng Bogor, mintak ampun ing Jendral lan kancane tetiga. Raden Rangga nuwun kaanthi, ipe Pangran Dipakusuma. Kangjeng Sultan jumurung, anunten saling karsa Kyai Danukusuma kadamel kanthi. Pangran Dipakusuma sande, kathah pamrihipun Kangjeng Sultan. Karane bapa patih tinedah, yen lakune harja estu dados surati. Mapan landakipun Raden Rangga, marnrih jetmikanipun.

Yen Rangga kinarya sirna, aja ana bebaluhi dadi watir. Raden Rangga ngenes manahipun, den bebungah kartine den utus Ratu Kancana. Sungsungipun Raden Rangga ing manah nglaIu, ngraos kothor sampttn nipis pangabdinipun, Dening tanpa ta’ngsuI, ingkang mamrih byuha mahraja.

Kang masangi iuwang langkung bingah, mupung dhudha dereng kamantu maning. Den dhedheli dhadhahan, ilanga kabeh kang dadi keiilip. Mila ing manah, Raden Patih kesusu selak kudu salin ratu, 3umedya patih patah gul anung murba misesa, darma bae ratune mukti kadhaton.

Ngangkuh ratu kejaba Raden Rangga nekad liwung, bubuk antuk supana. Raden Rangga ing. cecengil, pinrih giris lir pejah sajiomng gesang. Saking mapuhining manah, Raden Rangga ngupados margi nggenipun kesah.

Nuju dalu Raden Rangga sowan ingkang rama Pangeran Natakusuma, nuinpak tandhu kajang, kepareng Raden Patih salengepan dhateng kadipaten. Sinapa trampil sauripun, ngaken Raden Ayu Singaranu mantuk saking mancanagari. Nanging ingsakalihipun, boten samar sami yitna tinanem ing manah. Wadosipun Raden Paiih, lajeng dhateng kadipaten.

Raden Rangga sampun sowan ingkang rama Pangeran Natakusuma, lajeng njujug lir wekaang panggih. Aturipun, ” Kula punika sampun ngraos bilahi dados pasrahan dhateng Gupremen, saking pitenahipun Danureja. Danukusuma sareng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat sowan ingkang raka, sebadanipun Raden Rangga dhateng ingkang rayi,” Pinten banggi adhinias, awet ningali warninipun kakang Rangga. Boten sotah pengangkuhe sitaha, iftanah kmasampunteias. Amung adhimas den saged suwita nagri Ngayogya. Pun kakang kados boten mantuk, lajeng kabucal. Majeng pejah, mundur pejah. Yen pejah ing margi, awis rencang ingkang bela. Lan keraos duraka, kuIa salamine gesang. Pun kakang tengeh ngecani manahing tiyang, tansah dame! sakit sak. Amung kedah nusul mbok jengandika. Fuji kula, yen pejah winalesa ing dalem dunya sadaya kang sami motangaken ing kula. Mayar alam akerat, suka. den rujita. Sampun aggendhong memala”

Kang rama ciptaning galih, guruning pracaya ing Allah, keciwadhag. Kawedhar sabda, angrapu,” Sokur lepas kawruhmu, ananging keciwa. Uruna prentahing Allah, lagi kinongkon menyang Bogor, Prentahing Ratu Bethara, nunggal prentahing Allah.

Ing nitipraja, dikon ngambungi pipining naga kang galak ora wiyang nglakoni. Sanadyan pati, sakit sabil ingkang nulya. Dudu si Danureja kang aweh lara pati, yen regag saka pitenah. Wong durung, kowe nglakoni, kawruh mateng bali mentah temah nora precaya. Lan sira isih nom, wajib amalar sihing ratu, kang kari aja cupet kurang ihtiyar. Yaiku, dadining gaib Allah, sipat rahman. Angsung pamintaning umat, angger boboding awak. Jaluk dudu walake, iku wong mamak duraka”.

Aturipun Raden Rangga, “Tiyang kathah, was-wasipun kanggenan ngelmuning setan, kirang amaitis ing Sukma”. Pangandikanipun ingkang rama, “Juwed, dene basamu kumethak. Lod-lodan, lowe. Pamupusan, wong urip budi ihtiyar. Endi ciptane kang mangsut, yaiku guruning nyata. Ora ana ngucap lara pati, linakonan”.

Raden Rangga atur sembah, kojah dhateng ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat yen sariranipun katurunan songsong jene ing salebeting impen. Ingkang rama mireng ewa, kang galih sampun gela, narka yen anglamong. Lajeng katundhung medal, ingkang rayi Raden Tumenggung Natadiningrat kapendhet titihanipun sandi, kabekta dhateng ing Bogor.

Semanten Raden Rangga, lir wong mayangi solahipun lan sanget bekti dhateng kang eyang. Sedheng kang para bupati kalempakan ing Danurejan, angrembag nggenipun badhe dhateng Bogor den sarah panceding dinten lan putusan gupremen. Raden Rangga boten ngudhoni, sampun penangganipun. Amung sumangga kemawon, iajeng bibaran. Raden Rangga wonten margi tansah sesambat garwanipun, amung kedah nusul.

Kacariyos Pangeran Natakusuma, ngandikaning kang Sinuhun Kangjeng Sultan. Sabab ingkang putra lan Pangeran Dipati tuwin Raden Tumenggung Natadiningrat. Pangandikanipun Ingkang Sinuhun,” Mulane adhimas sun undang, ana layange Jendral. Sabab anakmu dadi lawang Tuwan Besar, ora rembug. lng mengko ingsun lakoni tulak bilahi, adhimas nyingkiri wong ingkang rame kang gumanti lawang vvakane Sindunagara. Ora ewuh, sapuluh-puluh ana setan ngiwi-iwi. Aja dadi atimu miwah Natadiningrat”.

Aturipun ingkang rayi, “Leres karsa dalem, kula langkung rumojong. Sampun rumiyina, mila yen puruna, matur sanget nuwun kangmas. Sareng pun Natadiningrat kinarsakaken dados kori, kula langkung watir. Mantuk sanget, pepondhas sasat katrahan ing nugraha raosing manah, kaowel bilainipun. Begja pun Natadiningrat”.

Ingkang Sinuhun kajron tampi, raos anglulu matur loba, “Adhimas, nora mengkono. Mung mari tepung prakara kang menyang Gupremen, yen nampani karsaningsun misih Natadiningrat.”Kang rayi matur persudi, “Sinuhun ketanggelan dadosa bupati mijen, manah kula langkung eca boten wonten kang munasika. Punika supadosipun”.

Anyambeti Pangeran Dipati, “Leres, paman. Dados resikipun adhi Natadiningrat,.manahipun saged eca boten cowong”. Asreng ngandika Kangjeng Sultan,” Kaya bocah katriwal, dadi miji sasat nganggur”. Aturipun ingkangrayi,” Asal teksih momong putri, mangsa kantosa katriwal”. Nunten Raden Brangtakusuma angemban timbalan dalem Ratu, dhumateng ing Danurejan. Raden Tumenggung Natadiningrat, mantun dados pintu ginentosanKyai Tumenggung Sindunagara. Ingkang rayi Pangeran Natakusuma tinundhung medal sarta pinoma-poma sampun ngantos dados galihipun. Kangjeng Pangeran Natakusuma lajeng kondur.

Semanten ing dalu, wonten daru ngaler ngilen dhawahipun. Enjing Tuwan Pambram mantuk, sampun pupus sadaya saliring bicaranipun. Ingkang Sinuhun langkung suka. Pedhak sonten tetegar, semanten Raden Rangga Prawiradirja ubanggi, kirang nem dinten mangkat nusul Tuwan Pambram, tata dhateng Semawis.

Denya ngandika ing Jendral, lajeng sowan dhateng Bogor Sandi ngirabaken bala wira-wiri wonten margi, nanging Raden Rangga boten tumut manggihi putra sentana bupati. Amung selamet ing paran, sampun jaga taha-taha sasolahipun tiyang Kranggan nggeladhi sarta mapan prajurit gentho kumebul,

Ing sabibaring tamu, Raden Rangga galenikan lan Pringgakusuma kalayan mantri njawi nama Ngabehi Pusparana, prenah kaki ing Sokawati. Raden Rangga sampun pracados, boten priksa yen kekalih punika dados pangulahing patih. Kang wau sampun pratignya mangan upas, bareng mati temah mandayeng jangji balik dhateng Raden Patih. Mangka pikandel ngawula padha pyayi, gleca-glece sasolahipun.

Raden Rangga winadulaken dhateng Raden Patih, wanci bedhug dalu Raden Rangga daut margi ing wingking ler wetan. Ambobok banon, kadamel margi baris kapalan, gumrebyug langkung kaget kang kamargan. Raden Rangga dumugi Jenu lereh, boten tinututan. Prajurit gentho kari, sampun oleh dangdanan.

Raden Pringgakusuma, Pusparana amung ngaterken ing margi lajeng dhateng ing Danurejan, dhatengipun Ki Martalaya atur priksa ing patih, langkung sumringah netyanipun. Enggal Raden Danukusuma dhateng loji, atur priksa ing saderengipun Raden Rangga morod, Raden Patih kang ngaturi penjawil.

Pangeran Adikusuma, Pangeran Mangkubumi, tunggilipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan kapinta ing galih. Para prawara ngandikan, ingkang dereng dhateng katimbalan Raden Patih. Kengkenanipun sumebar, lan nalika ingkang rama Pangeran Natakusuma lelejeming den waspaosna kang yektos. Kangjeng Pangeran sampun dangu sinowan ingkang abdi sampun katuran priksa dhumateng ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat.

Nunten wonten utusaning patih, anyaosi priksa lolosipun Raden Rangga, katunjel gandhek animbali enggal-enggalan. Kangjeng Pangeran sampun sowan, Pangeran Ngabehi sarenganipun. Ingkang Sinuhun nunten bebilas dhateng ingkang rayi, wonten terkaning batos. Ingkang rayi ing semu, tampi. Katujune pun Rangga boten wonten, dandosan kula den gabrul. Amung Natadiningrat kenging kapalipun satunggal, Ingkang Sinuhun semu mengkak sebab Ratu Kancana kathah kengingipun.

Nunten amatah punggawi, ingkang nusul nututi Raden Rangga. Raden Purwadipura, tetindhihipun prajurit lebet, sapratigan urunan tiyang sanegari. Bebantheng Ki Martalaya, Dipadirja putranipun Raden Arya Sindurja, Pringgakusuma. Nanging welingipun Ingkang Sinuhun, binujug sangkaning lirih, darapon Rangga elinga.

Pangran Natakusuma, boten. suwawi. Prayogi kabrubuh Ngayogya kerigan. Sokur kacandhak ing margi pun Rangga, yen boten kepapas ing benjing kathah pambekanipun. Kamadhihan ngajak sempal, Raden Patih mengo, sedaya boten wonten rembag. Ngetok budining praja, sawet gangga ketok ponjen. Inggih boten pantes, tuwin amicanten kagengen lampah.

Mila pamrihipun, Raden Patih purnaa saking Kumpeni. Dapak-dapak Kangjeng Sultan manggih ciri, den embut Rangga pinrih aweta. Dhawuhdaiem Ingkang Sinuhun, kang anglurug den pracayakna enggal dhateng minister lan anedha kanthi dragunder Walandi.

Raden Patih ingkang lumampah, lan ndik.akaken cecereng. Yen Kangjeng Sultan, nora tunggak milu-milu. Rangga, alane dhewe. Kejaba ing kana, yen ana sabyantu, ingsun ora pisan angajani. Apa maning Ki Dipati nora wruh, aja ngawak-awaki.

Raden Patih langkung rujuk, welingipun Ingkang Sinuhun, malih damel; yen sampun dhateng loji lapur, ken ngrayah pondhokan kranggan.

Raden Tumenggung Natadiningrat ngiring, sampun panggih minister, sinung kanthi Tomis Litnan kumpeni. Purwadipura sampun bidhal, Raden Patih lajeng dhateng Kranggan. Patih Singapadu kongsi abang biru, wira-wiri mundhi tumbak. Sakehing tiyang dipun cepengi, ingkang tengga pondhokan katalikung. Ingkang den genah malebet ing griya, Raden Tumenggung Natadiningrat, binekta carik ing Danurjan. Anyerati barang ingkang kantuh, yen sampun kepanggih cacahipun lajenga den usungi dhateng Danurejan.

Raden Patih boten tumut malebet, mite ugi wonten pamrihipun. Sesampunipun baresih, barang lajeng kausungan dhateng Danurejan. Raden Patih atur priksa dhateng ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Kacariyos ingkang dhateng Madiyun, Raden Rangga pinethuk Tumenggung Somanagara. Rerangkulan, dipun tangisi. Tumenggung Somanagara nganta-anta, “Pringgakusuma bareng gelema menyang Mediyun, kauiku ta pepurak. Ora nyana putune Pangeran Juru sanggup dadi dhalang gingsir.

Mutene lurahku Iimut, seka dheweke kang ngomyang. Ngaku oleh wangsit, kon madeg ratu jumeneng Sunan Alaga. Dining kanang sab, pepak dheweke kang ngarani. Saben dIna lurahku diicuk-icuk, baya angur mati mergagah.” Dhasar alas pethik, cintha kraton gedh.e, jangka kalih ketangga, sarah. topi bandera lelayu. Prathisthane wong prawira, mati ngrebut nagara. Tandha pembaiikipun, sampun kaurmatan.

Raden Rangga madek ratu, jejuluk Sunan ing Alaga, kekutha ing Maespati, sinidhikara para ulama, Raden Tumenggung Somanagara, Panembahan Senapatining baris nama Pangeran Dipati Surya Jayapurusa sampun damel punggawa sakawan. Saha nglampahaken serat, nelukaken mancanagari Surakarta tuwin pasisir  bawah Gupermen. Para tumenggung sami tampi srat, lajeng atur priksa ing ratunipun.

Bupati pasisir atur priksa dhateng gupermen, lereyanipun kang sagah nunggil sabyantu sarni cidra. Prabu tiron muringmuring, Jipang Panolan sampun kawon prangipun.

Kacariyos ingkang ibu Prabu tiron ngugud-ugud. Siyang dalu tansah muiar kang putra, dipun tangisi muwah santana estri. Ananging sampun liwung, alah mati kena wisaya angur matiya mregagah. Mesthi yen ngukup lamun menang. Tiwas neinu pati, wedi mati. Dudu wong perwira rebut nagara.”

Den tangisi tanpa gawe, durung karuhan yen mati. Prabu Rangga sampun nekad, dedameling Ngayogya dhateng. TumenggungPurwadipura boten purun ngesuk dhateng ing kutha, tebih pondhokipun antawis lampahan nem jam. Prabu Rangga ngluruk dhateng ing Magetan, semanten Raden Sasrawuiata marengi sakit, ngili dhateng ardi. Amung Raden Sasradipura ingkang methukaken, prangipun kawon. Negari ing Pemagetan, kabrokan. Tumenggung Purwadipura ing manah jendhel, ngantos tiyang mancanagari dereng wonten ingkang dhateng.

Amangsuh cariyos Nagari Ngayogya, kala Raden Tumenggung Natadiningrat lan ingkang raka Raden Patih angrayah ing Karanggan. Raden Tumenggung Natadiningrat ginenah ing lebet mangke cukul.

Ngabehi Pusparana, katilaran srat. Kekalih dhateng Raden Rangga rumiyin, satunggalipun dhateng Raden Tumenggung Sumodiningrat. Kang satunggalipun dhateng Raden Tumenggung Natadiningrat.

Purwa, Raden Rangga pamitipun, astuti dhateng Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Angaturaken manah kang suci, boten sedheng gumiwang dhateng Ingkang Sinuhun. Yen angsal brekah dalem, sedya ngumpulken tanah Jawi. Eman pinilih lan Surakarta tuwin pasisir. Wangsulipun, Raden Rangga nenuwun sampun ngantos Ingkang Sinuhun tumut-tumut amunasika.

Karanten sapunika pun Rangga yen menang prang, boten liya ingkang kula pekayaken amung Kangjeng Sinuhun. Memuri Eyang Rangga, sarta kang Sinuhun swargi. Yen tiWas pun Rangga, den bubuha sampun ngantos anglepati sarira dalem. Lan pitungkas dhateng Raden Tumenggung kekalih.

Ing sapengkeripun Rangga, jembatan Elo ken mutus. Suprih sampun andadosaken kuwatir mengsah saking Semawis, dene loji Ngayogya masa borong kang kantun. Tuwin rumeksanipun dhateng Ingkang Sinuhun, kapretandhan lak wungu. Pusparana, sinrahken ing patih. Raden Dipati langkung bungah, den angkuhangkuh srat kekalih mangka gegaman. Sampun masa srat dadi kalangan kali, cundhaka Pusparana.

Nuju Raden Tumenggung Natadiningrat sowan ingkang rama Pangeran Natakusuma, Ngabehi Pusparana dhateng, sampun panggih lan Raden Tumenggung. Srat kalih katur lajeng tumameng ingkang rama. Kyai Pusparana enggal katimbalan. Dinangu matur nalaripun. “Kula marengi gilir tengga ing pondhokan ing Kranggan, nuju wonten lare manggih srat kekalih awor uwuh. Sareng kula priksa, den capi, tingkeman sampun kabuka. Ungelipun, langkung ajrihning sipi, premana mawi nebut putra dalem. Saking dening rumeksa, boten petang yen kula kareh pun kakang Danukusuma.

Mila dereng koningan srat punika, ing mangke sampun katur, kula sumangga Kangjeng Gusti.” Pangran Natakusuma maos istipar, ngandika dhateng ingkang putra,” Layang iki caosna ing Pangeran Dipati. Nalaren seka Pusparana, sarta gawanen wonge”.

Pusparana matur, “Ajrih ing Raden Adipati, winastan malumpat palang” “Kangjeng Pangeran maklum ora teka, sira milua. Ngakua panedyamu, layang iki katur Danurejan. Kepapag dalan lan anaku, laku gati linakon belaka. Dadi kacekel layange, sampun ora pakewuh nunggal wekas rumeksa nagara”.

Pusparana atur sembah, Raden Tumenggung Natadiningrat enggal dhateng ing kadipaten. Raden Tumenggung canthel atur den timbali, atur surat sarta kanalar. Tiga pisan, sami api kaget. Pusparana boten den timbali, pangandikanipun Pangeran Dipati, “Layang iki pasthi katur rama Sinuhun “Raden patih tanggap, “Serat punika bilaeni, anyenyorengi rama dalem. Wadosipun Tuwan Minister, yen boten enggal katur sasat tenung ingkang kasipengan”.

Sebdanipun Pangeran Dipati, “Saiki wis tanggung, esuk takaturake kangjeng rama”. Raden Tumenggung Sumadiningrat, sampun dangu dhatengipun. Kaparingan priksa srat, anjola nepsunipun sanget. Rinapu Pangran Dipati, sarwi nempal sabda mamrih hardaya, sampun mirapet tarkaning wadi. Naggutuk lor, kena kidul ngandika dhateng Raden Tumenggung Natadiningrat,” Wis, adhi matura menyang ramamu. Paman, layang iki wis tampa gawe. Paman, aturana mramedha Mangkudiningrat kang duwe pokal nalika bareng, ngrarepake minggat. Si Rangga katemu lan adhimas Mangkudiningrat lan paman Adikusuma. Loro iku, ora ngenaki ati. Rina wengi, talikane paman aja pedhot”

Raden Tumenggung atur sembah, sampun bibaran lajeng matur ingkang rama. Sampun katur sadaya, Kangjeng Pangeran Natakusuma boten gumun. Amung maras ningali ingkang putra tuwin ingkang sarira. Enjing samingandikan, pepak putra sentana, bupati. Srat panggihan ingkang karembag, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan langkung gugup. Serat badhe kabesmi, Raden Patih kipa-kipa. “Mugi, kapreyakna minister. Tedah Ingkang Sinuhun boten sepen inggalih. Lan estu, tetela resik karsa dalem. Serat, lare alit ingkang manggih wonten pondhokipun pun Rangga kala karayah. Kula boten tumut malebet adhi Natadiningrat ingkang kula genah malebet. Kula kantun njawi ingkang mbalengrah inggih adhi Natadiningrat Serat punika tingkeman, sareng kapanggih ing lare sampun kabuka Langkung-langkung minister nggenipun mriyogi. Yen dhimas Natadiningrat mayar sabab boten tumut ngrayah pondhok”

Raden Patih semanta, sadaya angleresaken Raden Patih. Kangjeng Sultan menggah kumakalucem, netya semu putih margup sidhakep kang asta, Semanten telas sadaya tresnanipun dhateng Raden Tumenggung Natadiningrat. Boten wonten ingkang kantun, rasa risi kanggenan tuwin dhateng ingkang rayi Pangeran Natakusuma. Lajeng sami tinundhung medal, Raden Patih dhateng loji lan bapakipun, Raden Danukusuma, boten kantun.

Semanten Ingkang Sinuhun tansah mirangu, perlu nimbali ingkang putra Ratu Anem. Sareng kang putra sampun marakan, padamel amung den adhep. Saking genging tresna, upama dhaun kinulup kados den dhahara malih. Dening priya mangke, dados prakawising nagari. Ingkang putra langkung tresna, ing kakungipun.

Lan sampun patutan, kekalih sami jaler. Priye nggone misah, Kangjeng Sultan boten saged ningali ingkang putra lajeng ndikakaken kundur. Sareng sonten, putra sentana, para bupati sinumpah sadaya wonten salebeting kadhaton.

Tuwan Minister Ingglar nesek, sabab kang nglurug dening boten odhil. Purwadipura cabar, tinedha kukumipun cara Walandi. Raden Patih masengit, ngranggeni wewadul yen Raden Purwadipura nyambi wade keton pesmat lan dagangan apyun. Yatra patedhan dalem ingakal, boten kawradinaken dhateng kancanipun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, langkung duka. Matah bantu, anyalini senapati, Pangran Adinagara, Pangran Dipakusuma. Putra kademangan kalih, Wiryakusuma, Wiryataruna, lan 3amadiwirya tuwin Raden Citradiwirya. Sesampunipun sadhiya den precayakken ing loji, dedamel nunten mangkat.

Semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, langkung awis ingkang nggalih. Tanpa kantha-kanthi, dhinesek dening pepatihipun, den gegila dening kumpeni. Kangjeng Sultan angrangkul, mamet sihing patih. Saaturipun den lampahi. Pangeran Dipati langkung suka, amung mbebagusi kemawon.

Pangeran Mangkubumi, Pangeran Adikusuma sampun salin sajakipun. Nunten minister dhateng ing kadipaten, mangun rembag, nanging, Raden Patih boten tumut. Sesampunipun minister mantuk, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sampun tanpa karsa. Punapa rembaging patih lan putra Pangeran Dipati, manut kemawon.

Ingkang Sinuhun, langkung alit kang galih. Dening mireng saking aturing patih anggegiris. Semanten Pangeran Dipati, puhapa aturing patih, langkung nggenipun ambebagus. Kacariyos, Pangeran Ntakusuma punapa malih ingkang putra, Raden Tumenggung Natadiningrat sampun kadamel tebih, asring cinengkolong rembag.

Ingkang Sinuhun langkung cumene-cene dhateng ingkang rayi Pangeran Natakusuma tuwin dhateng ingkang putra. Semanten wonten srat dhateng saking Raden Sasradipura, yen Nagari Magetan bedhah rinisak tiyang Karanggan. Nunten ingkang Sinuhun parentah sadaya putra santana, sedhiyaa aprang badhe nglurug dhateng Pemagetan. Tuwin para bupati, tetindhih Raden Dipati.

Nanging dereng kantenan pancetipun ing dinten menggah angkatipun. Ingkang Sinuhun rewel ingkang karsa, ingkang kantun utawi ingkang kesah punika dereh genah. Karembag lan putra santana, tuwin para bupati ingkang ageng-ageng. Ananging rembag tanpa dados, lajeng sami katundhung medal.

Pangran Natakusuma, laju kondur ing dalemipun. Sedayaputra santana, sobating patih sami tumut dhateng Kadanurejan, sami reroyoman. Raden Patih, malang kadhak sarta amicanten, “Ala watir ing Madiyun. Dene watir ing Ngayogya. Besuk ana ratu loro, yen ora nuli kapapas. Lurahe rama Adikusuma. Nanggung maning yen gelema, terkaku kaya ora linyok”. Antawis sampun dangu, lajeng bibaran. Semanten Pangeran Dipati animbali Raden Tumenggung Natadiningrat. Ingkang pangandika, “Karane, adhi takundang. Minister Ingglar, kalane mrene anodhi menyang aku. Prakara layang temon, dadi sumelang. Kowe kagepok ing kothor, manawa si Rangga tepung lan paman, kekosodan ingkang dhuwur, Rengganga lan gupremen. Yen oter, mayar kang pamrih. Mokal si Rangga wania yen dudu, pengajane paman. Jeneng Sunan Alaga iki, jeneng wrana. Besuk kang sumambung jumeneng Prabu Alaga, Kakang Sumadiningrat tipis. Sira kandel, teka paman.

Nanging aku kang nanggung menyang awakmu. Yen dhasar Natadiningrat sedheng, pangawulamu sanakku belangkep. iku. Ya, aku dhewe kang mrewasa, ora susah gupremen”.

Aturipun Raden Tumenggung Natadiningrat, “Gusti, leres ingkang pananggel. Saupami sapunika, inggih kirang punapa sih dalem Ingkang Sinuhun. Tuwan paman dalem rama boten kekmpahan sisipa. Punapa tanpa patolihan, katresnan gendeng-ginendeng.”

Pangran Dipati ngandika, “Lah, mulane ingsun kiyat. Minister nganti tasentak-sentak”. Raden Tumenggung Natadiningrat, lajeng katundhung mantuk. Semanten, Pangeran Natakusuma, ingkang putra Raden Mas Salya, kakersakaken mbibrah pondhokanipun Raden Rangga kang wonten ing dhusun Bogem. Raden patih mireng, amicanten,” Dene sumeca-seca, kajaba Danureja mati wurung wruh tanah sabrang”.

Ing nalika punika, Ingkang Sinuhun ing galih langkung kasesa. Dening Rangga, lami dereng pejah. Adamel srat undhang-undhang, dhumawuh sadaya ingkang bawah Ngayogya.

“Ingsun mundhut uga, si Rangga enggala mati. Gehde ganjaraningsun, sapa kang nangkep si Rangga. Mantri, munggah bupati. Prawara, munggah panewu. Panewu, sun tambahi. Si Rangga, satruning bumi. Mungsuh wong agung tetelu. Dhingin mungsuh panjenenganipun. Kapindho, anak Prabu Sunan Surakarta. Ping telu, mungsuh gumadur. Nuli den sirnakna. Wis ucul seka kulit daging.

Satru mahaprana, gawe cilakaningsun. Yen aseje, kang oleh gawe gupremen tuwin wong Sala luput saka atasingsun. Sipi gedheing wiyata, gawe melaratingsun. Sapa kang ora mituhu, wong kolu, musakatingsun den padha rebut begja. Sapa ora sedya nglinapsuh, ora oleh brekating ratu. Manjing satruningsun, lepas wong Ngayogya tumurun putraningsun Dipati Mengkunagara. Ora andi ngawulakake serat undhang paglaran wulih-wulih”.

Semanten Pangran Natakusuma lan ingkang putra, Raden Tumenggung Natadiningrat, langkung dening prihatin. Gerah, kapit dening ratu lan gupremen. Nanging ing galih sampun sumendhe ing takdir.

Kacariyos, serat jendral dhateng. Rumpakaning patih, minister kang angsung papan. Mangsenipun, Raden Danukusuma. Drite ingkang anrat Danukusuma. Tandukipun, kumendur Pambram anusuk ing Jendral Dhandheles. Inganggep sarta memandeni. Kapratandhan, cap ageng Nagari Pranesman Jendral Rat Ageng Dhandheles Marsekal, sami ugi lang angusung pangwasa.

Sunan Bonaparte Ingkang Napaliyun, sayogi dhateng ingkang prasobat Kangjeng Sultan Amengkubuwana kaping kalih Ngayogyakarta. Wiyosing surat, kula ngantep dhateng Sultan. Dening Sultan sring nikelaken tedhaing gupremen. Minister tan pinreduli. Utawi Patih Danureja awak gupremen saaturipun, boten dhinahar. Lan srat panggihan ingkang dados yekti. Anyina yen Sultan mamrih cidra ing gupremen. Bupati ingkang kasebut srat kekalih, Sumadiningrat lan Natadiningrat, ugi sami dosa ing gupremen, pun Sumadininingrat anglurugana pun Rangga. Yen boten saged angrampungi, boten sumelang den lokken sadosanipun.

Sami pun Rangga, anglurug rumiyin Purwadipura. Langkung jahat, pinten kadare pun Rangga. Dene pun Natadiningrat punika, kula boten kainan. Pemut kula wanti-wanti in Sultan, prakawis kang mekasi bab Pangeran Natakusuma tetep kaliliping nagari. Kangjeng Sultan, amiyosna pangandika satunggal, Jendral lan ingkang rayi. Yen pinilih ingkang rayi, Kangjeng Sultan den prayitna. Kula tamtu, adhatengi ing Nagari Ngayogyakarta, sarta ngewahi tata. Dene welas ratu ing wingking.

Jendral tan lyan, saking mirma putra wayah saturunipun Sultan. Yen miturut ing gupremen, ingkang rayi Pangeran Natakusuma kula tedha saputranipun. Kinintuna dhateng Semawis sinimpen ing gupremen. Sultan sampun kuwatir, ingkang rayi boten sinung pendamelan mardika bawah gupremen. Amung kesaha saking Nagari Ngayogya”.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, njenger karuna. Luhipun darewesan. “Priye ki dipati? Kuwur galihingsun. Mangsa bodhoa, sira kang bakal mengku ing buri”. Pangeran Dipati njorogaken ing paman, aturipun, “Leheng ingkang kathah, lan satunggal kalih. Dening malih, slira kaprabon dalem. Manawi jendral mutik, sanes ingkang mengku karaton ing Ngayogya. Kangjeng rama punapa boten welas dhateng kula?”.

Kangjeng Sultan kelut, mantoning sabda,” Iya, bener sira, ingsun nanggung ora wani. Karo wis takdire adhimas Natakusuma lepas seka Tanah Jawa. Mung, Natadiningrat dene maksih bocah Apa ora kena pinisah? Sebab, adhimu si beng, banget tresna menyang kang lanang, Kemaraten, manawa gonjing”.

Aturipun Pangeran Dipati, “Estri, kenging cinukup. Angsal kang manah eca, gampil pulihing pawestri, Yen pun Natadiningrat, tamtu tresna ing paman. Kados boten kenging pisah, ndadosaken kuwatir manawi mbilaheni.”

Kangjeng Sultan ngandika, “Mungsuh prakara nggoningsun ndhawuhi menyang pamanira. Yen tak asapa pemogoke, dadi kasusahaningsun. Lan wedi walering swarga. Upama sun apusi, adhimas pinter lembut. Weruh kedhap kilat”.

Pangeran Dipati kewedan aturipun. Raden Patih-ngandika,” Boten kantun, bapakipun Raden Danukusuma, Pangeran Ngabehi, Pangeran Demang, Pangeran Mangkudiningrat, Pangeran Mangkubumi. Sampun sami kaparingan priksa, aturipun inggih sami boten kadugi nanggel aturipun raden patih.

Kejawi, kula kamandaka sinandi dados gegadhen. Yen Rangga sampun pejah, rama nunten kondur nggenipun wonten Semawis. Abdi kathah kedhik, sakarsanipun kalilan. Dene yen rama Natakusuma mogok, tamtu silip. Nadyan dados leleburan, tan ina paukumipun. Yen bangun turut, kula lan kyai ngiring sandika karsa dalem Ingkang Sinuhun. Lan boten kalilan mantuk kula utawi kyai”.

Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sampun amarengi. Sakelangkung sukanipun ing galih. Kang ngandikan sampun sami tinundhung medal. Semanten Raden Sumadiningrat, pinundhutaken sampun ing Tuwan Minister. Sampun ingapunten. Raden Sumadiningrat sampun dados kanthenipun patih. Semanten Pangeran Natakusuma, langkung prihatin lan ingkang putra. Raden Tumenggung Natadiningrat, ing galih langkung pratignya. Tinarka, angubungi mironge si Rangga.

Den bicara, toh umur. Yen saking kalabetan swargi sihe, dadi sesiku ^inulang. Kabeh iku, saka barkatan tinggalane wonguwa. lara wirya, panduming Allah. Wis tulis, lohmahpullah. Tinahanken ing galih, dhateng ing Danurejan nuju sami wontenipun bapa lan anak.

Pangeran Natakusuma, pangandikanipun, “Anak, mila kula dhateng, rehning rayine kesiku ing gupremen marga layang panggihan. Rayine masa bodhoa, anak patih. Dene tinarka sedheng ing ratu. Ian si Rangga, kena yen tinanggung, mawi supata, kula milu. Liya sefca niku, dukane Kangjeng Sultan Sinuhun, luwih Allah. Sumangga ing prentah”

Wangsulanipun raden patih, “Boten wonten prakawis malih, amung bab srat panggihan. Mangke rama rawuh, saha miyosaken pratignya. Inggih kula kang nanggel pun adhi. Prentah jendral, pun adhi ngandikan dhateng Semawis, dameMpun amung nrwun ampun. Kula kang nglarapaken, yen sampun nunten mantuk”.

Kasaru wonten hirdenas. saking loji, mintonaken prakawis anuwun indhaking urmat Pangeran Dipati. Kufoasaa sedaya prajurit, Kangjeng Sultan pasraha. Yen Raden Patih sampun, nunten den cap~ecap ageng Banaparte, raden esmu watir. Dene kang rayi priksa, tambuh nggenipun mangsuli. Semados pukul pitu dhateng loji. Pangeran Natakusuma pamit kondur. Sonten wonten gandhek andhawuhaken Pangeran Natakusuma saosa ingkang enjing. Winangsulan sandika. Sareng enj’ing Pangran Natakusuma sampun sowan nunten ingandikan.

Raden Tumenggung Natadiningrat kantun wonten pagelaran. Pangeran Dipati, raden patih, sampun dangu wonten ngarsa dalem, Ingkang Sinuhun, seret ngandika,” Adhimas, karane sun undang. Layange gurnadur, sira pinrih menyang Semarang, lan anakmu. Prakara si Rangga, balik sira kena rerasan. Mokal, si Rangga wani madeg ratu, yen ora sira kang akon. Dene anakmu, layang temon kang dadi yekti. Terkane jendral, ngreka puter nagara.

Sumadiningrat, wus diampun. Natadiningrat, jendral misih sumeteng. Yen ora metu lan sira kudu tundhuk muka, banget dadi watire. Yen Rangga wismati, sira pesthi nuU mulih. Danurja, Danukusuma ngiring yen muUh barang sira. Kapriye mungguh adhimas?”.

Aturipun kang rayi, “Pun Natadiningrat, prayogi nunten katimbakn”. Kangjeng Sultan, ngandika, “Gampang, Natadiningrat anusup ing buri, menawa salah tampa”.

Ingkang rayi, boten manesuli. Raden Tumenggung Natadiningrat inggal ngandika, “Sampun sowan”. Pangeran Natakusuma nunten matur dhumateng ingkang raka, “Kula miturut. Ing satedah Kang Sinuhun, kula lampahi”.

Kang Sinuhun ngandika, “Iku bener, adhimas. Aja salah tampa, kana kene bumine Allah”. Ingkang rayi, nyundhul atur, “Kula nglampahi tedah satimbalan saweling. Kula darmi lumampah. Saha malih, prakawis kesah kula pahit, panggiha urmat gupremen. Utawi, nistha kula sentana ratu, sampun sami walang galih. Lawan pitulunging Allah, kula saged sowan wangsul. Sampun nggahh gela”

Kangjeng Sultan ngandika, “Pesthi sira nuli mulih. Mung nganti patine si Rangga”. Ingkang rayi, andonga ing batos,” Ratu wrananing Allah. Sasebdane trus, Rangga mati aku mulih”.

Ingkang rayi matur malih, “Lan kula puniki sring seliringan lan pun Danureja. Ing mangke, wrating pangutus, lepat-lepat, pidana ing pejah. Mugi, kapundhuhna lebura saking parentah”. Kangjeng Sultan naidi, “Sapa wiwit maning ora becik”.

Pangeran ngandika dhateng patih, “Sampun lega, anak manah kuk, kaiden ingkang Sinuhun. Rebut balung tanpa isi, tuwas punapa. Diutus ratu, tumpang so selaya budi. Nunggil Ungsem ing ratu”. Raden patih ulatipun putih boten mangsuU. Pangeran Dipati ingkang mangsuli,” Aran sampun prayogi, Wau aturipun paman nenuwun ing kangjeng rama. Mugi sampun sumelang. Nadyan paman mangsuli, Insya allah, ngestoken. Boten kumedhap, kacipta satimbalanipun kang rama, kangmas Sinuhun. Sarta, emut weling kang swargi”.

Kangjeng Sultan, sareng mireng luh kumocor. Ing nggalih keraos, “Kepriye nggone muryani wedi ing tuwan jendral”. Sampun pancet menggah badhe angkatipun dhateng Semawis. Lajeng sami katundhung medal. Pangeran Natakusuma lajeng kundur. Semanten Pangeran Natakusuma boten simpen galih, pitajeng ing raden dipati. Pusakanipun waos, nama Kyai Buyud lan turunanipun, Kiyai Kaki, mangka srana tumbal tulak bilahi.

Lan malih, arta sewu reyal. Ingkang pangandika,” Yen Danurja, ati raharja. Aku, pasrah tumbak. Tulusa dadi pusaka. Yen si Danurja cidra, si Buyud dadiya tenung”.

Ingkang putra, Raden Mas Salya, ingkang lumampah. Waos kalih, sarta arta sewu reyal sampun katampen. Raden patih langkung bungah manahipun. Semanten, minister ngrumiyini dhateng Semawis. Ingkang Sinuhun, marengi. Sonten malem Setu Pangeran Natakusuma ngandikan bujana ing kadhaton. Ingkang Sinuhun, marengi supe dhateng kang rayi. Tetilaran ingkang rama swargi. Raden Tumenggung Natadiningrat, kaparingan supe ing pangran dipati. Sesampunipun dumugi, lajeng sami katundhung medal. Setu enjing, Pangran Natakusuma sampun sowan. Utawi ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat. Raden patih, sabapakipun, Raden Danukusuma.

Lajeng sami ngabekti dhateng ingkang Sinuhun, sesampuning ngabekti nunten bidhalan dhateng loji. Minister Ingglar, dereng  mangkat. Pangeran Natakusuma, sampun kepanggih lan minister. Wonten utusan dalem ingkang Sinuhun, aparing srat dhateng minister. “Ing mangke, ingkang Sinuhun paring kuwasa minister tuwin raden dipati mangka palmaking ratu. Punapa sareh kang ndadosken suka lega pajujunging ratu, ecaning wadyabala sadaya. Utawi, putra santana sayogya samya umiring. Saprentah, linakonana. Pema-pema, dhawuh dalem.” Minister manabda ing Pangeran Natakusuma,” Punika prentahipun ingkang raka Sinuhun Sultan”.

Pangran Natakusuma mangsuli, “Inggih, mapan sampun tanpa kajeng. Sumangga rehe kang adamel”. Nunten gegaman kang mangkat, Raden Danukusuma kang wonten ngajeng. Kangjeng pangeran utawi ingkang putra, wonten ing wingking.

Raden patih kang wonten ing wingking pisan. Sampun lajeng lampahipun, dalu lerep ing Klathen. Minister nungkak lin mipro, numpak kreta dhateng Surakarta.

Enjing Pangeran Natakusuma mangkat, langkung prayitna prajurit Danurejan. Dalu kendel ing Bayalali, enjing Patih Surakarta Cakranagara ngrumiyini.

Pangran Natakusuma, sampun mangkat wonten SaIalitiga sedalu. Enjing budhal lumampah Raden patih ngrondhe wingking, sumadosan lan minister dangu nggenipun ngantosi. Minister Ingglar nunten dhateng. Sarta wewartos saking Sala wonten prentah jendral boten kenging bekta abdi kathah kang sami dhateng Semarang.

Patih Cakranagara, kedhik tiyangipun. Sanes Patih Danureja, tiyang atusan. Wakiljng ratu, sabab ngirid pangeran. Namung ing sarehning badhe nuwun ampuning lepat, kirang jetmika ing gurnadur. Yen kathah mbekta abdi, datanpa damel. Leheng, sami ken mantuk.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “kiggih tuwan, ngentosi pun anakmas Danureja. Punika, ingkang kula turut”. Minister, nunten pamit angrumiyini.

Raden patih enggal dhateng sarta matur anungsung wartos,  Pangran Natakusuma, sampun wewartos sedaya minister ing rembagipun. Aturipun raden patih,” Wau, nalika kapanggih wonten Salahtiga boten anglairaken punika. Ing mangke wonten prentahing jendral. Ewed, yen boten Hnampahan. Lan sampun wonten dhawuh dalem Ingkang Sinuhun, Ingglar pu)makirig ratu. Arnung prayoginipun, abdidinipun rama utawi rencangipun adhi Natadiningrat wetaha. Ngakena, rencang kula. Utawi, kyai sonten rawuh Ungaran, sedalu kendel wonten ing Ungaran. Raden atur priksa yen wanci jam pitu badhe kapethuk k.areta. Lan estu boten kenging bekta abdi prajurit kathah. Mung ngampil panakawan ingkang kalilan. Pangran Natakusuma miturut. Enjing kareta sampun dhateng. Pangeran nitib kareta, lan Raden Patih, Raden Natadiningrat, Raden Danukusuma. Kareta pinecut mamprung. Para lurah Natakusuman, tuwin abdi prajurit kang sami tresna kathah kang sami nangis. Dene boten saged nututi.

Sampun rawuh ing Semawis, tumenggung Semawis methuk. Mesanggrahan griya Gemulakan. Tuwan juru basa amicanten, “‘Yen dinten punika pangeran tuwin raden dipati ken ngaso. Benjing Kemis, ngandikan ing jendral. Tumenggung Semawis, nuwun ngatas ing jendral estu. Wonten pundi, pondhokipun pangeran utawi ihgkang putra.

Kyai Secanagara, enggal dhateng sareng klas mayor. Aturipun, “Tamtu wonten’ ing Gedhong Papak. Yen Danureja badhe tumut tuwin Danukusuma sami kalilan”

Pangeran sampun nitih kreta, lan ingkang putra tuwin raden patih Ian bapakipun. Sampun dumugi ing loji, para tuwan langkung kathah. Tuwan brigedhir, nunten adhawuhaken parentah. Juru basa Krisman kangqgartosaken parentahing gurnadur, dhawuh ingkang wayah Pangeran Natakusuma mugi seleha dhuwung.

Kangjeng Pangeran mangsuli, “Paran, anak Danurja”. Aturipun raden dipati, “Boten kenging, kula mot dudukaning jendral. Angraosaken, boten kuwawi. Kula masa andeya gesang. Kedah labuh, badhe nglurugi pun Rangga.”

Raden patih, nunten kesah sabapakipun. Sowan dhateng loji Bojong, bicara lan gurnadur. Semanten Tumenggung Semawis anyaosi kothak pranti wadhah dhuwung. Aturipun Tumenggung Semawis, “Gusti, yen panuju ing galih, mugi, paringena. Saking cipta ngudrana, kenginga kula ajeng-ajeng. Pembalik, singgih ing wingking. Dening kang eyang kang mundhut.

Sinten malih kang tinurut, iya Kangjeng Tuwan Besar. Asal Kangjeng Gusti nggalih suci, kula ingkang ngrencangi” Dhuwung nunten kaparingaken, tuwin kang putra kalih sampun sami srah dhuwung. Raden patih, saunduripun saking loji Bojong, angungak ing Gedhong Papak. Langkung sukaning manah, ngraos ical kalilipipun. Barang ing Natakusuman kang saking Ungaran, lajeng bineskup inganggep jarahan, utawi barang Natadiningratan.

Para lurah tuwin prajurit sampun sami den brundhuli, lajeng sami mantuk enjing. Tumenggung Semawis anyaosaken abdenipun pawestri, Pangran Natakusuma, abdi jaler ken medal. Semanten Raden Mas Salya, sinandi grah ken medal manakawan ing raden patih. Tumenggung Sumawis kang masrahaken perlonipun, saking sanget welas ningali abdinipun sadaya.

Kacariyos, Tuwan Besar nggenipun bicara sampun putus, sami anyanggemi. Kumendur Pramban, Minister Ingglar, sekawan Raden Patih Danureja. Tamtu badhe nglungsur Kangjeng Sultan Ngayogya, ngangkat ingkang putra Pangeran Dipati.

Prajurit kumpeni sampun mangkat tuwin Pangeran Prangwedana. Kelathen den jegi, nanging jendral dereng mangkat. Semanten Tumenggung Semawis, katrima ing gupremen. Jinunjung, nama dipati.

Wanci pukul kalih dalu tuwan brigadhir lan juru basa ingutus jendral. Saking pamrina asih, Semarang kathah sesakit. Nagri pengangsalan, prayogi yen Rangga kondur Ngayogya:

Pangeran Natakusuma sampun mangkat lan ingkang putra. Kumetir upsir kekalih nama Tuwan Mantero lan kaptin kapal dumugi Nagri Lepentangi pukul gangsal. Pukul wolu rawuh Nagari Kendhal. Pukul pat sonten kendel. Nagari Batang.

Pukul kaUh dalu, ngaturan mangkat dhateng Nagari Tegal. Kendel Sedayu; Landros suka srat parentahipun jendral. Mangke dalu pukul kalih mangkat dhateng Carebon Nagari. Pangeran lan ingkang putra, sampun mangkat. Kumetir kekalih boten pisah dhateng Carebon Nagari. Ing sadumugenipun, lajeng kendel ing Alberek Nagari, gedhong caket lan loji.

Pukul kalih dalu, mangkat malih dhateng Nagari Sumedhang. Bupatinipun nuju sepi ngandikan dhateng Betawi. Amung patihipun, kang angladosi. Lajeng mangkat dhateng Jurugagung, kendel sedalu. Pukul kalih, dhateng Nagari Bogor. Lajeng dhateng, Misterkurnelis.

Pangeran lan ingkang putra lerep ing Albereh, pinanggihan  lan Tuwan Kurnel Obrus. Direkturipun boten wonten, lajeng dhateng kantor Baru.

Pangeran ingkang putra sampun manggen. Deriktur Iseldhik weling dhateng Welandi kang njagani Pangeran Natakusuma. Sampun sakit manah, witning kedah nunten panggih. Ajrih ing jendral, lan maHh yen dereng trang kang sayektbs kumetir kalih sampun wangsul. Antawis sedasa dalu, direktur Iseldhik tetuwi, sareng panggih gentos ciuman.

Pangran Natakusuma, anungsung wartos menggah bab sariranipun. Iseldhik, wangsulanipun, “Amung kadamel witing pangapus Rangga nggenipun ngraman. Pangeran tinarka angubungi. Sadhatengipun sudara mriki, pun Rangga boten lami nunten pejah, Prakawise kang sayektos, Pangran tinarka salah. Mamrih Pangeran Dipati, putranipun Pangeran Raden Tumenggung ngendhih Patih Danureja. Kathah nggenipun angranggeni, dupeh kadang Natayuda. Pangeran rosa, sakarsanipun. Kula sampun den takeni ing lurah kula. Kula matur sayektos. Selami kula wonten Ngayogya nembe las taun, dereng priksa pangeran yen naI:al. Lan malih, kang rama swargi sanget sih. Nunten, Kumendur Pambram, nyogok kathah-kathah. Aturipun, dupeh ibu saking Bumijo pinduhut ing ratu. Nora tempung lan Pangeran Dipati. Nanging kula kendel, boten surnaurs Kalihdene malih, yen dados susahing gupremen. Yektine, anak njegal bapa. Pepatih pusing kepala”.

Iseldhik tumetes luhipun. Margi sihipun kang rama pangeran, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan Swarga. Lajeng pamit pulang. Kacariyos, jendral tamtu dhateng Ngayogya. Kangjeng Sultan hnorod, ingkang putra Pangran Dipati kajunjung anama Kangjeng Raja ing Matawis. Purba, Patih Danureja. Minister, tumut mengku. Ingkang rama, sampun boten kuwasa. Anung, Grebeg siyam.utawi Mulud Besar, ken miyos jajar lan ingkang putra tiga. Minister ahgapit.

Liya wiyosan tiga punika, sampun tanpa damel. Pangwasa wonten ingkang putra. Tuwan Besar saunduripun saking Ngayogya, lajeng dhateng Surapringga. Nunten kundur dhateng Betawi.

Kumendur Pambram boten pisah. Semanten Pangeran Natakusuma den begadring. Langkung ewed, Pambram ingkang ngekahi. Direktur Iseldhik, kang dados tantinganipun Tuwan Besar kalayan Kumendur Pambram.

Sabdanipun Iseldhik, dhateng Pambram, “Kapriye, pangrasamu Pangran Natakusuma. Lan apa.dosane kang prana. Dene lawas ora rampung. Lawas ana kene, mesthi lara ati. Tepakna awakmu dhewe.”

Direktur Iseldhik kabrangas, supe Pambram sampun jendral kecil inggil-inggilanipun. Kala alit, Pambram ngenger direktur. Langkung merang asmu ering. Ing batos sanget nepsu, anjarem saserikipun dhateng Tuwan Dhirektur lseldhik. Lajeng bibaran.

Semanten Kumendur Pambram sanget ngupaya akal mersudi tepang lan Waterlo, Mnister Ingglar, Serat wira-wiri dhateng Crebon, laju dhateng Ngayogya. Dumugi ing patih, tuwin raja putra. Nalika punika, Pangran Dipati, Raden Patih, sasoroh arta utawi dhusun. Sampun ngantos kang paman, Pangran Natakusuma, kondur dhateng Ngayogya. Den bucala ing Bandhan, utawi ing Se!ong Ngambon. Ing mangke jendral dereng trang raosing panggalih. wonten mitraning welas ing Pangran Natakusuma badhe tuwi. Saking aturipun Dhirektur Iseldhik, Pambram pengging langkung kedhep, aturipun, “Pramila ing saaturipun langkung kedhep, margi saking mipronipun. Tuwan Iseldhik matur marsudi ing Tuwan Besar. Bab Pangeran Natakusuma lan kang putra, kasuwun manggen ing griyanipun. Keranten sapunika, ing manah langkung watir dhateng Tuwan Pambram pangulahipun.

Tuwan Besar boten amarengi, pangandika, “Direktur, warahen aja kuwatir. Pangran lan putrane enggal takpikir nggone mulih, mung nganti titane Ngayogya. Sultan miturut, apa mogok. Saiki sedhiya prang, Sumadiningrat kang marahi baris mapan. Nora tepung. Pangeran Dipati. Ing biyen wis miturut. Wusana ing sapungkurku, ora geleni. Yen Sultan ora lila sun srah putrane Pangeran Dipati, pasthi takbaleni. Rusak Nagara Ngayogya. Wus tamtu ancur. Yen pangran takulihna, sumelang pamrinaku ketawur dahuru jaman. Anatara harja, nagara pesthi ngudur nggawa pracayaku. Dhuwunge pangeran utawa putrane, aja kuwatir. Wis takpasrahake Sultan”.

Tuwan Iseldhik nuwun tandha asta suprih tetepa pangeran lan ingkang putra. Jendral nunten nurati, tinampen Iseldhik. Lajeng, kapenggih Pangeran Natakusuma nedahaken tandha astanipun jendral. Tuwan Iseldhik lajeng mantuk.

Semanten, agul-agulipun Tuwan Besar. Jendral Girnadir pejah. name Obrus Pragemim. Ing galih, Tuwan Besar kados kecaUui manik saardi agengipun. Lir sempal bafeu kering. Dening ngajengaken mengsah Laggris, semanten wonten koloneI utusanipun Susuhunan Prasman PeUcet, Nagari Betawi. Samuning dhawahken parentah, tigang dalu mantuk.

Kacariyos, Kumendur Pambram ginubel saking Ngayogya prakawis Pangeran Natakusuma lan ingkang putra simaa saking Nagari Batawi. Watir dening den badheni Direktur Iseldhik. Ingkang rembag sampun giHg. Kumendur Pambram, Minister Ingglar, Waterlo, Pangran pinrih wonten ing Carebon. Tengah-tengahing Betawi, lan ing Ngayogya. ing benjing dumugi ing seda.

Jendral, Ratu, sareng SinggIar, Waterlo, kang dados pangulah. Mipro Pambram angawaki, mamrih untungi.ng priya. Tuwan Besar sampun miturut dening pembananipun mipro Pambram. Enggal nenurat, Kskal Besar kang ingutus andhawahi Pangeran Natakusuma lan ingkang putra manggena wonten Cirebon. Prayogi Tuwan Waterlo kang ngemongi. Sami lan Direktur Iseldhik, pra sobatan lami.

Enjing Pangeran enggal mangkata. Sareng enjing, enggal mangkat. Kumetir kalih, sareyan sepuh, kopral satunggiI sampun dumugi ing Carebon. Tuwan Waterlo methuk. Sareyan suka srat, winaos ing Tuwan Landros. Sampun mangertos sadaya., lajeng amicanten, “Timbalanipun jendral, kuIa ken angreksa Pangeran wonten ing kitha rumiyin. Benjing wonten parentah malih. Pinten banggi, manggiha harja utawi ingkang putra. Jangan susah, ada sini”.

Pangran mangsuU, “Trima kasih”. Tuwan Waterlo lajeng pamit mantuk. Ing antawis pendhak dinten, Petor tetuwi ing pangeran. Sartanipun suka kabar langkung gati. Yen wonten kabar yektos, inggih boten samar kumpeni besar kang paring priksa. Yen Tuwan Jendral ngatas dhateng Kangjeng Sultan Nga ogya, bab pangeran putrane. Wangsulanipun Kangjeng Sultan, “Sampun, trima kasih: Boten arsa tampi, sumangga kumpeni.”

Sampun ingundur lenggah saking Ngayogya, Ratu Anom utawi ibunipun Raden Tumenggung Natadiningrat, yen sampun antawis dinten dipun kramakaken mahabupati. Ratu Anom badhe dipun paringaken adhinipun Dipati Danureja. Tuwin sadaya sakagunganipun Pangeran, sampun kajarah kausungan dhateng kadhaton.

Nanging Pangeran sampun prikra yen upaya-sandi. Amung mangsuli, trima kasih dening Pitor suka kabar. Ing antawis pendhak dinten malih Tuwan Waterlo nggenipun gadhah pamrih boten tumama dening Pangeran. Utawi putranipun. Wau, boten wontene kadya kang wau pamrihipun pejaha. Salah saking soIahipun pyambak.

Tuwan Petor lajeng minum bremduwin, enggal murugi panggenaning Pahgeran. Pinrenah ing gedhong Carebon, ingkang nglangkungi weridipun.

Sandenipun mengsah Inggris pakuwatir, yen wonten nginggil prayogi wonten ngandhap. Lan parentahejendral pisaha lan putra, boten kalilan tunggil.

Semanten sampun kapisah panggenanipun, abdenipun estri Pangeran sampun kawedalaken. Gedhong nunten tinutup. Petor damel pangulah rungsit, mistri ken mbaureksa, saben enjing boten. pegat sandi mrina suka jampi.

Ing saben-saben dheleg-dheleg, boten kolu angetrapna ing wisaya. Ing satemah mopo. Waterlo salin karer.ah. Wisaya, den wor dhedhaharan. Bupatinipun kang ngladosi ing sadinten-dintenipun, sakalangkung dening lembat. Angrencangi basa loba.

Sedheng ngunjuk her panas wanci jam gangsal sonten, jam nem Pangeran utawi ingkang sareng, grah sedalu. Pangran dhiri bengkak. Dhiri kaluwar dharah. Raden Tumenggung Natadiningrat, napasipun cekak. Mundhut tirta degan, boten angsal. Sareng enjing, wonten dhanganipun. Bupati kang njagi angladosi, sampun nampeni pirantosipun seda.

Kacariyos Walandi kang njagi, nama Jagupsari, Pangeran den tangisi. Pamicantenipun, boten saged ningali pangeran utawi ingkang putra. Ing sasaged kula ngupaya srana, tulak tumbal.

Pangeran sampun mulya, lir adat saben. Utawi ingkang’ putra Raden Tumenggung Natadiningrat. Jakupsari, anyaosi jimat sinerat ing singat. Pangeran mangsuli kathah-kathah “Trima kasih., datan kuwawa mangsulaken”. Semanten Petor, langkung kewedan enggenipun gadhah pamrih. Ambeg sura badhe dipun kasab.

Sareng pagut paningal, Pangeran ngandika, “Mugi tuwan untab^ken awak kula, sampun memanjang siksa”. Petor kanggeg sareng mireng, nunten kesah. Enggal kumendham dhateng, sarta angliga padhang sarta nudingi. Ujer Pangeran piyambak kang ciri, cilaka budi. Wangsulanipun Pangeran, “Punapi ing sakarsa. Mugi katamakna enggal ing awak kula”.

Bebanten Jakupsari dipun tundhung, dupeh raket lan Pangeran. Sinalinan Welandi langkung kasar, Pangran minta sliring kori, Welandi kang njagi mbekus, “Kula weii ngengani. Panas pisan, wong tinutup gedhong gelap”.

Semanten Pangeran utawi ingkang putra sampun boten ngraos panjang yuswanipun. Rinten dalu mung ngesthi seda, semanten selamenipun wonten gedhong. Lir tingkahing mukmin, kang sampun kas kang makripat.

Kacariyos Nagari Surapringga wonten jendral mentas saking jalanidhi. Cundhakanipun Susuhunan Prasman anama Jendral Yansennes. Gupernur nagari ing Ekap, mbekta prajurit pitungewu sami kulit pethak sedaya. Sepalih taksih wonten laut, sapalih ingkang mentas amung sipeng sedalu.

Enjing pangkat, kados den sawat-sawatna enggala rawuh ing Nagari Betawi, enggala rawuh ing Nagari Crebon. Ingkang ndherek jendral mayor saunggal, pusdhak satunggal. Sarta mbekta pethi alit, isi serat palekat. Jendral rawuh Karangtangkil, Petor langkung bingung. Tuwan besar andangu ing Petor, “Ing kene ana apa?”.

“Boten wonten kawis-kawis, prakawis wonten ugi pyayi Matawis. Rama lan putra, kang rayi Sultan ing Ngayogya nama Pangran Natakusuma. Putranipun, nama Raden Tumenggung Natadiningrat. Namung sampun kadamel putus ing jendral, dene ing sapunika sumangga.”

Pangandikanipun Jendral Yansennes, “Iya, nanging ing saiki durung atasku”. Sareng pulul kalih, mangkat.

Kacariyos Tuwan Jendral Dhandheles kintun bintang ing Pangeran Dipati Ngayogya. Bintang Retna Mandaya, tandha raja, Sanes lan rumiyin.

Jendral Yansennes, sampun rawuh ing Nagari Betawi. Ing antawis pepak sadaya ingkang para rat. Serat palekat kawaos Tuwan Pakis, sikretaris jendral.

Jendral Dhandheles mantuk ,dhateng ing Nagari Welandi, Pangeran Natakusuma lajeng katimbalan dhateng Betawi saking aturipun Direktur Iseldhik, punapadene ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat.

Tuwan Petor langkung merang ngraos yen badhe bilahi. Pangeran Natakusuma utawi putranipun sampun dumugi Nagari Betawi. Sampun manggen wonten prenahipun lami, sekretaris jendral kang asring tetuwi dhateng pangeran utawi Direktur Leldhik.

Kacariyos Nagari Ngayogya, Pangran Dipati abebana ing minister kathah-kathah pamintanipun. Sa’bab mireng yen kang paman Pangeran Natakusuma, wangsul dhateng Betawi. Mugi sampun ngantos kondur Nagari Ngayogya. Sertipun minister sampun lumampah, katur ing Gurnadur Jendral. Ananging boten kaparingan wangsulan.

Aturipun Minister Ngayogya dening Tuwan Besar, Tuwan Pakis sekretaris jendral lajeng dhateng pondhokipun Pangeran Natakusuma. Sampun kepanggih, sebdanipun sekretaris jendral, “Kula kautus Tuwan Besar, atur priksa .yen Pangeran Dipati Ngayogya dereng surut dukanipun dhateng kang paman”. Aturipun minister, “Pangeran boten kenging den konduma, tuwin raden tumenggung”.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “Dening Pangeran Dipati kepati-pati, rumiyin wonten punapa?”. Wangsulanipun Tuwan Pakis, “Rumiyin wewaduling jendral. Yen Pangeran rnamrih salahe Pangeran Dipati tepang Ratu Kancana. Tusuktusuk dhateng Sultan, Pangeran sring panggih pyambak. Putrane Raden Tumenggung, ngendhih lenggahipun Dipati Danureja. Pangeran mireng, legeg. Mangsuli, “Angger, Pangeran Dipati, Salamine dereng katingal duka dhateng kula. Pitungkasipun rumiyin, kyai kang swarga tuwin rama ken ngaken bapa. Yektos, kula boten kalilan basa. Sanget anggenipun angraketaken. Pinaring tandha supe dening kang eyang, Rama Sinuhun Swargi. Yen punika, estu saking Danurejan akalipun. Menggah welingipun swargi, adating kumpeni mangka pinisepuh sadaya antero.

Yen damel leres jejeg, boten goyang. Ruwet, alus dipun jum. Kang nakal den ungkal, wani den temeni. Ladak dipun dak, linyok den nyonyok. Mursal siningsal. Crah den angkah, epeh den puh. Kang goroh, ginurah. Kang jail, pinrail. Wong ala, ingala-ala.

Kumpeni badha, boten bodho. Wicaksuh, trusing paningal. Estu, sampun kauningan sadaya”. Idlir Pekis, langkung suka. Antawis dangu, sampun dumugi pamit mantuk. Lan punapa raosing galih Pangeran, kawrata ing serat sadaya. Tuwan Pekis sampun mantuk.

Kacariyos ing Nagari Batawi geger. Prajurit Inggris, ngambang ing sedanten. Pangeran Natakusuma lan ingknag putra, kaelih ing Nagari Bogor. Katiga Sultan Banten, sakawan kawitan ingkang ngateraken. Sarta animbali prajurit ingkang wonten ing Bogor. Prajurit Bogor, enggal mangkat.

Pangeran utawi ingkang putra tiga Sultan Banten, kareksa ing Tuwan Petor Pekis. Keranten adhinipun Tuwan Pekis sikretaris jendral. Amangsuli cariyosipun kala Tuwan .Iendral Sen, jumeneng anyar.

Seratipun Dipati Danureja, kathah kacepeng wewadulipun dhateng Tuwan Moris. Mungel yen Kangjeng Sultan, abunuh patihipun. Pangeran Natakusuma kang angrojongi. Milanipun sanget agubel ing Tuwan Besar, salina ratu angangkat Pangran Dipati. Tuwan Besar baru priksa, langkung dukanipun. Badhe rawuh Ngayogya amangun pranata utawi paturan. Sarta abekta Pangeran Natakusuma utawi ingkang putra, kasaru selak tiyang Inggris andhatengi. Lajeng prang wonten Minister Kornelis. Jendral Yansenes kacedan, lajeng dhateng ing Bogor.

Ing antawis dinten, lajeng tindak dhateng Nagari Semawis. Pangran Natakusuma utawi putranipun inggih lajeng dhateng Semawis, tiga Sultan Banten. Pondhokipun, anunggil para upesir.

Kacariyos ratu sekaliyan, sami ngatas panuwun parentah, saos bantuning prang, tetulung ing Tuwan Besar. Namung pamundhutipun Tuwan Besar, ngalihwelas ewu ratu satunggalipun. Ing Surakarta, Ngayogya amung anyaosi angalih ewu prajurit, ing penggalihipun Tuwan Jendral tanpa damel yen amung ngalih ewu.

Kacariyos Pangeran Prangwadana abantu prang, bekta prajurit kalih belah ewu. Sampun dumugi ing Karangsambung, parentahipun Tuwan Besar tinulak baris Srondhol.

Kacariyos ing Nagari Ngayogya ingkang Sinuhun Kangjeiig Sultan, selaminipun ingkang rayi Pangran Natakusuma kesah saking Nagari Yogya utawi ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat, sakalangkung ruharaning galih.

Sanget angajeng-ajeng mugi wontena karsaning gupremen amangsulaken ingkang rayi utawi putra mantu. Semanten kagungan karsa badhe meminta ing gupremen, mugi kang rayi tuwin mantu kawangsubia ing Ngayogya,

Nanging ingkang putra Kangjeng Raja ing Matawis saha Dipati Danureja, amopo yen ingkang kinunduraken kekudhung Tuwan Besar Dhandheles Marsekal.

Semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, sampun belah ngalih telenging sih. Pangeran Mangkudiningrat ginadhang-gadhang, pinuji ing galih kang sarta kawewahan lenggahipun. Ingkang raka priksa semuning rama. Ingkang rayi, Pangeran Mangkudiningrat rinaket, nanging ingkang rayi manglesi.

Kacariyos ing Nagari Semawis prajurit Inggris sampun rninggah. Pangran Natakusuma tuwin ingkang putra tiga, Sultan Banten kaelih Nagari Surapringga.

Kacariyos, Tuwan Besar Jendral Yansen sampun prang lon prajurit Inggris ing Srondhol. Ananging, perangipun boten pikantuk. Pangran Surya Prangwadana, murut dening prajuritipun risak kathah pejah.

Dene bantu Surakarta, tetindhih pangran kekalih sami songsong jene. Boten purun celak, kados tiyang ningali kemawon. Prajurit Inggris, langkung kapurunanipun. Kados saradula, boten kandheg pinetaran.

Jendral Jansenes nedya ngungsi Salahtiga, jembatan lepen Tuntang pinotong tiyang Surakarta. Pangran Surya Prangwadana sampun gendring, palajengipun. Wondene bantu saking Nagari Ngayogya sampun mangu-mangu wonten ing wingking. Angon ulat, nggenipun badhe lumajar.

Semanten bupati pasisir, kathah kang tiwas pejah nalika prang punika.

Jendral Jansenes, langkung getun. Trapipun tiyang Jawi sekaliyan, dene boten netepi jangjining kontrak. Semanten Jendral Jansen, sampun katengkep dhateng prajurit Inggris. Sampun tundhuk, kelayan pengagengipun.

Jendral Jansen, mintak ampun lajeng tabeyan kaliyan Admiral Inggris. Ing sampuning omongan, lajeng numpak kareta kondur dhateng Nagari Semawis. Parentahipun Admiral Inggris, sawarnining tetiyang Jawi sampun wonten geger, salah tampa. Boten munasika ing pyambakipun, mila Inggris angejawi saking aw’las bumi Jawa. Sumedya tetulung, wong Prastman agawe sangsara. Seka Jendral Dhandheles, kang agawe rusak.

Karsane Raja Inggris, pinulihake kaya ing kuna. Amung, netepi kang wis muni ing kontrak lan saiki ngalih jeneng gupremen.

Kacariyos nagari tanah wetan bawah angin, sampun kagulung ing Inggris. Kalayan sawarnining kang den niaya ing Jendral Dhandheles, sampun sami kaluwaran. Ingkang boten amung trah Mangkuratan, Natakusuma utawi ingkang putra.

Ing sadinten, boten sah kaUyan Tuwan Sekeber Ulbah, pengagengipun Nagari Surapringga.

Kacariyos prajurit Inggris, Tuwan Admiral Aproseldhik, kuliling sedaya tanah pasisir wetan. Para bupati sampun sami sumuyud, senianten dhateng Surapringga sampun mentas saking jabnidhi.

Tuwan Sekeberulbah methuk kalayan Dipati Surabaya sekaliyan. Ingkang ndherek Tuwan Admiral, kumendur satunggal, kamisaris satunggal, kalayan putra ing Madura.

Lajeng dhateng nagari, Tuwan Sekeberulbah matur, “Yen kanggenan trah Mataram, kang rayi Sultan Ngayogya rama kalayan putra. Ingkang nama, Pangeran Natakusuma. Ingkang putra, nama Raden Tumenggung Natadiningrat.”

Ingkang pangandika Tuwan Admiral, “hig besuk-besuk, muga katemu lan aku”. Semanten Sultan Banten, sampun kaantukaken negarinipun.

Sareng enjing, Pangeran Natakusuma kalayan Tuwan Sekeberulbah sampun mangkat.

Sareng panggih kaliyan Tuwan Admiral, pangran den cium. Utawi ingkang putra pangeran pinanggihan wonten salebeting kamar. Sebdanipun Admiral dhateng Pangeran Natakusuma. Juru basa ingkang ngartosaken, “Kadospundi karsanipun, dene atilar nagari?”

Pangran amangsuli, “hig sapunika kula boten gadhah kajeng. Mangsa borong, kang mangreh ingkang kawasa. Sampun tumimbal kapirig tiga, karsa Allah taksih gesang. paturan kula, sampun nelasaken wonten kantor Betawi.

Bilih winangun, nalaripun inggih matur nalar. Ingkang kula pratelani rumiyin, idhripun teksih sedaya. Yen pinerdata, kula punika sinten rencang kula pabenan. Jeksa, ainangku pabenipun. Kalayan kula, tanpa seksi. Sinten ingkang maelu dhateng kula. Ingkang maelu dhumateng kula, ingk_ang amamrih kagungan karsa kang murba nagari.

Ing pundi nggen kula, nungsung adil. Jeksanipun tumut anganiaya, angangkah pejahing tiyang.. Bineselan rerubaning sih. Kukuming landrat, ngangge dhandhang mungel kuntul. Jeksa sarnpun ngukup arta. Mung kantun sagah mejahi, kirang sakedhik meh dumugi ing pungkasan.

Nanging, taksih rineksa ing Allah. Menggah saking kajeng kula, mantuka lan wilujeng sarta adilipun jeksa kepala ing Rat Jawi.

Tuwan Albah, amantoni saking sanget salahipun Pambram, adamel onar kalayan kadamel kasugihan. Anggega tiyang, tusuktusuk. Anunten dipun tempeli, tinimbang kathahing yatra kang sampun kaartggep.

Yen kasundhul yatranipun, inggih enggal kaungkal. Saking cipta, sok sugiha. Aku wong liya, ora kelangan dadahdulang. Jendral Dhandhles giri-girinipun andi kianat, amung estri lan yatra.’

Yen pun Pambram estu tiyang palsu. Jendral Dhandheles punika nglangkungi ngrejasa. Campur raos, jiwa satunggil kalayan pun Pambram.

Ing suprandosipun sapunika, taksih gesang. Boten nuhoni ubanggi. Ingkang adamel srat putus pangeran saputranipun, dumugi seda inggih Pambram.

Pitulunging Allah, wisa boten tumama. Ingkang anamakaken kogel. Mung sapisan, pangeran ngantos sakit sanget. Admiral Pronseldhik mireng, tumetes kang waspa. Sarta cariyos, manawi Jendral Dhandheles ketangkep.

Sampun kabelok ing wesi geUgiran, lan donyanipun kelangkung agung. Kang rupa mas, dhuwit, inten. Suprandosipun, boten anggadhahi amung inung kang den angge.

Tuwan juru basa matur ing Pangeran, “Yen kirang tigang dinten, admiral layar dhateng Negari Betawi. Atur priksa, prakawising nagari kang wetan langkung karsanipun, jendral ing lebih besar.”

hig sesampunipun dumugi, nunten bibaran.  Pangeran ing sawedalipun saking kamar, para prawira bang wetan sami amanggihi utawi para sayid pambektanipun tuwan admiral.

Amangsuli cariyosipun kala Jendral Yansen Nesmen tan jumeneng anyar, boten sotah ing Tuwan Pambram. Lajeng kapocot lenggahipun Pulmak Jendral, sabab priksa yen jalaranipun minggah, margi saking mepronipun.

Kawangsulaken dados minister wonten ing Surakarta. Ananging Jendral Yansenes boten surut gusaripun dhateng Pambram. Lajeng pinocot, lenggahipun minister sapawingkingipun.

Samanten Nagari Surapringga, sawarnining kang njagi sampun prajurit Enggris sadaya.

Tuwan Sekeber Hulbah, angsung wartos ing Pangeran Natakusuma utawi dhateng Adipati Surapringga, yen direktur Iseldhig langkung kanggep dhateng Enggrisman. Kabar badhe mariki, ingkang sinung pawartos sakalangkung suka.

Kacariyos Nagari Ngayogya, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultansaking sanget kabyatan ing lingsem, kang sarira sanget susut.

Ingkang ibu Pangeran Natakusuma asring gerah. Dening pyayi sepuh, anglangkungi susah ing galih. Ingkang putra Raden Tumenggung Natadiningrat winong ingkang eyang Sinuhun Kangjeng Sultan.

Ing sanalika boten kenging sah. Ingkang parentah benjing ingkang wayah anggentosi ingkang rama Raden Tumenggung Natadiningrat lenggah ing Natakusuman. Sampun pinrail, dinum para putra santana.

Padaleman ingkang ngebroki, saking aturipun Raden Dipati, Kangjeng Raja. Miturut Pangeran Natakusuma, kang abdi wus buyar pindundhut Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Tuwan Besar boten suka. Keranten, Pangeran Natakusuma kawestanan dados kelilip.

Saking akalipun Dipati Danureja, semanten Pangeran Mangkukusuma, Raden Mas Salya kapipit dipun ken dalem ing Danurejan.

Semanten karsa dalem Ingkang Sinuhun, putra dalem Kangjeng Ratu Anem anama Kangjeng Ratu Ayu, tansah tinantun krama dhumateng ingkang rama.

Ananging sanget lumuh krama, liya saking kang raka Raden Tumenggung Natadiningrat tansah dipun antosi.

Putra dalem, Raden Ajeng’ Sepuh, anama Ratu Anem, samekta sampun Pangabehan.

Ingkang kapundhut mantu, kaparingan nama Raden Tumenggung Purbakusuma, pinutra danu, rinengga Rajamenggala. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan nalika penganten Raden Patih, wewah kasendhu. Kawestanan kirang urmat. Wondene ingkang nggentosi, wadana mancanagara Pangeran Dipakusuma, Ing semanten Nagari Ngayogya, tansah wuyung-wuyungan solahing bupati, mantri, putra santana, ing sarehning taksih gelura menggah dununging sumiwi.

Kangjeng Raja kalayan ingkang rama dredahsabab pang-wasa. satemah sakahhipun sami “susaK ing gaHh. Raden Dipati .ntos kuru saking kuwuwur manahipun.

Amangsuli cariyosipun malih, kala Jendral Dhandheles dhateng Nagari Ngayogya anglungsur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, anjunjung ingkang putra, Kangjeng Sultan langkung duka. Tan taha, musthi talempak. Para putri anggondhlei. Ingkang putra, Kangjeng Raja, amangsengi sarta mulet suku. Mugi Kangjeng Rama engeta. Punapa boten welas ing kula.

Ing satemah lilih dukanipun. Raden Sumadiningrat aturipun kedah pinethuk prang, nalika Raden Patih sambuni, boten katingal.

Jendral salaminipun wonten Ngayogya dereng kepanggih lan Ingkang Sinuhun. Amung asring pista dhateng kadipaten. Kangjeng Sultan asring nyelamur nginte. Sajakipun ingkang putra Kangjeng Raja inggih asring pista dhateng loji.

Kacariyos Raden Rangga, sapejahipun ginantung lan tabelanipun. Utawi Tumenggung Sumanagara kang garwa Kangjeng Raja, jinunjung nama ratu, katiga pisan. Ingkang Sinuhun, amung prajurit ingkang taksih, kekah kaasta pangwasanipun. Ingkang sarta, anglangkungi prayitna ingkang mengangkah kadho manahipun.

Kacariyos ing Nagari Betawi, ingkang jumeneng Litnan Guprenur Jendral ingkang nguwasani sadaya wadyabala Inggris, nama Tomas Setamprot Raplesen, kalih Tuwan Jakup Wilem Kransen ingkang minangka sikretaris rat.

Sarripun sami pangwasanipun, lan kang angsung pangwasa Kangjeng Raja Inggris. Sampun sami mupakat kang parentah atas bawah angin, sawarnine ingkang kabawah Negari Ingglan, yen Jendral Tumas Setamprot Raplesen mangka pangidhepipun. Kocapa ing Nagari Surapringga, admiral sampun layar dhateng Nagari Betawi. Semanten Tuwan Sekeber Ulba, sampun kendel.

Ginentosan Inggris, nama Kurnel Gibes ingkang nguwasani Nagari Surabaya.

Kacariyos Tuwan Gupernur Semawis, amriksani sadaya tanah pasisir sampun kawradinan sadaya. Wonten Surapringga kalih dalu. Nunten mantuk ing Semawis. Saha sampun dhateng karaton kekalih Ngayogya Surakarta.

Wondene ingkang nggentosi minister njagi negari ing Surakarta sapocotipun Pambram, Kurnel Adam sarta residhen, mantu minister, Dene residhen ing Ngayogya anama Tuwan Krapper, Minister Ingglar sampun dhongkol wonten Semawis.

Kacariyos, ing Nagari Ngayogya Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan sampun puhh menggah kawibawaning ratu, saking Gupremen Inggris pengangkatipun. Adipati Danureja, manggih cela, kabendon ing Tuwan Gupernur ing Semawis. Kaliban nggenipun datan yukti, atur-atur dhateng Semawis warni mas inten, punika jalaranipun.

Ing seprandene boten sah mamrih silib. Boten sencaya dhateng ing ratunipun. Kacariyos, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan saya sanget crah lan pepatihipun Adipati Danureja. Ing satemah limut supe ingkang mungel srat prajangjining kontrak. Adipati Danureja kabunuh wonten salebeting kadhaton. Boten mawi amratela ing Gupremen. Wondene prakawisipun kapejahan, sampun kacariyosaken ing ngajeng wau sadaya. Raden Patih boten jenak ing nagari. Asring medal sajawining nagari, saking ciptanipun alabuh ing raden patih.

Kacariyos Tuwan Guprenur ing Semawis mireng Kangjeng Sultan amejahi pepatihipun. Boten anetepi prejangji kontrak yen jiwaning patih kekalih dados satunggal. Sampun supata ing Gupremen, patih dede abdine Sultan pyambak. Yen mawia pracaya, lapur ing Gupremen. Amesthi sakarsanipun tinurutan.

Semanten Nagari Ngayogya, siniwer ing weri supados anelangsa. Guprenur ing Semawis sampun anglampahaken prajurit gangsal atus sami pepilihan. Kangjeng Sultan tinantang ing semu, yen Sultan ngajak main sinapan, sesiratan, bum, murtir, Inggris bangun turut.

Tuwin amiturut manah suci, saatase kang eklas, aja manah siingsun. Gupremen Inggris padha ujar sapisan, amung toh potong. Yen Kangjeng Sultan mintak ampun, amesthi ingapura.

Semanten ratu sekaliyan sami reresahan rebat bawah. Corok cinorok padhusunan, sekalangkung dening truwu.

Kacariyos, ing Nagari Surabaya pageblug. Kathah tiyang pejah utawi sakit. Guprenur ing Semawis dhateng Nagari Surapringga. Kasusulan serat saking Betawi, tumameng ing guprenur. Aparing priksa, yen jendral badhe tumedhak ing Nagari Surapringga apepriksa ‘nagari ing bang wetan, lan pangeran ing Ngayogya kang dinunung Surabaya, utawi putrane.

Rad Indhia, gilig estu yen suci. Kena apus, sinikara den pengaruhi. Ing mengko Nagara Ngayogya mangkat ndhedher angkuh. Sayogyane Pangeran Natakusuma dadi panduk-pandam sesuluh Gupremen. Akale kang raka Sultan, Pangeran Natakusuma pinanggil ing Semarang.

Jendral arsa patemon ing Nagari Semarang. Tuwan guprenur enggal angutus Kapitan Dhewi methuk saha kareta. Pangeran Natakusuma sampun rawuh ing loji.

Sesampuning tetabeyan, sebdaning guprenur, “Kula tampi srat saking Betawi Tomas Raplesen Guprenur Jendral. Trang ing karsa ingkang parentah, Tuwan Pangeran ngandikan kondur dhateng Nagari Semawis, panggihan kang eyang”.

Pangeran Natakusuma amangsuli, “higgih, tuwan. Yen kula ngandikan dhateng Semawis sakarsa lir nugraha. Kadqs pundi karsaning jendral ingkang trang, punapa lajeng kawangslaken Ngayogya? Utawi kakangmas Sultan ingkang mundhut. Yen amung tulung mantuk, punapa dene sulaya kalayan kangmas, kula nuhun duka, leheng pintih pejah kang tebih Nagari Ngayogya. Cupet pocapanipun ingkang kantun-kantun”.

Tuwan guprenur mireng sumirat luh medal, kemokalan pangeran. Pangandikaning jendral, “Tetulung yektos, kondur lan urmatipun sarta amrih ecaning galih. Ing benjing, sampun ngantos wonten nagari taksih walang galih, enggal pratelaa.

Kula kang njagi Semawis. Mangke sonten pukul sanga, tuwan Pangeran nunten mangkat”. Kumetir Kaplinhanten ka’wangenan kaUh dalu dumugi Nagari Semawis.

Pangeran Natakusuma langkung suka sakarsaning galih, luwaran saking loji. Sareng sonten pukul sanga, Pangeran Natakusuma utawi putra sampun mangkat. Antawis kalih dinten,

Tuwan Gope, Guprenur ing Semawis, sampun mangkat mantuk dhateng Semawis, pinethuk sekretaris. Sipeng loji Bojong sedalu. Enjing manggen wonten griyanipun Dipati Semawis.

Tuwan Besar sampun rawuh ing Nagari Semawis. Sareng enjing, kasmayor kautus saha reta animbali pangeran tuwin kang putra. Sampun teka ing loji, Tuwan Besar teksih wonten salebeting kantor panggiban Tuwan Guprenur.

Jendral sampun angrenggani kantor, kang njagi mandhi rotan mas, amerapit ing pintu. Tuwan Pambram tinuju nelas pandangunipun yen wonten buk. kaselempit kapundhut sadaya. Nalika rawuhipun Pangeran Natakusuma, Pambram ken medal ngadeg njawining penjagen. Ing antawis, boten. dangu jendral miyos tansah juru basa Krisman.

Ing sesampuning tetabeyan lenggah, jendral nabda cara Inggris. Juru basa ngartosaken. Tuwan Besar ingkang timbalan salampahipun Pangeran utawi kang putra. Purwa wusananipun Tuwan Besar sampun trang sadaya. Langkung seneng suka pracaya dhateng pangeran tuwin dhateng kang putra. Jendral ngadeg sarta angawe. Pangran rinangkul kinanthi ing kamar, kori kinunci, Sesampuning bicara, Raden Tumenggung Natadiningrat katimbalar. malebet kamar, tuwan Gope kang ngirid.

Tuwan Besar ngambil surat saking Ngayogya. Ken inaos Raden Tumenggung, wondene tembunging nawala. “Ingkang surat Kangjeng Sultan Amengkubuwana saha Ingkang Putra Kangjeng Raja kang sudibya.

Awiyos kula suka priksa dhumateng Eyang Jendral yen patih kula pun Adipati Danureja, kula pocot margi kathah kekiranganipun. Kang nggentosi, budhakipun Tumenggung Sindunagara. Namanipun inggih naluri Dipati Danureja”.

Dereng tamat pamaosing srat rinebut binucal. Pangandikaning jendral dhateng Pangeran Natakusuma, “Kadipundi, raka ndika Sultan Ngayogya. Degsura, Jendral Inggris den gorohi. Kangjeneng Patih Danureja, ujare dilorod. Yektina dibunuh. Sedya ngungkuh Gupremen. Anake dhewe diangsa, jinabel panguwasane. Ratu ora nganggo pratela, yen mekoten sajenenge tinggal adat prejangjean Nungswa Jawa kabeh, atase Guprenur Jendral Pangeran kadipundi?”

Inggih, tuwan, kula ajrih anglahirna tedah tiyang tanpa nraos. Sanadyan temah layon, kula .pilalu yen dados karsanipun Tuwan Besar.” Kasaru Patih Surakarta dhateng, tunjuk muka bicara, kendel. Pangeran sampun pamit. Patih ing Ngayogya boten dhateng. Ing antawis dinten, Sultan ing Ngayogya den begandring malih.

Jendral alon sabdanipun, “Pangeran, kula bakak ati. Raka dika Sultan, lamun kenging amung kula lusa. Saking sanget welas kula rusake Tanah Jawa. Lan kathah damel ageng kantos ing Betawi. Sdheng titaning antara raka ndika Sultan engetane, yen saya muthingkrang boten wurung kula gepuk mangsa trang, udan inesthi kula baleni. Yen ing sapunika, pangeran kula cudaka matura rakane Sultan, yen arsa sanak wong Inggris sarta lulusing karaton. Kula amung nedha kalih prakawis.

Dhingin: Panguwasa ratu, kang tumurun ing putra mugi kawangsukia rekane Dhandheles rumiyin.

Kaping katih: Pejahe Patih Danureja mugi mintak ampun. Yen teksih karsa pyambak, menggah ratu inggih yen sampun tepang kula, wenang amemundhut. Rinembag kang prayogi langkung begiane Sultan. Nganggo ngewuhake kang putra niku, salah.

Yen empun puwas marang putra, kathah putrane Sultan ing benjang sami karembag yen sampun bedhami. Dene yen Sultan nurut, kula nuk nusul. Kula anteni lampah pangeran. Benjang, karuhane tumurude lan aduwa. Empun mbekta rewang, amung lan kumetir siji. Putrane pangeran, kula angreksa.”

Pangran Natakusuma anyagahi, “Sandika, rehing Gurnadur boten moneng ing sesana. Amung anyipta wekasing pitedah kautus”. Jendral langkung suka, “Muga kang pinter, ngarih-arih rakane Sultan. Dene yen miturut, Prakara bumi kang padha ingambil Jendral Dhandheles sesanggemaning putra, bokmenawa bisa batt”.

Pangran Natakusuma lajeng sinung warastra, enjing enggal mangkat. Sareng bibar sadaya ingkang sami bicara. Sareng enjing, nuju dinten Akad, Kapten Hanten ampun tampi srat urmat ing kumisi. Pangran Natakusuma, sampun mangkat saking Nagari Semawis. Kendel wonten ing Kalathen anyipeng sedalu. Enjing mangkat, Pangeran’ sampun anglampahaken srat dhateng Risidhen Kraper, langkung suka manahipun.

Kumendham tinuduh methuk, saha reta ngirid dragunder. Wonten ing Jenu, kumendham sampun kapanggih kalayan Pangeran.

Lajeng sami anumpak kareta. Rawuh Negari Ngayogya dinten Isnen. Nalika urmat, mariyem mungel. Usrek para ageng-ageng, sami salah grahita. Pangeran Natakusuma sampun kapanggih Tuwan Kraper, aturipun dhateng Pangeran, “Sarawuh tuwan ing Ngayogya, Pangeran, kumisi jendral lir sakit angsal jampi. Tuwin lampah peteng dalu, sinung damar lilin trangipun manah kula”.

Pangran Natakusuma amangsuii,” Trima kasih. Wondene lampah kula punika tuwan, kula kautus Tuwan Besar dhumateng kakangmas Sultan, Amung bab ingkang kalih prakawis boten winehng malih. Utawi serat inggih boten mawi”. Tuwan Kraper wangsulanipun, “Alah, srat daluwang, dening srat pangeran Inggris. Kang raka Sultan tetela yen akal tikus. Mau lawan macan”.

Tuwan Kraper lajeng mendhet buk tetunggakan prakawis nagari, tinedahaken Pangeran. Sesampuning tiningalan, Pangeran Natakusuma ngandika, “Inggih, tuwan. Ing nalika punika, dede garapan kula. Dhateng kula, amung nglampahi panuduh. Yen sampun, nunten wangsul dhateng Nagari Semarang”.

Tuwan Kraper wangsulanipun, “Tuwan Besar sampun dhedhawuh kula, boten susah Pangeran kondur Nagari Semawis. Tuwan Besar dhateng Surakarta, benjing kepanggih ing ngriki. Sampun sumelang ing putra, winong Dipati Semawis.”

Pangeran Natakusuma mangsuh, “Trima kasih”. Kesaru para bupati malebet ing loji, sami mbujung dhateng Pangeran. Tuwan Kraper nabda dhateng patih,” Punika Pangran kumisi Tuwan Besar, nojari kang raka Sultan”.

Pangeran lumebet kamar, Raden Patih katimbalan. “Kula niki kakang Danureja, ndika matur kangmas Sinuhun, ingutus jendral amirapet ing rengu. Sampun kaduk tampa, estu amrih prayogi. Yen kadhahar, samangke tumeka besuk kangmas ratu kula. Utawi boten ginalih, kula ndika siya-siya. Tinulungan Jendral Inggris, saprentahe kula mesthi nglakoni.

Den kongsi nuku umur, tekad pakoning Allah. Kula weruh, Ngayogya tulungan Gupremen”. Kyai Danureja gumeter. Bilih pareng, yogi Pangeran Dipakusuma katimbalan. Pangandikanipun Pangeran,” Ewuh, liyaning patih begandring bicara iku. Wekasan, yen kangmas boten ndhahar, wekas bilahi”.

Raden Patih pamit matur Kangjeng Sultan. Dipati Danureja sampun sowan matur sadaya. Ingkang Sinuhun kapintaning galih. Putra sentana kinerik.

Katuripun Kangjeng Raja, awon sae prayoginipun nunten katimbalan. Kangjeng Sultan rupak ing galih. Pinupus yen dados prang anak lan sanak, leheng anak kang gumanti. Enggal utusan raden patih. Pangeran Dipakusuma tembung animbali Pangeran Natakusuma. Tuwan Kraper, anyentak boten suka. Lan malih, yen malebet kadhaton punapa lenggah kursi punapa lenggah ngandhap”. Pangeran Natakusuma pangandikanipun,”

“Prakara pUniku sepele. Kula taksih amrih prayogine”. Sareng enjing Kangjeng Sultan sampun sedhiya badhe manggihi tamunipun. Partisara, sinamun pepak bupati, mantri, prajurit kebet prayitna miranti.

Pinarak ing srimenganti, putra sentana ken sembuni. Pangran Natakusuma sampun mangkat saking loji. Dragunder teji ngajeng. Prajurit Cipai mangapit. Boten sah kalayan Tuwan Kraper Sareng dumugi ngajengan lajeng ngabekti. Tuwan Kraper tabean lan Ingkang Sinuhun. Sasampuning pembage arja, Pangeran meh tumetes kang waspa ningali kang raka sanget manglih kungsut, risaking sarira.

Antawis dangu sami pengangkahipun. Nunten ingkang rayi matur, “Kula ingutus betul ing Tuwan Besar. Saha ingkang tabe kathah-kathah dhumateng kakangmas Sinuhun. Ingkang katih, dening malih sarehning sapunika puter-puter pranata.

Jendral Dhandeles witipun, enyerekken pangwasa dhateng angger Pangran Dipati. Ginentos Jendral Yansen, boten ewah.

Sareng salin kepala ing Rat Bumi, Tuwan Enggris atas kang kawasa.

Sinuhun anjabel karatoning putra, boten suda. Boten pratela Jendral Enggris, rengat pawong sanak. Yen sinuhun anut, mugi kawangsulna dhateng putra.

Yen jendral sampun bedhami kalayan kangmas, wenang anglahirna sakarsa. Rinembag kepala Gupremen, amrih pikantuk. Kalih, prakawisipun pejahing Patih Dipati Danureja.

Patih, badan palihan gupremen ratu. Sami kagungan abdi, Sinuhun rumaosa yen sisir. Mintaka ampun ing Tuwan Besar.” Legeg boten saged ngandika, satu pandurat gunjing mustaka. Andres sumirat kang luh. Antawis lajeng ngandika,” Kepriye, adhimas, Bapa lan anak upama banyu pinerang.

Paman, wis ora apa-apa. anakmu wis narima. Kari nutugake supeketku. Ora pisan nedya pisah lan Gupremen. Bingen, mengko, nedya belengket.”

Nunten Pangran Dipati matur, “Kangjeng rama, sampun nggega paman. Wirangipun anglangkungi yen pangwasa kawangsulna.”

Kangjeng Sultan ngandika dhateng kang rayi, “Adhimas, luwih panyukupmu mungguh kalingsemaningsun dadi ratu, apa maning anakmu Ki Dipati. Lan galihingsun banget peteng menyang sira. Ingsun njaluk muiih. Ping pindho, layangingsun tan oleh wangsulan. Banget kangenku, tuwin si Beng anakmu banget ngarep-arep tekane kang lanang. Ing satemah kinongkon anglungsur maning, ingsun ora bisa nglakoni”.

Kang rayi aturipun, “Kados kenging sinamun, suprih sampun katupiksa ing alit. Amung nama wangsul yen cundhuk kalayan Tuwan Besar”. Sinuhun ewed punapa kalayan jendral mirapet salir prakawis”.

Kangjeng Sultan gedheg. Pangeran dipati anyambeti, “Mugi, Kangjeng Rama kendela kemawon. Sanget atur kula, sampun nggega paman”.

Pangeran Natakusuma langkung nepsu. Ngandika sareng dhateng Raden Sumadiningrat, “Kula punika punapa den cara sentana jajar, wedi antakanira, boya ngalap opah. Matur wekasing rahayu. Boten dhinahar, sampun.”

Tuwan Kraper ngadeg, pangera.n jinawil. “Sampun boten kadadosan. Suwawi kondur dhateng loji”. Sampun pamit, lajeng medal. Sareng dumugi ing loji, enggal damel srat dhateng Semawis. Kapitan Hanten kang mantuk, atur priksa yen Kangjeng Sultan nduwa.

Semanten Kangjeng Sultan, ka!empakan para k.adang, putra santana, bupati. Estu dadi pakewuh kang ana sajroning loji. Pangeran Dipati langkung condhong kang rama sereng lawan kang paman. Parentah baris tugur sangubengi kang baluwerti.

Semanten kang ibu Pangeran Natakusuma, tuwin kang garwa putranipun ingkang teksih timur, sami dhateng loji utawi para abdinipun.

Kacariyos lngkang Sinuhun Kangjeng Sultan, kang galih saya kuwatir. Dene kang rayi panggah, boten kenging ingengkok liring. Tuwan Kraper angrojongi. Marengi Grebeg, kang rayi ngandika boten purun. Saya boten sakeca kang galih. Sedhih wor miris. Lajeng adamel srat, amung lan Pangran Dipati, Patih Danureja, Pangran Dipakusuma, gangsal carik. Serat wangsulan dhateng Tuwan Besar. Makaten tembunging srat,”

“Tuwan Besar. Sarehning adhimas ingkang pinutus sampun dhateng ing kaluputan kula, kang galih prakawis ingkang punika, kula miturut sadaya.

Ingkang rumiyin, panguwasa kula wangsulaken dhateng putra kula Ki Dipati. Ananging kedhik wira-wiri wirang rupiksa ing bala. Yen sampun pepanggihan, tamtu kula tedha malih.

Kalih, sisip kula mejahi Danureja. Sampun ngaken kalepatan kula. Kula minta ampun ing Gupremen. Ananging ingkang punika, kula sengit wirang. Sisip menggah dhateng adhimas Natakusuma. Kula suwun mantuka dhateng kula netepi lenggah lami.

Rumiyin, mangke, benjang, kula asih dhateng adhimas. Nanging yen adhimas teksih wonten ing loji yen tuwan rawuh Ngayogya, kula boten saged angampah.

Ingkang manah sangga runggi. Utawi para kadangipun sadaya gurup rembag kalayan kula. Sumangga ing penggalih”.

Tiningkem, cap Sultan Amengkubuwarta. Danureja, Dipakusuma, iriban lumebet ing loji. Wanti-wanti winekas, kang rayi sampun ngantos priksa. Kalayan Tuwan Kraper sampun kepanggih, nampeni srat. Prawara kalih sampun wangsul.

Srat lajeng kabuka. Karengrengipun wonten ngarsaning pangeran. Sesampunipun tinupiksa, Tuwan Kraper manabda,” Kadospundi kang karsa, Pangeran, raosing srat punika?”

Pangeran Natakusuma pangandikanipun, “Kula wirang, anglahirna. Sakajeng tedah, bot.en priksa ing awak. Rumiyin mila Kangjeng Sultan sadulure mung kula kang sineganan. Mila sampun kudangan swargi kangmas. Watekipun kados pandam kanginan. Dene kula sumangga Tuwan Besar kang mangreh Nungswa Jawi. Kula darmi anglampahi lan boten gadhah rembag. Tanpa kanthakanthi, kathung amung lan anak loro. Kang siji, kari Semarang. Boten langkung, ingkang kula ajeng-ajeng pitulunganipun Tuwan Besar kang boten mawi kuwatir kalayan ecaning manah.

Menggah wawrat timbang Tuwan Guprenur, yen sejaning gesang nracak,pinten tebihipun lambe ngandhap nginggil” Tuwan Kraper langkung suka.” Yen mekaten, kula nusul Tuwan Besar mbekta srate Sultan”. “Mangsa borong kang anuduh. Jendral sampun rawuh, Nagari Surakarta mesthi lajeng mariki”. Kumendham pinanggih, pininta ngreksa ing Pangeran. Tuwan Kraper, sampun mangkat kintun tabe Pangeran katur ing Tuwan Besar.

Kacariyos, ing Nagari Surakarta Tuwan Jendral bicara langkung pakewed. Patih Candranagara manggih cacad ing Gupremen. Pinten banggi ngukup.

Tuwan Kraper sampun dumugi Nagari Surakarta. Serat saking Kangjeng Sultan sampun katur ing Tuwan Besar. Lajeng bicara.Ing sasampunipun bicara, Tuwan Kraper ken mantuk rumiyin. Jendral adamel wangsulan dhateng Kangjeng Sultan Ngayogya. Ingkang kautus. Idlir Menting. Manah alus, tur ririh guna.

Tuwan Kraper, sampun dumugi ing Ngayogya. Pangran Natakusuma anungsung wartos. Wangsulanipun Tuwan Kraper,”

Idlir Menting meh dhateng. Welandi prameng guna tur ngrampungi saklir prakawis.”

Semanten Tuwan Idlir Menting sampun dhateng kalayan kapitan kekalih. Ing sesampunning bujana, Tuwan Kraper suka priksa Kyai Danureja. Wonten utusan nama Idlir Menting.

Wanci pukul sanga malebet kedhaton panggih Sultan. Semanten Pangeran Natakusuma ingaturan Tuwan Idlir malebet kamar. Sasampuning tabe, sebdanipun Tuwan Idlir, “Kula punika, kautus pinanggih kang raka Sultan. Ing mangke Sultan sampun miturut ing Gupremen. Salir prakawisipun kalepatan sampun miturut. Minta ampun sedaya, ing sapunika kang raka Sultan kang karsa Tuwan Besar sampun manggih prayogi.

Dene ing mangke, Pangeran asowana kang raka Sultan. Sarta den genging urmat. Pinundhutken tambah bumi ing raka Sultan, mangka tingal Gupremen. Yen Pangeran boten lega, anglahirna raosing galih. Tuwan Besar anuruti sasenengipun Pangeran Natakusuma”.

Wangsulanipun, “Kula, kados ringgit, Tuwan Besar dhalangipun Panggung. Punapa ingkang karsa tamtu kula anglampahi. Nanging ing wingking, yen wonten watiring manah amesthi kula pratelan. Sapunika malih saea, kathah tiyang sumengit.”

Idhr Menting mireng, hentyarsaning manah, “Yen sampun dhangan, kula tumut Pangeran malebet kadhaton panggih kang raka Sultan. Yen boten mangga, boten pineksa”.

Pangeran Natakusuma wangsulanipun, “Yen ing karsa Tuwan Besar punika, kula inggih sowan”. Idlir Menting langkung suka, “Punika tekad utama, enget ing sadherek sepuh”.

Sareng dumugi pukul sanga, bupati dhateng. Tuwan Idlir, sampun mangkat. Wonten sitinggil, pinethuk damar lilin. Pinanggihan wonten ing srimenganti. Kangjeng Sultan sampun tampi srat. Ungelipun cara Inggris, lajeng ingkang maos Tuwan Idlir piyambak. Sarta kamuradan roasing srat. Wondene ungelipun ing nuwala, “Ing sarehning Kangjeng Sultan ing mangke sampun miturut ing Gupremen, saliring kalepatan sampun mintak ampun, graning cudaka, kang rayi Pangran Natakusuma harja boten jalidra ing raka Sultan. Tuwin dhateng Gupremen, kang rayi Pangeran dumugi kang putra den kaniaya. Lampahipun tinulung ing Gurnadur, saha kapercaya ing Gupremen. Dados semelanging raka, dipun tedha wangsul mantuka kedhaton Ngayogya.

Ananging Pangeran Natakusuma tuwin kang putra sadhanganing manah, yen kraos sowan ing Sultan, sokur sewu, Gupremen titip sampun ngantos kasusahan. Benjing lusah, Tuwan Besar dhateng karsa amangun sumpah prejangjeyan ageng.”

Kang surat sampun tamat. Idlir Menting, anantun Pangeran Natakusuma,” Kadospundi, Pangeran. Kula ajeng mantuk dhateng loji, punapa kantun sowan kang raka, punapa kondur dhateng loji. Kula, nuruti”

Kangjeng Sultan gugup ngandika, “Adhimas, arep takjaluk lumebu kadhaton. Anake banget “kangenku, tuwin putune loro pisan wis padha gedhe. Lan karodene maneh, pada eling welinge swarga”.

Tuwan Idlir sampun tabeyan pamit mantuk. Kangjeng Sultan lajeng ngedhaton. Kang rayi boten kenging pisah. Tuwin Pangran Dipati, para garwa sami methuk. Ratu Kancana anglangkungi dhateng besanipun.

Ratu Ayu, pitaken ingkang raka. Kawangsulan teksih wonten Semawis. Sareng sampun dumugi, lajeng bibaran. Pangeran Natakusuma boten kondur ing dalemipun, wonten Natadiningratan.

Saking karsanipun ingkang raka Sultan, sareng enjing Kangjeng Sultan utusan maringaken sadaya sakagunganipun ingkang rayi kang wonten ing kadh’aton. Barang kang katriwal, kang Sinuhun singlar tan nguningani. Miwah dhuwung pusaka, kang kapendhet raden patih rumiyin.

Kangjeng Sultan kipa-kipat. Trekaning galih, amung sang anak anung ngaku nora weruh. Tuhu mencuri loro, Adikusuma Mangkubumi. Nanging Kangjeng Sultan boten karsa nalar.

Sampun dumugi ing ubanggi, enjing Kangjeng Sultan ewah adatipun kados ingkang sampun kalampahan. Semanten Pangeran Natakusuma boten tumut methuk.

Saking rehipun kang raka, sandi ngayemna kang sarira. Tuwan Besar sampun rawuh ing loji. Utawi Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan ubanggi benjing tindak dhateng loji amangun prejangji.

Kangjeng Sultan sampun kondur angadhaton. Sonten utusan dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma, Paring priksa yen benjing-enjing mangun prejangji pepageran. Pangeran boten kalilan tumut, kados kala methuk damelipun kangjeng Sultan pyambak. Jangji Ratu lan Gupremen. Kangjeng Pangeran sampun sumlanging galih. Kang tampi dhawuh matur sandika. Utusan, sampun wangsul.

Wondene pamrihipun Kangjeng Sultan mila kang rayi sinilep yen manggih urmating jendral. Dening resep dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma.

Enjing, Kangjeng Sultan sampun rawuh ing loji. Anunten damel srat kontrak. Urmatipun Kangjeng Sultan kantun kaping pitulas. Urmat kaping pitulas, urmat kaping pitulikur lepas.

Lajeng aprejangji, sumpah urmat maryem wanti-wanti. Sareng ngajengaken dhahar, Tuwan Besar pitaken,” Dening kang rayi, Pangeran Natakusuma boten katingalan”. Kangjeng Sultan, gupuh anuduh mantri kaparak aken dhawuh ingkang rayi. Soten Tuwan Besar malebet kadhaton badhe kapanggih kalayan Pangeran Natakusuma sakedhap.

Wondene wangsulanipun Kangjeng Sultan dhateng Tuwan Besar, “Adhimas mila boten katingalan anentremaken sariranipun.” Ing sasampuning dhaharan, bibaran. Sonten Tuwan Besar dhateng kedhaton. Kangjeng Sultan mangun suka kelangkung rumengga dhateng tamunipun.

Sareng dhadhaharan medal, Tuwan Besar anakekaken Pangeran Natakusuma. Kangjeng Sultan gugup, animbali kang rayi. Sareng sampun sowan, Tuwan Besar sanget murina. Angsung rembag ing Kangjeng Sultan, “Prayogi kang rayi, lenggaha nginggil wonten ing kursi ngajeng. Jajara paraupesir sedaya, kalayan lenggah bumi kedhik-kedhikipun sami lan patih. Kalih ewu, boten tuna”.

Kangjeng Sultan wangsulanipun, “Inggih netepi adat kemawon. Saru yen linggiha nginggil. Kalayan kangmas Behi punika, sanes adhimas, prenah nem. Tuwan Besar. ngawe Pangran Natakusuma. Kaparingan priksa yen rakandika Sultan lan Gupremen empun sobat lan Ngayogya jadi satu. supeket tak bolih pisah, Gupremen trima kasih, kula mulih Semarang. Layange Pangeran nimbali putrane pengandel, kula kang nggawa”.

Kangjeng Sultan ngandika dhateng kang rayi, “Layange adhimas, kang nggawa Tuwan Besar. Rasane kagedhen laku. BecikeDanureja kirim tulis menyang Natadiningrat”.

Pangeran Dipati anyandhak, “Mangke wingking karembag.paman. Sae anunten mundur, nunggil putra sentana”. Pangeran mundur enggal saking ngarsanipun kang raka Kangjeng Sultan. Tuwan Besar sinegah bujana datan karsa dhahar. Mung ngambil buah jeruk, pinanringaken Pangeran Natakusuma. Juru basa Krisman kautus andhawahaken pangandikanipun Tuwan Besar. “Pangeran sampun susah. Kang gaUh, kang eca. Tuwan Besar boten mangertos karsanipun kang raka Sultan. Dene boten pesaja dhateng kang rayi. Amung Tuwan Besar tuhu asih dhateng Pangeran. Ing saben satengah masa, kaparingan tigang ewu. Nanging kesrawung kathah prekawis, benjing mangsa trang jawah wonten pranatan malih. Pangran kang sabar, sokur narima sabarang karsa kang pinundhut Tuwan Kraper, sampun kadhawuhaken putra santana. Tumeling, nanging boten wonten mireng.

Tuwan Besar sampun pamit, anunten bodhol. Wanci bangun, tuwan jendral mangkat kondur dhateng Semawis. Seratipun Dipati Danureja, sampun mangkat, kang nimbali Raden Tumenggung Natadiningrat.

Ing nalika semanten, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan karaos-raos sihipun dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma. Pangandikanipun, “Amung sira, sadulurku kang lanang. Rewangku, lara kasmala. Sakehe kaluputaningsun aja dadi atimu. Narimaa, wus karsaning Allah.”

Enjing sonten, bujana mintir saking kadhaton kaparingaken kang rayi.

Kacriyos Tuwan Besar amung sipeng sedalu wonten Semawis. Lajeng layar dhateng ing Betawi. Utusan Ngayogya, sarta seratipun Dipati Danureja sampun dumugi tinampen Dipati ing Semawis. Katur Tuwan Guprenur, langkung duka. Dene kang surat aut kang kertas lan boten wonten tandhanipun Pangeran Natakusuma.

Boten tumrap srating patih tuwin Kangjeng Sultan utawi residen Ngayogya. Kang utusan katulak. Semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan tinotol ing Tuwan Residhen Kraper dening lepating utusan ingkang nimbali Raden Tumenggung Natadiningrat.

Kangjeng Sultan langkung gugup, enggal damel srat sarta prajurit lebet k.en mapak. Utusan sampun mangkat, wangsul dhateng Semawis.

Tuwan Guprenur sampun tampi sratipun Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, sarta residhen amertandhani sumekta lawankang methuk. Raden Tumenggung Natadiningrat, sampun pamit ing Tuwan Guprenur saha Dipati Semawis.

Dumugi ing Ngayogya, kepanggih tuwan residhen. Lajeng sowan ing kedhaton. Ingkang Sinuhun langkung oneng dhateng ing mantu. Sesampuning dumugi kaonengan ndikakaken kondur dalemipun kalayan garwa.

Kacariyos Raden Tumenggung Danukusuma sapejahipun kang putra, Raden Patih Danureja lajeng kapocot. Ananging duka dalem boten surut, saya amrati. Raden Danukusuma kapejahan, wonten ing wana Pacitan.

Semanten kang Sinuhun Kangjeng Sultan, sakonduripun kang rayi pangeran Natakusuma, kang putra saya melok kalayan patih nggenipun angakali anjegung panjenengan, wewah tambah kang bendu.

Abdinipun kang putra Pangeran Dipati kang sami priksa ing wadi, pinundhut cinepengan. Lurah pitu ginedhong, kalebet pikandel suranata sami kahmbang aturipun.

Kang satunggal kabucal ing wana agung. Kang nenem kaluwaran. Pangran Dipati mangunggut-unggut. Kagalih sampun alit. Rerengganing raja, ambok kang anjageni kasaosaken kang rama. Jejuluk, nama raja tuwin bintang boten karsa mundhut. Tansah nggegering kang manah. Temah kados anekad, Pangran Dipati pinupus. Mung cipta ngungsi gesang. Kang sarira pinasrahaken Kepala Buntut Babah Jim Sing, den bebaluhi sekretaris pasrah ing residhen. Sanget mintak tulung saking dukane kang rama. Maras yen dibunuh lir patih.

Semanten Pangeran Mangkudiningrat. ing gaUh mingis. Ngangkah gumantos ing raja putra. Babah”Jim Sing ingebang Pangran Dipati. Yen dhinahar aturipun ing Gupremen, pinunjung sabin sewu. Yen kang sarira tulus jumeneng Ratu Ngayogya, den kartuna sawiii sewawi, sumangga. Angger mung dadosa, nanging yen teksih kang rama boten saged anglampahi. Sebarang karsanipun geseh. Kang rama ambeg piangkuh dhateng Gupremen, tanpa kering.

Kang putra yen mambengana, nuwun boten anglat, tansah ingangsa-angsa. Rumiyin Patih Danureja sampun pejah wewah bapakipun. Tiyang kadipaten telas sadaya. Urmating raja katur taksih manginggi-inggit. Pangeran Natakusuma sadhatengipun, nenajemi kang raka kalayan Pangeran Mangkudiningrat. Mila Pangeran Dipati, yen sonten boten ngraos priksa enjing. Yen enjing, boten dumugi siyang saking sanget kekesing manahipun. Ingkang punika, sumangga ing Gupremen.

Pejah gesang amung ngungsi gesang. Tuwan Residhen Kraper welas. Jim Sing kon matur, muga kang sareh, lagi atur priksa ing jendral. Amung kedhik, aja rtgrasani Pangeran Natakusuma, kekasihe Tuwan Besar. Pangeran Dipati sareng mireng yen saged, analangsa dhateng kang paman. Nanging rikuh, dening kang rayi Pangeran Mangkudiningrat ingkang dipun Ungsemi. Lajeng ngundhangi sadaya abdinipun, sampun wonten purun dhateng tiyang ing Natakusuman, Kalayan sawarnining prawara kang dados gauhipun kang paman rumiyin, boten karsa katempelan.

Pangeran Adikusuma ketail. Amung kang rayi kalih, ingkang rinaket. Pangeran Panengah, Pangeran Mangkubumi, semanten Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan katungkul among lulut kalayan tansah cene-cene dhateng kang putra.

Kacariyos, semanten Raden Tumenggung Sumadiningrat jinawil utusanipun Kangjeng Susuhunan Surakarta anama Ranawijaya, ken matur ing Kangjeng Sultan.

Pangandikanipun Kangjeng Sunan, “Paman Sultan, apa ora priksa. Paman Natakusuma kekasihe gurnadur. Sakarsane sinludah residhen. Darma tunggu barang jroning loji. Sasat kagungane paman Natakusuma kabeh. Patih Cakranagara ora nyilih mata, kuping. Weruh dhewe lagi ana ing Semarang anggepe jendral menyang paman Prabu. Muga kang saged momong kang rayi, den saged mulut tresna. Sabab, iku yen krodha kaya Narpati Mandraka. Kadi rane Candhabirawa. Wong Inggris, kelar badhog Negara Ngayogya. Lan ora wurung angembeti panjenenganingsun.

Nalasrewu, yen wis wedran, kaya priye dadine”. Kangjeng Sunan karsaning galih ngabeni subraja lungit, angadubata remuka sakarone. Semanten Raden Sumadiningrat, enggal matur Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, yen pyambakipun kadhatengan utusan Surakarta, saking Kangjeng Sunan.

Ingkang Sinuhun Sultan mireng njenger, galih langkung barubah. Kang rayi arsa ginuled kang sayektos, was-was dhateng kang putra. Yen kaajengna, watir dening wali-walikaniaya. Lan wis gedhe d.angdanane kinanthi gurnadur. Ing galih keran-keron. sinukma ora siwah. Bobot lungguh sewu, kurang sawang luwih uwong. Dados Pangeran Mangkudiningrat tinuduh nalika kang paman kalayan kadangipun kang sami nunggil galih.

Semanten Pangeran Natakusuma sampun pindhah dhateng padalemanipun lami, awit saking karsanipun ingkang raka Sinuhun Sultan. Sabab kang rayi yen dereng ngalih saking Natadiningratan, kang galih boten sakeca. Kalayan sawarnaning ongkos andadosi dalemipun kang rayi, patedhan dalem sadaya saking sihipun. Ingkang Sinuhun sring tindak amriksani kang sami anyambut damel.

Kacariyos Raden Sumadiningrat panasten, boten sarju lan kang rayi Raden Jayaningrat. Yen ndulu asring katimbalan ing Pangeran Dipati, boten liyan ingkang rayi rinaosan amung Kangjeng Sultan, dening raketipun ingkang rayi.

Pangeran Natakusuma anglangkungi saking watir, boten wande abibrahaken nagari. Mila Raden Sumadiningrat wicantenipun, “Adhi, kowe matura ingkang Sinuhun. Sabab Rama Natakusuma rinaket. Aku ora suwawi. Utawa pinundhut rembuge ora eca. Wantu wis awak Gupremen. Mangsa ngartakna garasak ulat winor pengarah. Kayu mandira upamane menawa angendhih wit. Tekane saka sabrang iki solah tingkahe apa jenate ki patih Bobote, tikel sewu pamalese.

Katemu pirang prakara yen ora sedya malesi, wong wis nemu lara wirang”. Dhasare pyayi wegig, lembut sandine. Melas asih, mundhuk-mundhuk nggutuk watu. Yen lena mesthi jongorake. Kabeh sentanane Sinuhun, mung siji iku kang wani. Sabab apa, gendhinge kang raka kaduga anyembadani agal lembute. Prawara kadang kabeh rusak atine.

Sama Natakusuma, yen ginega ing Sinuhun darah Kedhu, kuwat angrontog nagara. Kang dhingin dhi Rangga. Nuliki Lurah kang mati wong padha ngrusuhi jaman. Aja cacak iku maning, metu budine mesthi jagad dahuru. Ngilangake tingkahe wong andon mukti, Nagara Ngayogya kocar-kacir. Karo dene maneh, Kangjeng Sunan wus ngaturi penjawil adhi Brangtakusuma. Yen welas menyang Sinuhun, enggal matura”. Wangsulanipun ajrih.

Raden Sumadiningrat nepsu, “Sapa wani matur, liya adhi. Sarta den sukani kapal sapirantosipun. Raden Brangtakusuma mongglok manahipun, purun matur. Kangjeng Sultan ing galih glana mor mukswa. Panas prih kadi rinujid, kagol enggenipun amendhet sihipun kang rayi, lajeng makung. Amung kang putra Pangeran Dipati tinedha jroning semadi, cupeta. Semanten Pangeran Dipati, saya sanget anggubel dhateng jim sing.

Nanging residhen taksih tengah-tengah. Kangjeng sultan tinodhi. Punapa kang tresna putus, yen sampun puwas miyosna pangandika, kados pundi kang karsa. Utawi, yen ingampun kang pulih dhateng putra, sampun ngantos angrewedi rembag.

Kangjeng Sultan tampining galih slingan. Tinarka Pangeran Dipati anyambat ngrogoh njajagi kang galih. Temah wangsulanipun basa cangkriman. “Biyen, mengko, kang sungadhang iya Dipati. Dene ala sapa wruh. Allah kang ngadili. Anak bisa golek bapa. Bapa bisa golek anak.”

Tuwan residhen boten mangertos, tinarka Kangjeng Sultan limut. Ingkang Sinuhun macut kang duka. Kang ibu Pangeran Dipati den betheki. Kang Ratu Kadhaton dadi lelaran. Pamrihipun ing galih, pyayi estri kakipun pyambak dudu atasing Gupremen. Supados kang putra kitir, anak molah sayekti kapradhah, biyung katempuh. Jer dheweke kang nggegasah memarahi.

Pangeran Dipati byuh, alangkung wirang adamel srat dhateng Jim sing. Lajeng Tumameng ing tuwan residhen, langkung mangres manahipun. Enggal damel srat katur ing Tuwan Besar. KaptinJim Sing saya agelak nenajemi wewadul ing residhen, yen Kangjeng Sultan badhe mejahi pyambakipun. Tuwin dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma sampun boten pesaja. Sanget nggenipun nyigeni, pundi kang raket kalayan Tuwan Jinenggaman langkung dipun gethingi.

Saking Kangjeng Sultan boten rujuk ing tuwanku, utawi pejahipun Peken Ageng, mila boten kalilan dhateng ing Peken Gadhing sadaya.

Residhen mireng, langkung nepsu. Mukane dadi getih. Enggal parentah kumendham ken ngetengi sadaya maryem ing loji. Sadaya prajurit Gupremen angati-ati, sebab yen Sultan sedya amrih ngukup kang rayi tuwin kadipaten, aja kenen. Inggal aku tulung pangeran. Jim Sing griyanipun jinagi prajurit Cipahi.

Tuwan Residhen lajeng kengkenan pengandelipun, nungsung wartos ing Pangeran Natakusuma. Aturipun Encik Amat, “Saking Kang tabe, kula kautus kang saudara anuwun priksa punapa Kangjeng Pangeran punapa sampun eca kang galih.

Kamireng saking loji, den angkah ing raka dalem Sinuhun. Kang punika, yen tamtu kaangkah enggala lapura dhateng loji, Pesthi prajurit Gupremen lajeng tetulung. Kalayan kagungan dalem arta kang teksih wonten ing loji, patedhanipun jendral rumiyin punika sampun la’mi dhatengipun.

Kalayan saking Tuwan Adam, sapunika ajrih njagi Nagari Surakarta. Ngraos boten kadugi, Tuwan Gope ingkang gentosi. Nagri Semawis tinilar Tuwan Garnam, ingkang njagi kawarti ing Gupremen ratu kalih sabyantu jangji sareng lebur ing prang.

Sabarang pamundhutipun Tuwan Besar ing Sala, Cakranagara pangulah putusan mantri nama Ranawijaya. Raden Sumadiningrat nyanggemi putusan. Kaji Brahim Kalayan mantri ketanggung mudhi sratipun Kangjeng Sultan. Dening pangolah. andel ipe dalem Raden Prawira diwirya.

Surakarta Pangeran Buminata, sosoging srat wira-wiri. Punika ingkang saudara angresaya dhumateng Kangjeng Pangeran. Mugi kacepenga tiyang kang dados sandi penglampah.”

Wangsulanipun pangandika Pangeran Natakusuma, “Mungguh panyekele gampang. Nanging aku isih kawengku ing ratu kangmas Sultan. Karo dene maneh, wong kang padha diutus darma nglakoni. Wong cilik wis wajibe. Wong ngawula, anut sakarsaninggusti. Yen tuwan residhen nari aku, banget nora rembug. Karane Gupremen Welandi ngadegake loji Kelathen anjagani tunggu nagara. Mangsa biyen ora kena ratu bebalangan tulis, yen ora pelawangan Welanda. Barang kangmas Sinuhun iki, Pangeran Dipati kang marahi dhawuh Cakranagara. Wong kadipaten dadi ular-ular. Jenenge Tirtayuda iku ana Cakranagaran. Utawa anakku sring kongkon-kinongkon. Nanging padha bupati, tunggal gawe among nagara, bab padu-paripadu.

Dene Tuwan Minister takon enake atiku, kepriye nggonku ora enak. Asalku Ngayogya, ciptaku rina wengi mung sudaraku kang tak deleng saking pulmaking jendral tumeka Rat Jawa anyatroni. Angsal jendral misih tresna, ora giris maras. Sarta wekasane, nglindhung Allah. Sarate. ngandel Gupremen. Apa ingkang takwedeni?”.

Encik Amat matur malih, “Kalayan malih, Tuwan Minister nyuwun priyogi babing bandar. Badhe kasuwun gadhuh, kaindhakan paosipun.

Ing Surakarta, Kangjeng Sunan sampun miturut. Yen raka dalem Kangjeng Sultan boten marengi, bumi-bumi sanggemanipun Pangeran Dipati dhateng jendral Dhandheles badhe dipun dhadhali sadaya”. Pangeran Natakusuma pangandikanipun, “bab bandar, aku ora sumurup. Mangsa bodoa sudaraku lawan kang duwe nagara”.

Encik Amat sampun pamit. Semanten nuju Mulud Grebegan, Pangeran Natakusuma boten sowan. Amung abdenipun prajurit boten ewah kados adatipun. Tuwin pengangge anglangkungi prajurit dalem. Para ageng-ageng, langkung panasmanahipun. Kangjeng Sultan, kang rayi rinaosan, “Adhimas, wis besar ati. Wong sarirane Tuwan Besar”.

Kacariyos Tuwan Minister ngangkatianuwungadhuhbandar, kawrat ing srat. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan kekah boten suka.

Terkaning galih cawang ro. Kang rayi Pangeran Natakusuma, Pangeran Dipati kang ambyantu minister. Tuwan Jan Kraper langkung nepsu. Lajeng sowan, para putra santana, bupati pepak sadaya. Aturipun Tuwan Minister, “Tuwan Sultan, bab prakawis bandar tamtu kula suwun gadhuh. Kangjeng Sunan Surakarta sampun miturut”.

Ingkang Sinuhun langkung cukeng, ingkang pangandika, “Nganggo wewatoning Sala, seje ratu seje tata nagara”. Tuwan Minister matur malih, “Kados boten wonten sanesipun, menggah panjenengan ratu ing Tanah Jawi, sigar emangka. Utawi Gupremen anggepipun tamtu asih tuwin urmatipun boten wonten kaotipun ratu kekalih. Ing mangke tuwan pyambak ingkang kedah bawur, lumampah kasanesaken kalayan Surakarta. Langkung sukur ampang gampil”. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan kapetek kang galih. Dangu boten ngandika, sareng badhe ngandika, pinapas ing tuwan minister, “Tuwan Besar timbalanipun, benjing trang jawah sawarnining bumi-bumi Kedhu, mancanagara kang sampun mungel ing buk ingkang dados pasrahan sanggemanipun kang dhateng Jendral Dhandheles rumiyin, kasaosna kang enggal.

Tuwan minister lajeng pamit mantuk. Sesampuning tabeyan, Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan jenger muwun. Ngandika dhateng kang rayi Pangeran Natakusuma, “Adhimas, ing sapungkurmu prakara bumi iku ingsun ora ngrasa amewehake buke. Jaluk capingsun, sun dipeksa. Dene olehe nuli ana ing loji. Ing mengko mecah gegedhohing ati”.

Ingkang Sinuhun gumeter sumamburat, kang galih sanget kuwur. Kang putra Pangeran Dipati, kados sinuduk kagapyuk. Kang rayi amung atur sembah, kang sami sowan langkung gumeter. Pangeran Dipati anangis. Kangjeng Sultan kecoh, nunten kundur. Semanten Raden Dipati ing galih, posing sanget kuwatir.

Tengah dalu pamempenging jawah, dhateng loji. Andadosaken rembag tansah Jim Sing sagah ngengani pintu. Tuwin saliring bumi-bumi pinundhut sadaya, narima dados ratu belanjan. Asal kang rama kesah saking Tanah Jawi. Punapa rehing jendral. Tamtu sandika anglampahi. Datan tahan yen pinurih pejah. Pangeran dipati nangis, sarta panggubelipun sanget Kang sarira celong kusut, saking awis dhahar tuwin sare.

Tuwan minister kang manah kados sinendhal. Langkung pyuh, gentos ciyuman sarta sanget pitungkasipun. Minister wantos-wantos dhumateng paman Pangeran Natakusuma, “Sukur saged ngrangkul, yen boten saged amung aja salah cipta, iku kekasih Gupremen. Aja dadi sandhungan, lan salahe kang rama Sultan, muga kang paman tinedahane.

Prakara bumi sanggemahe, sebab manawa labuh abot sanggane bilaine. Minister nemu dukane gurnadur. Pangeran Dipati ngeres, “Pamenggah kang dhateng paman sampun kasep, sanget su,mengit dhateng ing kula. Inggih mangsa boronga ing tuwan, mamrih prayogi”. Tuwan minister anyagahi angrapetaken andum pantes. Pangran Dipati sampun kondur, boten kantun P.abah Jim Sing. Tuwan minister enggal adamel srat wawekasan bicara, katur ing Gurnadur-Jendral yen dhateng Kangjeng Sultan sampun putus besar.

“Sayogenipun kang putra Pangeran Dipati pantes yen tinulung, amlasaken, pasrah ngungsi gesang. Punapa kang dados reh Tuwan Besar, saestu kalampahan yen sampun dados ratu. Sanadyan ing benjang gampil. Ing sakarsanipun Gurnadur, Gupremen. boten kaniaya. Nalar trahing luput, yen liya saking punika kang jumeneng ratu, kedah-kedah anyumektani tetulung sayektos.

Yen datan makaten kang praniti Gupremen, tedah anganiaya. Yen angsal kang wicaksuh manah, saking pengraos kula boten pikantuk. Ing wingking karembag malih, gampil. Wondene Pangeran Natakusuma, mahardika ing Gupremen. Putra wuragil, kekasihing jendral kados Pangeran Mangkunagara ing sapunika inggih Pangeran Suryaprangwadana. Sor timbangipun, menggah lenggahing siti kalayan antekipun dereng kantenan.

Tandhanipun dhateng gupremen, ingkang punika sumangga ing gurnadur. Sampun kula wawrat, saha malih mugi tuwan sediyaa prang dhumateng Nagari Ngayogya.”

Semanten srat sampun lumampah, anunten Tuwan Kraper kalayan upsir Ngayogya, kang sajak winawrat kabar karsanipun Kangjeng Sultan yasa maryem baru, waja, kejen, tembaga sari, kurang mimis sela. Semanten Pangeran Dipati, langkung sandeya galihipun. Boten panggih kalayan kang paman, ananging kang manah majeng mundur. Den aturi manawi boten kenging, lajeng utusan abdi estri ngaturi kang paman. Kepareng kang paman Pangeran Natakusuma boten wiyang. Margi saking kedah priksa watesing.galih kang putra Pangeran Dipati.

Ananging surti angatos-atos, kang putra sami ndherek tuwin samektanipun kang abdi. Pangeran Natakusuma rawuh kadipaten, sepi amung kang tungguk. Pratandha yen boten simpen galih. Aturipun Pangeran Dipati dhateng kang paman, “Mila paman kula aturi, saking paningal kula sarawuhipun paman saking Betawi, saking panyipta kula, upami jeksa ing pramudita senadyan dede damelanipun.

Paman priksa saha paben kula kalayan rama prakara bumi. Ingkang kapaben sumerep dados pasrahan dhateng Jendral Dhandheles rumiyin. Nalika Kangjeng Rama linungsur, kula kang pineksa nggentosi. Prentahipunjendral.boten linampahan, mesthi risak sadayanipun.

Dados kula pilalu, pangwasa kula tampeni. Yen sampuna kabetah rama sampun sepuh, kantun pinten kang yuswa. Kalih, tiyang sampun wajib kula.

Jendral mahabala, menuhi kekuwu wonten pondhokan Karanggan, anedha binayar beton. Susahing saradhadhu, mila partisara ing prajangji panjenengan manawi pun Rangga nggitik. Begja pun Rangga sampun pejah. Punika Gupremen sayahipun karegen. Anedha epah, kirang langkung kalih kethi yatra binayaraken Gupremen.

Tumunten jendral anedha malih, mancanagari kalayan Kedhu. Gupremen kang pacak baris, boten kabibaraken yen dereng sok dhusun.

Kula dipun undhang jendral dhateng loji, dipun ken damel srat prajangjen, pasrahan bumi punika. Sareng dados, dipun ken ngecapi, capipun kangjeng rama. Kula sencayakaken sadaya, sami rembag dumugi putra dalem kekasih adhimas Mangkudiningrat, tumut urun wudhu maringna cap.

Sanget ndadosaken susah, Gupremen kang tugur baris sunggatanipunlangkung kathah. Ing satemah tiyang Ngayogya mupakat, nunten cap kaparingaken. Idhep-idhep tulak bilahi, ing buri ana rembug. Sadaya inggih sami guyup. Ing mangke dhoging awon, kula pyambak. Punika menggah paman kados pundi?”

“Serat kalayan cap, punapa boten angger angecapi?” wangsulanipun ingkang paman. “Menggah ingkang punika, sami raosipun. Prenata Tanah Hendia, tandha asta, ciri cap. Barang prekawis, sepalihipun supata”.

Pangeran Dipati sanget mireng sebdanipun ingkang paman. Pangeran Dipati manabda malih, “Bilih paman anutuh kula boten amewehaken bumi. Gemet, resik punika nalaripun ing benjang yen pinaben ing jendral, paman mugiingkang wening”.

Pangeran Natakusuma mesem mangsuli malih, “Inggih, angger. Ananging dede damel kula bab nagari. Sadhateng kula, dereng sumerep Ngayogya solah bawanipun”.

Raja putra tembungipun ngasin-asin, ‘Sebab kening godhanipun kang wonten toya sumurup, mila rawat-rawut. Sapunika emut, welingipun swargi, paman sudarma kula utawi pun adhi sadherek kula yektos. “Anunten sugata medal, sesampuning dumugi, Pangeran Natakusuma lajeng kondur.

Semanten kapriksa dhateng Ingkang Sinuhun, manawi ingkang rayi dhateng kadipaten. Raden Tumenggung Natadiningrat ingandikan, dinangu nggenipun dhateng kadipaten. Sampun katur sadaya, yen patembunganipun mbebilas prakawis srat angecapi siti. Kangjeng Sultan langkung duka, males ambebilas”. Besuk maning, ramakmu yen gelem diundang Ki Dipati, pecah karo ingsun, apadene sira. Wantu kaprenah nom sira, yen ingundang wangsulana wedi yen ora katur marang ingsun. Wong wis muyab, bingung. Wis metu, teka manusa besuk, apa kang tinemu”.

Raden Tumenggung Natadiningrat atur sembah. Rayi dalem, kula ngandikan awrat kang galih. Rinaos ajrih ing Sinuhun. Dening putra binadhe aji, Kangjeng Gusti Pangeran Dipati pangaubaning witning purwaning sikara. Wonten pacuh sanget leganing kang galih”.

Raden tumenggung sampun tinudhung medal. Semanten Pangeran pati mireng yen den sotaken kang rama, methentheng r.ialah nantang. Beleh supatane malati. Pisuhe panasten, lengus menyang ahak ora ngenaki ati. Apa bedane, padha kawulaning Allah. Wajibing wong, ihtiyar tulak bilahi”.

Kacariyos, Pangeran Natakusuma ingaturan minister dhateng loji, kalayan ingkang putra sepuh Raden Tumenggung Natadiningrat. Tuwan minister aturipun dhateng pangeran, “Punikawonten parentahing jendral, kala wingi dhatengipun. Timbalanipun Tuwan Besar, ing mangke kang raka Sultan tita degsura, sumitra boten tuhu purun dhateng Gupremen. Jendral badhe nginggahi mariki, mawi mawa bala kulit item pethak, ngayoni kang raka Sultan. Ananging yen kapok, biangsut pesthi ing benjing ginalih malih.

Wondene menggah jumeneng ratu malih, sampun boten patut. Ingkang nggentosi dereng kantenan, kirang priksa putra utawi kadang. Ananging tuwan Pangeran tamtu mardika ing Tanah Jawi, kaluhuran punapa raja mengku pangwasa pyambak. Nagri pasisir, agung pundi ingkang tuwan senengi. Nadyan Ngayogya kemawon, sor timbang kalayan ratu. Karsanipun kangjeng Gupermen, para ratu kaprabonipun dipun uruti. Sampun ngegungaken angkah, kadosa para ratu pasisir. Punapa kang den pengini mung ratu njaga jagul, njaga kebon mung ginajih.

Sanes kalayan tuwan pangeran, putra waruju ing jendral tur kekasih”.

Pangeran Natakusuma alon pitaken mangsuli, “Sinten den angkat ratu? Sami-sami, luhung ngapura kang rama. Yen sampun kapok,  lulus boten licin kados kang putra”.

Tuwan minister sabdanipun, “Sampun marduli, sanes Tuwan Besar prentah dhateng kang sarira. Karaosna, suka tirma kasih saking sih wilasa Tuwan Besar. Yen boten arsa, kados pundi wangsulanipun. Utawi kogel dhateng kang raka Sultan dados mengsah Gupremen”.

Pangeran Natakusuma kendel. Dangu boten amangsuli. Enget wewelingipun kang swargi kala nabda pakepung Surakarta rumiyin. Kangjeng Sultan bebana dhateng Idlir Yan Grepe. Ing benjing sapengkeripun kang eyang, menggah Kraton Ngayogya kang mugi pinara tiga. Pangeran Dipati, Pangeran Ngabehi, Pangeran Natakusuma. Tiga punika, dados ratu sadaya kabawah Surakarta. Kalayan pangulu ratu tiga, nuwuna idin pangulu Surakarta. Kalayan malih wonten srat Gupremen kasrahna Surakarta.

Sunan ingkang andum ratu tiga Ngayogya. Mung punika, boten miyangkah nagari. Ingkang Sinuhun Swarga mireng, langkung duka. Putra tiga wineling, sampun ajrih karenah sampun wonten melik.

Pangeran Natakusuma lajeng mangsuli, “Trima kasih, punapa parentah Gupremen kula mituhu anglampahi. Ing panedyaning manah, amemales ing tuwin anak putu kula ing puja bekti. Sumambung, nanggulang repoting bapa ing pandamelan kang tulung sih”.

Tuwan minister langkung suka, “Tamtu, sampe ing putra wayah lulus sihipun Gupremen. Turun-temurun, tetepa cepeng lungiya anyilum.” Lajeng sami prejangji, sumpah. Sinten ingkang anyidrani boten manggih kayuwanan.

Tuwan minister mangka wakil sumpahipun Gurnadur Jendral. Tuwin Raden Tumenggung Natadiningrat atur sumpah ing Gupremen. Tuwan minister lajeng damel tandha asta. “Pangran Natakusuma, saking panuwunipun sebarang karsanipun Gupremen mugi kula suwun nuntenipun.

Manawi solah kawanguran, tiwas kacingklak ngajeng. Saklangkung nganeaya, yen lepat katikel pengajengipun susah. Kalayan kula, tiyang ngabdi sampun agantung dirgama.”

Tuwan minister langkung condhong. Inggih nunten kalampahan karsanipun Tuwan Besar. Sapunika sampun wiwit, icir lebeting nagari kirang kalih. Tuwan jendral rawuh Ngayogya, kontungipun kang raka Sultan. Pangeran Natakusuma, lajeng kondur ing dalemipun. Tansah abdenipun prajurit ginulang solah tingkahing prang sampun sumekta sangkep astraning prajurit.

Pangeran Dipati utusan Ki Wiraguna amaringi arta. Tembungipun, kaulipun kang putra Pangeran Dipati angsal kondur kang paman. Seket reyal kathahipun. Arta sampun tinampen, utusan wangsul. Semanten kang Sinuhun Kangjeng Sultan, pating selusup kang telik anuksma ing Natakusuman. Sampun katur sadaya ing sasolahipun kang rayi. Pangandikan, “Sukur, adhimas anyata yenjamprah”.

Semanten prajurit Inggris, ‘saya kathah ingkang dhateng saking Betawi, Bogor, Surapringga. Lebetipun icir yen dalu, sandi angungsi pangan Ngayogya kang loh jinawi.

Jendral taksih wonten ing Betawi, amatengaken rembag kaliyan Jendral Gilesse. Admiral hantem ing prang titir, mbedhah nagara, anyengkalak para ratu kang mecah Nagari Melaka, utawi Nagari palembang.

Ing loji sampun penuh prajurit. Jim Sing kang anyanggi segahipun, saking ciptaning manahipun adola kucir tinemah. Nadyan kantun kelambi momohan, amung sida prang.

Yen sandi prang, pasthi den talikung, tumpes sabrayatipun, Kocap Pangeran Natakusuma, saya sesek panggladhenipun prajurit. Matuhken kridhaning prang, sandinipun nggegirisi. Kang rayi Pangeran Adikusuma telikipun kang raka Kangjeg Sultan, ing saben dinten boten sah.

Kacariyos, Pangeran Adipati sanget mulet ing Raden Sumadiningrat tuwin Pangeran Dipakusuma rinangkul mudhari wadining kang paman. Supados manggih bilahi, cupeta lampahanipun. Ngamungna kang sarira kanishan ing Gupremen. Utawi, reka pitenah tampingan ngumpulna kecu kang julig, kendel, durjana. Sedya kinecu ing wengi dalem Natakusuman, kang pinurih layon kinebon amuk. Bawura, sapa wruh wong, kinampak.

Tampingan, Pajang, Mataram mopo sadaya. Aturipun kang mantri, boten wegah dhateng. Kang abdi sayektos mung walatipun dening kusuma anyar gcrah galih mentas angluwari tarak brangta. Tamtu darajadipun kombul.

Raja putra anyanggupi anyanggi saliring walat. Siparat, edan, buyana, tinembah kang sarira. Nanging para demang tampingan meksa mopo. Raden Sumadiningrat sampun matur ing Kangjeng Sultan, yen kang rayi Pangeran Natakusuma sandiningInggris. GaUh dalem Ingkang Sinuhun wayang-wuyungan. Dereng pracaya kang yektos, lajeng tindak tetuwi ingkang rayi. Samudana, boten kantun para wanodya tuwin para putra sami ndherek. Katingal kang rayi samekta, amung sakedhap lajeng kondur, Nunten pendhak sonten, Pangeran Dipati mertamu tambuhtambuh rikuh ing galih.

Rumaket mundhut hertih, kumesaja lalawora kepengin pinggang pedhang cara Inggris. Sinaosan, angres pangandikanipun Pangeran Dipati sampun kondur.

Semanten Sinuhun Kangjeng Sultan, rerembagan kalayan Raden Sumadiningrat badhe amangun sumpah. Dadakan, pating garubyug gandheg kontrang-kantring. Sowanipun icir, kang rayi Pangran Natakusuma kantun nggenipun sowan. Sareng dhateng, Kangjeng Sultan lega kang galih. Raden Sumadiningrat nembah, noUh mradinaken kanca. Mila winangun kang sumpah, sebawanipun ing Ngayogya anyalawadi boten sakeca. Ing loji prajurit penuh. Yen wonten gadhah pangulah angrojongi lir punika, mamrih ngrisak panjenengan, punika kenging supaos. Lajeng sami supata, pengulu, ketib, andongani. Pintu sadaya kinunci. Kasaru tiyang atur warti, pecalang kang wonten Prambanan, yen, wonten prajurit Inggris dhateng malih kathahipun kalih atus.

Ingkang Sinuhun langkung gugup. Angutus Raden Janingrat kalih Kyai Martalaya angadhangana ing margi. Parentah ken dugi-dugi, aja miwiti anyorek. Yen lestari, aja alpa kalayan margi kang dhateng kelangenan sangkrah borang kang brukut. Kang Sinuhun angandika, “Ana apa kiye. Mungguh ingsun, ora ana apa-apa “. Aturipun Pangeran Dipati, “Sae minister kadangu dene kathah Enggris dhateng”. Kangjeng Sultan miturut. Angutus Pangeran Dipakusuma, Danunagara. Wangsulanipun Tuwan minister, “Boten wonten punapa-punapa. Rehning bangsa Enggris anyar, badhe priksa Tanah Jawi. Sadaya kantor kawradinan. Sampun adatipun lintu panggenan”.

Utusan wangsul, sampun katur sadaya. Galihipun kang Sinuhun lereh, bibaran kang mangun sumpah.

Kacariyos Tuwan Besar Tomas Setamprot Raples sampun rawuh Nagari Semawis. Semanten Kyai Danureja lumampah ngaturaken pisungsung dhateng Semawis, tuwan minister sarengipun.

Ananging lampahipun Dipati Danureja dipun ken kendel ing Jambu. Minister ingkang lajeng dhateng Semawis. Sandinipun, sarenga patih Surakarta Cakranagara. Yektosipun kang lampah sampun tinarima, tuwan minister sampun panggih Tuwan Besar. Sesampuning bicara, lajeng mantuk.

Adipati Danureja, lami wonten ing Jambu, ngatas boteh winangsulan.

Putranipun Sindunagara ngajak mantuk. Ananging, bapakipun boten purun, amung mresaben kemawon. Tuwan Minister, dumugi Ngayogya boten malebet kadhaton.

Kang Sinuhun mundhut priksa lampahipun Dipati Danureja, aturipun, Boten praduli, sinten priksa. Katumpa surating patih dhapur atur priksa yen tinilar margi ngantos parentah sinentak wonten ing Jambet nggenipun mondhok.

Galih dalem kang Sinuhun langkung glana ruhara, dhawuh dalem ken sabar, “Yen wis tita, enggala mantuk”. Horeg, Nagari Ngayogya. Prajurit dhusun, kinerig sadaya. Putra santana, saben dalu giUr saos. Para bupati, tugur sadaya. Prajurit Enggris ewon jejel ing salebeting loji.

Semanten Raden Sumadiningrat seja ngewani Ingkang Sinuhun.Kangjeng Sultan. Yen boten dhahar aturipun, suka dipun pocota. Menggah Pangeran Natakusuma utawi kang putra Raden Tumenggung Natadiningrat kang punika yen kawengker, pinasrah kalayan kang abdi wonten ing ngarsa dalem.

Pangeran Natakusuma kapipit kalayan putranipun. Sabab yen estu jendral dhateng, inggih punika kadamel methuk paben. Amesthi yen Tuwan Besar kepapan sarta wande nggenipun gadhah pamrih juti.

Yen jendral meksa.angroda Pangeran Natakusuma, gampil ampun wonten asta dalem. Tuwin putranipun lajeng kababaraken pisan. Kang Sinuhun kagunturan ing atur, kelu. Dumadya angaraharah. Ratu Ayu katimbalan, binoyong malebet kadhaton. Sandinipun, samar taksih wonten ing njawi. Yen dados prang, kakungipun nindhihi prajurit.

Raden Sumadiningrat sampun matur Pangeran Dipati, yen kang rama sampun miturut badhe ngangkah kang paman. Utawi Pangran Mangkudiningrat sampun katuran priksa ical sandining Gupremen.

Para putra lega kang galih. Kangjeng Ratu Ayu, wonten salebeting kadhaton. Putra kalih sanget anggenipun budi. Kang ibu ingajak kondur, tansah sesambat kang rama. Kang Sinuhun, angres kang galih. Lajeng ndikakaken kondur. Semanten Pangran Natakusuma nuju saos wonten sitinggil witana, kang abdi miranti. Tuwan minister utusan, ngaturi pangeran. Enget saos, wakil kang putra nem. Sampun panggih minister, raden rinangkul ingarih-arih. “Durung masa ngemot prakara wadi, wis kondura. Rakamu Raden Tumenggung bae, panggiha sakedhap. Wonten, preluning Gupremen”.

Raden Mas wangsul, katur sadaya dhateng kang rama. Kesaru utusan dalem nimbali pangeran malebet kadhaton kalayan tetindhih bupati kang jaga sami ngandikan, “Pangeran Natakusuma, sampun sowan ngarsanipun kang raka. Kang Sinuhun ningali kang rayi, dumadakan dukane larut. Ing galih kelangkung dening welas. Ingarih-arih, rinaket sinandhing lenggah dhahar, boten kadhahar.

Kang rayi pinanci, sinambi ringgitan. Langkung kathah pangandika dalem, “Wingi si Danureja atur yen isih mandheg ing Jambu. Nganti patih ing Sala, Sunan pesthi ngumel-umel. Minister prentah, ora semayan. Pisungsung akeh, den rukti. Iki minister wis teka. Si Danureja ngatas, teka ora pinreduli. Karo dene maneh, ing loji gegaman sukup iku ana apa?”.

Aturipun kang rayi, “Apunten dalem Sinuhun, tuwan minister kala dhatengipun, boten pisah kalayan Cina Jam Sing.” Kanggeg kang Sinuhun, ngandika, “Lagi kanggep si setan gundhul”.

Sasampuning gupita, lajeng bibaran. Kang rayi, tinundhung medal. Dumugi njawi, kang putra sepuh methuk. Lajeng ndikakaken dhateng loji, dados wakilipun kang rama. Semanten Raden Sumadiningrat, Pangeran Dipati telikipun pating selulup, pating talusup. Kang manah glana, dene kang Sinuhun wande baceri kang rayi.

Raden Sumadiningrat nedya mutungi pasangan. Yen kang rayi Pangeran Natakusuma boten kariwus seja mbelayang dhateng Gunung Kidul. Sampun ngait putra santana, angrebahaken Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan. Ngangkah-angkah pinrih kang rayi ketungkul.

Raden Tumenggung Natadiningrat sampun kepanggih minister. Tinuturan prakawis punika, tamtu jendral sampun wonten Salahtiga. Kula katimbalan, karodene malih sapungkur kula den rumeksa kang rama yen watir, leheng nalebu loji barukut.” Wangsulanipun Raden Tumenggung, “Tuwan Besar dereng rawuh ing loji, boten sakeca. Leheng taksih wonten ing njawi. Kalayan malih, atur kula ing tuwan, luhung Kangjeng Sultan, pinarsudi kapokipun”.

Minister wangsulanipun, “Leres, Raden Tumenggung, mrina gadhah mara sepuh. Nanging sampun kasep, sampun putusbesar. Wontena kang nggenteni, mangsa ndika kaprentaha kang rama. Atas bawa pyambak, benjing yen jendral rawuh Nagari Ngayogya, kang rama samektaa saprajuritipun. Methuka ngloji kemawon”.

Raden Tumenggung mangestu wehng, wangsul dhateng sitinggil. Sampun katur sadaya dhateng kang rama. Sareng byar rahina Pangeran Natakusuma kondur. Katungka wonten gandhek utusan dalem. -Mangke sonten ngendikan kalayan sedaya putra sentana. Badhe dhahar eca wonten srimenganti. Gandhek kawangsulan yen pambeng gerah puyeng. Mila kang galih sampun sumelang. Pangeran Natakusuma, lajeng ngendika dhateng kang putra Raden Mas Salya, “Wis, kulup. Ing saiki, lelakon wus ora enak. Kangmasmu tuturana, aku mengko wis ora kemit, luhung binrubuh ngomahku. Wong siji loro ana kang mbela. Ana kepranten, nuli disumur.”

Kang putra, Raden Mas Salya, enggal matur, Kang raka sareng mireng, ing galih sampun nekad. Tan karsa sowan, sanetya sinamun ngunggar-unggar abdi.

Semanten kang Sinuhun, temtu bujana kanggeg. Dening kang rayi boten sowan. Kesaru wonten juru langlang atur priksa yen jendral sampun mariki dumugi ing Bayawangsul. Pangeran Prangwadana methuk wonten ing Ngasem saha samektaning prajurit. Galih dalem kang Sinuhun langkung kagegeran. Bubar sadaya ingkang sowan. Sareng enjing sami pinepak. Pangeran Natakusuma dhawuh sowana wanci bedhug. Parentah poma-poma gerah ndikakake nitih tandhu. Raden Sumadiningrat sedhiya mepak prajurit wonten ing griyanipun. Tandang ingkang para kadang, Raden Janingrat, Wiryawinata, mobat-mabit ambeg krura, mung Raden Janingrat sesumbar padha mangku putri adi. “Si Adhi Natadiningrat, sabudimu aja salah tandhing lan aku sedheng wirota.

Dene rama Natakusuma, donya akir sesembahanku, “Sedheng lawane kangmas Sumadiningrat angling kras.” Rama Natakusuma, masa malatana. Trah Mataram wus mangsuk Enggris. Sedya bawur, wangun-wangun tinilarane’kang swarga”.

Sareng enjing Pangeran Natakusuma marengi geladhi prajuritipun, wonten utusan dalem animbali Kangjeng Pangeran. Prajurit kang geladhi, dhikakaken singidan. Gandhek ndhawuhaken timbalanipun raka dalem kang Sinuhun, mangke wanci bedhug ngandikan menggah pambengan, kapesakna.

Pangeran mangsuli, “Sandika” Utusan sampun mesat. Nunten wonten utusan saking loji, Encik Amat. Sampun pinanggih kalayan Pangeran, aturipun Encik Amat, “Gusti, sadinten punika timbalanipun Tuwan Besar Kangjeng Pangeran mugi malebet ing loji. Tuwan Jendral sampun rawuh ing Prambanan. Tuwan minister kala wau sampun mangkat methuk. Kalayan malih atur, tandha Enggris kaanggea abdi sadaya tumrap wonten bau kang kiwa. Pun Jim Sing wau inggih sampun kaparingan”. Encik Amat sampun pulang. Pangeran Natakusuma enggal nimbali kang putra Raden Tumenggung Natadiningrat. Boten dangu nunten dhateng, amung kalayan kang garwa.

Pangeran Natakusuma sampun mangkat dhateng loji. Prajurit Enggris kaget dening wonten dedamel saking wetan. Sareng priksa tandha, ken lajeng. Nunten wonten utusan dalem pelajengan anututi. Tembung kathah-kathah, animbali sampun boten lumampah sapunika.

Wangsulanipun Kangjeng Pangeran, “Kowe matura menyang Kangjeng Sinuhun. Aku malebu loji dhisik, sabab aku ngrungu warta rawuhe Tuwan Besar. Iki ngangkat angger Pangeran Dipati, kang sarira bakal dilungsur. Poma enggal matura”.

Kangjeng pangeran lajeng dhateng loji. Pinethuk sekretaris, sampun pinarnah panggenanipun. Abdi prajurit baris angubengi, babah Jim Sing kethip-kethip, momonganipun kantun malebet ing loji.

Tuwan sekretaris keUthian, angrangu Pangeran Dipati. Nagari Ngayogya sakalangkung dening trewu. Putra santana, bupati, sampun sami mapan methuk ing prang. Raden Sumadiningrat anutuh-nutuh Kangjeng Sultan. “Lidok mono, ujarku. Lambe kaya gopel ora nganggo dhinahar”.

Ingkang Sinuhun jenger, tansah nebut asma Allah, dene adhimas anemeni. Putra santana, tinodhi sadaya menggah anteping prang. Sagah, boten angoncati.

Anunten peleler medal. Langkung kathah-kathah, kang kamireng jatah mantri. Prasetyanipun, waos, dhuwung, salebeting kadhaton binage ing wadya sadaya. Tuwin sesotya, retna. Ananging kathah kang lajeng minggat.

Ingkang Sinuhun lengleng, kang rayi Pangeran Adikusuma ingunggar-unggar mantuk lenggahipun lami. Tur ingebang-ebang yen sanggup nanggulang wirane kang ana ngloji, antepana sentana nglurahi.

Pangeran Adikusuma nangga setya. Sareng dumugi dalemipun, malencing dhateng Jalasutra sarayatipun. Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, langkung dening sungkawa dhateng kang putra Pangeran Dipati, rikuh celaka. Pangeran Mangkudiningrat cipta den badheni. Utawi para kadang sami nunggil boten pisah njagi damel ngarsaning rama tuwin Pangeran Ngabehi pinulet sihipun. Sanajan sepuh, tatya wrin baya. Pangeran Ngabehi, marengi gerah binoyong kadhaton.

Kacariyos Tuwan Besar sampun rawuh kalayanjendral prang, anama Gilespe. Pangeran Natakusuma, methukaken. Sami pyuh galih, gentos ciyuman. Kapri tuwin jendral prang rawu’hipun wanci pukul gangsal sonten.

Nunten Raden Tumenggung Natadiningrat, utawi kang rayi Raden Mas Salya, ingajak basiyar tuwan minister. Pinenging bekta abdi, mung satunggal kang ndherek.

Enggris pilihan tigangdasa, sami kapale teji, dhateng lurung kadipaten memanuki Pangeran Dipati. Ananging boten wonten medal, m”ung krewalang galih.

Tuwan minister’, langkung ajrih dhateng jendral. Rancanganipun selisir, kang wau rembagipun genah katur Pangeran Dipati lawan kang paman sampun nunggil galih.

Sarawuhipun jendral, methuk wonten ing loji sekahyan. Ing satemah boten wonten katingal. Tuwan minister, muring-muring, lajeng ngidul ngetan, angubengi kenaka taman.

Raden Janingrat kang baris mepeti margi, kang dhateng Natakusuma, mantri mergangsa kang den irid kalayan kaparak tengan ngrisak ing Natakusuman.

Sawek marengi mangkat reramu, nunten minister dhateng. Dragunder nunjang baris, dhadhal. Raden Janingrat, marangincih waos sami nguman-uman, “Adhimas, Natadiningrat den eling. Dene mantu kekasih rinengga, teka abahk”.

Kawangsulan, “Insa Allah, kula emut boten gothang. Sinten witipun kang anyidrani, estu boten betah rinagum tiyang sa-Ngayogya”. Tuwan minister ngejepi dragunder, lajeng ngedrel pistul. Raden Janingrat kras, ngancari waos.

Raden Nayadiningrat ingkang pinrih. Kaptin gancang Raden Janingrat pinedhang, waos nggregeli. Drijinipun rantas, den rerompo binekta mundur.

Kathah tiyang kang tatu kenging mimis. Kesaput dalu, minister lajeng wangsul dhateng loji, kalayan Raden Tumenggung Natadiningrat tuwin kang rayi Raden Mas Salya. Lajeng mangsuh ing Tuwan Besar lan atur warti yen sampun acak prang.

Janingrat nandhang tatu. Enggris kalih kang pejah. Pangandikanipun jendral, “Tak jadi apa. Karo dene malih, Prangwedana teka, Pangeran empun nganggo sumelang. Mila kula timbali, sabab paturane rakandika Sultan kajeng muring-muring ngrungu Prang wedana milu mariki”.

Pangeran Natakusuma, mangsuk, “Sami damelipun Gupremen kang rinembat. Mas putu Prangwedana ing mangke kanca kula”.

Samanten kang Sinuhun priksa Raden Janingrat tatu kapetek ing galih.

Sida dadi prakara. Sadhasaring kadhaton geger. Kangjeng Ratu Kancana angesah angles kang galih.

Raden Janingrat ndikakaken sumingkir dhateng taman. Para putra santana utawi para bupati kenthel manahipun. Miris Raden Sumadiningrat, ningali kang rayi ta’tu. Bekah-bekuh sarwi nangis. Yen puruna, kadi ngamuk sanalika. Ngremet satru, kang wonten ing loji. Pulih getih, nanging kepalang maras.

Kacariyos Pangeran Prangwadana cinegad margi. Raden Sindureja kang ngadhangi, prang daIu popok. Sindureja wegah, satiyangipun sumingkir. Pangeran Surya Prangwadana saged lumebet  nagari. Nanging prajuritipun risak, kathah kang nulak wangsul, bekakas kabucalan. Kartining prang, tandhon mimis, obat kagunganing Gupremen binucal ngalas.

Pangeran Prangwadana sampun dumugi ngloji panggih kang eyang Pangran Natakusuma sakelangkung amulut galih. Aturipun, “Kula anungsung wartos. Kados pundi karsanipun gurnadur. Dene kula boten mawi kaparingan priksa”.

Wangsulanipun ingkang eyang, “Kula boten pae lan mas putu. Amung nglakoni tuduh, sedya males kang tulung sih kula bali wruh Ngayogya saking reh Gupremen. Boten etang dados pocapan, cipta nglakoni prentahing Allah”.

Nunten jendral miyos saking kamar. Pangran kalih, kon golong aja na benceng pikir. Sarehne amrat gawe Gupremen. Ing dalu boten kacariyos, sareng enjing jendral mangun bicara kalayan minister. Pintu kinunci, ngantos pukul satunggal. Pangeran ingaturan amalebet ing kamar, tembungipun minister, “Tuwan Besar karsa ninjok srat prayojana dhateng kang raka  Sultan. Sinten prayogane ingkang ingutus mundhi surat gurnadur. Punapa kula pyambak utawi sor-soran kula”.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “Kula boten priksa werdining srat, dadospakewedanggenkula amrayogi”. Srat nunten binuka dhapur parentah Kangjeng Gupremen. Kangjeng Sultan ing mangke luraungsura, ginentosan dhateng kang putra Pangeran Dipati jumeneng Sultan. Ingkang kalih, dene malih kang rayi Pangeran Natakusuma pinundhut Gupremen, lumuh kalereh Sultan. Setya tuhu, sakarsane tinurutdan. Putra Gupremen, jendral. Kang punika mugi Kangjeng Sulan muwun, adados pepundhening putra.

Yen welas ing putra wayah kalayan risaking nagari, dahuruning kawula alit, mugi amituruta. Kangjeng Sultan sampun sepuh. Tuna dungkap, nggarap rembag saya kathah longkanganing gaUh. Priyogi, mbegawan sarta sinuhun-suhun ing putra kang jumeneng ratu.

Pinunjung, eca adhahar, sare boten wonten den ronaken. Punika sampun adat, para ratu ing Nuswabumi. Yen sampun lumuh pranata girientosan putra, eklas parentah Gupremen. Ingkang punika, boten kenging wali-wali pinancet. Pukul empat yen Kangjeng Sultan kekah boten nuruti, pasthi mariyem ing loji mungel ametar wangun karaton.

Pangeran Natakusuma ngungun mireng ternbunging srat, “Ingkang punika tuwan Minister, sampun tamtu manawi kangmas Sinuhun Kangjeng Sultan anekad. Boten petang, sapisan kaping kaUh tamtu males anyenjata.

Wondene ingkang mundhi srat tuwan, juru basa kemawon prayogi. Sampun kayogyan, Tuwan Besar langkung suka. Juru basa Kresman enggal numpak kareta ngaturken serat dhateng karaton. Lajeng sowan irg ngarsa dalem, serat alajeng katupiksa. Sareng sampun maos srat, kapinta galih dalem kang Sinuhun Sultan gumeter tingal dadu.

“Sapa kang bisa nglakoni, awakku dipurak anak lanang lan sadulur. Menawa sira juru basa, awakmu gelem ingsun dhendheng ing lading, uyah asem kang mangka boreh?”. Aturipun Krisrnan, “Kula tiyang alit, darmi kautus. Punapa parentah, inggih kasaosaken”. Kangjeng Sultan mempeng suraninggalih. Merang dhateng kang putra Pengeran Dipati. Kang putra ingipat-ipatan.” Dipati sedyamu angrontok kaparaboningsun Muga sira aja lumrah padhamu uwong, dadiyajajalanat”.

Pangeran Dipati mulet suku, sanget nangis dinukanan kang rama. Aturipun, “Nuwun, nuwun. Boten gadhah sir salugut yen ngangkah angendhih Kangjeng Rama. Anyanggi saliring supata, kula sagah. Dipun ken nggentosi, kapeksa mopo. Jiniyat ing jendral, boten trus suka leganing manah. Anahging kang rama sampun boten preduli supatane Pangeran Dipati.

Sampun jenggan, tinebihaken anunten tinundhung kondur ken baris dalem pyambak ing kadipaten. Tuwan juru basa Krism’an anerang; karsa. Kangjeng Sultan boten mangsuli, lajeng parentah dhateng bala, tandang prang angusung sendawa, mimis, kestabel sampun mapan.

Juru basa langkung ajrih, enggal medal lajeng numpak kareta ngerap. Sampun .matur sadaya sasolahipun dinuta, Tuwan Besar sampun pasrah pangwasanipun ing loji dhateng Jendral Gilepse. Pinudya danu, rinengga sinidikara jendral prang. Lajeng damel panggung kadamel nyemprong salebeting kedhaton. Prajurit Cipai lir solahing monyet, sarta.sampun ginenah-genah kang baris ing lelurung.

Prajurit Natakusuman tuwin prajuriting Prangwedanan sarni kanthi Cipai utawi Enggris. anunten kaptin mariyem prentah ambabadi pohun-pohun kang ngrembaka. Mariyem sinuled. Jendral prang baris wonten totogan wetan. Kolonel kilenipun. Dene lurung kang ler, mayor kalih kaptin. Tuwan Besar boten sah kalayan Pangeran Natakusuma utawi kang putra kalih. Tuwin Pangeran Prangwadana wonten salebeting loji ageng, boten pisah kalayan gurnadur.

Jangji pareng mati saurip. Anunten wiwit anyipat wangunan, maryem sungsun-sungsun ing karaton malesi. Baris sampun sami mapan, Enggris utawi prajurit Ngayogya kalihipun boten nedya purun nyorok angrumiyini.

Kathah tiyang pejah kenging mimis, tuwin pohun-pohun. Wangunan sami sempal kaprapal, wondene kang para bupati sami kawar-kawur boten panggah anggagahi. Sami pating blilulung, tiyang alit sarsaran miris dening mariyem Enggris. Sasonten gentos pataran, ananging prajurit karaton sampun awis males. Kestabe-Upun kathah kesah, boten betah ginrujug mimis.

Samanten lajeng kasaput dalu. Kendel, ingkang sami prang. Tuwan Besar, anuduh abdinipun. Raden Tumenggung Natadiningrat ken angedom nalika polahipun Kangjeng Sultan, kalayan pirembagannipun. Andhekor utawi jengkar saking kadhaton. Mantri kalih, sampun lumampah. Sami angrojod, saperti buruh.

Bucal tandhaning Enggris, lampahipun anyimpang margi. Angsal warta, yen Kangjeng Sultan dereng wegah. Teksih mempeng kapurunanipun. Sampun katur sadaya dhateng Tuwan Besar.

Jendral Gilepsi anebda ing Pangeran Natakusuma, “Saudara, sampun ngraosi bab prang. Eca dhahar wonten meja kalayan Tuwan Besar, yen Gilepsi misih idhup amung mranani pundi panggenanipun kang raka Sultan. Menggah prenahipun Utawi ruji trancangan ginalebet tebel, pager banonipun boten polih wuluh sinapan”.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “Tuwan, menggah rembag kula inggih amung den nenes ing mariyem, sampun ngenggopi. Wataking tetiyang Jawi, mawut mesthi kangmas Sinuhun Sultan kendhang. Sampun ngantos katiwasan, utawi tatu. Sayektos, salebeting prang kula sanget boten saged aningaJi”.

Jendral Gilepsi amangsuli, “Begjanipun kang’ raka, boten seda. Wit ning yen bebala, mangidul ratu tamtu tinut ing bala. Kedhikipun tigang ewu, kalih ewu. Kula lami wonten ing Ngayogya, temah ing Tanah Jawi. Yen kang raka Sultan nurut ingkang percaya, tamtu boten kula sedani”.

Pangeran Natakusuma sampun utusan melebet kedhaton tiyang estri abdenipun kang putra Kangjeng Ratu Ayu. Begja saged medal. Aturipun, tetela yen ingkang Sinuhun sampun ngongkang. Tansah solah ing galih. Boten kenging mosik, tansah lengleng, gajah sela boten dhahar boten sare. Kang prawara, ngatas gelaring prangjenger. boten winangsulan.

Parentah sediya jengkar dhateng Krengsengsande. Mung ngandika, “Aja nimbangi kerep pambedhilmu. Milu-muluwa adhimas Natakusuma kang sugih obat mimis.”

Tuwan Besar langkung suka. Parekanipun ginanjar satus ringgit. Semanten jendral utusan andel Natakusuman dhateng Semawis, bekta srat dhateng mepronipun kang garwa.

Raden Sindureja kang baris Jenu, utusan sakawan bineskup dipun suduki ing ngajeng, sampun pejah. Sareng enjing, tuwan minister nedya angrangu Pangeran Dipati kalayan tuwan sekretaris. Lurah Natadiningratan ingkang tinantun. Dumugi butulanipun Jim Sing, minister saweg ungak-ungak lurung kadipaten, sampun salin ingkang tugur prajurit kraton.

Mila saking rehipun ingkang rama Sultan, kang putra Pangeran Dipati tinunjang. Ananging ngepon, boten kersa medal Ruwet, dening kang paman Pangeran Natakusuma wonten ing loji sarta kanthi Pangeran Prangwedana.

Sareng pukul kalihwelas, kendel prang, bukak meja. Pukul sakawan, wiwit prang malih. Pangeran Prangwadana, tinedah baris ing totogan sarta nganthi prajurit ing Natasuman. Tuwan minister, adamel srat undhang dhateng tiyang sanagari saking palimarmanipun. Ananging Jendral Gilepsi boten suka. Mangsa ora den bobot dhewe, laraping mimis sumawur lan pucuking pedhang. Pangraping jaran, yaiku minangka pemut. Tuwan minister dhateng totogan wetan. Amung Pangeran Dipati kang wonten manah, dening siwah kalayan rancanganipun. Aturipun dhateng jendral, “Rumiyin tiyang Ngayogya sampun sumuyud. Pangeran Dipati, boten damel risaking kathah. Ing satemah, tiyang alit kathah kang pejah. Baluwarti ing kadipaten, baris jejel, mariyem sami den iseni. Prajurit keprabon kang tugur, dede tiyang kadipaten. Tuwan minister murugi pratandha sucining manah, ngobat-abitaken srebet putih. Pengraosipun, tiyang Sultananan penungkulipun Gurpemen.

Wonten punggawa ngajari, yen minister temen-temen ngajak wawuh. Pangeran Natakusuma den aturana mriki. Pangeran Prangwedana, den singgahena. Minister mireng langkung bingah, pengraosipun kang pitedah Pangeran Dipati, sumelanging galih badhe panggih kang paman ingajak sareng dhateng loji. Minister enggal utusan dhateng jendral. Pangeran Natakusuma den aturana sarta parentah Pangeran Prangwedana kon mundur. Tuwan Besar enggal ngatag Pangeran Natakusuma, lajeng mangkat kalayan kang pura kalih.

Prajurit kraton priksa Pangeran kalayan kang putra, murugi baluwerti. Mempen, ngatos-atos ngadhepi mariyemipun. Tiyang kadipaten kekes, gulune salit. Pangeran Natakusuma pitaken ing minister, “Punika kadospundi, punapa prang punapa mapag. Yen mapag, ingkang pinapag pundi?

Tuwan minister asmu marang. Temah prawedana gegaman dede tiyang kadipaten. Wondene tiyang kadipaten kathah ingkang ndhelik. Wonten lenger-lenger, boten saged wicanten.

Tuwan minister wangsul Pangran Natakusuma pitaken malih, Minister gedheg-gedheg. Kados sampun pejah kabunuh kang rama. Prajurit Enggeris boten priksa wadosipun minister. Sami kaken manahipun, amung selak kudu prang. Minister sanget ngampah. Pangeran Natakusuma lajeng kondur, saha tuwan minister.

Sareng pinanggih jendral, ngiwa sami rerembagan Tuwan Besar amung kalayan tuwan minister. Pangeran kantun wonten njawi, sareng dalu bibaran dhateng loji malih.

Tuwan Besar pitaken malih dhateng Pangeran Natakusuma, “Mungguh Cina si Jim Sing, punapa wong ala, Punapa wong pened?”

Wangsulanipun Pangeran Natakusurna, “Yen minister ingkang mastani sae, inggih sae. Aprituwan tuwan minister kang nacad, tamtu Cina penyakit”.

Semanten ing dalu wonten kabar Raden Sumadiningrat badhe nutup ing loji, kebon sadaya. Bekakasing prang ingusungan dhateng ing loji wetan. Mariyem uluk-uluk ing dalu, boten pegat prajurit ing dalu kathah sami nglolosi kesah. Wondene ing salebeting kadhaton inggih busekan. Kabar dalu punika sinipat. Sanjata murtir, jawah dahana. Tratak, wangunan welit, den dhadheli. Pangeran Mangkudiningrat ingkang anjenengi. Putra tuwin sentana kang setya ing ratu, pepak dumunung wonten salebeting kadhaton.

Ciptaning Ingkang Sinuhun Kangjeng Sultan, boten liya kang den ajeng-ajeng amung rekane kang putra Pangeran Mangkudiningrat, sayoga sumilih Pangeran Dipati. Uatawi kang raka Pangeran Ngabehi boten kenging benggang.

Mangka jimat, pinetri dening Pangeran Dipati, sampun boten kenging malebet kadhaton. Rinengkuh satru, manahing kawula bingung. Atusan kang minggat ing wengi.

Raden Sumadiningrat sampun benggang sareng metek prakawis embok dadi pasrahan dhateng loji, ulatipunt biyas. Byar rahina, nuju dinten Jumungah boten patos w’onten prang. Amung petar-petaran.

Jendral prang langkung muring-muring. Mangun bicara, sedya amukul kadhaton. Sampun ginambar sedaya kenaka wanguning genthan.

‘ Pinrapat ingkang prajurit, sinidhang den awas kidul ingkang sinantosan. Jendral Gilepsi nedya mungkasi prang. Boten bedhah ing sadinten benjing enjing, Tuwan Gilepsi langkung wirang. Pangeran Natakusuma pinanggil ningali gambaring karaton. Karsaning jendral, ngamuk wuta ngobrak-abrik samantara isining kadhaton.

Lajeng mundhut balok, kadamel andha kalayan bambu sampun mirantos sadaya. Tuwan Besar mundhut abdi Natakusuman, mantri ingkang prayogi methuk bantuning prang, sampun mangkat. Kapethuk wonten margi, kathahipun tigang atus. Tindhih, mayor satunggal. Tuwan Besar langkung duka.

Sareng dalu adamel piranti ngrangsang beteng. Enjing tiyang Natakusuman, Natadiningratan, tuwin ing Prangwadanan, sampun pinatah-patah ginenah, pinanci-panci kang mangetan, mangidul, utawi ingkang mangileri.

Tuwan Besar, boten sah amung kalayan Pangeran Natakusuma utawi kang putra. Wanci pukul tiga sampun tata lampah, sampun mangkat.

Jendral Ginepsi langkung krodha. Prajurit mancanagara, Pangeran Dipakusuma, Tumenggung Danunagara kelulun, dhadhal lumajeng. Tiyang lebet sinrang sura. Para prajurit Dhaeng kawon, tetindhihipun Tumenggung Ranadiningrat tatu.

Tuwan minister sampun lumebet ing kadipaten kapanggih sepi. Pangeran Dipati, lumajar ngilen sedya ngumpul salebeting kadhaton. Kang rayi Pangeran Jayakusuma nginepi kori, lajeng ngungsi dhateng taman. Abdinipun buyar sadaya. Amung ampil kang ndherek, utawi garwa putranipun.

Pangeran Dipati kekudhung pratandha Enggris. Jendral Gilepsi, waspaos tiyang kudhung pratandha, cinepeng estu Pangeran Dipati kang badhe ingangkat Sultan. Ingurmatan, kinanthi astanipun sarta pinrenahaken nggen kang kiwa.

Jendral Gilepsi lajeng ngupadosi Kangjeng Sultan ing pundi panggenanipun. Ingkang baris wetan, Pangeran Adinagara sampun prang kalayan mayor. Putranipun kathah kang tiwas. Pangeran Adinagara lumajeng, Raden Sumadiningrat ing baluwarti kidul wetan enggenipun baris kanthi Kyai Tumenggung Martalaya. Sampun prang kalayan Pangeran Prangwadana.

Langkung rame, gentos kalindhih. Mayor saking ler, anglambung dhateng Raden Sumadiningrat. Kyai Tumenggung Martalaya lumajar. Raden Sumadiningrat pejah. Kang wonten alun-alun kidul prajurit Belambangan, mantri cublin arahan dhusun Tindhih.

Prawiranata, Panjang, Brangtakusuma, sampun kawon prang kalayan prajurit Cipai. Ingkang wonten ngalun-alun ler ing pagelaran, Tumenggung Prawiradiwirya sampun kawon. Para Pangeran kang wonten sitinggil, kang sagah tresna ing ratu, sami lumajar.

Para prajurit, pelajaripun medal ing palataran. Sedaya putra ingkang wonten kadhaton ngadhangi kang lumajar. Ananging sampun boten keringan. Pangeran Mangkudiningrat nangis, sumungkem ing padanipun kang rama. Kados tungkeping rat, sadaya supe. Estu dedukane kang Mahakuwasa, kang dhumawuh ing Kangjeng Sultan, boten kenging dipun tulaki.

Kang Sinuhun langkung lengleng, tangis abata rubuh. Sanget kapetek ing galih, ngenes. Daleming lenggah kados seda wonten dhampar, animbali Puspakusuma. Sinungan bandera putih. “Sira, sunkongkon menyang loji. T.emua adhimas Natakusuma. Ingsun njaluk apurane. Ing sasurute kang suwarga, salawase adhiku idhep menyang ingsun. Kurange pemuleningsun, apadene kabeh kaluputan aku wis angrasa. Dene iki, luluse jenengingsun tamtu amung adhimas rewangku tunggu nagara. Lan ingsun titip anake Ki Mangkudiningrat den pracayakna ing jendral, dadiya Pangeran Dipati.

Kakangane den buwanga, ingsun wus ora sudi. Lan ingsun wus ngakeni salah. Kalah prang, njaluk brenti prang. Biluk ing Gupremen”,

Puspakusuma enggal mangkat. Kepareng Raden Mas salya sampun ngrampit pagelaran kepanggih Puspakusuma. Lajeng den irid sowan kang rama, sampun putus sadaya punapa sawelingipun Ingkang Sinuhun. Pangeran Natakusuma mireng tengkung angres kang galih. “Puspakusuma, matura menyang Kangjeng Sultan. Ing saiki, wus nora bisa nututi balang tiba. Wong Enggris wis akeh mati. Lidok pabatangku ora nalisir sarambut, endi sihh kang tresna. Anggugu wong ndaleming, banget ora pyandel menyang aku. Aku karo kangmas Sinuhun, wis andungkap kaki-kaki. Gus Mahmud dudu putuku dhewe. Kang sarira panas prih katempuh memala gedhe. Rusake tinut wong sabumi. Iki sulih Tuwan Besar, becik matura kang trang”.

Tuwan Besar anyentak, “Temuadhewe lan aku, apa kang winicara undangen tekaa ing loji”. Otusan guras wangsul dhateng kadhaton. Semanten pangeran Dipati sampun kepanggih kalayan sekretaris, Suka kang galih, ngrasa yen gesang. Nanging busananipun garwa putra, telas pinalocodan prajurit Cipai kang resah.

Tuwan sekretaris, sanget mrinani, kalihe mbrebes mili ingaturan dhateng loji. Pangeran Panular boten kantun, manut ing putra. Mantri Natasuman kang ndherekaken, Pangeran Dipati sampun rawuh ing loji, sampun panggih Tuwan Besar. Pangeran Dipati rinangkul kang paman.

Ingaturan, “Paman tiyang sepuh kula, adhi Natadiningrat sadulurku yekti”. Pangeran Panular nangis, angrangkul sampeyaning raka muled pada. Lajeng dhateng Pangeran Dipati, “Dika kang dadi ratu. Kang rama Sultan kula purtil. Yen boten miturut, kula bunuh”. Pangeran Dipati mireng, bembreng. Sami sekedhap sedyanipun ingkang sarta sumungkem- wentisipun. Jendral mangsuli, “Trima kasih banyak-banyak”.

Wondene Jendral Gilepsi ngosak-asik panggenanipun Kangjeng Sultan, kabar wonten taman Suranatan kang den jaga. Srawungan kalayan tiyang keplajar, kabutuh pojoking banon.Wonten sarageni satunggal, nyanjata sambi lumajar. Jendral Gilesi kenging baunipun, butul. Dragunder lajeng ngedrel tiyang lumajar. Kabutuh banon, tiyang pejah tanpa wicalan. Lajeng malebet ing kadhaton. Tuwan Gilepsi langkung nepsu katuju minister, dhateng Jendral Gilepsi dipun gondheli.

Kangjeng Sultan ing galih langkung gumeter amulet kang raka Pangeran Ngabehi..Nanging sampun luwasing damel, kalayan saweg gerah. Jendral Gilepsi ningali Kangjeng Sultan, tambah kang bendu. Tuwan minister angarih-arih lajeng wangsul dhateng loji. Tuwan minister nunten tabeyan kalayan Kangjeng Sultan, sarta pedhangipun tininggal, para putra santana jomblong sadaya. Minister tansah netah-netah, rumiyin mila Kangjeng Sultan atur kula boten dhinahar. Punika sae dadosipun, Lebur papan tulis, dedukanipun gurnadur saking tuwan pyambak, mupung-mupung ing praniti. Kangjeng Sultan sret pangandikanipun, “Apan uwis kelakon. Luputku, apa ingkang den rasani ingsun mintak ampun banyak-banyak. Ananging ta, awakingsun wis ora kanggo dadi ratu, iya uwis. Dene panedhaku kang gumanti ingsun amung Mangkudiningrat. Yen kang dadi si Dipati, ora Ula ing dunya tumeka ing akerat.

Mulane lelakonku pecah crah lan Gupremen, iya simengkono kang mawa njlomprongake ing bapa. Sapa bisa nglakoni, jinegal anak lanang”.

Tuwan minister aturipun, “Inggih sampun kekathahen pangandika. Tuwan Sultan pinanggih jendral dhateng loji sami rembagan. Pangeran Mangkudiningrat badhe ingangkat ratu. Dene Pangeran Dipati binucal dhateng laut. Mugi enggal sampun kelayadan, suwawi tedhak dhateng loji.”

Kang Sinuhun awrat ing galih. Prajurit Enggris saya katah kang dhateng, ing palataran penuh. Pangeran Mangkudiningrat mothah, sarwi nangis. Kang rama, ginelak-gelak enggala dhateng loji. Boten priksa, upaya sandi denya ujar sayektos.

Tuwan minister lajeng anyepeng astanipun Kangjeng Sultan, kinanthi. Pangeran Ngabehi kang manah glana, ajrih tumut dhateng loji. Para putra buyar, kathah umpetan. Ingkang Sinuhun mangkat indak ririh kinubeng pedhang leligan.

Prajurit Natakusuman angapit. Tiyang lebet, sakantunipun sami ndherek wangsul margi. Amung putra tiga kang dherek. Pangeran Mangkudiningrat, Pangeran Martasana, Raden Mas Yakup. Sentana Pangeran Demang, Pangeran Kusumayuda, Martanagara, Yudawijaya, sami manut kang rama.

Sumawijaya langkung boten gewang tresnaning ratu, Kangjeng Sultan rawuh ing loji kebon. Tuwan Besar, wonten ing loji wetan. Minister ngatas, kados pundi kang karsa Kangjeng Sultan.

Parentah ken nglajengaken sarta Kangjeng Pangeran Dipati, Pangeran Natakusuma tuwin kang putra. Yen Kangjeng Sultan katingal sampun wonten ewah saking palenggahan. Ingkang Sinuhun langkung masemohan, ngajeng Pangeran Dipati masang semu ngedhangkrang, sarwi ngraketi ing jendral.

Kangjeng Pangeran Natakusuma, mamar mangres kang galih. Istipar daleming dagih, tumon ing Pangeran Dipati. Sareng celak, katingal warnanipun kang raka tumungkul, waspa mbrabas boten saged ningali ingkang raka. Punapa malih kados mugut yuswaning idhup. Lir boten ningali ing dalem dunya. Sumingep kang paningal. Raden Tumenggung Natadiningrat utawi kang rayi boten aningali. Mangres kang galih, angesahi.

Tuwan minister menging. Kurang sobat lan Enggris, nganggo was-was. Mandheg mangu, pundi kang dados daruna. Sampun mantun ngrenggani karaton.

Pangeran Dipati mireng, wewah malang kadhak. Kangjeng Sultan lajeng kaeres, wonten ing gedhong eler kalayan kang putra sentana tuwin Sumadiwirya’.

Tuwan minister matur ing Pangran Natakusuma. “Sinten sobat kang sayektos, pesthi nunten ingampunan Tuwan Besar”.

Wangsulanipun, “Sadaya atas sami. Amung anak Mangkudiningrat kalayan adhimas Kusumayuda amelasaken sasolahipun priksa ing dhiri, menawi tiyang alit”.

Minister matur ing jendral. Pangeran kalih nunten kaluwaran. Sadaya sami dhateng ing loji kilen. Tuwan Besar lenggah wonten palowanu kalayan Pangeran Dipati utawi kang garwa kekalih.

Tandha lamun nggentosi madeg Sultan. Pangeran Natakusuma pinasrahaken angubengl kadhaton mbekta parentah Gupremen ungundhangi tiyang Jawi sadaya.

Ing mangke kang dados ratu, Pangeran Dipati. Tiyang Ngayogya ngumpula kang enak manahipun. Boten ewah kalayan adat. Kang parentah, Tuwan Besar Tomas Setamprot Raplesen sarta Gurnadur Jendral.

Pangeran Natakusuma lumayar kalayan kang putra tuwin kang abdi, prajurit kumetar litnan satunggal ingkang njujug salebeting kadhaton.

Sampun rawuh ing srimanganti, lajeng malebet kadhaton. Pangeran Natakusuma, boten mawi kumedhap saking titihanipun, aningali kang raka Pangeran Ngabehi rinubung Cipai. Tuwin kang putra wayah sampun sami risak busananipun. Prajurit Cipai sinapih pinengetaken lajeng sami bibaran.

Pangeran Behi ingaturan sarta kang sabar ngantosi parentah jendral. Para Den Ayu sami ngumpul dados satunggal. Ananging, barangipun sampun sami teias. Kangjeng Ratu Kedhaton sampun manggih pamrina saking kudhung pratandha Enggris saking kang putra, boten priksa sabarangipun lebur.

Pangeran Natakusuma lajeng medal saking kedhaton angubengi lurung, sepi boten wonten tiyang langkung. Kang abdi ken parentah undhang ngangkat Sultan.

Patih Danureja, kacriyos ing nahka utusan sampun angsal penjawilipun minister sarehanipun. Saking Jambu singidan wonten dhusun, pisungsung kabekta.

Sareng nagari bedhah, malebet dhateng nagari sowan ing Tuwan Besar, ngaturaken pisungsung. Jendral sampun narima kasrah Pangeran Dipati.

Tuwan Besar malebet kadhaton, boten kantun Patih Danureja. Pangeran Prangwadana ndherek tuwan minister, kantun anata tempat mantri. Pangeran Dipati sampun nusul malebet kadhaton. Pangeran Natakusuma saking kilen kapethuk minister ngajak wangsul Pangeran boten karsa, “Tuwan, dede garapan kula nguni-uni njro kadhaton. Kula ken parentah ingkang sampun”.

Tuwan minister wangsulanipun, “Sakathahipun para bupati, dipun kalempakna dhateng loji. Tuwan Pangeran kang nimbali. Yen boten purun tunjuk muka, sadaya tiyang Ngayogya dhateng Pangeran boten inganggep dhateng Tuwan Besar”.

Tuwan minister lajeng dhateng kedhaton. Raden Tumenggung Natadiningrat utawi kang rayi ingajak saabdinipun sadaya ken ngusung keton pesmat. Jim Sing kalayan sekretaris, boten kantun minister.

Pangeran Natakusuma lajeng dhateng loji kebon, Boten dangu wonten utusanipun Tuwan Besar animbali Pangeran, sampun  malebet. Jendral mubeng, pepriksa sarta parentah ing Dipati Danureja. Barang tuduhipun Pangeran ken nglampahi. Enggal Danureja matur sandika. Tuwan Besar ngandika dhateng Pangeran Natakusuma, “Sekathahe tilarane kang raka, mungguh wong wadon kula mangsa boronga Pangeran. Amung rajabrana punika atas kagunganing Gupremen”.

Pangeran mangsuh, “Trima kasih”, lajeng parentah Patih Danureja ken nenggani sadaya. Para estri pinarnah kadhaton wetan. Tuwan Besar nunten miyos. Pangeran Ngabehi kabekta. Para putra kang sami singidan ngatirigal, lajeng ndherek ngiring Pangeran Natakusuma. Kangjeng Ratu Kancanawulan kedah tumut ing besanipun dhateng loji. Kawangsulan, sonten prayogi, kalayan ngantosi kang putra. Semanten para pratiwa, niyaka, jatha, mantri, sadaya sampun sami sowan ing Pangeran Natakusuma, tuwin mancanagari sadaya.

Sareng sonten Raden Tumenggung Natadiningrat methuk mara sepuhipun. Raden Ayu tetiga kang kedah tumut ndherek, sampun rawuh ing loji. Gumerah kang tangis, lir kapejahan. Semanten Mas Gandadiwirya ngraos kapinten awakipun, dhateng Pangeran Natakusuma, ciri dene sekuthu kalayan patih kang sampun pejah. Dhaterg kang gumantos ratu, tan wande siniya-siya, sebab kekasihipun kang rama. Lajeng cumanthel tiyang kadipaten, katengga griyanipun. Babah Jim Sing rumeksa barang tuwin tiyang estri. Sareng dalu Mas Gandadiwirya kang nunggil tiyang kadipaten, tansah ingilas-ilas. Jim Sing tumut nguwus-uwus. Mas Gandadiwirya liwung, suka pejah anglabuhi ratunipun. Wanci bangun rahina ngamuk, tiyang pejah langkung kathah. Babah Jim Sing, tatunipurt kerep. Nanging taksih gesang. Ing Pacinan geger. Cipai kang njagi, tetulung ngedreli tiyang kadipaten. Cilaka saya kathah kang pejah. Kang ngamuk medal, tinampen sanjata. Mas Gandadiwirya sampun pejah, enjing piskal dhateng Pacinan.

Tiyang kang taksih gesang, cinepengan. Bangke ingusung, pinardata nalaripun. Tuwan minister sanget nepsu. Ajrih, isin dhateng jendral, dening tiyang kadipaten boten ngarusi. Pangeran Mangkudiningrat kang dados aseman. Prakawis sandinipun Tuwan minister, pengamukipun Mas Gandadiwirya atas pakoning kang rama. Pangeran Mangkudiningrat ginrumug Enggris tuwin Cipai. Pitaken nalar, boten wonten ingkang mangsuli. Pangeran Mangkudiningrat tinutup wonten ing loji wetan, pinisah kalayan’ ingkang rama.

Tuwan minister enggal ngaturi Pangeran Natakusuma, “Pangeran, kula boten nduga si Jim Sing sinandhang bilahi, den amuk Gandadiwirya. Yen tetep Pangeran Mangkudiningrat kang ngajani, sanadyan anak ratu, bakal kula gantung. Punapa dene Sultan tamtu kula sedani”.

Wangsulanipun Pangeran Natakusuma, “Kados tebih yen pakoning kangmas Sultan. Menggah anak Mangkudiningrat, kula boten saged nukup. Kalayan sinten ingkang kautus dhateng Kangjeng Sultan?”. Tuwan Besar suka priksa dhateng Pangeran Natakusuma, yen Pangeran Mangkudiningrat sireping tiyang nusul dhateng kamar jendral, sampun sare. Nedha lenggah tigang ewu dados Pangran Dipati Sampun adat lumrahe wong dadi ratu, anake dhewe kang cinadhang anama Pangran Dipati, kudu sadulur kang dados.

Sapunika, kula ken nutup malih lan sahe sudarmane, sedheng nglabuhana kang sinung sabda langkung gegetun. Jendral lajeng malebet kamar. Tuwan minister bebisik Pangeran Dipati, “Boten saged anglampahi dados ratu bilih teksih adhinipun Pangeran Mangkudiningrat wonten Tanah Jawi. Mila kawangsulaken tinutup. Dene palimarmane, tuwan jendral sampun tarima kasih”.

Pangeran Natakusuma kendel ngartika ing galih. Nalika bedhah Nagari Ngayogya, Setu enjing. Akad sonten, pukul gangsal Pangeran Dipati ingangkat ratu, pepak para ageng-ageng.

Jendral teksih wonten kamar kalayan Pangeran Natakusuma. Sasampuning bicara, Tuwan Besar nunten miyos. Pangeran Dipati dhateng palowanu, sampun tata lenggahanipun. Juru basa lajeng maosaken srat parentah Gurnadur Jendral. Sultan. Sepuh ing mangke sampun kamantunan dene kathah cacadipun. Kaping kalih, sring dora angimpe umur.

Ping tiga, boten damel eca rongehing kawula ageng alit. Sayogyane ingkang putra kang nggentosi, Pangeran Adipati, Sultan Amengkubuwana ping telu Ngayogyakarta. Raden Mas Bagus sinengkakaken ngaluhur dados Pangeran Dipati Anom Amengkunegara. Sapa ora mituhu, pasthi mungsuh Gupremen – Sadaya ingkang sowan sami jumurung. Anunten Sultan baru, sinungan dhuwung pusaka bandhangan saking kang rama. Utawi ingkang putra Pangeran Dipati lajeng agung-agungan Enggris tetabeyan. Tiyang Jawi boten ewah kados adadipun ingkang sampun kalampahan.

Anunten Sultan anyar kondur dhateng kadipaten. Sabab ing kadhaton taksih kotor bangke, rudira. Semanten Pangeran Natakusuma tansah kalayan Tuwan Besar. Ing sakarsanipun, Pangeran linire. Yen karsa wonten Demak, utawi senenging Bumija. Ing benjing kang wonten ing Sala kumpul. Pangeran boten kalereh ing ratu yen wonten para ratu kang mungkar, dadiya gitik.

Tuwan minister nambungi, “Beteng karaton kula radin. Lan Sultan dipun kirangi saradhadhu. Sedaya para santana tuwin para bupati boten wenang gadhah prajurit saking sadasa. Mriyem karaton kula rumb.ag sadaya. Senapan Ngayogya, kaparingaken Pangeran. Ratune rfiung ukur-ukur, dene tanah ing Bumija nggegembese Tanah Jawa. Arta pinten, pangraose dhateng gupremen”. Pangeran Natakusuma aturipun, “Sumangga, pangreh Gupremen.

Awrat entheng, mawrat utawi nginten, ametawis Gupremen sampun rugi. Ingkang lampah sampun ngantos masakat”. Minister matur ing Tuwan Besar, “Sampun, inggih kapanggiha kula kalayan Pangeran. Ing wingking tamtu kula rembag”.

Pangeran Natakusuma nunten atur pratandha warni dhuwungdhateng jendral kekalih, utawi dhateng minister pyambak. Sarta mratelakaken menggah tiyang estri tetilaranipun Kangjeng Sultan sumangga ing asta kalih, menawi wonten karsanipun Tuwan Besar, Jendral narima kasih, boten kersa.

Sareng sonten, Tuwan Besar malebet karaton, saha para ageng-ageng Gupremen. Pangeran Natakusuma kalayan ingkang putra kekalih, Pangeran Prangwadana boten kantun. Kangjeng Sultan dereng pindhah kadhaton. Jendral sampun rawuh kendel wonten srimanganti. Tuwan minister nusul ngaturi gupuh pelajengan. Kangjeng. Sultan kusung-kusung, esmu jrih. Sampun rawuh salebeting kadhaton, aglar wonten ing pendhapa. Pepak sadaya ingkang sowan, juru basa Krisman lajeng maosaken serat. Ingkang parentah Gurnadur Jendral, Pangeran Natakusuma ingangkat anama Kangjeng Pangeran Adipati Pakualam Sudibya, putraning Gurnadur Jendral.

Raden Tumenggung Natadiningrat sinungan nama Pangeran Arya Surya diningrat. Ingkang rayi, Raden Mas Salya, anama Pangeran Arya Suryaningprang.

Kangjeng Sultan nangga asta, sebda langkung jumurung. Sampun mupakat sadaya ingkang sami sowan. Kangjeng Sultan ngandika dhateng kang paman, “Kangjeng Pangeran Adipati Pakualam dipun ngraos sepuh. Sampun supe, gegentose kang rama. Kula ratu lola.”

Aming kawangsulan, “Inggih”, lajeng sami luwaran. Tuwan Besar, rawuh loji, Pangeran Dipati ngandika ingminister. “Menggah kangmas Sultan kados pundi. Wekasipun, benjing dening sampun  tanpa karsa. Telas galihipun, menawi ingapunten jendral, andhedheprok mungkul ngibadah. Nrima, bumi sakalasa amung sampun kesah saking Tanah Jawi.”

Wangsulanipun tuwan minister, “Dede, pangeran, atasipun yen menggah prakawis punika. Awrat, kedah nanggel. Langkunglangkung putranipun payambak jumeneng ratu. Namung tamtu yen walang gahh” Sareng wanci bangun, Tuwan Besar budhol kondur. Pangeran Prangwadana anyarengi antukipun. Pangeran Suryaningrat, Pangeran Suryaningprang, andherekaken Tuwan Besar dumugi Kartasura, ndikakaken wangsul.

Kocap ing Surakarta, kineker ing piangkah dhateng Kangjeng Gupremen. Kestorinipun pinapas abebanten pepatihipun, Dipati Cakranagara kalayan Demang Ranawijaya, bilahi kabucal. Wondene ing Nagari Ngayogya sawarnenipun kang rinaket kekasihipun Kangjeng Sultan Sepuh, ingkang priksa wadi utawi kang asring kautus dhateng Surakarta, tinutup Karsanipun kadamel bebilasan. Sultan Baru singlar solahing rama bebantentiyang alit mamrih kandel dhateng tuwan minister.

Semanten Sultan Sepuh, prekawisipun sampun putus. Kang putra kalajeng supenipun, tangeh karsa ananggung kang rama, inganggep satru. Lajeng kabucal dhateng Pulo Pinang. Angkatipun kalayan ingkang putra kalih.

Sigeg, cariyos Nagari Ngayogya lan Nagari Surakarta. Rampunging panededhak ing dinten Saptu, tanggal kaping 17 Wulan Jumadilawal, ing taun Jimawal, angka 1853 utawi kaping 6 Januari 1923.

@@@

%d bloggers like this: